Đức Phật Thích Ca Đã Xuất Hiện Như Thế

Vì vậy, chư Phật là bậc Nhất thiết trí cúng dường bậc Nhất thiết trí.

33. Bồ-tát cúng dường: Chư Phật là phước điền bậc nhất, nếu ai cúng dường thì được quả báo lớn. Cũng như người sửa sang nhiều nông nghiệp ruộng vườn là để được nhiều lúa. Chư Bồ-tát thấy chư Phật cúng dường mà được quả báo làm Phật, cho nên cúng dường.

Lại nữa, Bồ-tát thường kính trọng Phật, như người ta kính trọng cha mẹ. Chư Bồ-tát nhờ nghe Phật thuyết pháp mà được các thứ Tam-muội, các thứ Đà-la-ni, các thứ thần lực. Vì biết ơn Phật cho nên cúng dường rộng khắp. Như trong kinh Pháp Hoa, Bồ-tát Dược Vương từ nơi Phật mà được tam- muội Biến hiện sắc thân, mới suy nghĩ rằng: “Ta sẽ

cúng dường Phật và Pháp Hoa tam-muội như thế nào?” Liền bay lên đến giữa trời, dùng sức Tam- muội mưa xuống bảy báu, hương hoa, tràng phan, bảo cái, cúng dường Phật. Sau khi ra khỏi Tam- muội, ý còn cho như vậy là chưa đủ, trong một ngàn hai trăm năm ăn những thức ăn thơm, uống các dầu thơm, rồi sau dùng giạ trắng quấn vào mình mà đốt lên và tự phát thệ rằng: “Mong cho ánh sáng của thân tôi chiếu đến tám mươi hằng hà sa thế giới Phật”. Chư Phật trong tám mươi hằng hà sa thế giới ấy tán thán rằng: “Lành thay, lành thay! Thiện nam tử! Lấy thân cúng dường, ấy là bậc nhất, hơn đem quốc thành thê tử cúng dường gấp trăm ngàn vạn lần, không thể đem thí dụ so sánh”. Trong một ngàn hai trăm năm, thân cháy mãi không tắt.

Lại nữa, sự cúng dường Phật ấy được vô lượng tiếng tăm, phước đức lợi trí. Các việc bất thiện đều diệt trừ hết, các thiện căn được tăng trưởng, đời này đời sau thường được quả báo cúng dường, lâu về sau sẽ được làm Phật.

Cúng dường Phật như vậy, được vô lượng các thứ lợi ích, thế nên các Bồ-tát cúng dường Phật.

34. Hang gạch của Tỳ-kheo Đặc-ni-ca: Tỳ- kheo Đặc-ni-ca làm một cái hang bằng gạch màu

đỏ, Phật thấy, đã biết mà cố hỏi A-nan: “Cái đó là vật gì vậy?” A-nan thưa: “Đó là con của người thợ gốm xuất gia, tên là Đặc-ni-ca, làm cái nhà nhỏ bằng cỏ, thường bị bọn chăn trâu phá đi, ba lần làm, ba lần bị phá, do đó mới làm cái nhà gạch ngói này”. Phật bảo A-nan: “Hãy phá cái hang gạch ấy đi, vì cớ sao? Vì bọn ngoại đạo sẽ nói: “Khi Phật đại sư còn đó, pháp lọt ra từ chỗ rỉ”. Nhiều chỗ như vậy, biết mà cố hỏi.

35. Xá-lợi-phất và Mục-kiền-liên: Xá-lợi-phất là vị trí tuệ bậc nhất trong tất cả đệ tử, như Phật có bài kệ nói:

“Trí hết thảy chúng sanh,

Chỉ trừ Phật Thế Tôn,

Muốn sánh Xá-lợi-phất,

Trí tuệ và đa văn,

Ở trong mười sáu phần,

Còn không bằng được một.”

Lại nữa, Xá-lợi-phất có trí tuệ đa văn và công đức lớn. Năm mới tám tuổi, đã tụng mười tám bộ kinh, thông hiểu hết thảy kinh sách nghĩa lý. Khi ấy ở nước Ma-kiệt-đà có anh em Long vương, một tên là Cật-lợi, một tên là A-già-hòa-la. Trời mưa xuống đúng thời, nước không bị mất mùa, nhân dân cảm phục, thường chọn tháng trọng xuân, tất cả

họp lại để đi đến chỗ ở của Rồng, mở đại hội, tấu nhạc, luận nghĩa trọn một ngày. Từ xưa đến nay, sự tập hội ấy chưa bỏ, bèn lấy tên Rồng để đặt tên hội này. Lệ thường trong ngày ấy, trải bốn tòa cao, một cho quốc vương, một cho thái tử, một cho đại thần, một cho luận sư. Bấy giờ Xá-lợi-phất với cái thân tám tuổi, hỏi mọi người rằng: “Bốn cao tòa ấy đặt ra cho ai?” Mọi người đáp: “Cho quốc vương, thái tử, đại thần, luận sĩ”.

