Nhập Bồ Tát Hạnh

Thiền quán

89. Nhờ quán chiếu lợi ích

Của đời sống ẩn tích

Nên vọng tưởng tiêu trừ

Tập trung tu thiền định :

Quán chiếu bình đẳng

90. Trước hết nên quán chiếu

Tôi với người bình đẳng ¹⁶

Ai ai cũng giống nhau

Đều tìm vui, tránh khổ

Vì vậy phải bảo vệ

Chúng sinh cũng như mình.

91. Thân gồm nhiều bộ phận

Nhưng khi bảo vệ chúng

Tôi xem chúng như “một” ;

Cũng vậy với chúng sinh

Tuy phân biệt nhiều loài

Song cùng chung sướng khổ

Nên xem chúng như “một”.

92. Dù cái khổ của tôi

Không hành thân kẻ khác

Nhưng vì yêu “cái Ta”

Nên thật khó kham nỗi.

93. Và cái khổ người khác

- Mà tôi không cảm nhận -

Nhưng vì yêu “cái Ta”

Nên họ cũng khó kham.

94. Phải trừ khổ cho người

Như trừ khổ cho tôi

Phải giúp đỡ người khác

Vì họ cũng như tôi

Đều cùng là chúng sinh.

95. Tôi và người giống nhau

Đều mưu cầu hạnh phúc

Vậy có gì khác biệt

Khi đều tìm hạnh phúc?

96. Tôi và người giống nhau

Đều sợ nguy, sợ khổ

Vậy vì lý do nào

Khiến tôi chỉ cứu tôi

Mà không cứu người khác?

97. Đừng nói : “Không cứu người

Vì nỗi khổ của họ

Không liên quan đến tôi,

Tại sao tôi bảo vệ

Và che chở cho họ?"

Cũng vậy, nỗi đau khổ

Của thân thể kiếp sau

Sẽ không hành hạ tôi

Nếu kiếp này tôi tu.

98. Nếu bảo rằng : “Kiếp sau

Thân tôi vẫn là tôi”

Điều ấy e không đúng

Vì thân lúc chết đi

Không phải thân tái sinh!

99. Bảo rằng: “Kẻ nào đau

Thì họ phải tự chữa”

Vậy khi chân bị đau

Tay không can hệ gì

Sao tay phải xoa chân?

100. Bảo: “Điều vừa biện minh

Mặc dù phi lý thật

Song bởi vì chấp ngã

Nên nó được sinh ra”.

Nhưng những gì phi lý

Dù của ta hay người

Phải cực lực trừ bỏ.

101. Tràng hạt và đội quân ¹⁷

Thật ra là ảo tưởng

Của sự nối liên tục

Và của sự kết hợp.

Đau khổ cũng như vậy

Không ai là chủ thể

Của những sự khổ đau?

Vì vậy, ai là kẻ

Cảm nhận được khổ đau ?

102. Khổ đau không có chủ

Nó chẳng thuộc về ai.

Chỉ riêng tính khổ đau

Mới cần được tiêu trừ

Vậy cần chi phân biệt

Giữa tôi và kẻ khác?

103. - (Hỏi) “Nhưng nếu không có ai

Là người gánh chịu khổ

Tại sao phải diệt khổ ?”

(Đáp) Vì chúng sinh bình đẳng

Nếu cấn phải diệt khổ

Ta phải diệt khắp nơi.

Nếu không thì không cả.

Không thể diệt cho mình

Mà bỏ lơ người khác.

104. - (Hỏi) “Mở lòng từ như vậy

Nỗi khổ chỉ to thêm

Vậy từ bi làm chi! ”

(Đáp) Nỗi khổ dù to hơn

Vì lòng từ mở rộng

Song thấm thía gì đâu

So với khổ muôn loài.

105. Nếu một người chịu khổ

Để nhiều người khỏi khổ

Thì kẻ có lòng từ

Sẽ gánh trọn khổ ấy.

106. Bồ tát Diệu Hoa Nguyệt ¹⁸

Biết vua sắp hại mình

Dù vậy vẫn hy sinh

Chấp nhận chịu đau khổ

Để cứu khổ nhiều người.

107. Với tâm được điều phục

Nhờ tu hạnh bình đẳng

Thấy chúng sinh như mình

Bồ Tát vào địa ngục

Để cứu độ chúng sinh

Nhẹ nhàng như thiên nga

Sà xuống ao sen mát.

108. Giải thoát cho riêng mình

Đâu có nghĩa gì lớn;

Giải thoát cho chúng sinh

Bồ Tát đươc niềm vui

Dạt dào như biển cả.

109. Giúp người được giải thoát

Bồ Tát không kiêu căng

Chuyên tâm làm công đức

Không mong được đáp đền.

110. Tôi biết bảo vệ mình

Trước bao sự nhục mạ

Vậy với tâm từ bi

Tôi càng bảo vệ người.

111. Tuy không là thực thể

Song nương theo tập quán

Nên ta đã chấp nhận

Tinh huyết của người khác ¹⁹

Cấu tạo thành “cái Ta”.

Hoán vị giữa ta với người

112. Vậy tại sao không nhận

Thân người là thân ta?

Hoán đổi thân của mình

Thành ra thân của người

Đâu phải là chuyện khó?

113. Nếu thấy mình xấu xa

Người là biển công đức

Thì nên tập thương người

Và từ bỏ chấp ngã.

114. Ai cũng nhận tay chân

Là bộ phận thân thể

Sao không thừa nhận rằng

Chúng sinh là thành phần

Của toàn bộ thế giới.

115. Thói quen khiến ta nhận

Thân vô ngã là “Ta”

Sao không tập thói quen

Xem người cũng là ta ?

116. Nhờ thực hiện vô ngã

Ta sẽ không kiêu căng,

Không đợi chờ đền đáp

Khi làm lợi cho người.

117. Trước đớn đau lo lắng

Ta biết bảo vệ mình.

Vậy đối với chúng sinh

Cũng phải luyện tâm ý

Biết bảo vệ, yêu thương.

118. Vì vậy đấng Bảo Vệ

Đại Bi Quán thế Âm

Đã tặng danh hiệu mình

Để giúp đỡ chúng sinh

Tiêu trừ bao sợ hãi.

119. Trước nhiệm vụ khó khăn

Ta không nên trốn chạy

Với thói quen như thế

Ta không sợ một ai

Dù xưa kia nghe tên

Ta đã từng khiếp vía.

120. Ai muốn nhanh cứu mình

Và cứu nhanh người khác

Nên đổi người thành ta

Và đổi ta thành người

Đó là bí quyết tốt.

121. Vì yêu quí thân mình

Nên sợ bị nguy hiểm.

Thân là gốc sinh sợ

Sao không ghét nó đi?

122. Cũng chỉ vì thân này

Mà ta đã chống chọi

Với đói khát, đau bệnh.

Dùng trăm phương nghìn kế

Bắt giết cá, chim, thú

Rình đường và cướp giựt.

