Nhập Bồ Tát Hạnh

Không từ vi trần (nguyên tử)

127. Những ai chủ trương rằng

Vi trần là nguyên nhân

Mãi mãi tạo muôn vật.

Vi trần không thực có

Nên đã bị bác bỏ (39)

Không từ vật chất tối sơ vĩnh cửu - Phản bác phái Số Luận

128. Số Luận chủ trương rằng

Chủ thể của vạn vật

Chính là sự quân bình

Của ba đức nguyên thỉ

Đó là lòng từ bi,

Say mê và bóng tối;

Khi chúng mất cân bằng

Thì thế giới được sinh (33)

129. (TQ) Một vật nếu thực có

Thì không thể cùng lúc

Có cả ba bản tính;

Ba đức không thực có

Bằng không thì mỗi đức

Phải gồm đủ cả ba.

130. Ba đức đã không thực

Thì cái gì được tạo

[Như âm thanh, hình sắc]

Sẽ không được nghe thấy;

Hơn nữa vật vô tri

Như quần áo chẳng hạn

Không thể có vui, khổ.

131.- (Số Luận) Phải các anh nói rằng

Bản chất vật vô tri

[Ví dụ như quần áo]

Là nguyên nhân vui, khổ?

(TQ Đáp) Chúng tôi đã dẫn chứng

Là chúng không có thực

Nên đã chỉ trích rồi;

Hơn nữa theo các anh

Khoái lạc là nguyên nhân

Của áo quần vô tri

Chứ đâu phải áo quần

Là nguyên nhân khoái lạc?

132. Thực ra thì khoái lạc

Cũng sinh từ áo quần

Vì nếu không có chúng

Cũng chẳng có khoái lạc

Vả lại nào ai thấy

Khoái lạc là trường tồn.

133. Nếu khoái lạc trường tồn

Sao không cảm nhận mãi?

Nếu bảo nó lúc ấy

Ở trạng thái cực yếu

Vậy vì lý do nào

Có lúc mạnh lúc yếu?

134. Nếu trạng thái khoái lạc

Chuyển mạnh sang thành yếu

Vậy hai trạng thái ấy

Đương nhiên là vô thường;

Sao không thừa nhận đi

Vạn vật là vô thường?

135. - (Số Luận) Mặc dù các trạng thái

Yếu mạnh đều vô thường

Song bản chất khoái lạc

Vốn thật là vĩnh hằng.

(TQ) Dù ở trạng thái nào

Chúng vẫn là khoái lạc

Trạng thái đã vô thường

Nên khoái lạc vô thường.

136. Theo như các anh nói

Từ cái toàn rỗng không

Chẳng thể sinh gì cả

Thế mà lại chấp nhận

Các trạng thái mạnh yếu

Tiềm ẩn trong khoái lạc

Nếu quả có trong nhân

Thì hoá ra ăn cơm

Có khác gì ăn phân.

137. Và các anh nên mua

Hạt bông vải mà mặc

Thay vì mua vải vóc.

- (Số luận) Vì thế gian si mê

Nên không thể nhận thấy

Y phục trong bông vải

[Tức quả nằm trong nhân].

(TQ) Và ngay cả những kẻ

Nhận mình thấy chân lý

Cũng có thái độ ấy.

138. Ngay cả người thế gian

Cũng có nhận thức này

Qua nhận thức như vậy

Nên thấy quả trong nhân

Nếu cái thấy họ sai

Thì những gì thấy biết

Đều là không thực có.

139. - (Số Luận) Vậy theo phái Trung Quán

Thì tất cả nhận thức

Dắt dẫn đến trí tuệ

Đều vô giá trị sao?

Như vậy thì Tánh Không

Của tất cả sự vật

Đương nhiên cũng là sai!

140. (TQ) Nếu như không hiểu được

Một sự vật là sai

Thì không thể suy ra

Cái sai ở chỗ nào;

Vì vậy khi biết được

Cái sai nằm ở đâu

Thì cái sai rành rành.

141. Ví như người nằm mộng

Thấy đứa con mình chết

[Mà y vốn không con]

Thì ý nghĩ con chết

Ngăn chận được ý nghĩ

Rằng con mình còn sống

Dù là điều ấy sai.