Khi ấy Xá-lợi-phất quán sát người đương thời Bà-la-môn v.v... thấy thần tình, đỡm lược, chí hướng của họ, không ai hơn mình, bèn bước lên tòa dành cho luận sĩ, kiết-già phu tọa. Mọi người thấy vậy nghi ngờ lấy làm lạ, hoặc bảo đó là nhỏ dại vô tri, hoặc bảo là có trí tuệ hơn người. Tuy khen cho là thần dị, nhưng vẫn ôm lòng kiêu căng, sợ xấu hổ với tuổi nhỏ kia, không tự mình nói với; mà sai đệ tử niên thiếu chuyển lời để hỏi. Xá-lợi- phất đáp lại đúng chỉ thú, lời lẽ nghĩa lý siêu tuyệt. Khi ấy các luận sư tán thán là chưa từng có. Không luận kẻ ngu người trí, lớn nhỏ tất cả đều phục. Vua rất hoan hỷ, liền ra lệnh quan Hữu ty phong tặng một làng để cung cấp thường xuyên. Vua cỡi xe voi, rung linh tuyên cáo cho tất cả đều rõ. Trong mười sáu đại quốc, sáu đại thành thảy đều vui mừng.

Khi ấy, người con thầy bói tên là Câu-luật-đà, họ Đại Mục-kiền-liên, Xá-lợi-phất kết làm bạn thân. Xá-lợi-phất thì tài trí thông minh được quý, Mục-kiền-liên thì sáng suốt khoát đạt được trọng. Hai người này tài trí ngang nhau, đức hạnh tương đồng, đi thì cùng đi, ở thì cùng ở, nhỏ lớn quyến luyến, giao ước chung thủy. Về sau cả hai nhàm chán việc đời, xuất gia học đạo, làm đệ tử của Phạm chí. Tinh cần cầu đạo, đã lâu mà chẳng có chứng nghiệm, mới đem hỏi thầy. Thầy tên là Sằn- xà-gia (Sànjaya) trả lời rằng: “Từ khi ta cầu đạo, trải bao nhiêu năm, chẳng biết là đạo quả không có chăng hay ta không phải là người cầu đạo chăng mà ta cũng chẳng được gì!”

Một ngày kia ông thầy mắc bệnh, Xá-lợi-phất đứng ở phía trên đầu, Mục-kiền-liên đứng ở phía dưới chân, thấy thở hổn hển, mạng sắp chết, thương xót mà cười. Hai người đồng lòng cùng hỏi cười vì ý gì? Ông thầy trả lời: “Người đời không có mắt, bị ân ái bức bách, Ta thấy vua nước Kim Địa chết, đại phu nhân của ông tự nhảy vào đống lửa, mong cùng ở một chỗ, nhưng hai người ấy hành nghiệp và quả báo khác nhau, nơi sanh đến cũng khác nhau. Khi ấy hai người lấy viết ghi lại ý thầy, muốn để nghiệm xem hư thật”.

Sau có người khách buôn nước Kim Địa, từ xa đi đến nước Ma-kiệt-đà, hai người lấy sự thật xét

nghiệm, quả đúng như lời thầy nói, mới bùi ngùi than rằng: “Chúng ta chẳng phải là hạng người cầu đạo chăng? Hay là thầy còn giấu chúng ta chăng?” Hai người cùng nhau thề rằng: “Nếu ai gặp được vị cam lồ trước, phải cho nhau cùng nếm”.

Lúc ấy, Phật đã độ cả ngàn anh em ông Ca- diếp, đang lần lượt đi qua các nước, đến thành Vương Xá, dừng chân lại ở vườn Trúc. Hai thầy Phạm chí nghe Phật ra đời, cùng nhau đi vào thành Vương Xá để biết tin tức. Bấy giờ có một Tỳ-kheo tên là A-thuyết-thị (Assaja- một trong 5 thầy Tỳ- kheo được Phật độ đầu tiên) mặc y cầm bát, vào thành khất thực. Xá-lợi-phất trông thấy dung nghi y phục khác thường, các căn tịch tịnh, trầm mặc, đi đến hỏi rằng: “Ngài đệ tử ai? Người nào là thầy của ngài?” Đáp: “Thái tử dòng họ Thích nhàm chán sự khổ, già, bệnh, chết, xuất gia học đạo, chứng được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, là Thầy của tôi”. Xá-lợi-phất nói: “Thầy ông dạy thế nào nói cho tôi biết với?” Tỳ-kheo đáp kệ:

“Tuổi tôi còn trẻ nhỏ,

Ngày thọ giới mới mẻ,

Đâu thể diễn chí chơn,

Nói rộng nghĩa Như lai. ”

Xá-lợi-phất nói: “Xin ngài hãy lược nói nghĩa cốt yếu”. Bây giờ Tỳ-kheo A-thuyết-thị nói kệ:

“Các pháp nhân duyên sanh,

Pháp ấy là nhân duyên,

Pháp ấy nhân duyên diệt,

Đại sư nói như vậy. ”

Xá-lợi-phất nghe kệ xong liền chứng được Sơ quả, trở về để báo lại với Mục-liên. Mục-liên trông thấy nhan sắc từ hòa vui vẻ, nghinh tiếp và hỏi: “Anh được vị cam lồ ư? Hãy nói cho tôi biết?” Xá-lợi-phất liền nói lại cho bài kệ vừa được nghe. Mục-liên nói: “Hãy nói lại cho lần nữa”. Xá-lợi- phất liền nói lại. Mục-liên nghe xong cũng chứng Sơ quả.

Hai thầy cùng hai trăm năm mươi đệ tử, đều đi đến chỗ Phật. Phật từ xa thấy hai người cùng với đệ tử đi đến, bảo các Tỳ-kheo rằng: “Các ông đã từng thấy hai người ấy ở trước các Phạm chí chăng?” Các Tỳ-kheo thưa: “Bạch Thế Tôn, đã thấy”. Phật nói: “Hai người ấy là đệ tử trí tuệ đệ nhất trong hàng đệ tử của Ta”.

