SỐ 193 — PHẬT BỔN HẠNH KINH

Phẩm 9: BIỂU HIỆN LO SỢ

Vua thương Thái tử buồn

Khuyên nên đi du ngoạn

Mới ra khỏi cửa thành

Mặt trời mọc mây tan

Ngài ngự xe bảy báu

Các đức tướng trang nghiêm.

Tướng theo hầu sang trọng

Như trăng và các sao

Công đức thật đầy đủ

Hình dung rất nhiệm mầu.

Vua truyền khắp trong nước

Dẹp đi già, bệnh, chết

Kẻ nghèo cùng khốn khó

Chớ để bày bên đường,

Nơi nơi phải trang hoàng

Nhiều lọng báu, cờ phướn

Lầu gác, các phụ nữ

Giống như thành Thiên cung

Trang hoàng thật lộng lẫy

Không ai không vui mừng.

Nhân dân đều ca vịnh

Cả nước tiếng vọng vang

Như nước thu về biển

Người chen lấn để xem

Điểm trang và ăn mặc

Chưa xong đã vội đi

Hoặc chưa kịp sửa soạn

Nghe tiếng đã chạy đi.

Các lầu gác, lan can

Đầy nghẹt người và người

Hoặc đầu thân lơ lửng

Giống như các hoa rũ

Hoặc khom mình lễ bái

Người người khen ngợi rằng:

“Sẽ làm Thầy dẫn đường.”

Tung các hoa hương, chuỗi

Thấy vậy đều kinh ngạc

Họ truyền bảo nhau là:

“Đây là thần gì vậy?”

Hoặc nói: Từ trời xuống

Hoặc rằng: Chính Đế Thích!

Hoặc: Ma vương, Phạm vương!

Hoài nghi, mừng hớn hở

Ca ngợi đủ mọi cách.

Các trời thấy Thái tử

Cùng tùy tùng ra đi

Giống như trời Đế Thích

Khi đi ra dạo chơi.

Khi đó trời Tịnh cư

Muốn giáng xuống điềm lành

Như Phật xưa hiện điềm

Khuyên xuất gia học đạo

Trời liền hóa người bệnh

Nằm thở bên lề đường

Mắt vàng, sắc nhợt nhạt

Khí thể, miệng khô khan

Thân sưng, bụng phình trướng

Rịn ra chất bất tịnh

Trây trét khắp thân thể.

Bồ-tát mắt nhìn qua

Hỏi rằng: “Vật gì thế?

Gớm ghiếc khó thể nhìn!”

Người hầu liền đáp lại:

“Uống ăn không giờ giấc

Bốn đại không hòa thuận

Đó gọi là người bệnh!”

Bồ-tát lại hỏi rằng:

“Xét ra chẳng chừa phần!”

Kẻ hầu liền đáp lại:

“Đúng vậy không chừa ai!

Ở đời không ai khỏi

Nguy ách về bệnh tật

Bốn trăm lẻ bốn bệnh

Là đại hoạn thế gian

Ngài cũng không tránh khỏi

Chỗ đại biến khổ nàn.”

Thái tử dừng xa giá

Lo rầu thảm thương than

Nghe “bệnh” lòng đau đớn

Như voi bị trúng tên

Gặp bệnh lòng xúc động

Lệnh người hầu quay xe.

Lòng dạ đầy hoảng sợ

Như trâu sợ sấm to

Nghe tiếng sấm sợ hãi

Hoảng hốt thân chẳng yên.

Sau đó lại đi dạo

Trời hóa làm người già

Đầu như tơ trắng toát

Da thịt khô nhăn nheo

Run như cành trong nước

Thân còng như cung trương.

Thái tử thấy liền hỏi:

“Đó gọi là người gì?

Sinh ra là như vậy

Hay có biến đổi chăng?”

Người hầu nhân đó đáp:

“Từ đầu thân thọ thai

Khởi lên như chùm bọt

Duyên khởi năm thể hiện

Phân hiện thành sáu căn

Sau đó mới sinh ra,

Nhỏ uống sữa mẹ sống

Lớn dần ăn ngũ cốc

Lần theo đất mà đi

Ban đầu nói như chim

Thế rồi đứng, đi, chạy

Thể mạo hình dung thành

Các căn dần thành thục

Cho nên gọi là già.

Đó là sứ trời gọi

Bày thức tỉnh chúng sinh

Thân suy hết mừng, thảm!

Như hoa bị sương độc

Mặt như trăng bị khuyết

Tâm như trời bị che

Sức tráng niên khô kiệt

Như nước rỉ cát khô

Trộm chí, tư, tài, người.

Vô hình đến như giặc

Tâm não mất nghe biết

Giống lửa đồng đốt đầm

Đè nén như ép dầu

Uống tinh khí của thân

Hủy hoại thân đổi khác

Đó được gọi là già.”

Thái tử nhìn hồi lâu

Bèn buồn bã than dài:

“Ngọn núi lớn già, bệnh

Nghiền mạnh nát chúng sinh

Khắp đời gặp khổ nạn

Ý thỏa thích sao đành

Phải tìm cách thoát khỏi

Như tránh bọn cướp hại.”

Sau đó, lại du ngoạn

Trời hóa thành người chết

Họ hàng theo xe tang

Xõa tóc kêu khóc vang

Hỏi rằng: “Đây là gì?

Trình ta cho thật lòng.”

Bấy giờ những người hầu

Tâu Ngài đầy đủ rằng:

“Ngày qua đến già suy

Đau đớn tinh cạn vơi

Chiếc cửa bén tám tiết

Cắt cứa cây sống đời.

Chiếc búa sắc ngày tháng

Ngày đêm thường đốn chặt

Gặp gỡ gió vô thường

Lướt theo lật ngã nghiêng

Chia lìa với mẹ cha

Riêng mình đi đường mê,

Vợ con và anh em

Không người thân nương cậy

Không còn phương cách cứu

Vây quanh mà than khóc

Mến mộ buồn tiếc thương

Khen đức lúc còn sống.

“Ta cũng sẽ như thế!”

Đều chết, Ngài đừng nghi

“Ta cũng lìa người thân”

Ngài chắc sẽ chia lìa!

Cuộc đời bị chết buộc

Làm sao yên nói cười?

Vì không biết hổ thẹn

Nên sống chết bao lần.

Con đường dài đêm ngày

Ngày tháng trôi không dừng

Già, bệnh, chết rất độc

Hàm răng, sắc lo buồn

Bị lưỡi bốn mùa liếm

Đi đêm chốn hiểm nguy

Tất cả không ai khỏi.

Chết như rồng nuốt chửng

Làm tan nát khắp nơi

Hủy diệt đến tận cùng

Đều được như mong muốn

Nuốt hết, thiêu cháy cùng

Đuổi hết, bẻ gãy hết

Không có gì ngăn chận

Ngài nên hiểu là chết!”

Nghe rồi sợ hãi nói:

“Ở đời vui cười được

Vàng đá cười đó chăng?”

Thái tử lo âu bước

Nhớ chết như nước sôi

Giống như sư tử mạnh

Ở rừng gặp lửa đồng

Nghĩ muốn được lìa khỏi

Lửa già, bệnh, chết hừng

Thuận đạo niệm không quên

Tìm cách để thoát khỏi.

Trời hóa làm Phạm chí

Hình tiều tụy hiện ra

Mày râu dài, tóc rối

Mặc áo da nai thô

Tay cầm bình nước rửa

Lại cầm gậy dò đường.

Bồ-tát nhân đó hỏi:

“Ngài tu pháp thuật gì?”

Liền đáp lời Thái tử

“Xin nghe điều tôi nguyện

Không lo già, bệnh, chết

Nơi đó gọi là trời!

Nay ở đây gieo mầm

Sinh thiên: Hoa to lớn

Cầu an vui khoái lạc

Sinh cõi trời manh nha.”

Thái tử khen cho rằng:

“Người này thấy kế sáng

Bảo rằng trời khỏi hoạn

Cũng là điều ta thích

Tâm còn nghi một điều

Là thường hằng mãi chăng?

Nếu ắt thường an vui

Nên nguyện sinh cõi trời.”

Trời ở trên gọi lành

Khen Thái tử tâm tịnh

Trên trời tuy vui sướng

Nhưng chết sẽ bị đọa

Hưởng phước lành an vui

Nhưng không còn dài mãi

Phước hết liền bị đọa

Phải chịu khổ ba đường.

Mặt trời ngàn ánh sáng

Phước hết đọa tối tăm

Trăng tròn chiếu sáng rỡ

Trăng lặn không còn sáng

Phạm, Thích, vô số trời

Tuy thật ngôi trời vinh

Lại là vật đáng thương

Thân quỉ đói ăn xin.