123. Hoặc vì cầu lợi danh

Nhẫn tâm giết cha mẹ

Trộm tài vật Tam Bảo

Đến nỗi bị đốt thiêu

Trong địa ngục Vô gián

124. Đã là kẻ thông minh

Thì không thể bảo vệ

Và cưng dưỡng thân này

Phải xem nó là địch

Và hãy khinh khi nó.

125. Ai nghĩ rằng: “Nếu cho

Thì còn gì để ăn?”

Với lòng ích kỷ ấy

Sẽ vào đường ngạ quỷ;

Ai nghĩ rằng: “Ta ăn,

Vậy bố thí gì đây?”

Với lòng thương người đó

Sẽ vào đường Vua Trời.

126. Vì mình mà hại người

Sẽ vào cõi địa ngục;

Vì người mà chịu cực

Sẽ hưởng được hạnh phúc.

127. Vì tham địa vị cao

Nên kiếp sau thấp hèn ;

Cầu cho người được trọng

Kiếp sau được tôn sùng.

128. Sai người khác phục dịch

Kiếp sau làm tôi đòi ;

Hiến mình để phụng sự

Kiếp sau được quan quyền.

129. Ai lo hạnh phúc riêng

Sẽ khổ vì ích kỷ

Ai sung sướng trên đời

Đều nhờ nghiệp hy sinh

Đem hạnh phúc cho người.

130. Đâu cần nói nhiều lời

Hãy nhìn sự khác biệt

Giữa người ngu, bậc thánh

Người ngu vì lợi riêng

Thánh nhân vì lợi người.

131. Không đổi vui của mình

Lấy khổ đau kẻ khác

Thì ta sẽ không thể

Thành tựu quả Chánh giác,

Sẽ trôi trong luân hồi

Và mãi không an vui.

132. Tạm gác chuyện đời sau

Ngay trong đời hiện tại

Làm tôi tớ biếng lười

Thì không được lợi lộc

Vì chủ không trả công.

133. Kẻ mê muội từ chối

Việc giúp nhau tạo phúc

Lại chuyên làm khổ nhau

Nên chuốc lấy tai ương

Thật vô cùng khủng khiếp.

134. Bao bất hạnh ở đời

Như thống khổ, hiểm nguy

Đều sinh từ chấp ngã.

Vậy sao ta chấp ngã?

135. Nếu khư khư chấp ngã

Thì không thoát được khổ

Như chưa tránh xa lửa

Có lúc bị đốt thiêu.

136. Để xoa dịu khổ đau

Của tôi và của người

Tôi phải hiến thân mình

Cho bao nhiêu kẻ khác

Và xem họ là tôi.

137. Này tâm ý ta ơi!,

Ngươi nên phải tin rằng

“Ta buộc ngươi với người”

Vậy ngươi chỉ được quyền

Nghĩ đến lợi cho người.

138. Mắt và các giác quan

Chúng đã thuộc về người

Mắt không còn nhìn thấy

Những lợi riêng cho tôi

Bàn tay này cũng vậy

Nó thuộc kẻ khác rồi

Nên không còn hoạt động

Làm lợi ích cho tôi.

139. Từ nay thân thể này

Tôi hiến cho muôn loài

Hãy đem nó sử dụng

Vì giải thoát chúng sinh.

140. Hãy chọn người thấp hơn

Rồi đặt tôi vào họ

Và đặt họ vào tôi.

Nhờ vậy tôi không ngại

Khi tu tập thiền quán

Về kiêu căng, ghen ghét.

141. Hãy nghĩ như thế này ²⁰ :

“Tôi không được kính trọng

“Tôi không giàu bằng người;

“Kẻ ấy được khen thưởng

“Còn tôi bị chê trách

“Kẻ ấy được hạnh phúc

“Còn tôi lại khổ sở.

142. “Tôi làm lụng nhọc nhằn

“Kẻ ấy sống nhàn hạ

“Tôi thân bại danh liệt

“Kẻ ấy được tán dương.

143. “Ta phải làm gì đây

“Với kẻ bất tài ấy?

“Ai cũng có tài riêng.

“Đối với rất nhiều người

“Tôi còn kém thua họ

“Nhưng cũng hơn nhiều người.

144. “Sự suy yếu giới luật

“Và kiến giải của tôi

“Phát sinh từ ái dục

“Chứ không sinh từ tôi.

“Nếu nó chữa giúp tôi

“Dù đau đớn thế nào

“Tôi cũng sẵn sàng chịu.

145. “Với tôi nó [cái Ta] không chữa

“Sao lại khinh miệt tôi?

“Nó có nhiều ưu điểm

“Song lợi gì cho tôi?

146. “Nó không có lòng từ

“Đối với kẻ xấu số

“Đang kẹt trong đường ác.

“Hơn nữa nó hãnh diện

“Về ưu điểm của mình

“Cao hơn bậc hiền đức.

147. “Đối với kẻ ngang hàng

“Nó [cái Ta] tìm cách lấn lướt

“Thậm chí bằng tranh cãi

“Để nâng cao ưu điểm

“Và thắng lợi, thanh danh.

148. “Tôi sẽ bằng mọi cách

“Tuyên dương khắp thiên hạ

“Tính ưu việt của mình

“Và không cho ai biết

“Tính ưu việt của nó.

149. “Tôi lại phải che dấu

“Những lỗi lầm của mình

“Để tôi được trọng vọng

“Thế là tôi giàu sang

“Và được người cung kính

“Chứ không phải là nó.

150. “Tôi hoàn toàn thoả mãn

“Vì nó bị khinh khi

“Bị thế gian biếm ngạo

“Bị phỉ báng đó đây.

151. “Bởi kẻ khốn cùng này

“Muốn so đọ với tôi

“Thử hỏi xem sắc đẹp

“Hay trí tuệ, hiểu biết

“Dòng họ, tài sản nó

“Làm sao bằng tôi được?”

152. “Mỗi khi nghe mọi người

“Ca tụng ưu điểm tôi

“Tôi sướng ran cả người

“Vui dựng cả tóc gáy.

153. “Nếu nó còn tài sản

“Tôi sẽ dùng bạo lực

“Để chiếm đoạt tất cả.

“Nếu nó phục dịch tôi

“Tôi cho nó đủ sống.

154. “Tôi phải đuổi nó khỏi

“Niềm hạnh phúc an vui

“Và chất lên lưng nó

“Những nhọc nhằn của tôi.

“Nó phải bị chìm nổi

“Trong sinh tử luân hồi

“Vì nó hàng trăm lần

“Đã làm tôi thiệt hại“.

155. Hỡi này tâm ý ơi !

Trải qua vô số kiếp

Ngươi tầm cầu tư lợi

Chịu bao nhiêu nhọc nhằn

Chỉ để gặt đau khổ.

156. Hãy nhận lấy lời khuyên

Hoán vị với người khác

Làm đúng theo Phật pháp

Tất được lợi mai sau.

Lời Phật dạy không sai.

157. Nếu xưa tôi tu tập

Hoán đổi mình với người

Tất thành bậc giác ngộ

Không khổ như ngày nay.