Hai người cùng đại chúng đệ tử đi dần đến gần Phật, đến rồi cúi đầu và đứng qua một bên, cùng bạch Phật rằng: “Bạch Thế Tôn! Chúng con muốn được xuất gia thọ giới ở trong Phật pháp”. Phật nói: “Thiện lai Tỳ kheo!”, tức thời râu tóc tự rụng, áo pháp mặc vào thân, y bát đầy đủ, thọ giới thành tựu.

Qua nửa tháng sau, lúc Phật thuyết pháp cho Phạm chí Trường Trảo, Xá-lợi-phất chứng đắc đạo quả A-la-hán. Sở dĩ nửa tháng sau mới đắc đạo ấy là vì người sẽ làm thầy theo Phật Chuyển pháp luân, thì phải ở học địa, phải hiện tiền tự chứng nhập các pháp, mỗi mỗi biết đầy đủ, thế nên nửa tháng sau mới chứng đắc đạo quả A-la-hán.

36. Tu Bồ-đề đảnh lễ cúng dường Phật: Xá-lợi- phất là vị trí tuệ đệ nhất trong hàng đệ tử Phật thì Tu-bồ-đề là vị được Vô tránh tam-muội đệ nhất trong hàng đệ tử Phật. Tướng trạng của Vô tránh tam-muội là thường quán sát chúng sanh, không để tâm sinh phiền não, phần nhiều hành theo tâm lân mẫn. Các Bồ-tát là người mở rộng thệ nguyện lớn để độ chúng sanh, thương xót đồng đều, thế nên Phật sai nói Bát-nhã Ba-la-mật.

Lại nữa, Tu-bồ-đề ưa tu Không tam-muội. Như Phật ở cung trời Đao-lợi, hạ An cư, Thọ tuế xong, trở xuống lại Diêm-phù-đề. Bấy giờ Tu-bồ-đề đang ở trong hang đá, tự suy nghĩ: “Phật từ trời Đao-lợi đi xuống, ta nên đi đến chỗ Phật? Hay không nên đi đến chỗ Phật ư?” Lại nghĩ: “Phật thường nói, nếu người dùng con mắt trí tuệ để quán Phật pháp thân, thời trong sự thấy Phật đó là hơn cả”.

Lúc ấy, vì Phật từ trời Đao-lợi xuống, cho nên bốn bộ chúng trong Diêm-phù-đề tập họp, do đó

mà chư Thiên thấy người, người cũng thấy chư Thiên. Ngồi ở giữa có Phật và Chuyển luân Thánh vương, chư Thiên, đại chúng. Chúng hội trang nghiêm, từ trước chưa từng có. Tâm Tu-bồ-đề suy nghĩ: “Nay đại chúng này tuy là thù diệu đặc biệt, nhưng thế không thể lâu bền, pháp sanh diệt đều trở về vô thường”. Tôn giả nhân bước đầu của phép quán vô thường này, mà được tất cả các pháp đều là không, không có thật. Khi tu phép quán ấy, Tôn giả liền được chứng đạo.

Bấy giờ, tất cầ mọi người đều mong muốn thấy Phật để lễ kính cúng dường. Có Tỳ-kheo-ni Hoa Sắc muốn trừ sự xấu của cái tiếng nữ, bèn hóa làm Chuyển luân Thánh vương và bảy báu, ngàn đứa con. Mọi người trông thấy đều đứng dậy khỏi chỗ ngồi. Hóa vương đi đến chỗ Phật xong, trở lại thân như cũ, làm Tỳ-kheo-ni trước tiên đảnh lễ Phật.

Khi ấy, Phật nói với Tỳ-kheo-ni: “Chẳng phải ngươi trước tiên đảnh lễ Ta, mà chính Tu-bồ-đề trước tiên đảnh lễ Ta. Vì cớ sao? Vì Tu-bồ-đề quán các pháp Không, ấy là thấy Phật pháp thân, thành chơn cúng dường, hơn hết trong các cúng dường, chẳng phải do cung kính sanh thân là cúng dường vậy.

37. Không đến bờ kia: Ngài Xá-lợi-phất, trong sáu mươi kiếp hành đạo Bồ-tát, muốn vượt qua sông bố thí, bấy giờ có kẻ ăn xin đến xin con mắt,

Xá-lợi-phất nói: “Con mắt không dùng được chi, xin nó làm gì? Nếu cần thân tôi và tài vật, thời tôi sẽ đem cho”. Người kia đáp: “Không cần thân ông và tài vật, chỉ muốn được con mắt thôi. Nếu ông thực hành bố thí, hãy lấy con mắt cho tôi”. Bấy giờ, Xá-lợi-phất móc một con mắt cho, người ăn xin được mắt, liền ở trước mặt Xá-lợi-phất, ngửi rồi chê thúi, nhổ nước miếng mà quăng xuống đất; lại lấy chân chà đạp. Xá-lợi-phất suy nghĩ rằng: “Hạng người tệ như vậy, khó có thể độ được. Con mắt thật vô dụng, mà cố xin cho được, được rồi quăng đi, lại lấy chân chà đạp, sao tệ lắm thế. Hạng người như vậy, không thể độ được; chẳng bằng tự điều phục, sớm thoát vòng sanh tử”. Suy nghĩ thế xong, thối đạo Bồ-tát mà xoay hướng Tiểu thừa; ấy gọi là không đến bờ kia hay còn gọi thối Ba-la-mật. Nếu có thể thẳng tiến không lùi, thành tựu Phật đạo; ấy gọi là đến bờ kia, cũng gọi đáo bỉ ngạn, đắc Ba-la-mật.