Xưa vì Phật Bảo Đảnh

Thắp đèn suốt bảy ngày

Mới phát tâm cầu Phật

Lập nguyện rất vững chắc

Tức thời ma run rẩy

Giống như là cây chuối

Cũng làm cung điện chúng

Chấn động không được an

Được ba cõi tôn kính

Nay không nên bỏ quên.

Đối với vô số Phật

Tu biết bao nhọc nhằn

Xưa vì Thí An Phật

Xây tháp lớn bảy báu

Giống như núi Tu-di

Đứng sững trên mặt đất,

Dâng Định Quang bảy hoa

Thọ ký sẽ thành Phật,

Tung hoa vàng cúng Phật

Suốt đời nguyện Đại thừa.

Lại xây cất chùa miếu

Dâng hoa sen cúng Phật

Và vô số Phật khác

Bày các báu, hoa hương

Dùng hoa trời cúng dường

Vô số Phật Năng Nhân,

Lại cùng Phật Hiện Nghĩa

Trọn đời dâng hoa hương.

Ca ngợi Phật Phương Diện

Cho đến trong bảy ngày

Cúng dường Phật Vô Hiện

Trọn cả cuộc đời mình.

Lại cúng Phật Đảnh Vương

Y phục bằng bảy báu

Bố thí Phật Vô Lậu

Mong muốn làm Sa-môn.

Vào thời Phật Lý Quang

Vào đạo, giữ pháp tịnh,

Lại thời Phật Vô Hạn

Cạo tóc làm Sa-môn,

Đối mấy ngàn Đức Phật

Giữ siêng năng cung kính.

Có đời gặp hổ đói

Bố thí, cho vợ con

Bỏ mắt, thân, da, thịt

Tay, chân, lòng vẫn an

Như thế không kể xiết

Thí đầu có hàng ngàn

Khi đang bố thí đó

Ba ngàn cõi rung chuyển.

Khoảng thời gian nói thế

Hiện chết cõi trời đọa

Người sau buồn luyến tiếc

Xoay vần mến thương nhau,

Dưới hiện tám địa ngục

Đều có mười sáu ngục

Bỗng vang lên tiếng lớn:

“Khắp đời đều sẽ chết!”

Theo đó lần tiến lên…

Thích nữ tên là Nai

Thấy Thái tử như trời

Nói tiếng lớn như vầy:

“Là cha, chẳng lo lắng

Là mẹ rất an vui

Chồng được như người ấy

Vợ như được vô vi.”

Như mây sấm từ trời

Tiếng vào tai Thái tử

Mới nghe tiếng vô vi

Như mệt được nghỉ ngơi

Các căn đã đầy đủ

Như hiểu được trong lòng

Lấy chuỗi báu của mình

Xa ném vào cổ nàng.

Vì nghe vui vô vi

Không tà dục trong lòng.

Tâm vui hướng vô vi

Bỗng thấy hóa Sa-môn

Uy nghi giới vắng lặng

Cầm bát, mặc ca-sa

Thái tử bảo người hầu

Quay xe đến gặp nhau.

Thái tử hỏi Sa-môn

Liền lên tiếng tâu rằng:

“Sáu căn không các lậu

Lìa nhà, xa lìa nạn

Núi rừng sống nhàn nhã

Chỗ tịnh nghỉ qua đêm

Xin ăn tự nuôi sống

Ngài muốn học điều này.

Tôi, được gọi Sa-môn

Vì mong cầu giải thoát

Ý yêu, ghét dứt hết

Điều các căn, tâm tịnh

Xả tôi, ta không chấp

Bỏ tất cả các việc,

Ngồi xe cộ của mình

Tay cầm cung trí tuệ

Lập nhiều các phương tiện

Muốn trừ diệt ma binh.

Nguyện không lửa, không đất

Không nước, không gió mây

Không trời, trăng, các sao

Không hư vô, hết hoạn

Không già, chết, lo buồn

Cũng không buồn chia ly

Cam lộ dứt trừ hẳn

Tôi nguyện được chỗ này!”

Nói lời này vừa dứt

Trước Thái tử biến mất.

Thái tử bước khoan thai

Ánh sáng chói ngời đất

Trở lại vườn du ngoạn

Tâm vắng lặng an định

Ý suy nghĩ bao điều

Phương tiện các việc thiện.

Phẩm 10: DƯỚI BÓNG CÂY DIÊM-PHÙ-ĐỀ

Vào lúc ấy, Bồ-tát

Tâm buồn thảm trở về

Về đến vườn du ngoạn

Đức sáng như vua trời

Đứng đầu các Tiên thánh

Không bị nữ sắc mê.

Bấy giờ thấy nông phu

Đang ra công cày bừa

Xén chết bao trùng đất

Liền sinh tâm thương xót

Như thương yêu con đỏ

Bùi ngùi mà than dài.

Cách cây đó không xa

Kho tàng bỗng hiện ra

Một do-tuần vuông vức

Ánh bảy báu sáng lòa.

Tướng hầu vui hớn hở

Lấy vật báu, sách, vàng

Trên khắc tên vua xưa

Vật ấy, vua ấy làm

Thái tử xem chữ khắc

Biết vua Chuyển luân xưa

Tám muôn bốn ngàn đời

Xoay vần nhau truyền thừa.

Ngài nhìn đống bảy báu

Như nhìn thấy rắn độc

Ngoái nhìn dáng hoa sáng

Cúi mình lễ người xưa.

Lệ tuôn rèm mi biếc

Rơi đầy dáng mặt hoa

Đưa mắt lành nhìn khắp

Ngước nhìn trời bao la

Tiếng Phạm âm buồn bã

Bảo người đứng chung quanh:

“Những người họ Thích xưa

Kiêu mạn một đời hùng

Bỏ nước ngôi báu trời

Một mình đến phương nào?

Thân nhọc nhằn khắp nơi

Chứa nhóm nhiều vô số

Kho báu trong đất nước

Chữ xưa, không có chủ.”

Tâm nghĩ đến vô thường

Đến dưới gốc Diêm-phù

Liền đưa tay vàng chói

Đặt lên đùi sắc vàng

Ngồi tư duy không động

Gồm ý chuyên nhất định

Quán sinh diệt hợp tan

Đợi chứng nhất định trụ

Như số cát các sông

Chư Phật ý bất cộng.

Sông chín não chảy đục

Nhờ ngọc mà lắng trong

Đối tất cả chúng sinh

Tâm Từ trong khoảnh khắc

Phước vô hạn vô lượng

Tâm Từ thương chúng sinh

Lại khởi tâm thương xót

Muốn an các khổ nàn

Xét kỹ thấy tất cả

Bình đẳng đạt Sơ thiền.

Bỏ các pháp ác dục

Liền được niềm hân hoan

Cho đến Thiền thứ tư

Được vô lượng thanh tịnh.

Khi ngày đã xế chiều

Cây cối bóng ngã dài

Chỉ bóng cây Diêm-phù

Như lọng che Thái tử

Như người biết ân dưỡng

Theo báo đáp không màng

Bóng chẳng lìa Thái tử

Như báo đáp không rời.

Vua họ Thích nghe vậy

Vội đến như sư tử

Thấy Thái tử dưới cây

Như mặt trời trong mây

Tình vui mừng hớn hở

Ngạc nhiên không kể xiết

Mắt lành nhìn rơi lệ

Lễ chân, tiếng buồn than

Dùng vô lượng ý kính

Như thế, giờ lại lễ

Nguyện đất nước có đức

Đừng sinh tâm bỏ đi

Khắp nơi mừng hớn hở

Giống như cầu phước trời

Mong chớ bỏ ngu mê

Mất phước rơi tối tăm.

Con là đức thế gian

Làm rạng rỡ người trước

Chỗ dựa của tất cả

Người hùng trong họ Thích,

Là thân mạng của ta

Các Thiên nữ cõi dục

Chúng sinh cõi Phạm thiên

Tự tại ban lệnh khắp

Đừng đoạt mạng chúng ta

Giống như vua địch mạnh.”

Vua yêu con bất giác

Buồn thảm trở về cung

Vua trở về không lâu

Thái tử liền xuất định

Nghe trên không có tiếng

Trời thứ nhất thưa rằng:

“Đạo Sư của trời, người

Xin nghe chúng tôi nói:

Xin Ngài hãy ra đời!

Từ vô số kiếp nay

Danh, sắc chia hai chi

Trùm khắp trong năm đường

Mầm gốc đến ba cõi

Rất lớn và vững chắc

Nay đem cày trí tuệ

Lật gốc cây sinh tử

Ái sâu: Ao, vực rộng

Loạn tưởng như cá lội

Mê che lấp kéo lôi

Sóng ganh giận cuồn cuộn.”

Trời thứ hai lại tâu:

“Với ý kính thanh tịnh

Thuyền nổi hãy nương tiến

Vượt bờ biển trần lao.”