158. Ngươi bám chặt ý thức

Rằng cái “Ta” kết tụ

Từ tinh huyết mẹ cha

Vậy ngươi cũng nên tập

Xem kẻ khác là ta.

159. Hãy như điệp viên lạ

Quan sát kỹ thân này

Thấy có gì lợi ích

Hãy đem cho chúng sinh.

160. Cái Ta luôn nghĩ rằng :

Ta tốt, họ xấu xa

Họ hèn, ta cao trọng

Ta làm, họ ở không

Vì vậy với cái “Ta”

Hãy hoàn toàn ghét nó.

161. Cần phải đuổi cái “Ta”

Ra khỏi niềm hạnh phúc

Và trói chặt nó vào

Đau khổ của người khác.

Hãy canh chừng cẩn mật

Việc mờ ám của nó.

162. Hãy đổ lên đầu nó

Mọi lỗi lầm kẻ khác

Và khai trước đức Phật

Mọi sai trái của nó

Dù nhỏ nhặt đến đâu.

163. Hãy dìm tiếng tốt nó

Bằng cách nâng cao lên

Tiếng tốt của người khác ;

Hãy bắt nó hầu hạ

Làm tôi tớ chúng sinh

Đáp ứng mọi nhu cầu.

164. Không vì vài hạnh tốt

Của “cái Ta” lỗi lầm

Mà vội vàng khen ngợi.

Nếu nó có hạnh tốt

Cũng đừng cho ai hay.

165. Tóm lại, cần phải đổ

Lên đầu của “cái Ta”

Tất cả những phương hại

Mà nó mang đến người

166. Đừng cho nó quyền hành

Để thành kẻ lắm miệng

Hãy bắt nó e thẹn

Kín đáo và rụt rè

Như cô dâu mới cưới.

167. “Phải làm như thế này”

“Phải đứng như thế kia”

“ Không được làm gì cả”

Phải khống chế “cái Ta“

Bằng cách đối xử ấy

Và nếu nó vi phạm

Phải trừng phạt nó ngay.

168. Này tâm của tôi ơi!

Nếu ngươi không làm vậy

Như đã được ủy thác

Thì sẽ bị trừng trị

Vì bao nhiêu lỗi lầm

Rốt cuộc nằm tại ngươi.

169. Ngươi muốn đi đâu đó?

Ngươi không thoát ta đâu!

Ta đập tan tành hết

Thói kiêu ngạo của ngươi

Thời ngươi hủy hoại ta

Nay đã qua lâu rồi.

170. Ngươi hãy bỏ hy vọng

Tìm lợi riêng cho mình

Ngươi đã bị bán rồi

Dù ngươi rất tuyệt vọng

Cũng chẳng ai quan tâm.

171. Nếu ta thiếu thận trọng

Không bán ngươi cho người

Chắc chắn ngươi trao ta

Cho quỷ sứ địa ngục.

Không nghi ngờ gì nữa !

172. Đã bao nhiêu lần rồi

Ngươi bán ta cho chúng

Ta đã bị hành hạ ;

Nay nhớ lại thù xưa

Ta quyết tiêu diệt ngươi ;

Hỡi cái tâm ích kỷ

Chỉ biết làm nô lệ

Cho lợi riêng của mình!

173. Nếu ngươi muốn yêu ngươi

Và muốn bảo vệ mình

Đừng chiều chuộng “cái Ta”

Đừng che chở “cái Ta”.

Tổng kết

174. Thân càng được che chở

Nó càng nhỏng nhẽo hơn

Nó càng bị sa đọa.

175. Và nó càng sa đọa

Ái dục nó càng tăng

Cả tài sản quả đất

Cũng không thỏa mãn nó.

176. Ai ham đắm điều gì

Mà không thể có được

Thì chuốc lấy thất vọng ;

Kẻ dứt hết cầu mong

Sẽ được phước vô biên.

177. Hãy ngăn chận phóng túng

Trong vấn đề hưởng lạc

Để phục vụ thân xác.

Hãy mong cầu những gì

Mà ta không muốn nhận.

178. Thân xác này không sạch

Trông đáng sợ làm sao !

Cuối cùng chết cứng đơ

Và trở thành tro bụi.

Tại sao ôm giữ nó

Và xem nó là “Ta” ?

179. Dù sống hay là chết

“Bộ máy” này ích gì?

Nó khác gì cục đất?

Ôi ý thức chấp “Ta”

Hãy diệt đi cho rồi !

180. Vì phục dịch thân này,

Tôi chịu bao đau khổ.

Dù bị ghét, được thương

Nó cũng như khúc gỗ.

Tôi cũng không được gì !

181. Dù che chở thế nào

Hay vứt cho quạ ăn

Nó chẳng biết thương, ghét

Một tấm thân như thế

Thương mãi để làm chi?

182. Nó không hay, không biết

Khi nó bị lăng nhục

Song tôi sôi tiết lên

Khi nó được tôn vinh

Thì tôi rất hả dạ

Vì ai tôi như thế?

183. Ai thương thân xác tôi

Kẻ ấy trở thành bạn

Ai thương thân của họ

Sao không là bạn tôi?

184. Bởi thế, tôi thản nhiên

Cống hiến thân xác này

Vì sự nghiệp giải thoát

Cho tất cả chúng sinh.

Từ nay tôi mang nó

Như là một công cụ

Dù nó đầy lỗi lầm.

185.-186 Thôi đã đủ lắm rồi

Nếp sống kẻ phàm phu

Nay theo chân Hiền giả

Khắc ghi lời giáo huấn

Chánh niệm luôn giữ gìn

Chống lại tính dã dượi

Và lừ đừ ngủ gật.

187. Để chướng ngại tiêu trừ

Tâm phải rời tà kiến

Tinh tấn luôn phát huy

Chuyên cần tu chánh định.

CHƯƠNG CHÍN - TRÍ TUỆ

Dẫn nhập

1. Đức Phật tuyên bố rằng

Các hạnh Ngài khuyên dạy

Đều đưa đến trí tuệ.

Bồ Tát mong trừ khổ

Phải phát huy trí tuệ.

Hai chân lý

Định nghĩa

2. Có hai loại chân lý

Tương đối của thế gian ²¹

Và chân lý tuyệt đối ²²

Tuyệt đối vượt tương đối;

Đối tượng của trí thức

Không phải là chân lý;

Nhưng chân lý thế gian

Được xem là trí tuệ.

Trình độ nhận thức khác nhau

3.-4.Tương ứng hai chân lý

Cũng có hai hạng người

“Thiền gia” và “người thường”

Thiền gia hay bác bỏ

Quan niệm của người thường;

Thiền gia có hai cấp

“Thấp”, “cao” tuỳ trí tuệ;

Thiền gia và người thường

Cả hai đều công nhận

Hiện hữu của các pháp

Nhưng người thường khẳng định

Các pháp là chân lý;

Song thiền gia quan niệm

Thế giới là mộng ảo

Tất cả là hiện tượng

Chúng không có tự tính

Nhưng vì muốn giác ngộ

Thiền gia phải tu học

Dùng chúng làm phương tiện

Để dần dần tiến lên.