142. [Tóm lại] phân tích trên

Đã trình bày rõ rằng

Mọi sự vật hiện hữu

Đều phải có nhân duyên

Và bên trong mỗi duyên

Hay tập hợp của duyên

Đều hoàn toàn trống rỗng.

[Những gì] ngoài nhân duyên

Không đến từ đâu cả

Không ở cũng không đi.

Biện luận về sự phát sinh qua “duyên”

143. Vật sinh từ ảo tưởng

Hoặc sinh từ nhân duyên?

[Lúc sinh] từ đâu đến?

[Lúc diệt] đi về đâu?

Đó là điều phải xét.

144. Đủ duyên chúng xuất hiện

Hết duyên chúng rã tan

Thực tại là giả tạo

Như bóng hiện trong gương

Vậy thứ gì chân thật?

Bác thuyết Hữu Nhân và Vô Nhân - Biện luận về sự phát sinh của Hữu và Vô

145. Một vật nếu thực có

Thì cần gì đến nhân

Nếu nó không thực có

Cần nhân để làm gì?

146. Dù với muôn triệu nhân

Cũng không thể biến đổi

Cái không thành cái có.

147. Nếu một vật hiện hữu

Đang ở trạng thái không (Vô)

Vậy lúc nào thành có (Hữu)?

Cái không chẳng thể mất

Nếu cái có không sinh.

148. Cái có không xuất hiện

Vì cái không chẳng mất.

Mọi chúng sinh cũng vậy

Không thể có hai tính

Vừa có lại vừa không.

149. Bởi vậy diệt hay sinh

Không hề có thực chất

Cũng vậy, toàn thế giới

Rốt ráo không sinh diệt.

150. Với sự quán sát kỹ

Thì bao nhiêu số phận

Chỉ là những ảo ảnh

Chẳng khác bóng chiêm bao

Tương tự như cây chuối

Không hề có cốt lõi;

Bởi vậy trong Tánh Không

Không có sự khác biệt

Giữa những kẻ đã vào

Hay chưa vào Niết Bàn.

TỔNG KẾT VÀ LỜI KHUYÊN CUỐI CÙNG

151. Vậy thì trong Tánh Không

Sự vật không thực có

Vậy có gì để mất?

Nào ai được khen, chê?

Người nào kính lễ tôi?

Kẻ nào khinh miệt tôi?

152. Ai vui và ai khổ?

Ai kẻ trọng, người khinh?

Hãy phân tích thực tính

Còn ai là kẻ tham

Còn gì để mà tham?

153. Quán sát kỹ nhân gian

Thì ai là hữu tình?

Ai chết và ai sinh?

Ai là người đã sống?

Ai là mẹ, là cha

Và ai là bè bạn?

154. [Hỡi người tìm sự thật]

Hãy cùng tôi nhận chân

Sự vật như hư không

Tất cả đều trống rỗng

Vì mưu cầu hạnh phúc

Nên lâm cảnh tranh giành

Chuốc buồn vui tán loạn.

155. Do khoái lạc đòi hỏi

Nên tạo ra nghiệp ác

Phải trải qua tháng ngày

Đầy lo âu, thất vọng

Hành hạ, giết hại nhau!

157. Đôi khi sinh cõi lành ⁴⁷

Hưởng thụ nhiều lạc thú

Rồi đến khi nhắm mắt

Nhận số phận hẩm hiu

Tràn đầy bao thống khổ.

157-158. Hố thẳm của đoạ đày

Nhan nhản trong cuộc sống

Rơi vào khó thoát ra.

Nhưng đang trong luân hồi

Làm sao tránh khỏi nó?

159. Hơn nữa sự mê chấp

Về sự vật thực có

Lại luôn luôn trái ngược

Với sự hiểu Tánh Không;

Nếu trong cuộc đời này

Tôi không thể thấu đạt

Về chân lý tuyệt đối

Thì tôi phải tiếp tục

Chìm đắm biển luân hồi.