Trời thứ ba tiếp lời:

“Gieo giống núi kiêu mạn

Hầm tà kiến sâu thẳm

Ganh giận không có bờ

Sông và hang bệnh, chết

Chênh vênh và khúc khuỷu

Dùng chày Kim cang tuệ

Đập tan các núi khổ.”

Nghe xong Ngài đứng dậy

Như núi vàng sáng rực

Bước hùng thật ung dung

Tiếng vang như sấm động

Mắt như lá sen xanh

Khuôn mặt như trăng đầy

Chán nhà ưa vô vi.

Ý chỉ muốn lìa dục

Như sư tử bị tên

Đau đớn trở về cung

Đến thẳng cung vương phụ.

Trước điện vua Bạch Tịnh

Quỳ chấp tay tự tâu:

“Xin nghe con trình tấu

Con muốn được xuất gia

Tu theo hạnh Thánh xưa!

Có hợp ắt có tan

Đâu ai còn mãi được”.

Vua nghe lời tâu lên

Lòng như trăng nước động

Nghẹn ngào không nói được

Hồi lâu mới nói rằng:

“Con chớ có ý này!

Ra đi chưa phải lúc

Tuổi trẻ sức sung mãn

Không nên ở núi rừng

Mà chính là lúc ta

Bỏ ngôi vào đạo pháp.

Con là người có đức

Xứng đáng ngồi trên ngai

Đất nước hy vọng con

Làm vua Thánh chuyển luân

Họ Thích vinh nhờ con

Con không nên thiền vị.”

Ngài dùng lời tha thiết

Mà đáp lời vua cha:

“Con xin cha bốn điều

Bảo đảm cho con được:

Khiến thân không tật bệnh,

Già không đoạt tuổi trẻ,

Chết là nạn cuộc đời

Khiến không cướp mạng sống,

Việc thành không hư hoại.

Bốn sự việc như thế

Nếu bảo đảm chắc chắn

Con ở không lo lắng

Không đi vào núi rừng

Thảnh thơi cai trị nước!”

Vua rằng: “Bốn việc này

Không thể bảo đảm được

Nhưng con phải ở ngôi

Không thì, không thuận lý.

Ở ngôi vẫn tu pháp

Đến được đạo vô vi

Mũ bảy báu đội đầu

Y phục quý sáng thân

Các vẻ đẹp tự nhiên

Như vua trời cõi Dục

Đều ngồi trên ngôi vua

Đều đến chỗ giải thoát.

Có vua tên Lực Thắng

Có vua tên Bất Mê

Có vua tên Thức Tri

Có vua tên Vũ Lực

Các ngài đều ở ngôi

Đều được giải thoát diệt.

Như thế nên ở lại

Được cả hai không mất

Được tự tại trong lòng

Và đối với đất nước

Không thể bị bỏ phế

Ắt sẽ mau thành tựu.

Ta nguyện đem ngự xa

Ngũ phục trao cho con

Tắm con, lọng báu che

Rồi ta vào núi rừng.”

Thái tử giữ khiêm kính

Mà đáp lời vua cha:

“Nếu không thể bảo đảm

Xin cha chớ cản ngăn

Dù nhà là vàng ròng

Lửa cháy cũng phải tránh

Kẻ trí không nên ngăn

Gặp kiếp tai tránh lửa.

Nên biết nhà vàng ròng

Ở chung với tự tại

Tuy ba lửa cháy nhanh

Mà sao không bỏ chạy?

Lại có ao tắm trong

Hoa sen nở đầy khắp

Có nhiều quả túc trùng

Không thể bỏ đi sao?

Tay cầm chiếc cung cũ

Dùng sức mạnh lợi ích

Bắn bằng tên bệnh khổ

Phát ra trọn không mất,

Rơi vào vòng túc đối

Diêm vương thường săn bắt

Ai ngu mà đứng chờ?

Có thể nhằm bắn ta!

Nếu có kẻ sợ không

Tìm phương tiện trốn chạy

Đến chỗ thấy hư không

Sợ, không biết nẻo về.

Như thế trong năm đường

Vô thường khắp tất cả

Muốn đến nơi Vô úy

Vậy chẳng nên cản ngăn.”

Đến đây vua họ Thích

Im lặng không đáp nữa

Tự thân dắt tay con

Dẫn dụ muốn rời khỏi

Liền ra lệnh các quan

Thêm kỹ nhạc giữ chân.

Lúc bấy giờ Thái tử

Vào cung tự nghỉ ngơi.

Phẩm 11: XUẤT GIA

Vào lúc này Thái tử

Tâm sầu lo tiều tụy

Lại đến chỗ vua cha

Hết lòng xin xuất gia.

“Nếu cha thấy thương xót

Xin xem đời nhiễu động

Có hợp nào chẳng tan

Khó giữ được lâu dài,

Xin cha cho con đến

Chỗ núi rừng Tiên nhân

Ở đó tu khổ hạnh

Mở rộng đường giải thoát.

Không còn nguyện nào khác

Vượt lên trên nguyện này

Nếu xét thấy thương xót

Xin cha cho phép con.”

Bấy giờ vua Bạch Tịnh

Đưa tay màu cánh sen

Cầm lấy tay Thái tử

Giọng buồn gọi ngài đến

Lệ rơi nhìn chăm chăm

Hồi lâu rồi than dài

Sau đó mới thốt lên

Lời chua cay đau khổ:

“Xin con hãy buông bỏ

Chớ giữ mãi ý định

Nay con chưa nên vậy,

Núi rừng hãy chờ lúc

Tâm hãy hưởng vinh hoa.

Chưa từng trải cần khổ

Bị các dục cướp đoạt

Như xe không người lái

Nay chính là ta đó.

Núi rừng hãy chờ lúc

Nên đem ngôi vua báu

Đến lượt trao con rồi

Nước thơm con tắm rửa

Đem mũ báu tiến trao

Ta mừng không lo lắng

Vào núi rừng không lo

Mong con nhận quán đảnh

Tiến bước lên ngôi vua

Trao cho, ngắm nhìn con

Lòng ta thật hãnh diện.”

Từ ân ái sinh ra

Nước mắt chứa lâu ngày

Lệ tràn mi thấm ướt

Để lấp van người trước.

Thái tử nghe lệnh vua như thế

Dùng lời sâu sắc đáp vua rằng:

“Con xét biết lòng vua thương xót

Con cũng kính yêu quý trọng người

Nếu muốn chạy khỏi ngôi nhà cháy

Có người thân nào không cho ra

Vì thân ái nên đều bị đốt

Điều nào tốt đẹp? Nghĩ đi cha!

Nay con muốn tránh lửa vô thường

Kẻ trí không nên để bị thiêu

Chỉ mong muốn cho khỏi bị đốt

Xin cha cho con vào núi rừng.

Ai không muốn ở gần thân thuộc

Ở mãi bên nhau chẳng biệt ly

Cùng những người thân thương mến nhau

Thần chết không thắng thần chia lìa

Vậy xin Thích vương hãy tha thứ

Không phải là con không luyến thương

Mà do vô thường không tự tại

Cho nên ý quyết cầu Nê-hoàn.

Tất cả các người thân đời trước

Con có mặt, cha đều có mặt

Nay con có ích gì cho họ

Oan đối xưa như gió thoảng mây.”

Vua sắc rằng: “Chưa phải lúc đi

Nếu khi chết đến có thể tránh

Lửa tuy chưa rực, có chỗ cháy

Phải diệt sớm cho sau khỏi bi.”

“Vương vị người đem ủy thác trao

Kia không chỗ nhờ, không chỗ cầu

Như mang đá nặng lội qua sông

Vì vậy chẳng nên nhận ngôi vua.”

Vua nghe Thái tử nói

Lời lẽ rất thẳng ngay

Lời con không thể đáp

Không còn lý ngăn được

Liền ra lệnh các quan

Giữ Thái tử trong cung

Tăng thêm các kỹ nhạc

Chớ để ngài sầu thương.

Sau đó không lâu

Ngày đã về chiều

Thái tử vào cung

Như trăng vào mây

Ngồi xem kỹ nhạc

Như voi bị giam

Nhàm chán kỹ nhạc

Khước từ không xem

Trong lòng phiền muộn

Bèn bỏ đi nghỉ.

Tỉnh giấc thức dậy

Thấy thể nữ ngủ

Chuỗi ngọc vung vãi

Bỏ rơi nhạc khí

Áo quần xốc xếch

Bao điều bày phơi

Nước miếng chảy ra

Cổ ngực dơ bẩn

Sấp ngửa, há miệng

Trông thật khó coi.

Hoặc có thể nữ

Ôm nhạc khí ngủ

Hoặc gối đầu nhau

Hoặc riêng cúi mình,

Hoặc có thể nữ

Đứng thẳng mà ngủ

Kẹp rơi tóc xõa

Giống như đuôi công

Hoặc có thể nữ

Ngửa mặt mà ngủ

Giống như vị quan

Ngước nhìn các sao.