5. Người thường nhìn các pháp

Xem chúng là có thật;

Ngược lại, các thiền gia

Xem chúng là ảo tưởng

Đó là sự khác biệt

Giữa thiền gia, người thường.

Phản bác lập trường chấp vào thật hữu

6. Theo quy ước thế gian

Mọi đối tượng cảm nhận

Được xem như có thật

Song dưới mắt trí tuệ

Thì quy ước ấy sai

Như xem bẩn là sạch.

7. Để người thường hiểu đạo

Phật giảng pháp vô thường.

Nhưng trong mỗi sát na

Pháp cũng không có thật.

- (Hỏi) Phải chăng ý ấy nói

Pháp có trong thoảng chốc

Là chân lý thế gian?

Điều này thật mâu thuẫn

[Đối với sự cảm nhận

Về chân lý tuyệt đối].

8. (Đáp) Mâu thuẫn ấy không có

Vì thiền gia nhận thức

Rằng chân lý thế gian

Vốn không có tự tính

Mọi pháp đều vô thường

Có đó liền tan biến

Khác nhận thức người thường

Nếu không anh mâu thuẫn

Với quan niệm thế gian

Khi anh đánh giá rằng

Nữ sắc không sạch sẽ

[Trong khi người thế gian

đánh giá họ là sạch]

9.- (Hỏi) Làm sao đạt công đức

Khi thờ một vị Phật

Được xem như ảo tưởng?

Và sẽ như thế nào

Đối với vị Phật thật?

(Đáp) Cúng dường vị Phật thật

Sẽ có công đức thật

Cúng dường vị Phật ảo

Sẽ có công đức ảo.

- (Hỏi) Nếu như một hữu tình

Được xem như ảo tưởng

Làm sao nó chết được?

Và có thể tái sinh?

10. (Đáp) Người ảo chỉ tồn tại

Cho đến khi nhân duyên

Còn phối hợp đầy đủ.

Đâu vì sự liên tục

Của nhân duyên kéo dài

Mà có thể khẳng định

Con người hiện hữu thật!

11. Khi giết hại người ảo

Không thể bị tội lỗi

Vì họ thiếu tâm ý.

Song với một hữu tình

Trang bị tâm ý ảo

Thì tội phước phát sinh.

12.-13. – (Hỏi) Thần chú và ảo thuật

Không thể có công năng

Tạo tác ra tâm ảo!

(Đáp) Tâm ảo vốn đa dạng

Sinh từ nhiều loại duyên

Chỉ một duyên đơn độc

Không thể sinh tất cả.

14.-15. - (Hỏi) Theo chân lý tuyệt đối

Thì tất cả chúng sinh

Đều ở trong Niết Bàn

Và chúng chỉ luân hồi

Theo chân lý thế gian,

Vậy Phật cũng luân hồi,

Như thế ích lợi chi

Khi tu hạnh Bồ Tát?

(Đáp) Chừng nào duyên chưa dứt

Ảo tưởng vẫn tồn tại.

Khi duyên bị gián đoạn

Thì ảo tưởng không còn,

Nhưng Phật đã dứt sạch

Mọi nhân duyên ảo tưởng

Nên không còn luân hồi.

Phản bác lập trường Duy Thức

Duy Thức (viết tắt: DT)

Trung Quán (viết tắt :TQ)

16. (TQ) Nếu pháp không có thực ²³

Cả tâm ảo cũng không

Vậy ai biết được ảo?

(DT) Mặc dù pháp bên ngoài

Chỉ là hiện tượng ảo

Song là bóng dáng tâm

Nên vẫn tồn tại riêng!

17. (TQ) Nếu ngay cả tâm thức

Và ảo tưởng là một

Vậy cái gì bị biết?

Đức Thế Tôn từng dạy

Tâm không thấy được tâm!

18. Cũng như một lưỡi gươm

Không thể tự chém mình.

Tâm không thể quán tâm.

(DT) Tâm tự chiếu rọi tâm

Như ánh đèn tự chiếu!

19. (TQ) Điều ví dụ này sai

Ánh đèn không tự sáng

Vì không bị tối che!

(DT) Màu xanh tự nó xanh

Như ngọc lưu ly xanh

Không lệ thuộc vật khác.

20. Cũng thế ta nhận thấy

Có cái tùy nhân duyên

Và có cái độc lập!

(TQ) Ví dụ này cũng sai.

Màu xanh không tự tánh

Xanh nhờ ngọc lưu ly (làm duyên)

Nếu nó thiếu nhân duyên

Không thể tự hóa xanh!

21. (DT) Nếu nói tâm tự biết

Thì cũng có thể nói

Ánh đèn tự chiếu sáng!

(TQ) Ví như thừa nhận rằng

Ánh đèn tự chiếu sáng

Nhưng ai biết điều ấy?

Ai nói tâm tự chiếu?

22. Nếu không có đối tượng

Nhận biết tâm tự chiếu

Thì tâm chiếu hay không

Đều chẳng thành vấn đề.

Giống như bàn chuyện phiếm

Về sắc đẹp bé gái

Của phụ nữ vô sinh ²⁴ !

23.-24.(DT) Nếu tâm không hiện hữu

Làm sao nhớ chuyện xưa?

(TQ) Ký ức được xuất hiện

Vì nhờ mối tương duyên

Với cảnh vật bên ngoài

Mà đã từng trải nghiệm

Như gấu nhiễm độc chuột ²⁵ .

25. (DT) Người có tâm siêu nhiên ²⁶

Thấy được tâm người khác

Chẳng lẽ họ không thấy

Tâm của mình hay sao?

(TQ) Mắt nhờ bôi nước phép

Thấy kho tàng dưới đất

Nhưng mắt không thể thấy

Nước phép bôi trên mắt.

26. Trong thế giới kinh nghiệm

Chúng tôi không phủ nhận

Những điều được nhận biết

Từ giác quan cảm thụ

Từ lưu truyền đáng tin.

Song chúng tôi bác bỏ

Giả định chúng là thật

Vì đó là nguyên nhân

Tạo nên sự khổ đau.

27. Nếu các anh nghĩ rằng

Ảo tưởng chẳng khác tâm

Song chúng tôi nhận xét

Chúng không thể giống nhau

Nếu ảo tưởng thật có

Thì nó phải khác tâm

Nếu ảo tưởng giống tâm

Nó đâu còn là nó.

28. (TQ) Dầu cảnh ảo không thật

Song nó vẫn bị thấy

Dầu tâm không thật có

[Theo chân lý thế gian]

Tâm vẫn thấy cảnh ảo.

(DT) Luân hồi của hiện hữu

Phải dựa vào hiện thực

[Tức là dựa vào tâm]

Nếu không thì luân hồi

Chẳng khác nào hư không

[Tức là không thể có

Tác dụng của nghiệp quả].