161. Cuộc sinh tồn đời này

Dẫy đầy bao khủng khiếp

Như biển khổ mênh mông;

Sức người lại quá yếu,

Mạng sống ngắn, mong manh

Đua chen sống vội vã

Lo chăm sóc thân thể

Mệt nhọc vì mưu sinh

Chịu đói khát, suy yếu

Quanh quẩn chuyện ngủ, ăn;

Hứng bao điều bất hạnh

Giao du kẻ ngu đần

Vô nghĩa ngày tháng trôi

Rất khó tìm giờ giấc

Để suy nghĩ thực tại

Vậy tìm đâu phương thức

Ngăn chận tâm tán loạn?

162. Đây Ma vương rình rập

Xô ta vào bất hạnh

Kia nẻo tà dọc ngang

Thật khó hòng thắng vượt.

163. Không dễ sinh cõi phước ⁴⁸

Gặp Phật càng hiếm hoi

Sóng thần của phiền não

Làm sao cản ngăn đây?

Ôi triền miên khổ đau !

164.-165. Đáng thương thay chúng sinh

Lăn lộn trong sóng khổ

Mà không hề hay biết

Như người tu khổ hạnh

Nhúng người vào nước lạnh

Hoặc lao vào lửa nóng

Dù vô cùng khổ đau

Song nghĩ là an vui!

166. Có kẻ nghĩ rằng mình

Không bao giờ già chết

Song họ sẽ chóng gặp

Khi Thần Chết đứng bên

Và Thần Chết lấy mạng.

166. Chừng nào tôi dập tắt

Lửa khổ đốt chúng sinh

Bằng trận mưa công đức

Trút xuống từ tầng mây

Phước lành tôi tích lũy?

167. Chừng nào tôi có thể

Trình bày về Tánh Không

Về tích lũy công đức

Cho tất cả chúng sinh

Bỏ quan niệm sai lầm

Là vạn vật thực có?

CHƯƠNG X - HỒI HƯỚNG

1. Công đức do viết luận

„Nhập Bồ Tát Hạnh“ này

Xin hồi hướng chúng sinh

Mong tất cả bước vào

Con đường của Bồ Tát.

2. Nguyện nhờ công đức này

Mà tất cả chúng sinh

Đang chịu bao đau bệnh

Hành hạ thân và tâm

Được an vui vô tận.

3. Nguyện họ luôn hạnh phúc

Suốt sinh tử luân hồi.

Nguyện họ luôn an lạc

Như chư vị Bồ Tát.

4. Nguyện chúng sinh khắp nơi

Đang ở trong địa ngục

Được niềm vui cực lạc

Cõi Sukhavati.

5. Nguyện kẻ bị run rét

Trong địa ngục giá băng

Đều được hơi sưởi ấm;

Nguyện chúng sinh nóng nực

Trong địa ngục đốt nung

Được mây lành Bồ Tát

Giáng mưa làm dịu mát

6. Nguyện rừng lá gươm đao

Thành vườn hoa tráng lệ;

Nguyện cây cành giáo mác

Biến thành cây như ý

[Làm thoả mãn ước mơ].

7. Nguyện địa ngục thành vườn

Với hồ sen tỏa hương

Với thiên nga, nhạn, hạc

Hát ca vui rộn ràng.

8. Nguyện địa ngục đốt nung

Biến thành kho châu ngọc;

Nguyện cho nền sắt nóng

Thành thủy tinh lung linh ;

Nguyện địa ngục xay nghiền

Thành điện đền thờ Phật.

9. Nguyện mưa đá núi lửa

Biến thành trận mưa hoa ;

Nguyện chiến trường gươm giáo

Thành lễ hội tung hoa.

10. Nguyện chúng sinh chìm nổi

Trong dòng sông địa ngục

Nước nóng bỏng sục sôi

Nấu tiêu tan thịt da

Xương lòi ra trắng hếu

Nhờ công đức của tôi

Được sinh lên cõi trời

Sông Madukini.

11. Nguyện ngục tốt Diêm Vương

Và kên kên, chim quạ

Hình dáng thật dữ dằn

Trong bóng đen thâm u

Bỗng nhiên tan biến hết;

Chúng ngẩng lên hỏi nhau

“Ánh sáng kỳ diệu này

Từ đâu chiếu rọi đến?”