Thấy như vậy rồi

Thái tử không vui

Nhìn kỹ thể nữ

Rồi tự suy nghĩ

Bùi ngùi thở than

Rúng động trong lòng

Trong cung mà tưởng

Như gò mộ hoang.

Các cô gái đẹp

Tư dung mỹ miều

Thái tử lo sợ

Như voi gặp lửa.

Dáng đẹp thể nữ

Bị giặc ngủ trộm

Quên mất ý tứ

Nhạc khí lẫn lộn.

Tánh người nữ yếu

Thường hay mắc cỡ

Bị con voi ngủ

Chà đạp dày vò

Như cây hoa đẹp

Cành lá sum suê

Chợt gặp voi đói

Nhổ dập nát tan.

Sinh tử nguy hại

Xem thường phá khuấy

Hiểm nguy dối trá

Không bạn thân cũ.

Họ hiện còn sống

Hình thể như vậy

Hoặc với thân ấy

Không biết thẹn thùng

Bỗng té xuống đất

Vẻ đẹp mất tan

Cái nạn ngủ nghỉ

Mắt kia ngang tàng

Khi đang ngủ nghỉ

Hình thể khó coi

Nếu phải chết đi

Thân giống cái gì?

Chính thân thể đó

Chính các căn này

Bị lọng ngủ che

Đến nổi đổi thay

Như mất cơ quan

Không thể tìm lại,

Thất thế thì nằm

Như đống đất cỏ

Từ lâu xa nay

Si lực rất mạnh

Phủ che tai mắt

Khiến cho điếc, đui.

Thân thể dơ bẩn

Hiển bày thấy được

Che lớp da mỏng

Không thể hay biết.

Tất cả thế gian

Gặp đầy khốn ách

Không nơi nương cậy

Như bánh xe quay

Duyên cấu trần lao

Bị chìm đắm mãi,

Như con voi lớn

Chìm xuống vực sâu

Ta nay không thể

Liên lụy vào đó

Mành lưới trần lao

Tự đem buộc vây

Cho nên ghét chúng

Dục dơ năm ái

Bỏ nơi hỗn tạp

Riêng vào núi vắng.

Vì gốc lành xưa

Thôi thúc tỉnh giấc

Thái tử quyết tâm

Muốn ra sinh tử:

Giờ Ta xuất gia

Nay đã đến rồi

Chẳng nên ở lâu

Sinh tử đáng sợ

Cho nên hôm nay

Phải vào núi rừng.

Dù biết sinh tử

Khi cháy lửa bừng

Ta tự quán sát

Có thể kham nhận

Bốn đại chưa rã

Phải sớm trốn đi.

Các trời, người biết

Tâm Thái tử tịnh

Khi đó Tịnh cư

Liền xuống nhân gian

Làm các thị vệ

Ngủ say mê man

Tức thời mở hết

Các cửa cung thành.

Mỗi khi mở cửa

Như lúc bình thường

Tiếng mở vang vọng

Cách một do-diên

Trời mở các cửa

Vắng lặng không tiếng.

Trời khuyên Thái tử

Các thứ công đức

Các trời hớn hở

Tâm rất vui mừng

Vì Thái tử hiện

Các thứ điềm lành.

Trời tung hoa thơm

Liên tục không ngừng

Trổi nhạc, ca vịnh

Vang lừng hư không.

Thấy điềm tốt lành

Các trời khuyên giúp

Tâm rất vui mừng

Nhân đó nghĩ rằng:

Người yêu dòng họ

Không thể lìa bỏ

Trâu mao quý đuôi

Bị lửa thiêu đốt.

Ngài liền ngồi dậy

Ý đã quyết định

Đối thể nữ đẹp

Cung báu, ao tắm

Giống như nhạn chúa

Bỏ ao hoa sen,

Thái tử cũng vậy

Không hề đắm luyến.

Lần này cuối cùng

Ta cùng nữ nhân

Lần này cuối cùng

Ta ngủ lại cung.

Hư không có thể

Phá làm trăm phần

Ta không hề đắm

Ái dục cõi trần.

Liền ra khỏi cung

Như sư tử chúa

Xé tan lưới chắc

Một mình riêng bước

Ngài xé lưới chắc

Cũng giống như vậy.

Ngài liền tìm cách

Gọi Xa-nặc ra

Dùng lời dịu ngọt

Bảo Xa-nặc rằng:

“Mau dẫn ngựa giỏi,

Kiền-trắc lại đây!”

Các trời mê hoặc

Tâm ý Xa-nặc

Nên chọn ngựa trắng

Như ngựa đầu đàn

Yên cương giá ngự

Chuẩn bị trang nghiêm

Giống như hạc trắng

Lẫn trong mây chớp.

Bấy giờ Thái tử

Tay xoa đầu ngựa

Dùng lời êm dịu

Nói với ngựa rằng:

“Ta có nguyện lớn

Nhờ vả đến người.

Đã sống cùng nhau

Như bạn hiền thiện

Chắc thích điều lành

Khiến ta chẳng ngại.

Muốn xông vào trận

Vượt đến bờ kia

Đây là lần cuối

Phụng sự cho ta,

Đêm nay nhờ ngươi

Mang nặng lần cuối

Sau này ta chẳng

Nhọc nhằn đến ngươi

Ta đây lần cuối

Nhờ ngươi đưa thôi.”

Thái tử nói rồi

Liền lên lưng ngựa

Như trời mới mọc

Ở trên sườn núi

Ngài trên ngựa trắng

Uy đức vòi vọi

Như trăng mùa thu

Nương mây trắng bay.

Bốn thứ quỉ thần

Muốn cho chóng mau

Tiếp nâng chân ngựa

Khiến rất khéo léo

Bốn vua tự cúi

Đi trước dẫn đường

Các trời tiếp bước

Sáng như ban ngày.

Trời, Rồng, Quỉ, Thần

Và các Tiên thánh

Đồng thanh khen rằng:

“Hạnh nguyện vô ngại

Sở dĩ xả bỏ

Thiên hạ bốn phương

Cung báu, thân thuộc

Để nguyện chóng thành.”

Thái tử liền ra

Bên ngoài cung thành

Chấn động rỡ ràng

Vui tuyên nói rằng:

“Tu-di núi chúa

Còn có thể tan

Miệng có thể thổi

Làm cho sụp đổ

Nếu ta không thể

Chứng thành Phật đạo

Quyết không về lại

Thành nhuốm máu tanh.”

Như luồng gió mạnh

Thổi đùa mây nổi

Chỉ trong giây lát

Ra khỏi cõi Thích,

Một thoáng nghĩ ngợi

Tức thời đến nơi

Như mặt trời chếch

Núi Nhạc, non Tây

Ngài liền xuống ngựa

Vào trong núi rừng

Lòng đầy mừng vui

Việc lớn đã làm.

Phẩm 12: XA-NẶC

Bồ-tát lòng Từ khắp

Rèm mi màu xanh biếc

Vừa rơi lệ vừa nói

Hết lòng với Xa-nặc

“Bỏ bao vàng, chuỗi ngọc

Rút kiếm như rắn vung

Tự cắt tóc trên đầu

Trời kính mang tóc đi.

Cỡi anh lạc báu trao Xa-nặc”

Ý kính quỳ xa và bảo rằng:

“Đem bảo châu này dâng chúa thượng

Lòng thành khải tấu chớ lo lắng

Có tâm sợ chết thật khổ lắm

Mới làm Vương phụ mất chỗ nhờ

Chưa về dưới gối đền ân dưỡng

Đã khiến Mẹ hiền sinh cõi trời.

Chưa tròn cha con

Trả ân nuôi dưỡng

Sợ chết đau khổ

Vào non diệt ý

Biết sinh tử ác

Rất nhiều sự việc.

Tính ta vốn điều

Buộc lòng trái lệnh

Như cha từ ái

Mà thương xót ta

Ta cũng từ kính

Tôn trọng cha già.

Nay ngươi, Xa-nặc

Nên hiểu nghĩa này

Sao còn phiền lụy,

Giải bày rộng rãi

Thong thả dồi dào

Những lúc vui sướng

Bạn lành, họ hàng

Rất là dễ được,

Gặp khi hoạn nạn

Bạn lành khó gặp

Hay đem điều lành

Giúp người gian nan,

Hoặc có tôi tớ

Chẳng mong ân ái

Khổ nhọc phục dịch

Không thể kham chịu.

Như ngươi Xa-nặc

Có thể chịu ân

Hoạn nạn có khanh

Cũng khó gặp được.