38. Kinh Ví dụ Rắn độc: Trong kinh Độc Xà Dụ có nói: “Có người mắc tội với vua, vua sai giữ một cái hòm có bốn con rắn độc, vua bảo người tội chăm sóc nuôi nâng. Người ấy suy nghĩ: “Bốn con rắn ấy khó gần, gần thời bị hại, một con còn không nuôi được, huống là bốn con!” Người ấy liền quăng hòm mà chạy, vua sai năm người cầm đao rượt

theo. Lại gặp một người, miệng thì nói thuận theo mà trong lòng muốn người kia bị thương, nên nói với người ấy rằng: “Biết nuôi rắn đúng cách, ấy cũng không khó”. Nhưng người kia biết rõ, vẫn rong chạy thục mạng, đến một xóm trông vắng, gặp một người lành, mới nói rằng: “Xóm này tuy trông vắng, nhưng là chỗ giặc ở, nay ngươi ở đây chắc chắn bị giặc hại, chớ có ở”. Người ấy lại chạy nữa, đến một con sông lớn, bờ bên kia là một nước khác, nước đó an vui, thản nhiên thanh tịnh, không ó hoạn nạn. Bấy giờ, người ấy gom các cỏ cây, buột lại làm chiếc bè, lấy tay chân bơi tới, hết sức mong vượt qua, khi đã đến được bờ, an vui không còn hoạn nạn.

Vua là ví cho Ma vương, cái hòm là thân người, bốn con rắn độc là bốn đại, năm kẻ giặc cầm đao là năm ấm, một người miệng lành tâm ác là sự nhiễm trước. Xóm trống vắng là sáu căn, giặc là sáu trần, một người thương xót nói cho là vị thầy lành, con sông lớn là ái, chiếc bè là tám Thánh đạo, tay chân siêng bơi qua là tinh tấn. Bờ này là thế gian, bờ kia là Niết-bàn. Vượt qua là A-la-hán sạch hết lậu hoặc. Trong pháp của Bồ-tát cũng như vậy. Nếu bố thí còn có ba thứ chướng ngại là chấp có ta cho, kia nhận và tài vật bố thí, thì ấy là rơi vào cảnh giới Ma, chưa lìa khỏi các nạn. Còn như Bồ-tát bố thí, ba thứ đều

thanh tịnh không chướng ngại, thì được chư Phật khen ngợi; ấy là đến bờ kia. Sáu Ba-la-mật này có thể làm cho người ta qua khỏi biển lớn phiền não nhiễm trước và xan tham v.v... đến nơi bờ kia. Thế cho nên gọi là Ba-la-mật.

39. Tiền thần Phật cứu người: Tiền thân của Đức Phật Thích-ca Mâu-ni, làm vị đại y vương, chữa hết thảy bệnh, không cầu danh lợi, mà chỉ vì thương xót chúng sanh. Song người bệnh quá nhiều, sức không cứu khắp, lo nghĩ đến hết thảy, nhưng không làm được theo tâm nguyện, áo não mà chết, liền sanh lên cõi trời Đao-lợi, tự suy nghĩ rằng: “Nay ta sanh cõi Trời, chỉ ăn phước báo, không có ích lâu dài”, liền tự tìm phương tiện chấm dứt thân mạng, bỏ đời sông cõi trời, hạ sanh làm Thái tử Rồng ở trong cung Long vương Ta-già-đà thân hình to lớn, cha mẹ quý yêu. Thái tử lại muốn lấy cái chết, đi đến vua chim Kim-sí, chim liền bắt Rồng Thái tử đem lên cây Xa-ma-lỵ mà nuốt. Cha mẹ kêu la khóc lóc áo não. Rồng con sau khi đã chết, lại sanh làm Thái tử của vị đại Quốc vương trong cõi Diêm-phù- đề, tên là Năng Thí. Khi sanh Thái tử ra đã nói được, hỏi các người hai bên: “Nay trong nước này có những vật gì đều đem hết lại đây để bố thí”. Mọi người sợ hãi, đều bỏ chạy cả. Mẹ Thái tử thương xót, một mình tự giữ con. Thái tử nói với mẹ: “Con

không phải quỷ La-sát, sao mọi người chạy hết? Kiếp trước của con thường ưa bố thí, con là Đàn-việt của mọi người”. Mẹ Thái tử nghe lời nói ấy, đem nói lại với mọi người, mọi người liền trở lại.

Bà mẹ khéo nuôi nấng Thái tử. Đến khi khôn lớn, tự mình có được gì Thái tử đều đem bố thí hết. Đến chỗ vua cha, xin vật để bố thí, vua cha chia phần cho lại đem thí hết. Thấy người cõi Diêm- phù-đề nghèo cùng tân khổ, suy nghĩ muốn cấp thí mà tài vật không đủ, Thái tử bèn tự than khóc, hỏi người hai bên rằng: “Làm cách nào để khiến cho hết thảy đầy đủ tài vật?” Các người lão trả lời: “Chúng tôi từng nghe nói có ngọc Như ý, nếu được ngọc ấy thời có thể tùy tâm cầu gì được nấy”.