29. (TQ) Làm sao cái không thực

[Như luân hồi chẳng hạn]

Phải dựa nền tảng thật

Để có được tác dụng

[Tạo ra vật có thật]?

Như vậy theo các anh

Tâm không cần đối tượng

Vậy là tâm độc lập.

30. Và nếu tâm độc lập

Với tất cả đối tượng

Thì tất cả chúng sinh

Đều đã thành Phật rồi.

Và nếu thật như vậy

Thì được công đức gì

Khi chỉ có tâm thôi?

Phương pháp của Trung Quán

31. (Hỏi) Làm sao dứt phiền não

Một khi biết được rằng

Thế gian là ảo tưởng

Giống như người phù thủy

Say mê một ảo nữ

Do mình tạo tác ra?

32. (Đáp) Trong trường hợp như vậy

Người phù thủy chưa dứt

Sự luyến ái đối tượng

Gán người mình tạo ra

Là hữu thể thật sự.

Hơn nữa có nhận thức

Yếu ớt về Tánh Không

Nên khi thấy ảo nữ

Liền khởi lên say mê.

33. Khi tu tập Tánh Không

Đến trình độ kiên định

Sẽ trừ được cái thấy

Sự vật vốn thực có

Tu tập càng nhuần nhuyễn

Sẽ nhận thức rõ rằng

Không pháp nào thực có

Thì cuối cùng ý niệm

Về Tánh Không cũng tan.

34. Đến khi hết vấp phải

Bất cứ hiện hữu nào

Mà có thể phủ nhận

Thì cái không-hiện-hữu

Cũng tan biến trong tâm.

35. Khi cái có, cái không

Không còn khởi trong tâm

Thì đâu còn cái gì

Có thể khởi lên nữa

Và tâm thật thanh tịnh.

36. Cũng như cây như ý ²⁷

Làm thoả mãn ước vọng

Của bao nhiêu chúng sinh

Vì lời nguyện của Phật

[Thuở tu hạnh Bồ Tát]

Và lòng thành chúng sinh

Mà thân Phật ảnh hiện

[Để giải thoát chúng sinh]

37. Có người Bà La Môn

Xây tháp chim đại bàng

[Để giải trừ chất độc]

Dù ông chết đã lâu

Xá lợi Garuda

Do ông đã trì chú

Vẫn tác dụng trị độc.

38. Lúc còn là Bồ Tát

Đức Phật đã thành tựu

Bao hạnh nguyện bồ đề

Dù Ngài đã nhập diệt

Nhưng xá lợi của Ngài

Vẫn luôn luôn tiếp tục

Đem lợi đến chúng sinh.

39.- 40. (Hỏi) Thờ lạy tượng vô tri

Sao lại được công đức?

(Đáp) Theo kinh điển đã dạy

Nơi chân lý tương đối

Hay chân lý tương đối

Công đức của thờ lạy

Hoàn toàn giống như nhau

Dù với Phật tại thế

Hay sau khi nhập diệt.

MỤC ĐÍCH GIẢI THOÁT CỦA TIỂU THỪA CŨNG CẦN PHẢI CÓ NHẬN THỨC VỀ TÁNH KHÔNG

TL: Thắng Luận

TQ: Trung Quán

41. (TL) Nhờ tu Tứ Diệu Đế

Cũng đủ đạt giải thoát

Cần chi đến trí tuệ

Thấy rõ được Tánh Không?

(TQ) Kinh Bát Nhã dạy rằng

Thiếu tuệ giác Bát Nhã

Thì không thể giác ngộ

Tính chân chánh của Đại thừa

42. (TL) Song giáo lý Đại Thừa

Không do Phật thuyết giảng

Nên không đáng tin cậy.

(TQ) Vậy vì lý do nào

Khiến Tiểu Thừa đáng tin?

(TL) Vì tất cả hai phái

[Tiểu Thừa và Đại Thừa]

Đều xác nhận như vậy.

(TQ) Vậy thì lúc trước đây

Các anh chưa chấp nhận

Không lẽ kinh điển ấy

Không phải lời Phật dạy?

43. (TL- Thắng Luận) Chúng vẫn đáng tin cậy

Vì chúng được truyền thừa

Liên tục không gián đoạn.

(TQ) Lý do các anh tin

Kinh điển của Tiểu Thừa

Chẳng khác chúng tôi tin

Kinh điển của Đại Thừa;

Chúng cũng được các Tổ

Nối tiếp nhau truyền thừa

Không bao giờ gián đoạn;

Lại nữa theo các anh

Tất cả kinh điển nào

Được hai phái chấp nhận

Cũng đều là chân lý,

Vậy thì phải chấp nhận

Cả kinh điển Vệ Đà

Và kinh điển ngoại đạo.

44. (TL-Thắng Luận) Kinh điển của Đại Thừa

Thường hay bị tranh cãi

Vì vậy không đáng tin.

(TQ) Vậy kinh của các anh

Cũng nên từ bỏ luôn

Vì chúng bị ngoại đạo

Và nội phái tranh cãi.

Sự chưa trọn của Tiểu Thừa

45. Gốc rễ của giáo lý

Mà đức Phật giảng dạy

Bắt nguồn từ Niết Bàn

Và đời sống tu hành

Của các vị xuất gia

[Đã sạch mọi phiền não].

Điều này hiếm người đạt

Bởi vì tâm của họ

Còn bám víu đối tượng ²⁸

46.- 47. (TL) Các bậc A La Hán

Dù không hiểu Tánh Không

Cũng vẫn được giải thoát

Vì đã diệt phiền não

Nhờ tu Tứ Diệu Đế.

(TQ) Dù phiền não chấm dứt

Song chắc gì hết khổ?

Nhiều vị vẫn thọ khổ

Do nghiệp lực quả báo

Từ quá khứ vẫn còn

[Thông qua sự lưu truyền

Mà chúng tôi được biết

Chính ngài Mục Kiền Liên

Tuy thành A La Hán

Song vẫn còn thọ khổ].

48. (TL-Thắng Luận) Ái sinh từ cảm thọ

Những A La Hán ấy

Vẫn còn có cảm thọ

Tâm còn bám đối tượng

[Nên không đạt Niết Bàn]

48. (TQ) Không hiểu biết Tánh Không

Thì tâm bám sự vật

Tâm chỉ tạm lắng yên

Trong những khi nhập định

Rồi trở lại như trước.

Vậy muốn chấm dứt khổ

Phải tu quán Tánh Không.

Chớ sợ Tánh Không

Câu 49-52.: Bỏ ²⁹

53. (Hỏi) Vừa chấp vào hiện hữu

Vừa sợ hãi Tánh Không

Nên không thể giác ngộ

Vẫn nhận lấy đau khổ

Chìm đắm trong luân hồi.

54. (Đáp) Sự phản bác như vậy

Thực không có căn cứ

Vậy không nên ngại ngần

Thiền quán về Tánh Không.