Phàm người ở đời

Trong lúc vui sướng

Xa lánh người ngoài

Về đấy làm bạn,

Người gặp khốn đốn

Trong lúc khổ nàn

Cốt nhục sâu dày

Cũng chẳng ngó ngàng.

Ta xét trước đây

Dòng họ Thích này

Tiếng vang bốn cõi

Phong tục nhà riêng

Những người trước ta

Vào núi rừng tu

Các Thích tử cũng

Không nên cười ta.

Đem tài bố thí

Rất nhiều người làm

Không ai có thể

Pháp lành thí khắp,

Hay đem pháp lành

Thí, cho rộng rãi

Trong vô số kiếp

Thật khó gặp gỡ.

Như khanh, Xa-nặc

Nay trở về nhà

Tâu với vua cha

Quyết đoán của ta:

Người đời nhờ biết

Dứt bỏ ái đắm

Ái đắm đã dứt

Thì không còn lo.

Ta thấy khắp đời

Đều chìm đắm cả

Khổ não lo lắng

Vực sâu, biển khơi,

Sở dĩ bỏ nhà

Muốn dứt già, bệnh

Chẳng nên não nhau

Thêm nhiều lo khổ.

Người sống trên đất

Thường theo đuổi người

Khổ già, bệnh, chết

Rất là tệ hại,

Ai mở tâm được

Tin chẳng lo sợ

Vung dao ác tặc

Đuổi người chạy đi.

Nếu chẳng tự khuyên

Mở ý xa lìa

Gia đình thân tộc

Ân ái đắm nhiễm

Ắt sẽ gặp phải

Hoạn nạn chia ly

Chết không hề lựa

Sang hèn, hiền ngu.

Bà con ân ái hợp

Ắt sẽ phải chia lìa

Sau chẳng sớm cầu độ?

Không còn chết chia lìa

Nếu vua mang ý này:

Con chưa đến lúc tu

Làm lành đâu đợi lúc

Mạng như đuốc gặp gió.

Cạn tình với vua cha

Xa quỳ, chắp tay tâu:

“Thế gian gặp khổ lớn

Không người nghĩ thoát khổ

Con đã thoát già, bệnh

Đạt được sự vui nhất

Đế Thích hưởng năm dục

Không bằng con thọ vui.

Sở dĩ lìa thân tộc

Mong sau được lợi lớn

Muốn khiến mọi chúng sinh

Diệt hẳn ghét, lìa yêu.

Khanh biết ta vốn hiền

Vua cha yêu ta lắm

Xa-nặc hãy tìm cách

Can vua, giải lo buồn.”

Xa-nặc nghe lời dạy

Ngạc nhiên, lòng buồn bã

Sợ hãi run bần bật

Tim như bị tên độc

Mưa lệ rơi lả chả

Quỳ thẳng, khóc than nói:

“Vì sao dòng Chuyển luân

Nay tiêu hết bởi Ngài

Miệng Ngài thường hay nói:

Cho đi, cho nữa đi!

Nay lại đi ăn xin

Sao chẳng thẹn với đời?

Ngài tính nhu, thân đẹp

Nay lại ăn mặc xấu

Vốn như hoa sen nở

Nay lại tướng lửa thui

Giờ Ngài hãy mau bỏ

Tâm kỳ lạ đó thôi!

Rắn độc vào ở nhà

Phải tìm đuổi nó ra!

Nay không xét ý vua

Chẳng nghĩ lòng vua buồn

Chẳng lo vua phiền não

Như ngày mất ánh dương,

Chẳng nghĩ sẽ có việc

Con đức hạnh dịu dàng

Mong đúng thời mưa thấm

Lại đổ lửa dòng Thích.

Cha hiền từ như thế

Đem lòng tốt nuôi Ngài

Bỗng rời bỏ vua cha

Như khinh thường, mất thiện.

Dì nuôi dưỡng như mẹ

Quan hệ như thân sinh

Xin Ngài chớ bỏ quên

Như tâm kẻ phản phúc.

Các thân tộc như thế

Và anh em, xóm làng

Xin chớ bỏ hội ấy

Như kẻ tiếc tài sản.

Ngài giã biệt thành rồi

Người trong nước buồn lo

Như rồng gặp chim vàng

Cả nước động như thế.

Khi Ngài sinh khắp nước

Tốt lành như cõi trời

Nay Ngài bỏ vào núi

Đau khổ như đọa ngục.

Trước ban đức cho nước

Như ngày đông trời ấm

Sau ban lửa lo buồn

Như lửa hạ lan ra.

Ôi! Khổ thay! Vô đức

Xét là trời làm mê

Đem ngựa lại cho Ngài

Khiến cả nước buồn lo;

Đem nước mắt cho dân

Lòng lo, miệng khẩn cầu

Từ vua đến trai gái

Mây lo sầu che phủ.

Tiên sư dạy lễ nghi

Phải thương khắp chúng sinh

Buồn cha mẹ, nòi giống

Mình giữ đạo gì đây?

Voi ngựa cúng cả ngàn

Nếu thương xót chúng sinh

Ví như lường hai đức

Phước lành nặng muôn ức.

Nay vua cầu con quý

Thân già nặng lo buồn

Làm liều không suy nghĩ

Như voi hoang mất con,

Khóc thương mắt mờ đỏ

Mất ngủ đổi dung nhan

Nay vua buồn than thở

Như chim núi mất con:

“Ta còn sống làm gì

Mất đi con thần đức

Do con, bị phiền não.”

Vua sẽ nói như vậy.

Mặt vua đầy u thảm

Nay sao nỡ trái đường

Khi ngủ nghỉ tại cung

Trướng báu nệm êm dịu

Bao gối quý thêu đẹp

Năm âm dỗ giấc nồng

Nay gối tay, trải cỏ

Chim hót ngủ sao yên?

Nếu người nghe hỏi thế

Dù tâm bằng kim cang

Lòng họ cũng phải xé

Huống bà con, người quen.”

“Ngươi chớ bỏ chí ta

Ngươi hầu ta lao nhọc

Về đi! Ngựa Kiền-trắc!

Ta ở lại núi rừng.”

Ngựa nghe Thái tử nói

Mắt rơi lệ như mưa

Quỳ xuống đất hí thảm

Lưỡi liếm chân thiết tha.

Dùng tay, tướng trăm phước

Thái tử xoa đầu ngựa

Giống như hiểu bạn tốt

Rằng: “Biết ngươi siêng mà!”

Xa-nặc tâu Thái tử:

“Đã quyết ý bỏ nước

Chớ bắt tôi trở lại

Xa Ngài sống làm gì,

Nhớ Ngài tâm nóng bức

Lòng nào trở về nhà?

Bỏ Ngài chốn hoang vắng

Làm sao tự vui riêng?”

“Ngươi hãy dẫn ngựa về

Có thể còn gặp Ta

Việc thành sẽ về nước

Không thành, nguyện chết khô.”

Xa-nặc khóc trở về

Dắt ngựa theo ven đường

Ngoảnh nhìn không biết chán

Dẫm đất cứng trở về.

Ngài bỏ nhà xuất gia

Nguyện đến chỗ bất động

Muốn tất cả chúng sinh

Đều kịp về nơi đó.

Phẩm 13: VUA BÌNH-SA THƯA HỎI

Bấy giờ Xa-nặc

Dẫn ngựa đi rồi

Tâm ngài vắng lặng

Bước đi khoan thai

Như Sư tử chúa

Xé tan các lưới

Chuyên tâm một hướng

Vui sống núi rừng.

Thân hình vòi vọi

Mắt sáng nhìn khắp

Vào trong rừng cây

Như trời vào mây

Tuy bước một mình

Đức như đại chúng

Trong mang đầy lành

Phước hiện ra ngoài.

Vừa đi vừa tự nghĩ:

Không nên mặc lụa là.

Bỗng thấy Đế Thích hóa

Thợ săn mặc ca-sa.

Thái tử nhân đó nói:

“Ngươi chớ mặc đồ này

Áo lụa vàng ta đổi

Lấy ca-sa của ngươi.”

Thợ săn liền cởi trao

Chân ca-sa mộc lan

Đổi xong, hiện Đế Thích

Bỗng nhiên bay lên trời.

Thái tử mặc ca-sa

Thân hình tươi sáng ra

Như trăng thu tròn sáng

Mây tía vây chung quanh.

Rừng rậm có Phạm chí

Ở ẩn học Thần tiên

Thấy Thái tử đi đến

Trong lòng đều ngạc nhiên,

Ngắm nhìn kỹ Thái tử

Không thể vẽ lại Ngài

Hoài nghi một hồi lâu

Tụ lại cùng bàn tán

“Phải chăng là Bắc đẩu

Thứ tám, ngoài bảy sao”

Hoặc nói: “Ngủ trên ngựa

Xuống đi xem thế gian.”