Và tất cả bỗng thấy

Bồ Tát Kim Cương Thủ

Uy nghiêm đứng trên không.

Nhờ năng lực hoan hỷ

Rửa sạch hết lỗi lầm

Chúng cùng bay theo Ngài.

12. Nguyện tội nhân địa ngục

Gặp được mưa hoa sen

Chan hoà với nước thơm

Rơi xuống rưới tắt lửa

Liền hân hoan, khoan khoái.

Các tội nhân tự hỏi

“Ai đã làm thế này?”.

Chúng ngẩng nhìn hư không

Thấy Bồ Tát Quan Âm

Tay cầm hoa sen vẫy.

Chúng vô cùng cảm phục

Nhận hạnh phúc bất ngờ.

13. Nguyện hữu tình địa ngục

Vui thấy Đức Văn Thù.

Chúng lớn tiếng gọi nhau:

“Bạn ơi! Mau lại đây

Chiêm ngưỡng Đức Văn Thù

Ngài đến cứu chúng ta !

Ngài Văn Thù Đồng Tử

Trong hào quang tỏa rạng

Đã phát tâm Bồ Đề

Có năng lực diệt khổ

Và đưa đến an vui.

Ngài với tâm từ bi

Triệt để cứu muôn loài“.

14. "Bạn ơi! Hãy nhìn kia

Dưới gót sen của Ngài

Vương miện trăm vị Trời

Đang cúi xuống đảnh lễ

Tiếng Thiên nữ ca ngợi

Mê ly khắp điện đền

Mưa hoa rắc đầu Ngài

Mắt Ngài óng từ bi”

Bao tội nhân địa ngục

Đều đứng dậy reo hò.

15. Nguyện chúng sinh địa ngục

Nhờ công đức của tôi

Thấy Phổ Hiền Bồ Tát

Hoá hiện vầng mây lành

Trút mưa thơm dịu mát

Khiến chúng đều hân hoan.

16. Nguyện tất cả chúng sinh

Lià sợ hãi, đau đớn

Như tại châu Kuru.

17. Nguyện loài vật hết sợ

Cảnh ăn thịt lẫn nhau

Nguyện cho loài ngạ quỷ

An vui như những người

Ở Bắc Câu Lưu Châu.

18. Nguyện Đức Quán Thế Âm

Rưới nước cam lồ mãi

Khiến ngạ quỷ no ấm

Tắm được dòng sữa mát.

19. Nguyện kẻ mù được thấy

Nguyện người điếc được nghe

Nguyện các bà mang thai

Sinh nở không đau đớn

Như Hoàng Hậu Ma-gia.

20. Nguyện người trần thân trụi

Áo cơm có đầy đủ

Được những gì cần thiết

Cho cuộc sống yên bình.

21. Nguyện người đau thoát bệnh

Tù nhân được tự do

Kẻ yếu được mạnh ra

Mọi người thương mến nhau.

22. Nguyện người sợ hết sợ

Người trói được tháo dây

Người yếu được mạnh lên

Nguyện người người nhớ đến

Giúp nhau làm việc thiện.

23. Nguyện cho khách lữ hành

Đến đâu cũng an lành

Nguyện cho người buôn bán

Thu lợi nhuận dễ dàng.

24. Nguyện những kẻ đi thuyền

Đạt được nhiều mục tiêu

Thuyền bình an cập bến

Đoàn tụ cùng thân quyến.

25. Nguyện hành khách lạc đường

May gặp đoàn đi buôn

Thoát lo sợ bị cướp

Hay thú dữ cọp beo

Hành trình được xuôi thuận.

26. Nguyện chư Thiên, Thánh Thần

Hộ trì kẻ bệnh hoạn

Kẻ say sưa, cùng bấn

Người già yếu, trẻ thơ

Kẻ ngu si, quẫn trí.

27. Nguyện chúng sinh thoát khỏi

Tám hoàn cảnh hiện hữu

Không thuận cho việc tu ⁴⁹

Nguyện họ đủ đức tin

Đủ từ bi, trí tuệ

Hoàn hảo trong hình tướng

Thuần thục cách hành xử

Nhớ lại được đời trước.