55. Tánh Không là liều thuốc

Dùng đối trị Vô minh

Của chướng ngại phiền não

Và chướng ngại hiểu biết ³⁰

Muốn đạt “Nhất Thiết Trí”

Phải thiền quán Tánh Không.

56. (Phản bác) Tánh Không gây đau khổ

Nó khiến tôi lo sợ.

(Đáp) Tánh Không làm lắng dịu

Tất cả mọi khổ đau

Tại sao lại sợ nó?

57. Chừng nào còn tin rằng

“Cái Ta” là có thật

Chừng ấy còn sợ hãi

Về cái này cái kia.

Nếu nhận thức rõ rằng

"Cái Ta" không có thật

Vậy ai gánh nỗi sợ?

CHỨNG MINH VỀ TÁNH KHÔNG

Chứng minh về sự Vô ngã của một "Cái Ta" có thật

"Cái Ta" không phải vật chất –

Phản bác lại chủ nghĩa vật chất

58-60. Răng, tóc, móng, máu xương

Đều không phải là "Ta"

Mủ, đờm, nước miếng, mỡ

Nước tiểu, phân, thịt, gân

Hơi nóng, chín lỗ hổng …

Và tất cả sáu thức

Cũng không phải là “Ta”

Ngã cũng không phải là tinh thần – Phản bác phái Số Luận [31]

61. (TQ) Nếu nhĩ thức là “Ta”

Thì luôn nghe âm thanh ³²

Cả lúc nó vắng mặt

[Vì các anh cho rằng

"Cái Ta" là vĩnh cửu]

Nếu đối tượng cái biết ³³

Không còn có mặt nữa

Làm sao có cái biết?

Vậy vì lý do nào

Gọi đó là nhĩ thức?

62. Nếu xem rằng cái biết

Là những gì không biết

Thì gỗ cũng phải biết

Vậy có thể khẳng định

Nếu không có quan hệ

Với đối tượng nào đó

Thì không có cái biết.

63. (Số Luận) Vì lẽ nào "Cái Ta"

Khi thấy biết màu sắc

Lại không nghe âm thanh?

(TQ) Tại sao cùng một lúc

Thấy được mà không nghe?

(Số Luận) Vì âm thanh lúc ấy

Không có mối quan hệ.

(TQ) Như vậy thì "Cái Ta"

Không phải là nhỉ thức.

64. Cái mà bản tánh nó

Vốn thâu nhận âm thanh

Sao lại thấy hình sắc?

(Số Luận) Cùng một người đàn ông

Có thể xem là cha

Vừa cũng xem là con.

(TQ) Như thế là giả danh

Theo chân lý tuyệt đối

Không thể nào như vậy.

65. Bởi vì theo các anh

Thực tại là ba đức ³⁴

Từ bi, mê, bóng tối

Đã tạo ra vật thể

Chẳng là cha hay con

Cả ba không sẵn có

Tính chất nghe âm thanh.

66. (Số Luận) Cũng như một diễn viên

Đóng nhiều vai thay đổi

Tánh thâu nhận âm thanh

Có thể chuyển thành ra

Tánh nhận thấy hình sắc.

(TQ) Thường thay đổi tính chất

Thì không thể vĩnh hằng.

Vậy điều anh nói rằng

Trong cùng một cái ta

[Hay trong một diễn viên]

Chứa đựng nhiều tính chất

Là điều chưa từng có.

67. Nếu tánh chất đổi khác

Thì không thực có được.

Vây xin anh chỉ giúp

Thực tánh nó là gì?

Bản chất nó là gì?

(Thường Luận)

Đó chính là tánh biết ³⁵

(TQ) Nếu thức là bản chất

Thì chúng sinh như nhau

Cùng một thứ độc nhất!

68. Vã lại mọi chúng sinh

Hữu tâm hay vô tâm

Đều như nhau là “Một” ³⁶

Vì bản chất hiện hữu

Của chúng đều giống nhau.

Nếu hình thái khác biệt

[Các tánh nghe, thấy, ngửi…]

Được xem là không thực

Thì nền tảng của nó ["cái Ta"]

Làm sao có thực được.

Phản bác phái Thường Luận

69. Hơn nữa cái vô tâm

Cũng không phải là “Ta”

Vì nó không hay biết

Như khúc gỗ vô tri.

(Thường Luận)

Dầu bản chất vô tri

Song khi kết với tâm

Liền có ngay nhận thức.

(TQ) Điều này thật vô lý

Vì khi không có tâm

Nhận thức cũng bị diệt.

70. Nếu "Cái Ta" không đổi

Thì tâm giúp được gì

Cho "Cái Ta" như thế?

Nếu xem cái bất động,

Không nhận thức là “Ta”

Vậy thì hư không kia

Cũng phải xem là “Ta”!

Không cần có "Cái Ta" cũng có được nhân quả của công đức

71. (Thường Luận) Nhưng không có "cái Ta"

Thì không có liên hệ

Giữa nhân và quả được.

Vì khi làm xong việc

Kẻ tạo nghiệp ("cái Ta") không còn

Vậy ai nhận quả đây?

72. (TQ) Tạo nghiệp và nhận quả

Thuộc hiện hữu khác nhau

[Năm Uẩn ³⁷ của đời này

Là kẻ đã tạo nghiệp

Và năm Uẩn đời sau

Là người nhận quả báo]

Anh bảo có "cái Ta" (có Ngã)

Song không ai nhận quả

Tôi bảo không có “Ta” (Vô Ngã)

Và không ai tạo nghiệp

Cũng không ai nhận quả

Vậy tranh luận "cái Ta"

Chỉ là một việc thừa.

73. (Thường Luận) [Như trong kinh có nói]

Ai đã tạo ra nghiệp

Thì phải nhận quả báo.

(TQ) Theo lời Phật đã dạy

Trong một dòng tương tục

[Của đời sống một người]

Thì ai làm nấy chịu

[Vì muốn ngăn người ấy

Chối bỏ luật nhân quả]

Chứ Phật không phải dạy

"Cái Ta" là vĩnh hằng.

74. Ý niệm của quá khứ

Cũng như của tương lai

Đều không phải là “Ta”

Vì chúng không có thực

Nhưng ý niệm hiện tại

Cũng không phải là “Ta”.

Ví dù nó là “Ta”

Nghĩ xong nó biến mất

Và “Ta” cũng mất luôn.

75. Ví như thân cây chuối

Khi bẹ bị lột hết

Nó không hiện hữu nữa.

"Cái Ta" chẳng khác hơn

Khi bị phân tích kỹ

Thì không thấy nó đâu

Vậy nó không thật có.

[Không thể nào tìm thấy

"Cái Ta" trong năm Uẩn]

Không có “Cái Ta” cũng có thể phát triễn được tâm từ bi

76. - (Hỏi) Nếu chúng sinh không thực

Vậy xót thương ai đây?

(TQ) Đó là những chúng sinh

Được nêu từ mê lầm

Của chân lý thế gian.

Tuy chúng không có thật

Song là đối tượng tốt

Của mục đích tu tập

[Để đạt quả Bồ Tát].