Hoặc nói: “Nhìn thân Ngài

Nhất định là đức thần

Hoặc là vua mặt trời

Hoặc vua mặt trăng xuống.”

Trong số đó có một

Phạm chí thông đạt nói:

“Chắc không phải trời Phạm

Tự xuống đến rừng này.

Do Phạm chí chúng ta

Giữ hành thuần thục nên

Muốn nguyện cầu ta thỏa

Nên đi đến rừng này.”

Đã bàn luận như thế

Đồng thanh bảo nhau xong

Thân nặng nề Phạm chí

Bỗng nhiên liền nhẹ tênh.

Bồ-tát hỏi Phạm chí:

Họ tu đạo thuật gì?

Nên học hay không nên?

Có một Phạm chí đáp:

“Hay thay! Ngài đức mầu

Ý quyết rất sâu xa

Sức trai tráng trẻ đẹp

Biết sinh tử dục nhơ

Xin phải xem xét kỹ

Đạo Nê-hoàn sinh Thiên

Người ưa thích diệt độ

Đó đáng gọi là người.

Nếu lòng đã quyết định

Bậc ưa thích vô vi

Hãy mau mau đi đến

Chốn rừng núi thanh tịnh

Ở đó có vị tiên

Tên là Vô Bất Đạt

Ông được mắt nhìn kỹ

Quán thấy gốc Nê-hoàn.

Như nay ta quán sát

Xét kỹ ý của Ngài

Điều ông ấy tu học

Phải chăng hợp ý Ngài?

Mặt như vầng trăng tròn

Lưỡi như cánh hoa sen,

Chắc chắn sẽ uống hết

Biển trí tuệ sâu xa.”

Nhìn Bồ-tát cất bước

Như vua trăng xuống trần

Bấy giờ các Phạm chí

Đều khen: “Chưa từng có!”

Tâm đều sinh hớn hở

Như biển sâu dậy sóng

Trong lòng vui hớn hở

Như đêm tối, trăng soi.

Thái tử thấy bọn họ

Sở học nhiều vô ngần

Bộc lộ các thân hình

Lòng thương xót mới than:

“Sao ác thật quá lắm

Bị ngu si mê hoặc

Thế gian đáng thương xót

Mê lầm buộc vào khổ.”

Tâm nghĩ không tôi, ta

Giống như voi đầu đàn

Bỗng nhiên thấy sợ hãi.

Ra khỏi rừng lửa hừng

Ánh sáng màu vàng chói

Chiếu ngời mé cây rừng

Như mặt trời mùa thu

Lướt đi trên mây xanh.

Nhìn sông Hằng cuồn cuộn

Chảy về biển mênh mông

Dùng bầy ngỗng trời trắng

Làm chuỗi ngọc trắng trong.

Dùng thế sóng nhồi lớn

Làm vòng xuyến ngọc báu

Đến bên cạnh sông Hằng

Giống như vua thần biển

Dùng trăm phước đức tướng

Trang nghiêm khắp thân Ngài.

Vào ở trong sông Hằng

Các dòng đều lắng trong

Tất cả thần dưới sông

Theo xuống nghinh tiếp Ngài.

Trải qua trong chốc lát

Như bầy nhạn đầu đàn

Khi qua khỏi sông Hằng

Biết nên đi đúng thời

Bỏ đi ý cống cao

Vào cung vua khất thực,

Mặc y phục Sa-môn

Ca-sa màu mộc lan

Giữ các căn vắng lặng

Bước đi đúng oai nghi.

Thấy thể tướng Thái tử

Công đức cao vời vợi

Y vắng lặng đang mặc

Màu hợp hạnh sạch trong,

Nhân dân đều ngạc nhiên

Trổi lên niềm vui mừng

Ngắm kỹ thân Bồ-tát

Đôi mắt nhìn không rời

Nhóm lại xem Bồ-tát

Tâm họ không nhàm chán.

Công đức đời trước đủ

Các tướng đều cụ túc

Giống như hoa sen mầu

Đủ màu ngàn loại bông

Mọi người đều thưởng ngoạn

Như ong nhóm hoa sen

Chỗ đã do đích đến.

Mọi người đều đi theo

Như các căn của người

Theo tâm chạy xoay vòng,

Nhân đó truyền gọi nhau

Khen ngợi công đức Ngài

Lời rằng: Xem người ấy

Của báu trong loài người.

Ngắm kỹ đôi mắt Ngài

Vẻ mặt đẹp tuyệt vời

Ví như đống vàng báu

Trong đó có báu xanh.

Được ánh sáng bao quanh

Tướng đức gom nhóm thành

Dung mạo rất hòa hợp

Tướng tốt đều đầy đủ

Như thu hút mọi người

Mọi mắt hướng theo Ngài

Chăm chăm nhìn ngắm mãi

Mà không thấy thỏa mãn,

Giống như gặp bão tuyết

Lạnh cóng như cắt da

Mọi người tranh tới trước

Như được sưởi lửa ấm.

Các cô gái quý tộc

Đều vội ra khỏi nhà

Như trong đám mây nổi

Rực rỡ phát ánh chớp

Thí như cây Vô ưu

Cành hoa lá sum suê

Bị gió thổi oằn xuống

Cúi lễ Đức Thích-ca.

Đứa bé trên tay mẹ

Miệng liền rời vú mẹ

Mãi mê nhìn Bồ-tát

Quên cả việc đòi bú.

Người dân trong toàn thành

Đều tranh nhau khen ngợi,

Đều nói rằng đẹp quá

Tốt quá, xinh xắn quá.

Khi ấy có người nói

Lại có người vội nói

Như ăn bánh ngào mật

Người ngon, kẻ không ngon

Nhưng hình tướng Thái tử

Nếu khen riêng một việc

Một lời không nói đủ.

Các đức khéo chứa nhóm

Xét kỹ các biểu hiện

Các lành đều hiển lộ

Dùng trang điểm thân thể

Người sướng mắt, thỏa lòng.

Các hoa làm đẹp Ngài

Thơm dịu cảm tâm người

Giống như tiết dương xuân

Rực rỡ và sáng ngời.

Hạnh quả thời xa xưa

Mà sao không lòng Từ!

Dáng vẻ trời đầy đủ

Không làm vua mặt đất

Tài năng ai cũng rõ

Mà đi xin người khác.

Ai bố thí người đó?

Tính ra không thể bàn.

Bấy giờ vua nước ấy

Hiệu là vua Bình-sa

Ở trên cao quan sát

Xa thấy Thái tử đi

Ngài liền hỏi các quan:

“Người đi kia là ai?”

Dung mạo rất tươi sáng

Mà mặc y màu xấu.”

Quan theo hầu liền tâu

Nói rõ dòng họ người

Vua truyền quan hầu cận:

“Xem đi về nơi nào?”

Ăn xong, ở ngoài thành

Lên núi Bàn tháp cao

Ánh sáng chiếu rực rỡ

Như mặt trời lên non.

Bấy giờ vua Bình-sa

Cùng tùy tùng theo lên

Vua đến núi Bàn tháp

Phục sức, hình dung đẹp

Người hầu cầm lọng quý

Bước sư tử khoan thai,

Vua bèn xuống xe báu

Bước từng bước lên núi

Thấy Ngài ngồi một mình

Các căn đều vắng lặng

Ví như vầng trăng tròn

Vằng vặc giữa vầng mây

Như sắc tượng các pháp

Bỗng nhiên hóa hiện ra,

Ý rất đổi kinh ngạc

Bèn bảo các quan rằng:

“Người có hình mạo đó

Dáng dấp rất dễ thương”

Nay đây phải giữ gìn

Trở thành đức lành lớn.

Nay xem các lành đó

Mềm mại mà dịu dàng

Nhìn qua tướng tốt ấy

Chỉ Phật mới có thôi!”

Dứt bỏ tâm kiêu mạn

Khiêm cung làm lễ Ngài

Nhà vua nhân lúc đó

Bèn hỏi han Bồ-tát

Vua với ý thanh tịnh

Ngồi lên tảng đá xanh

Liền thưa hỏi Bồ-tát

Nhân đó nói kệ rằng:

“Tổ tiên của Thái tử

Xuất từ vua mặt trời

Đang lúc tuổi trai trẻ

Hình dung chiếu sáng ngời

Chẳng rõ duyên cớ gì

Mà khởi phát ý này:

Khất thực để tự cứu

Chẳng chịu ngồi ngôi vua.

Dáng đẹp rất rực rỡ

Đã chứa lành nhiều rồi

Giống như cây Diêm-phù

Hoa lá đẹp sum suê

Mặc áo ca-sa này

Giống như dùng cỏ bọc

Như hoa cây sợ tuyết

Không dám phô vẻ đẹp.

Thái tử nên phục sức

Các vật báu cõi trời

Nay y màu xấu này

Lạ thường chẳng xứng đâu!