Bồ-tát nghe lời ấy xong, thưa với cha mẹ xin đi vào biển cả tìm ngọc báu Như ý trên đầu Long vương. Cha mẹ trả lời: “Ta chỉ có một mình con, nếu vào biển cả, tai nạn khó tránh. Một mai mất con, chúng ta còn sống làm gì, không nên đi! Trong kho của ta hiện còn nhiều vật, sẽ cấp cho con”. Thái tử nói: “Vật trong kho có hạn, mà tâm con vô hạn. Con muốn đem của cho đủ hết thảy, không còn ai thiếu thốn. Xin chấp nhận cho con được toại nguyện, làm cho người cõi Diêm-phù-đề, hết thảy sung túc”. Cha mẹ biết chí lớn của con, không dám cấm ngăn, bèn để cho đi.

Khi ấy năm trăm khách buôn, vì cho Thái tử là bậc đại nhân phước đức, đều thích đi theo, biết ngày khởi hành của Thái tử, tập họp tại cửa biển. Bồ-tát trước nghe nói trên đầu Long vương Ta-già- đà có ngọc báu Như ý, hỏi mọi người rằng: “Ai biết thủy đạo dẫn đến cung của Rồng kia?” Có một người mù tên là Đà-xá, từng có bảy phen đi vào biển cả, biết rõ hải đạo. Bồ-tát liền bảo cùng đi. Người ấy trả lời: “Tuổi tôi đã già, hai mắt không sáng, tuy từng vào biển nhiều lần, song nay không thể đi được”. Bồ-tát hỏi: “Ta nay đi đây, không vì thân mình mà khắp vì hết thảy tìm ngọc Như ý, để cung cấp đủ cho chúng sanh, để cho thân không còn thiếu thốn. Kế đó Ta đem đạo nhân duyên mà giáo hóa họ. Ông là người trí, từ chối sao được ư? Nguyện ta được thành tựu, há chẳng phải nhờ sức của ông sao!” Đà-xá nghe lời Thái tử ước hẹn, vui vẻ đồng tình, nói với Bồ-tát rằng: “Nay tôi đi với ông vào biển cả, chắc thân tôi không toàn, ông hãy đặt thi hài của tôi trên bãi cát vàng trong biển cả”.

Việc ra đi tập họp xong, bức sợi dây thứ bảy, thuyền đi như bay, đến các bãi báu. Các khách buôn dành lấy bảy báu, ai nấy đã đủ, hỏi Bồ-tát rằng: “Vì sao không lấy?” Bồ-tát trả lời: “Thứ tôi cầu là ngọc báu Như ý, còn đây là vật có ngày hết, tôi không cần. Các người hãy nên biết đủ, biết độ

lượng, đừng để thuyền nặng, không tự thoát khỏi được”. Các khách buôn thưa với Bồ-tát rằng: “Đại đức, hãy chú nguyện cho chúng tôi để được an ổn”. Rồi cáo từ chia tay. Đà-xá khi ấy nói với Bồ-tát rằng: “Giữ lại chiếc thuyền nhỏ theo đường riêng mà đi. Đợi gió bảy ngày, nương gió qua bờ biển phía nam, đến một chỗ hiểm, sẽ có ven núi chót vót, nhánh cây rừng táo đều phủ trên nước, gió lớn thổi thuyền, thuyền sẽ lật ấp. Ông hãy ngước lên vịn cành cây táo, có thể tự cứu được; còn tôi không có mắt, sẽ chết nơi đây. Qua khỏi bờ hiểm này, sẽ có bãi cát vàng, có thể đem xác tôi đặt trong cát ấy; cát vàng thanh tịnh, ấy là nguyện của tôi”.

Thái tử liền như lời nói ấy, gió đến mà đi. Khi đã đến bờ chót vót, đúng như lời Đà-xá nói, Bồ-tát ngước vin cành táo, tự được thoát khỏi. Thái tử đặt thây Đà-xá, quàng yên nơi đất vàng, rồi đi một mình. Đúng như lời chỉ bày của Đà-xá trước đó, nổi trong nước sâu bảy ngày; giữa nước ngang hông đi bảy ngày; giữa nước ngang lưng đi bảy ngày; giữa nước ngang đầu gối đi bảy ngày; sát giữa bùn đi bảy ngày. Thầy hoa sen đẹp, xinh tươi mềm dịu, Bồ-tát tự suy nghĩ: “Hoa này mềm bở, ta hãy nhập Hư không tam-muội, tự làm nhẹ mình”, Thái tử đi trên Hoa sen bảy ngày. Thấy các con Rắn độc, Thái tử lại suy nghĩ: “Loại trùng ngậm độc rát đáng

sợ”. Bồ-tát liền nhập Từ tâm tam-muội, đi trên đầu Rắn độc bảy ngày. Rắn độc ngẫng đầu để cho Bồ- tát đạp lên trên mà đi qua. Qua khỏi nạn này, Bồ- tát thấy có thành báu bảy lớp, có bảy lớp hào; trong hào đầy cả Rắn độc; có hai con Rồng lớn giữ cửa. Rồng thấy Bồ-tát hình dung đoan chánh, tướng hảo uy nghi, vượt khỏi các nạn được đến nơi đây; suy nghĩ rằng: ”Đây không phải là người phàm phu, chắc là bậc Bồ-tát công đức lớn” liền cho phép bước tới đi thẳng vào cung.