77. - (Hỏi) Nếu chúng sinh không thật

Vậy thì ai là người

Theo đuổi mục đích ấy?

(Đáp) [Theo chân lý tuyệt đối]

Thực không có chúng sinh.

Tất cả mọi nỗ lực

Đều dựa trên si mê.

[Theo chân lý tương đối]

Ta không nên khước từ

Sự mê mục đích ấy

[Tức tu hạnh Bồ Tát]

Vì muốn dứt khổ đau.

78. Phát sinh từ si mê

Nên bám víu "cái Ta". (27)

Ý thức chấp “Ta” tăng

Là nguyên nhân khổ đau

Vậy phải trừ diệt nó.

Do đó cách tốt nhất

Là tu quán Vô ngã.

Chứng minh về tính Vô ngã của vạn pháp thông qua Bốn Niệm Xứ: thân, thọ, tâm, pháp

Về thân

Tranh luận với trường phái Thường Luận

79.-80. Thân không phải là chân

Đùi, vế, eo, lưng, bụng

Thân không phải là tay

Ngực, nách, vai, cổ, đầu…

Vậy thứ nào là thân?

81. Nói thân là tất cả

[Thì không thể đúng được]

Vì mỗi một bộ phận

Đều ở vị trí riêng.

Còn cái thân độc lập

Thì nằm ở chỗ nào?

82. (Với Tiểu Thừa)

Nếu thân xem là “Một”

Nằm riêng trong mỗi phần

Vậy có bao nhiêu phần

Phải có bấy nhiêu thân.

83. Vậy thì thân không nằm

Bên ngoài hay bên trong

[Của tất cả bộ phận]

Song lìa các bộ phận

Tâm cũng không hiện hữu.

[Vậy các anh hãy chỉ]

Thân hiện hữu cách nào?

84. Thân thể không thực có

Vì cấu tạo đặc biệt

Nên lầm nhận có thân

[Ví như đầu, mình, chân …]

Như trong tối lầm nhận

Cây cột là hình người.

85. Chừng nào duyên còn hợp

Cột vẫn trông như người.

Bao lâu mà tay chân

Đầu mình… còn tập hợp

Chừng ấy còn nhận lầm

Đó chính là thân người.

86. Và bàn chân là gì?

Là tập hợp các ngón

Mỗi một ngón là gì

Nếu không là các lóng?

87. Chẻ lóng chân thành bụi

Rồi chẻ mãi không ngừng

Nhỏ tựa như hư không

Vậy tìm đâu lóng chân?

88. Bởi vậy muôn hình sắc

Khác nào bóng chiêm bao!

Ai là bậc có trí

Không thể bám víu chúng

Thân còn không có thật

Huống chi sự phân biệt

Giữa đàn ông, đàn bà.

Về cảm nhận (cảm thọ)

89. (TQ) Nếu đau đớn có thật

Sao nó không hành hạ

Một kẻ đang sướng vui?

Nếu thú vui có thật

[Như các món ăn ngon]

Sao không gây thích thú

Cho kẻ đang u sầu?

90. Nếu bảo rằng cảm giác

Khổ vui vẫn tồn tại

Song không thể nhận ra

Khi chúng bị lấn áp

Bởi cảm giác mạnh hơn.

Nhưng đâu là cảm giác

Khi không cảm nhận được?

91. (Đáp) Vẫn cảm nhận được chứ!

Vì trong khi đang vui

Khổ vẫn còn tồn tại

Trong trạng thái cực yếu

[Vì khổ bị lấn áp

Bởi cái vui mạnh hơn].

(TQ) Vậy cái khổ cực yếu

Không thể gọi là khổ

Bởi vì một cảm giác

Không thể cùng một lúc

Vừa khổ cũng vừa vui.

92. [Theo một quan niệm khác]

Khổ không thể xuất hiện

Khi cảm giác đối lập (vui)

Đang xuất hiện trong tâm.

Điều này cũng sai lầm

Vì đó là ảo tưởng ³⁸

[Xem khổ chưa hiện hữu

Cũng là một cảm giác]

93. Để trừ khử ảo tưởng

Cần trao dồi trí tuệ

Để thấy “tánh không thực”

Của tất cả sự vật.

Vì vậy các Thiền gia

Luôn tự nuôi dưỡng mình

Bằng nhập định quán xét

Về ảo tưởng cảm nhận.

94. Giác quan và đối tượng ³⁹

Khi chúng xúc chạm nhau

Sẽ sinh ra cảm nhận (cảm thọ)

Nếu chúng có khoảng cách

Làm sao chúng chạm nhau?

Nếu không có khoảng cách

Ắt chúng phải là một.

Như vậy thì cái nào

Gặp gỡ với cái nào?

95. Các hạt bụi cực nhỏ ⁴⁰

Không thể chia nhỏ nữa,

Khép kín và đồng dạng

Không thể xuyên nhập nhau.

Vì không xuyên nhập nhau

Nên không thể hoà hợp

Nếu không có hòa hợp

Thì không có cảm nhận.

96. Nếu vị nào thấy có

Hai vật hết chia được

Mà xuyên nhập với nhau

Làm ơn chỉ cho xem!

97. Nhận thức vốn vô hình

Không thể nào kết nối

Với đối tượng vật chất.

Càng không thể nối kết

Với tất cả giác quan

Như phân tích bên trên ⁴¹

Vậy những gì thành tựu

Thông qua sự tập hợp

Đều không thể có thật.

Cũng không có sự vật

Của tổ hợp vi trần

Vì chúng không thực có. ⁴²

98. Xúc chạm không có thật

Thì cảm giác tìm đâu?

Cảm giác không thật có

Thì tội gì hành thân

Để tìm cầu khoái lạc?

Vậy ai chịu đau khổ?

Cái gì gây khổ đau?

99. Không có người cảm nhận

Cảm giác cũng không nốt

Đứng trước cảnh ngộ này

Ôi hỡi lòng tham ái

Sao không tan biến đi?

100. Ta thấy và cảm được

Vì tất cả đối tượng

Và tâm giao tiếp nhau

[Trong tổng hợp nhân duyên]

Mà biến thành cảm giác

Chúng đều không thật có

Như ảo ảnh cơn mơ.

101. Cảm giác trong quá khứ

[Mà ta hồi tưởng lại]

Và cảm giác tương lai

[Mà ta đang mong cầu]

Đều là sự nhớ tưởng

Chúng không phải cảm giác

Có được nhờ trải nghiệm

Hơn nữa chính cảm giác

Không thể tự trải nghiệm

Cũng như mọi đối tượng

Cũng không thể nào có

Kinh nghiệm của cảm giác.

102. Thế nên không có người

Trải nghiệm những cảm giác

Và không cảm giác nào

Có thể xem thật có.

Vậy cái nhóm năm Uẩn

Không thể là "Cái Ta".

Vậy sao có cảm giác

Khoái lạc hay đau khổ?

Về tâm

103. Tâm không nằm trong mắt

Không nằm trong đối tượng

Hay giữa hai thứ ấy

Tâm không thể tìm thấy

Trong thân hay ngoài thân

Hay bất cứ nơi nào.