Nếu có vật thanh khiết

Có chút dơ bám vào

Thì hiện ra lồ lộ

Không cách gì bôi bỏ.

Cánh tay dài rất đẹp

Giống như cột vàng tía

Nên trang sức bảy báu

Nên cầm chiếc cung đẹp

Có đôi tay như thế

Chỉ dùng để bố thí

Chẳng nên dùng tay ấy

Theo người để xin ăn.

Nếu Ngài giữ khiêm kính

Chẳng nhận ngôi vua cha

Nay ta rất yêu kính

Mời Ngài đến nước hèn

Hưởng của nước Ma-kiệt

Có tất cả vinh hoa

Nếu muốn khắp đất đai

Kẻ hèn sẽ đỡ đần.

Như đức tướng của Ngài

Nhận cõi trời xứng hơn

Chỉ dùng tay nắm giữ

Cõi trời đâu nhọc gì?

Như nay trời Đế Thích

Còn ra làm tôi người

Huống chi trên đất này

Như các vua chúng ta.

Ta không chán pháp lành

Cũng không lo giữ nghĩa

Chưa phải lúc bỏ nhà

Lòng ta có ngờ này:

Như mới đầu trai trẻ

Qua rồi chí yếu kém

Đã điều phục các căn

Như dàm ngựa dễ vần

Tu tuệ, tự giữ giới

Mặt mũi các hạnh lành

Phát hiện hạnh đời trước

Kịp gặp gốc thiện xưa,

Qua thời gian lớn khôn

Đó là Pháp đáng kính

Tuổi cao ý đã điều

Không đuổi theo các dục

Vì vậy nên không thể

Làm khổ cực thân thể.

Nay đã được phước lành

Nên thuận lý an hưởng

Sáu căn nên hưởng dục

Như nước đầy phải thoát,

Sau đó mới đi tìm

Pháp giải thoát cam lộ.

Dung mạo Ngài sáng ngời

Vượt qua ánh mặt trời

Đức Ngài đã vượt khỏi

Người đời và các trời

Từ xưa chưa từng nghe

Và cũng chưa từng thấy.

Hình mạo Ngài như vậy

Người xem đều ngạc nhiên

Như nay thấy phong cách,

Hành động của Thái tử

Lại xét ý chí Ngài

Mạnh mẽ và vững chắc

Giống như đáy vực sâu

Bầy cá lội dưới ấy

Ở trên tuy không hiện

Xem xao động biết ngay.

Nay thấy các khuôn phép

Tiềm ẩn trong thân này

Quyết định soi sáng rỡ

Chỉ bày ngôi Thánh vương.

Sự nhiệm mầu như thế

Người phước mỏng không có

Danh hiệu thật tốt đẹp

Không về, không là con.

Dù khiến tâm nghi ngại

Trở về thẹn tông môn

Đã mặc áo Sa-môn

Vì sao lại bỏ đi?

Các đời vua trước kia

Đến các vua sau này

Tuổi trẻ chuộng ngôi vị

Đến già đều bỏ nhà”

Bình-sa nói việc đó.

Dẫn nhiều việc so sánh

Chua cay lại không thiếu

Thân khiêm, lời kính bày

Xem ra ý Bồ-tát

Như núi Thái không lay

Giữ lành nhìn lặng lẽ

Tịnh tâm nghe đáp lời.

PHẬT BỔN HẠNH KINH

(PHẬT BỔN HẠNH TÁN TRUYỆN)

QUYỂN 3

Phẩm 14: THUYẾT PHÁP CHO VUA BÌNH-SA

Ý như mây tốt lành

Sắp mưa xuống cam lộ

Dùng lời lẽ sâu xa

Tiếng trời Phạm trong trẻo

Lại còn dùng tám thứ

Âm hưởng rất dịu ngọt

Và từ ngữ đẹp đẽ

Thấm đượm vua Bình-sa

Biết rõ đủ ý vua

Chánh trực nên trong sạch

Tâm Từ ái cung kính

Đầy ắp ở trong lòng.

Nay vua tuy đang ở

Đời trược loạn, mạt suy

Dùng thiện tự chế ngự

Vượt trên vua cõi trời

Thấy tịnh ý của con

Trong lòng ý suốt trong

Như ngày sương u ám

Hoa nở biết trời mọc.

Tuy làm ân cho người ngu

Thì ân ấy cũng như không

Thí chút lành cho người hiền

Ân đó ngày càng thêm dày

Nay thấy vua rất lạ lùng

Chẳng hề mê đắm vương vị

Phong tư kiêu ngạo che lấp

Chủ đất kia đều mê hoặc

Nếu người trí được tài sản

Không cho của cải là trọng

Thân tầm thường như hoa lửa

Người trí từ thân chọn yếu.

Chúng sinh lên trời

Rất được lợi lớn

Các chủ cõi đất

Dùng chánh pháp trị.

Vua của chánh pháp

Thuận lý trị đời

Tất cả dân chúng

Đều theo chánh chân.

Nếu có của báu

Trước xét chỗ cần

Nếu lại rời bỏ

Sau không tâm hờn

Giống như từ lạc

Vớt lấy bỏ đi

Nước còn đổ bỏ

Cũng không tâm hận.

Nghinh tiếp lẫn nhau

Dùng lễ đối khách

Ra ân trọng hậu

Dùng nghĩa bạn lành

Nay tôi sẽ lấy.

Ân bạn đáp đền

Ý muốn can ngăn

Mở lòng khéo nghe:

“Tất cả chúng sinh

Mạng như sương mai

Nay tôi tất cả

Đều vì đời sau

Giống như lửa mạnh

Được bơ càng nhiều

Và đốt cây cỏ

Không hề thỏa mãn.

Tâm thương và ghét

Bởi do ngu si

Đều còn mê lầm

Dẫu uống thuốc hay

Bệnh tật già nua

Ngọn lửa chết chóc

Năm đường thiêu đốt

Đắm không thoát lậu.

Nay tôi đã biết

Sức mạnh lửa hừng

Nay muốn tìm cách

Thoát khỏi họa này

Cho nên rời bỏ

Họ hàng, người quen.

Ái dục như độc

Vì sao không lìa?

Tôi đã không sợ

Các rắn độc này

Mưa đá lửa dữ

Bệnh nặng gió mạnh,

Cũng lại chẳng sợ

Giặc cướp vung đao

Chỉ sợ ân ái

Thường chịu sinh tử.

Mê theo ái dục

Không hề thỏa mãn

Các trời cũng vậy

Huống người thế gian.

Tất cả thế gian

Mong cầu không chán

Như lửa đã cháy

Cũng lại nhàm chán

Đất đai được khắp

Ngang bằng biển lớn

Lại tham muốn vượt

Muốn đến bờ kia

Tất cả mong cầu

Không hề thỏa mãn

Giống như các dòng

Trở về biển cả.

Bảy ngày mưa báu

Cho đến đầu gối

Hàng phục khắp nơi

Trên đến cõi trời,

Tuổi thọ cõi trời

Lâu bảy kiếp rưỡi

Vua thánh Đảnh Sinh

Dục không thỏa mãn

Lại có vua thánh

Hưởng phước lộc trời

Khi ngôi trời thoái

Sợ A-tu-luân

Kiêu mạn liền thạnh.

Tiên nhân đảm đương

Trụ tà không chán

Từ trời đọa xuống.

Có vua Mãn Duy

Lên đến cõi trời

Được thể nữ trời

Đem thân hình đến

Phạm đến Thần tiên

Tinh xá Kim bảo

Vì tham diệt vong

Liền hóa thành tro.

Có vua Trọng Đảm

Đem binh lên trời

Lại từ cõi trời

Đem Thiên nữ về

Do Thiên nữ đó

Tự phải chết đi.

Chúng sinh như thế

Không nhàm nên chết

Nổi tiếng tệ ác

Cung mạnh tên nhanh.

Xả bỏ ngôi vua

Vào rừng học Tiên

Tâm không thích ứng

Thân phải làm việc

Giết hại kẻ khác

Thân cũng chết đi.

Cô gái tên Hiền

Các vua tranh nhau

Dấy các thứ binh

Đối trận chiến đấu

Do vì ái dục

Sinh khởi tranh chấp

Phải bỏ ái dục

Như bỏ kẻ thù.

Các dòng họ vua

Ganh tị tàn hại

Giết hết Sát-lợi

Hai trăm mười người

Liệt sĩ thuở trước

Tâm sân làm hại

Nên bỏ tâm ác

Như rắn lột vỏ.

Nói nhạn nói hạc

Do đó tranh chấp

Đi đến giết hại

Cho đến số ức

Ngu si tranh chấp

Khởi đầu việc nhỏ

Phải bỏ ngu si

Tự bỏ bệnh tối.