Bấy giờ vợ chồng Long vương vừa mới chôn con, còn đang khóc lóc. Thấy Bồ-tát đến, vợ chồng Long vương có thần thông, biết đó là con, hai vú sửa chảy ra, bảo ngồi xuống mà hỏi rằng: “Con là con ta, bỏ ta mà qua đời, nay sanh ở chỗ nào?” Bồ-tát cũng tự biết kiếp trước, biết đây là cha mẹ, mà trả lời mẹ rằng: “Con sanh trên cõi Diêm-phù-đề, làm Thái tử của đại Quốc vương, thương xót người nghèo cùng, đói rét cực khổ, không được tự tại, cho nên đi đến đây, muốn xin ngọc Như ý”. Long mẫu nói: “Trên đầu cha con, có ngọc báu đó để trang sức đầu, khó có thể cho được. Chắc sẽ đưa con vào các kho báu, tùy ý con muốn, ắt muốn cho con. Con hãy trả lời rằng: Các thứ tạp bảo kia, con không cần, con chỉ muốn được ngọc báu trên đầu phụ vương. Nếu được thương xót, xin lấy cho con. Như thế có thể được”.

Bồ-tát liền đến gặp Long phụ, Long vương rất vừa mừng, vừa thương, vui vẻ vô hạn. Thương nghĩ đứa con, từ xa vượt gian nan mới đi đến được đây, liền đưa tay chỉ các châu bảo tốt: “Tùy ý cho con, cần thì lấy”. Bồ-tát nói: “Con từ xa đến, nguyện gặp phụ vương, cầu xin ngọc báu Như ý trên đầu. Nếu được thương xót, hãy lấy cho con; nếu không được cho, con không cần vật khác”. Long vương trả lời rằng: “Ta chỉ có một viên ngọc, thường trang sức trên đầu, người cõi Diêm-phù-đề bạc phước hạ tiện, không đáng thấy”. Bồ-tát nói: “Con vì ngọc đó, xa vượt gian nan, liều chết đến đây, chính vì người cõi Diêm-phù-đề bạc phước bần tiện, để xin ngọc báu Như ý cứu vớt sự mong cầu của họ; vậy sau lấy nhân duyên Phật đạo mà giáo hóa họ”. Long vương cho ngọc và dặn dò rằng: “Nay ta lấy ngọc này cho con, khi con qua đời, hãy đem trả lại cho ta”. Bồ-tát thưa: “Kính vâng như lời phụ vương nói”.

Bồ-tát được ngọc, bay lên hư không, trong khoảnh khắc co duỗi cánh tay, đã đến Diêm-phù- đề. Vua cha vua mẹ cõi người thấy con yên lành trở về, vui mừng nhảy nhót, ôm mà hỏi rằng: “Con được vật gì?” Bồ-tát thưa: “Được ngọc báu Như ý”. Lại hỏi: “Nay ở đâu rồi”? Đáp: “ở trong chéo áo này”. Cha mẹ nói: “Sao, nó lớn nhỏ thế nào?”

Thưa: “Cốt ở thần đức của nó, không cốt lớn. Thưa cha mẹ, hãy sắc cho trong ngoài thành, quét dọn đốt hương, treo lụa, phan, lọng, trì trai thọ giới, sáng sớm ngày mai, dựng cây dài làm nêu, lấy ngọc đặt lên trên”. Bồ-tát, khi ấy lập thệ nguyện rằng: “Nếu tôi sẽ thành Phật đạo, độ thoát hết thảy thì ngọc sẽ theo như ý nguyện của tôi, xuất sanh hết thảy bảo vật, tùy ai cần gì đều được đầy đủ”. Bấy giờ, mây im trải khắp, mưa các vật báu; y phục ẩm thực, ngọa cụ thuốc thang, đầy đủ tất cả điều cần thiết cho mọi người; cho đến khi mạng chung, thường như vậy không dứt.

40. La-hầu-la bị Phật quở: La-hầu-la là con Phật khi Ngài còn là Thái tử, thuở còn ấu thơ, chưa biết dè miệng, có người đến hỏi: “Thế Tôn có ở nhà chăng?” Nói dối là: “Không có ở nhà”. Nếu khi Phật không ở nhà, có người hỏi: “La-hầu-la, Phật ở nhà chăng?” Nói dối là: “Phật ở nhà”. Có người kể lại với Phật, Phật bảo La-hầu-la: “Cầm chậu lấy nước cho Ta rửa chân”. Phật rửa chân xong, bảo: “Úp chậu ấy lại”. Theo lời dạy, La-hầu- la liền úp lại. Phật bảo La-hầu-la: “Lấy nước rót lên”. Rót xong, Phật hỏi: “Nước có vào trong chậu chăng?” Thưa: “Bạch Thế Tôn, không vào”. Phật bảo La-hầu-la: “Cũng như vậy, người không biết tàm quý, sự nói dối che tâm, đạo pháp không vào

được”. Như Phật dạy: Nói dối có 10 tội: 1. Hơi miệng hôi. 2. Thiên thần xa lánh, kẻ phi nhân được tiện lợi. 3. Tuy có nói thật không ai tin thọ. 4. Người trí mưu nghị, thường không được tham dự. 5. Thường bị phỉ báng, bị tiếng xấu ác đồn khắp thiên hạ. 6. Không được người cung kính, tuy có dạy bảo, người ta không thừa nhận ứng dụng. 7. Thường nhiều ưu sầu. 8. Gieo nghiệp nhân duyên cho sự phỉ báng. 9. Thân hoại mạng chung sẽ sa vào địa ngục. 10. Nếu được ra làm người, thì thường bị phỉ báng. Các thứ như vậy không làm, ấy là không nói dối, gọi là thiện luật nghi của miệng.