104. Tâm không phải là thân

Cũng không phải khác thân

Nó cũng không hòa hợp

Hoặc khác biệt với thân

Tâm không là gì hết,

Hoàn toàn không thực có

Vậy bản chất chúng sinh

Vốn đã là Niết Bàn.

105. Nếu nhận thức đã có

Trước đối tượng của nó

Vậy nó dựa vào đâu

Để có thể phát sinh?

Nếu nhận thức phát sinh

Cùng lúc với đối tượng

Như vậy thì cả hai

Dựa vào đâu để sinh?

106. Nếu sinh sau đối tượng

Nhận thức dựa vào đâu

Để có thể khởi sinh?

[Vì đối tượng không còn].

Về pháp (đối tượng)

107. Qua sự phân tích trên

Thì tất cả sự vật

Đều không thực khởi sinh.

(Hỏi) Nếu sự vật không sinh

Thì chân lý thế gian

Cũng không thể có được.

Song tại sao lại có

Cả hai loại chân lý

[Là chân lý thế gian

Và chân lý tuyệt đối

Theo truyền thống Trung Quán?]

Vậy chân lý thế gian

Có phải được sinh từ

Chân lý thế gian khác?

[Tức là được nhận thức

Đã có sẵn tạo ra?]

Vậy làm sao chúng sinh

Có thể đạt Niết Bàn?.

108. (TQ Đáp) Sự nhận xét như vậy

Phát xuất từ suy nghĩ

Của người chưa giác ngộ

Một chân lý thế gian

Không thể độc lập có;

Một sự vật nào đó

Nếu nó là hệ quả

Của một chuỗi nhân duyên

Thì chân lý thế gian

Có mặt ngay tức khắc.

Không có nhân quả ấy

Thì chân lý thế gian

Cũng không thể hiện hữu.

109. (Phản bác) Bởi vì tâm nhận xét

Và vật bị nhận xét

Đều lệ thuộc lẫn nhau.

(TQ) Quả thực đúng như vậy

Đó là nhận xét chung

Thế gian ai cũng biết

110. Nếu dùng một nhận xét

Để tiếp tục nhận xét

Cái đã được nhận xét

Thì quá trình nhận xét

Không bao giờ chấm dứt.

111. Nếu đối tượng nhận xét

Không còn cơ sở nào

Cho nhận xét tiếp theo

[Vì nó thật trống rỗng]

Thì cái tâm nhận xét

Không còn nương vào đâu

Để có thể tồn tại

[Vì hết sạch đối tượng]

Tâm cũng không sinh nữa

Đây chính là Niết Bàn.

112. Nếu ai chủ trương rằng ⁴³

Vật và tâm có thật

Sẽ gặp tình trạng rối:

Nếu đối tượng thật có

Nhờ nương vào nhận thức

Vậy thì bằng cách nào

Để nhận thức có thật?

113. Hoặc nhận thức có thật

Nhờ nương cái nó biết

Vậy thì bằng cách nào

Cái được biết có thật?

Và nếu như cả hai

Nương nhau để mà có

Thì chúng không thật có.

114. Ví như người không con

Không được gọi là cha

Và con từ đâu sinh

Nếu không có người cha?

Cũng vậy, tâm và vật

Không hiện hữu độc lập.

115. (DT) Mầm phát sinh từ hạt.

Nhờ mầm mà thấy hạt

Tại sao không chấp nhận

Nhận thức là có thực

Vì nó được phát sinh

Từ sự vật được biết?

116. (TQ) Có thể chấp nhận rằng

Sự hiện hữu của hạt

Được biết nhờ thấy mầm;

Nhưng mà nhờ cái gì

Để có thể biết rằng

Nhận thức là thực có

Thông qua sự hay biết

Từ cái bị nhận thức?

CHỨNG MINH BẰNG BIỆN LUẬN VỚI 4 VỊ THẾ

Sự vật không thể tự sinh nếu không có nguyên nhân

117. Thuyết Vô nhân ⁴⁴ chủ trương

Tất cả mọi sự vật

Tự sinh không cần nhân.

(TQ) Qua tri giác ta biết

Thế giới được hình thành

Từ nhiều nhân khác nhau

Như sen từ hoa, cọng ...

118. (Hỏi) Cái gì đã tạo ra

Sự khác biệt của nhân?

(TQ) Đó là sự khác biệt

Của các nhân trước nữa.

(Hỏi) Tại sao nhân sinh quả?

(TQ) Qua năng lực nhân trước.

Sự vật không được sinh ra từ một nguyên nhân vĩnh cửu - không từ Trời - phản bác phái Thường Luận

119. Thuyết Thường Luận ⁴⁵ chủ trương

Tất cả mọi sự vật

Đều do Trời sinh ra.

(TQ) Nếu Trời là nguyên nhân

Sáng tạo ra sự vật

Vậy vị ấy là ai?

120. (Thường Luận) Chính là năm Đại chủng ⁴⁶

(TQ) Vậy đâu cần chứng minh

Sự hiện hữu của Trời

Và đâu cần mệt nhọc

Để tìm cách đặt tên

Năm Đại chủng là Trời!

121. Hơn nữa năm Đại chủng

Vô thường và bất động,

Không cần được quan tâm,

Không linh thiêng, không sạch

Trời đâu phải như thế?

122. Hư không cũng bất động

Nên không phải là Trời

Cũng không phải Tự ngã.

Nếu như bảo rằng Trời

Không thể nghĩ bàn được

Vậy nói đến làm chi

[Sự sáng tạo của Trời]?

(Hỏi) 123. Trời sáng tạo những gì?

(TL Đáp) Ngài tạo ra Tự ngã

[Tức "Cái Ta" vĩnh hằng],

Tạo quả đất, Đại chủng

(TQ) Sáng tạo Tự ngã ư?

- Theo như các anh nói

Đại chủng là vĩnh hằng

Vậy đâu cần tạo ra!

Sáng tạo Đại chủng ư?

- Chúng đều vĩnh cửu mà!

Sáng tạo nhận thức ư?

- Nhận thức được phát sinh

Thông qua các đối tượng!

Sáng tạo vui, khổ ư?

- Chúng đều là kết quả

Của nghiệp lành, nghiệp dữ!

Vậy Trời tạo gì nữa?

124. Nếu tất cả nguyên nhân

Không có sự bắt đầu

Thì làm sao kết quả

Có sự bắt đầu được?

125. Nếu sinh nhờ duyên hợp

Thì duyên là nguyên nhân

Chứ không phải là Trời

Nhân duyên phối hợp đủ

Thì sự vật sinh ra;

Không có phối hợp ấy

Sự vật sẽ không thành

Dù có Trời hay không.

126. Nếu sự vật sinh ra

Không do ý của Trời

Thì Trời đâu có quyền!

Nếu do ý của Trời

Thì Trời lệ thuộc ý!

Vậy không có vị Trời

Độc lập và sáng tạo.