Hai vua thuở trước

Tranh chấp ao thơm

Cống cao ôm giữ

Giết hại lẫn nhau

Dùng gậy sắt đập

Bể nát cả đầu

Phải bỏ kiêu mạn

Như mây che phủ.

Lại như liệt sĩ

Có sức mạnh nhanh

Do vì tham ái

Đoạt thể nữ người

Vì do yếu đắm

Đến nỗi phải chết

Như sợ chết nên

Phải bỏ yêu đắm.

Hai A-tu-luân

Do nữ sắc chết

Vì tham nữ sắc

Nghe tiếng phải chết.

Trên không bay liệng

Vương tử Tân Đầu

Ham hai mùi ấy

Đều phải tán mạng.

Xưa vua Y Tương

Vì mũi tham hương

Phạm trời Cát tường

Đến nỗi tiêu mạng,

Xưa vua Ân Đầu

Thân ưa mềm mại

Tham đắm không chán

Đầu vỡ mà chết,

Họ đều do dục

Sáu căn buông lung

Như biển chứa dòng

Không bao giờ chán.

Miệng cá Ma-kiệt

Còn có thể đầy

Sáu căn thọ dục

Khó mà đầy đủ

Tham lam như vậy

Còn dư khó kể

Sáu căn chưa đủ

Gặp nhiều gian nan

Như vua đã nói

Trước mặt sáu căn

Đâu ai thỏa mãn

Nên xét điều ấy.

Vua đem lòng kính

Các nước mời nhau

Xét ra ngôi vua

Cũng không thuần vui

Toàn việc khiến người

Được rất vui sướng

Nhưng sau vui đó

Chịu nhiều gian nan.

Chiếc áo dày ấm

Hợp rét mùa đông

Đến khi hè nóng

Trở lại thành nạn

Người đói được ăn

Cho là no vui

Nếu buộc ăn nữa

Ắt thành rất khổ;

Như ao sen tốt

Trong có túc trùng

Như rừng cây hoa

Sư tử ở trong

Nhà bằng vàng báu

Lửa cháy tơi bời

Ngôi vua cũng vậy

Mời nhau làm chi?

Cá thấy đớp mồi

Chẳng biết lưỡi câu

Giống như dùng mật

Bôi lên dao kiếm

Chiếc ngai vua này

Như cùm bảy báu

Nhìn tuy vui mắt

Thân tâm rất khổ

Dáng dấp vương giả

Ăn mặc như trời

Cỡi xe đất nước

Như lao ngục thôi.

Làm vua trọng trách

Nặng hơn núi Thái

Khổ như ngựa đấu

Người xem rất vui.

Nước lửa, gió mưa

Dịch bệnh, đói nghèo

Trộm cắp, giặc cướp

Nước địch xâm lăng

Biên giới đồn thủ

Xâm đoạt tổn hao

Các gian nan ấy

Riêng lòng vua đau

Đêm ngày lo lắng

Ngủ chẳng được an

Nghĩ tìm phương cách

Trừ hoạn nước non,

Tâm ôm lòng nghi

Chẳng tin thần dân

Như đến nơi độc

Được người cho ăn.

Dù cho vua ấy

Chủ vô số thành

Nơi vua ấy ở

Chỉ trong một thành

Ngủ trong một cung

Ngồi chỉ một ghế

Vinh nhục vô kể

Lo nhọc rất nhiều,

Áo che một thân

Ăn nuôi một thân

Ra đi dạo chơi

Chỉ ngồi một xe

Vật vua ăn uống

Tốn chẳng là bao

Kỳ dư tạo vẻ

Giúp cho kiêu sa

Nhà vua chỉ dùng

Tự tại làm vui.

Vui đó cũng lại

Lẫn nhiều khổ nguy

Giống như ở chỗ

Kiếm nhọn là xe

Xử sự bất minh

Tổn thương mình thôi!

Ví như nhà đẹp

Trang hoàng lộng lẫy

Chứa nhiều rắn độc

Đầy dẫy trong đó

Ngắm thì khoái mắt

Chạm vào độc hại.

Tôi vì cớ đó

Chẳng thích ngôi vua

Cũng vì cớ đó

Không nên thọ nhận.

Sinh tử khó giữ

Giống như huyễn hóa

Đâu hay việc trước

Rong ruổi về đâu?

Tôi vì cớ đó

Không nghe vua can

Vua bảo “Bỏ nhà”

Chưa phải là lúc

Giờ nghe cho kỹ

Tôi trả lời vua:

Tha hồ uống ăn

Chẳng chút lo toan

Cái chết ập đến

Bằng rất nhiều cách.

Thuộc dòng Cam Giá

Hiệu là Bạch Tịnh

Vua nên biết đó

Chính là vua cha

Tôi muốn thoát khổ

Nên bỏ ngôi vua

Muốn tìm ra cách

Lập ra pháp lành

Không sợ diệt độ

Mãi cầu bậc nhất

Thường ra rời mãi

Sinh già bệnh chết

Muốn cầu cam lộ

Chỗ giữ gìn được

Cho nên chẳng nỡ

Gặp gỡ các dục.

Giống như thú hoang

Khát nước đi tìm

Nỗi khát mệt nhọc

Chạy trong mê man

Bỗng gặp thợ săn

Đuổi theo bắn giết

Chẳng thương thú khát

Liền giết chết nó.

Thế gian cũng vậy

Tình cảnh đói nghèo

Mê hoặc muôn mối

Chẳng lo chết đến

Tự vui, khoái ý

Mặc tình uống ăn

Không nghĩ làm việc

Sẽ có bại hoại.

Già đến bức mình

Như cung giương mạnh

Bệnh tật hại người

Mau hơn tên nhanh

Chết đến bức mạng

Như thợ săn vậy,

Ý ngu mê lầm

Làm sao đợi lúc

Hoặc đêm, hoặc ngày

Khi thức, khi ngủ

Dưới nước, trên khô

Tất cả mọi người

Chết không sống lại

Vùn vụt rất mau.

Giống như tánh nước

Vào miệng Ma-kiệt

Ánh sáng đèn pháp

Sáng rực tuyệt vời

Thêm lòng tinh tấn

Cho thêm dầu mỡ.

Người làm việc lành

Vui vẻ qua đi

Hành trang khi chết

Đều đã đầy đủ

Như dâng hoa đẹp

Màu sắc tươi sáng

Kẻ chí ưa lành

Dâng lên tháp tượng.

Nếu ngày sau thấy

Hoa bị héo khô

Đã được hoa mới

Lòng tràn sướng vui

Như người minh đạt

Đi lại ít thôi.

Điều hòa thân mạng

Hợp với pháp lành

Tự thấy thân mình

Mục nát đến nơi

Tự điều lo nghĩ

Thường lấy làm vui

Giống như giặc ác

Phá ngục trốn đi

Đến nơi hoang vắng.

Trong cái đầm lớn

Trong rừng lau sậy

Hổ sói nhởn nhơ

Mê lầm rong ruổi

Bị nóng khát bức

Theo sau năm kẻ

Vác đao đuổi theo

Kinh hoàng, sợ hãi

Trốn chạy hiểm nghèo

Trước bỗng lại có

Voi say hung dữ

Băng lên phía trước

Muốn giày xéo chết,

Người kia không có

Chiến cụ, gậy đao

Không mang lương thực

Không giày dép bao

Nhìn quanh bốn phía

Không nơi cậy nhờ

Lòng dạ rối loạn

Không còn biết chi.

Giờ ta cố vì

Nhà vua dẫn dụ

Muốn ngài hiểu rõ

Con đường tử sinh.

Đại vương nên hiểu

Sinh tử như thế

Phải rõ chúng sinh

Như giặc vượt ngục,

Biết rõ đầm rộng

Dụ cho ba đường

Cọp, sói, thú dữ

Biết là trần lao.

Ruổi theo cực nhọc

Nóng khát tiều tụy

Thì nên biết đó:

Ngu si, ghét, yêu.

Kiếm bén trí tuệ

Rộng “Thí” tư lương

Lọng chánh pháp lớn

Mang giày giới cấm

Như sĩ phu ấy

Nghèo thiếu hạnh này

Chẳng gieo đức ấy

Dụ này như thế

Trước có voi say

Cuồng bạo hung ác

Phải biết như vậy.

Cái chết ở đời

Vào lúc bấy giờ

Không có chỗ nương

Chỉ biết cậy trông

Giữ giới, làm lành.

Vua nên hồi ý

Che chở nhân dân

Cứu giúp nguy ách

Giống như con đỏ

Lòng Từ ban khắp

Xem dân như con.

Vua phải giữ nước

Giống như giữ cung

Như có sâu bọ

Tìm cách diệt thôi

Thân mau chóng trốn

Không gặp mưa rơi

Đại vương cũng phải

Như vậy tránh đi

Không gặp tướng ác

Để tự cứu mình.”