28. Nguyện chúng sinh có được

Những kho tàng vô tận

Là hư không, tự do

Nguyện họ sống hoà hợp

Không tuyệt vọng, lệ thuộc.

29. Nguyện chúng sinh yếu đuối

Được trở thành mạnh mẽ;

Nguyện khất sĩ tiều tụy

Được đẹp tươi vô cùng.

30. Nguyện tất cả thiếu nữ

Được trở thành nam nhi;

Nguyện kẻ địa vị thấp

Đạt được địa vị cao

Không thành kẻ kiêu mạn.

31. Nguyện tất cả chúng sinh

Nhờ phước đức của tôi

Mà dứt sạch điều ác

Luôn thích làm điều lành.

32. Nguyện tất cả chúng sinh

Không lìa tâm Bồ Tát

Hiến thân cho giải thoát

Thường được Phật gia hộ

Không vướng bẫy ma vương.

33. Nguyện tất cả hữu tình

Được sống lâu vô tận

Luôn luôn được hạnh phúc

Chữ “chết’ không hề nghe .

34. Nguyện mười phương thế giới

Đầy rừng cây như ý

Vang diệu âm thuyết pháp

Của chư Phật, Bồ tát.

35. Nguyện toàn cõi địa cầu

Không gồ ghề sỏi đá

Bằng phẳng như lòng tay

Dịu êm đầy ngọc báu.

36. Nguyện pháp hội Bồ Tát

Mở ra khắp nơi nơi

Điểm trang cho mặt đất

Bằng hào quang các ngài.

37. Nguyện tất cả chúng sinh

Nghe pháp âm vi diệu

Vang bất tận từ rừng

Từ chim muông, ánh sáng

Từ trời rộng mênh mông.

38. Nguyện chúng sinh kề cận

Chư Phật và Bồ Tát

Với lễ vật cúng dường

Nhiều như mây bốn phương

Dâng lên đấng đạo sư.

39. Nguyện chúng sinh được mưa

Rơi xuống đúng thời vụ

Mùa màng được sung túc;

Nguyện thế giới giàu sang

Vua quan đều chính trực.

40. Nguyện thuốc thang công hiệu

Nguyện thần chú ứng linh

Nguyện quỷ ma, phù thủy

Đều phát tâm từ bi.

41. Nguyện tất cả chúng sinh

Không gặp điều bất hạnh

Bị tội lỗi, đau bệnh

Bị đàn áp khinh khi

Không còn tâm độc ác.

42. Nguyện tu viện, chùa chiền

Tu học được hưng thịnh

Tăng chúng sống vững bền

Mọi việc đều thành tựu.

43. Nguyện tăng sĩ siêng tu

Đạt trí tuệ càng nhiều

Thích giữ gìn giới luật

Diệt trừ sạch tán loạn

Tâm trí được khinh an.

44. Nguyện cho các ni cô

Không tranh chấp lẫn nhau

Thu lợi từ giáo pháp ;

Nguyện những vị khất sĩ

Luôn đầy đủ giới hạnh.

45. Nguyện người bị phạm giới

Biết ăn năn sám hối

Nguyện họ sinh cõi lành

Không còn phạm giới thêm.

46. Nguyện những vị xuất gia

Học rộng và uyên thâm

Được tặng phẩm, bố thí

Được tâm ý sạch trong

Vang mười phương tiếng tốt.

47. Nguyện chúng sinh không khổ

Và không gặp gian nan

Vì số kiếp tồi tàn

Với thân người duy nhất

Trở thành bậc Chánh giác.

48. Nguyện tất cả chúng sinh

Luôn cúng dường chư Phật

Được hạnh phúc khôn lường

Nhờ phước Phật vô biên.

49. Nguyện Bồ Tát hoàn thành

Ước nguyện cứu thế gian;

Nguyện tất cả chúng sinh

Được chư Phật, Bồ Tát

Xót thương và cứu độ.

50. Nguyện cho hàng Độc Giác,

Và Thanh Văn an lạc

Luôn luôn được Trời, người,

A Tu La cúng dường.