41. Ma vương quấy Phật: Khi Đức Phật Thích- ca Mâu-ni thành Đạo tại cội cây Bồ- đề, Ma vương lo sầu, sai ba ngọc nữ, một tên là Ưa Thấy, hai tên là Vui Kia, ba tên là Khát Ái, đi đến hiện thân hình, làm đủ thứ bộ điệu, muốn phá hoại Bồ-tát. Bồ-tát lúc ấy tâm không lay động, mắt không hề ngó. Ba người nữ nghĩ rằng: “Lòng người không đồng, ưa thích khác nhau; hoặc ưa trẻ, hoặc ưa trung niên, hoặc ưa dài ưa ngắn, ưa trắng ưa đen. Các sự ưa như vậy, đều có sở thích riêng”.

Bấy giờ ba người nữ mỗi mỗi hóa làm 500 gái đẹp, mỗi mỗi gái đẹp ấy hiện ra vô lượng biến thái, từ trong rừng đi ra. Giống như mây đen, điển chớp sáng chốc chốc hiện ra, hoặc nhướng mày

nhíu mi, nàng dâu trẻ chăm nhìn, làm trò múa hát, dáng dấp tươi đẹp, đến rước Bồ-tát, muốn lấy trạng thái thân hình chạm bức Bồ-tát. Bấy giờ lực sĩ Kim cang Mật Tích trợn mắt quát lớn: “Đây là người nào, mà các ngươi yêu mị dám đến xúc nhiễu?”. Khi ấy Mật tích nói kệ mắng:

“Ngươi không biết Thiên đế,

Mất đẹp mà râu vàng,

Nước biển lớn trong xinh,

Ngày nay toàn mặn đắng.

Ngươi không biết trắng giảm,

Bà-tẩu chư thiên đọa.

Lửa vốn là miệng trời.

Mà nay ăn hết thảy. ”

Ngươi không biết việc ấy, mà dám khinh bậc Thánh này?” Khi ấy, các Ma nữ rón rén lùi lại, nói với Bồ-tát rằng: “Nay chúng nữ này đoan nghiêm không ai sánh bằng, có thể tự làm vui lòng, chứ ngồi ngay thẳng làm chi?” Bồ-tát nói: “Các ngươi bất tịnh, xú uế đáng gớm, hãy đi đi, chớ nói dối!” Bồ-tát liền nói kệ:

“Thân ấy là ở nhơ,

Chứa đồ nhơ thối nát,

Nó thật là cầu tiểu,

Đâu đủ để vui lòng!”.

Các nữ nghe kệ ấy, tự nghĩ: “Người này không biết chúng ta có thân Trời thanh tịnh, nên nói kệ ấy”. Liền tự biến thân trở lại hình cũ, sáng chói rực rỡ, chiếu giữa rừng cây, múa ca nhạc trời, nói với Bồ-tát rằng: “Thân tôi như vầy, có chi đáng mắng?” Bồ-tát đáp rằng: “Thời đến tự biết”. Hỏi: “Lời nói ấy là thế nào?” Nói kệ đáp rằng:

“Trong vườn rừng chư thiên,

Ao hoa sen bảy báu,

Chư thiên cùng vui chơi,

Khi mất, ngươi tự biết.

Lúc ấy thấy vô thường,

Vui trên trời đều khổ,

Ngươi nên chán dục lạc,

Ưa vui đạo chánh chơn. ”

Các nữ nghe kệ xong, tâm nghĩ rằng: “Người này trí lớn vô thượng, sự vui của trời thanh tịnh mà còn biết nó xấu, thì ta đây không thể đương nổi”, liền biến mất.

42. Vấn nạn Phật: Có một Tỳ-kheo tên Malunkyà đối với mười bốn nạn vấn ấy, tư duy quán sát, không thể thông đạt được nên tâm không nhẫn được, mới ôm y bát đi đến chỗ Phật, bạch Phật rằng: “Phật nếu có thể giải mười bốn nạn vấn này cho con, khiến cho con được hiểu rõ, thì con sẽ

làm đệ tử, nếu không thể hiểu rõ, thì con sẽ đi tìm đạo khác”. Phật dạy: “Người ngu! Ông có từng ước hẹn với Ta, nếu Ta đáp mười bốn nạn vấn thì ông làm đệ tử Ta chăng?” Tỳ-kheo nói: “Bạch Thế Tôn, không!” Phật nói: “Ông là người ngu, sao nay lại nói nếu không đáp cho con, con sẽ không làm đệ tử? Ta vì người bị già, bệnh, chết mà thuyết pháp tế độ cho họ. Mười bốn nạn vấn ấy là pháp đấu tranh, không ích chi đến Chánh pháp, chỉ là hý luận, hỏi để làm chi? Nếu đáp cho ông, tâm ông không rõ, đến chết vẫn không hiểu, vẫn không thoát được sanh, già, bệnh, chết. Ví như có người thân bị tên độc, bà con mời thầy thuốc để rút mũi tên, xức thuốc, người ấy bèn nói: “Chưa được rút mũi tên, trước tiên phải nói cho tôi biết họ tên, thân lý, cha mẹ, tuổi tác người bắn; tôi lại muốn biết mũi tên xuất từ núi nào, cây gì, lông gì, bịt nhọn mũi tên là người nào, làm bằng sắt gì, lại muốn biết chiếc cung bằng cây ở núi nào, sừng con chi, rồi lại muốn biết cây thuốc sanh ở chỗ nào, tên chủng loại gì? Những việc như vậy tôi cần biết rõ tất cả, sau tôi mới cho người rút mũi tên và xức thuốc”. Phật hỏi Tỳ-kheo: “Người kia có thể biết hết mọi việc ấy, sau mới cho rút mũi tên ư?” Tỳ- kheo thưa: “Không thể biết được. Nếu chờ cho biết hết, thời đã chết mất rồi!” Phật dạy: “Ông cũng