51. [Cuối cùng] Nguyện cho tôi

Nhận được sự gia hộ

của Văn Thù Bồ Tát

Nhớ lại những đời trước.

Nguyện đời nào cũng tu

Để chứng Cực Hỷ Địa ⁵⁰

52. Nguyện suốt mọi thời gian

Định lực đều duy trì;

Nguyện đời đời kiếp kiếp

Có được chốn thanh tịnh

Để thuận lợi tu hành.

53. Nguyện khi tìm học Pháp

Đều được Đức Văn Thù

Giải ngộ những chướng ngại

Và được ngài hộ trì.

54. Nguyện như Đức Văn Thù

Đi khắp mọi chân trời

Làm lợi cho chúng sinh

Tôi mong được như ngài.

55. Ngày nào hư không còn

Ngày nào quả đất còn

Ngày đó tôi tiếp tục

Diệt khổ của trần gian.

56. Nguyện đau khổ chúng sinh

Chín muồi nơi thân tôi;

Nguyện phước đức Bồ Tát

Mãi mãi đem hạnh phúc

Đến tất cả chúng sinh.

57. Nguyện giáo pháp Như Lai

Là linh dược duy nhất

Trừ đau khổ thế gian

Được trường tồn, ca ngợi

Được xuyển dương, hộ trì.

58. Nay tôi xin kính lễ

Đức Văn Thù Sư Lợi

Nhờ ân đức của ngài

Mà tâm tôi hướng thiện;

Kính lễ thiện tri thức

Nhờ ân đức các vị

Mà tâm tôi lớn lên.

Links: Về Ngài Tịch Thiên

http://www.daouyen.com/Data/Ph_T/T184.htm

http://www.daouyen.com/Data/Ph_T/T185.htm

http://www.quangduc.com/BoTat/index.html

http://www.namsebangdzo.com/category_s/2418.htm

http://www.kagyu-asia.com/t_bodhicaryavatara.html

Sàntideva

(Tôn giả Tịch Thiên)

Bodhicaryàvatàra

NHẬP HẠNH BỒ TÁT

Việt dịch: Nguyên Hiển

Hiệu đính: Lê Triều Phương

Liên Lạc

Tuệ Quang Wisdom Light Foundation

PO Box 91748

Henderson, NV 89009, USA

(702)564-9186

Email: info@daitangvietnam.com

WEBSITE: WWW.DAITANGVIETNAM.COM

Ấn bàn điện tử, Xuân 2009

Chịu trách nhiệm ấn bản điện tử lần 2 : Nguyên Định (2/2009).

Xin hồi hướng công đức đến hương linh đạo hữu TS Lê Văn Tâm, pd. Nguyên Thái, bút hiệu Lê Triều Phương, nguyên giáo sư Đại học Göttingen (CHLB Đức), mãn phần ngày 12/06/2008 tại Gò Vấp, Việt Nam, hưởng thọ 70 tuổi.

HẾT

Phật: Trong Luận „ Nhập Hạnh Bồ Tát“, ngài Santideva đã dùng nhiều danh hiệu khác nhau để thay cho danh hiệu „Phật“, ví dụ như: đức Thế Tôn, bậc Chiến Thắng, đức Như Lai, bậc Đạo Sư, Hiền Giả v..v..

Những vị Thừa Kế đức Phật bao gồm những vị thừa kế lời Phật dạy như hàng Thanh Văn, Độc Giác Phật và những vị thừa kế tâm của Phật như hàng Bồ tát.

Truyện Cát Trường Sinh: Trong Kinh Hoa Nghiêm

Các nơi Bồ tát ở: Là những nơi chốn và địa điểm sống và tu tập của Bồ tát Tất-Đạt-Đa Cồ-Đàm (Siddhàrtha Gautama) trước khi giác ngộ thành vị Phật lịch sử Thích Ca Mâu Ni.

Tam Bảo: gồm có Phật, Pháp và Tăng

Phạm Thiên: Là một hình thái hiện hữu của thế giới các vị Trời tối thượng

Ba ruộng phước (Phước điền): Là những vị mà Phật tử nên cúng dường để được phước đức lớn cho đời này và đời sau. Thứ nhất là cúng dường Phật, Pháp Tăng (Kỉnh điền). Thứ hai là cúng dường cha mẹ (Ân điền). Thứ ba là cúng dường những kẻ nghèo khó (Bi điền)

Pháp cạn, sâu: Chỉ cho Tiểu Thừa và Đại Thừa

Chú thuật Mật tông: Đó là những câu tụng niệm có âm thanh chứa đựng một sức mạnh huyền bí của vũ trụ hay của Phật tính với công năng ủng hộ kẻ tu niệm

Kinh Ba Phần: Là kinh gồm có ba phần: sám hối, phát nguyện và hồi hướng

Truyện Cát Trường Sinh: Trong Kinh Hoa Nghiêm

Nữ thần Durga: Là Nữ thần của Đạo Karnapa, Nam Ấn Độ

Đổi vị trí cho nhau: Là một trong những phương tiện giúp đỡ tu tập, được miêu tả rõ trong Chương 8, từ câu 90-100 và từ câu 101-139

Hoá sinh trong lòng sen: Đây là cảnh hóa sinh tại cõi Cực Lạc của đức Phật A Di Đà

Chiến công trọn thành: Tức là đạt được sự giác ngộ, thành Phật và truyền dạy giáo lý (Chuyển Pháp Luân)

Xem chương VII, câu 16

Xem chương IX, câu 73

Bồ tát Diệu Hoa Nguyệt (Supuspacandra): Mặc dầu biết vua Curadatta rất ác độc, song vẫn cương quyết thuyết pháp vì lợi ích cho chúng sinh và đã bị vua hành hạ.

Tinh huyết của cha mẹ

Từ câu 141 đến câu 154 (trong ngoặt kép): Nơi đây ngài Santideva đã tự đặt mình vào địa vị của một người khác rồi hướng về „cái Ta“ (ngã) mà nói

Chân lý thế gian: Còn gọi là tục đế, chân lý tương đối, chân lý bao phủ

Chân lý tuyệt đối: Còn gọi là chân đế, thắng nghĩa đế

Đây là cuộc tranh luận giữa Tôn giả Santideva (Trung Quán) và phái Duy Thức. Duy thức chủ trương rằng mỗi sự vật và hiện tượng bên ngoài đều là ảo tưởng. Chúng không có thật mà chỉ là bóng dáng của tâm. Chỉ có tâm mới hiện hữu thật sự

Phụ nữ vô sinh: Là phụ nữ không thể nào sinh con được. Vì vậy sự bàn luận về sắc đẹp của đứa con gái của một phụ nữ vô sinh chỉ là chuyện vui đùa

Đây là ví dụ về một con gấu bị chuột cắn làm độc. Gấu ngủ suốt mùa đông. Đến mùa xuân, khi nghe tiếng sấm nó tỉnh dậy và cảm thấy đau đớn mới nhớ lại đã bị chuột cắn. Ký ức của con người cũng tương tự như vậy

Tâm siêu nhiên = Tha tâm thông

Nơi đây Tôn giả Santideva phản bác lại phái Tiểu thừa đã quan niệm rằng sau khi đức Phật nhập Niết Bàn thì Ngài không còn làm lợi ích cho chúng sanh được nữa.

Bám víu đối tượng hay sự vật = chấp pháp. Bám víu cái Ta = Chấp ngã

Theo Prajanàkarumati thì các câu 50, 51 và 52 là những câu đã được tác giả khác từ ngoài đưa vào

Chướng ngại hiểu biết = Sở tri chướng

Âm thanh: Là đối tượng của sự nghe = Trần cảnh

Cái biết, Tánh biết= nhận thức

Ba đức (nguyên lý) tối sơ của Số luận là: rajah, sattwa và tamah. Tùy theo dịch gỉa mà có nhiều cách dịch khác nhau. Cách dịch ở đây dựa theo E. Steinkellner với ba thuật ngữ: Güte, Leidenschaft và Finsternis (Santideva: Eintritt in das Leben zur Erleuchtung - Bodhicarỳavatàra. Eugen Diederichs Verlag, 1981, trang 125.)
Thích Nữ Trí Hải dịch là: ưu, hỷ, ám. Sách đã dẫn, câu 64
Thích Trí Siêu dịch là thanh tịnh, tạo tác u mê (Thích Trí Siêu: Bồ Tát Hạnh, Trang Nhà Quảng Đức, chương 9: Trí huệ, câu 64)

Cái biết, Tánh biết= nhận thức

“Một”: Theo Trung Quán, một sự vật có thật (có tự tính) còn được gọi là “Một”. Tự nó là nó, không do nhiều điều kiện khác (nhân duyên khác) phối hợp mà thành

Năm Uẩn: Ngũ Uẩn: Sắc, Thọ, Tưởng, Hành, Thức

Ảo tưởng: Được sinh ra từ tưởng tượng, từ tà kiến hoặc do chấp trước

Giác quan = Căn: tai mắt, mũi, lưỡi thân
Đối tượng: ví dụ như sự vật = Trần: như âm thanh, màu sắc, mùi vị, va chạm

Hạt bụi cực nhỏ = vi trần hoặc cực vi trần và lân hư trần, nhỏ đến mức dường như không có gì cả

Xem lại các câu 86 – 88 của chương chín

Xem lại các câu 58 – 88 của chương chín

Phản bác phái Hữu Bộ. Phái này quan niệm rằng tâm và vật là hai thực thể khác biệt

Phái Vô Nhân: Phái này chủ trương rằng tất cả các pháp không do nhân gì sinh ra, họ bảo: “Mọi sự vật như mặt trời mọc, nước chảy xuống núi, hạt đậu tròn, gai nhọn và lông đuôi con công … không do ai làm ra cả, chúng tự nhiên sinh (Thích Nữ Trí Hải, sđd, chương 9, câu 116)

Thường Luận: Phái này tin rằng mọi sự do thần Tự Tại Thiên sinh ra. Vị này có năm đức là thiêng liêng, trong sạch, đáng kính, trường cửu, độc nhất và là sáng tạo chủ của mọi sự (Thích Nữ Trí Hải, sđd, chương 9, câu 118)

Bốn Đại chủng: gồm có đất, nước, lửa, không khí và không gian

Cõi lành, Cõi phước = Bát phước sanh xứ: Tám cõi nhờ có phước đức mà được sinh đến đó, gồm có cõi người giàu sang, cõi trời bốn vị Thiên Vương, cõi trời Đao-lỵ, cõi trời Dạ-Ma, cõi trời Đâu-Suất, cõi trời Hoá-Lạc, cõi trời Tha-Hoá và cõi trời Phạm Thiên (Theo Đoàn Trung Còn: Phật học Từ điển, Saigon 1966, tập I, trang 243)

Cõi lành, Cõi phước = Bát phước sanh xứ: Tám cõi nhờ có phước đức mà được sinh đến đó, gồm có cõi người giàu sang, cõi trời bốn vị Thiên Vương, cõi trời Đao-lỵ, cõi trời Dạ-Ma, cõi trời Đâu-Suất, cõi trời Hoá-Lạc, cõi trời Tha-Hoá và cõi trời Phạm Thiên (Theo Đoàn Trung Còn: Phật học Từ điển, Saigon 1966, tập I, trang 243)

Tám hoàn cảnh xấu (Bát nạn): Tám cảnh ngộ ngăn chận sự tu học để được giác ngộ, gồm có Địa ngục, Ngạ quỷ, Súc sanh, Châu Uất đan việt (Châu Bắc-cu-lư) người ở châu này sung sướng mãi nên tu học không được, cảnh trời Trường thọ (Vô tưởng thiên), nơi đây không có tâm tưởng nên không tu học được, đui, điếc, câm, Thế trí biện thông (ỷ mình thông minh biện bác theo thế sự mà không lo tu học, trước Phật và sau Phật, hai thời này không có sự bành trướng của đạo Phật nên không thể tu học (Đoàn Trung Còn, sđd, tr. 235)

Cực Hỷ Địa: Sơ Địa của Bồ Tát