như vậy, bị mũi tên tà kiến, bôi thứ thuốc độc ái, đã thấm vào tâm ông, trước vì muốn nhổ mũi tên ấy nên làm đệ tử Ta, nhưng nay lại không muốn nhổ mũi tên, chỉ muốn tìm biết hết thế gian là thường hay vô thường, hữu biên hay vô biên... tìm biết chưa được thì đã mất tuệ mạng, chết như súc sanh, tự rơi vào tối tăm!” Tỳ-kheo hổ thẹn, biết sâu lời Phật, liền chứng được đạo quả A-la-hán.

VII. Mấy năm Đức Phật về già

Xưa nay những người sống lâu thường hay gặp phải cảnh mắt trông thấy người thân yêu, kẻ tin cậy chết trước mình. Đức Phật cũng vậy. Trong hàng đệ tử có hai vị thân tín nhất là Xá-lợi-phất và Mục-kiền-liên đều viên tịch trước Phật.

Một hôm trên đường du hóa trở về, hai Ngài bị bọn đồ đệ ông Bảo-lạc-noa thuộc giáo phái ngoại đạo Ni-kiền-tử, cầm gậy chận đường gây sự rồi đánh chết. Bọn này khi thấy Tôn giả Xá-lợi-phất đi tới, đứng chận lại hỏi: “Trong chúng Chánh mạng có Sa-môn không?”

Ngài Xá-lợi-phất vốn là bậc trí tuệ đệ nhất đoán biết ý chúng, nên trả lời: “Trong chúng Chánh mạng Sa-môn không, trong chúng Thích-ca Sa-môn có, nếu A-la-hán còn tham ái là không có kẻ ngu si”. Chiíng không hiểu nghĩa, tưởng Ngài

khen mình nên để cho Ngài đi. Đến lượt Ngài Mục- kiền-liên đi tới, chúng lại hỏi câu ấy. Ngài Mục- kiền-liên liền đáp: “Trong chúng các ngươi làm gì có quả vị Sa-môn”. Bị chúng cho là nhục mạ chúng, vây đánh nhừ tử rồi bỏ đi. Ngài Xá-lợi-phất quay lại, trông thấy Ngài Mục-kiền-liên mình mẩy bầm nát, xương thịt rời từng mảnh trên đất, liền lấy áo Cà-sa bọc đem về tinh xá. Được hỏi tại sao Ngài là bậc thần thông đệ nhất lại để bị như thế, Ngài Mục-kiền-liên trả lời: “Khi mãn nghiệp rồi, chỉ một chữ: “Thần” tôi cũng chưa nhớ rõ huống hồ là phát “thông”. Rồi Ngài nhắc lại lời Phật: “Giả sử kinh bách kiếp, sở tác nghiệp bất vong, nhân duyên hội ngộ thời, quả báo hoàn tự thọ” (Dù trải qua trăm kiếp, nghiệp đã tạo không mất, khi nhân duyên hội tụ, phải thọ nhận quả báo). Kế đó Ngài viên tịch.

Ngài Xá-lợi-phất thấy bạn mình như thế, liền đến xin Phật để vào Niết-bàn. Ngài nói: “Ngã ư sinh bất ái, ư tử diệc vô ưu, thị cố ngã Niết-bàn, cánh vô quá thử lạc” (Con đối với sinh không ham, đối với tử không sợ, cho nên con Niết-bàn, vui này hơn tất cả).

Phật hỏi tiếp hai phen, Ngài trả lời: “Con muốn vào Niết-bàn”. Phật liền dạy: “Chư hành vô thường, thị sanh diệt pháp, sanh diệt dĩ diệt, tịch

diệt vi lặc”. Nếu Ngươi thấy việc gì đúng thời, đúng chỗ, đúng pháp thì tùy ý Ngươi chứ Ta còn nói gì nữa”. Tôn giả Xá-lợi-phất lạy sám hối Phật 3 lạy và cầu xin Phật từ bi chỉ cho những điều Phật thấy, nghe, nghi điều tội gì không? Phật dạy: Thầy là bậc trí tuệ trong Pháp của Ta, lâu nay thầy đã sống không những đối với Thế Tôn mà cả đại chúng hòa hợp thanh tịnh như nước hòa với sửa. Nay công hạnh độ sanh của Thầy đã mãn, trước khi đi hãy đến chào từ biệt chúng tăng... Ngài y theo lời Phật dạy và từ tạ Phật đi đến thăm và sách tấn Tăng chúng. Sau đó Ngài đến thôn Na-la-đà và Niết-bàn tại đó.

Lại nói với ông vua có công lớn giúp Phật là vua Tần-bà-sa-la nước Ma-kiệt-đà và vua Ba-tư- nặc nước Kiều-tất-la, đều kế nhau gặp nạn mà chết. Vua Tần-bà-sa-la có người con là A xà thế (Ajatasatu) giết vua cướp lấy ngôi lên làm vua nước Ma-kiệt-đà. Sở dĩ A-xà-thế gây nên tội ác này cũng bởi nghe lầm lời xui khiến của Đề-bà- đạt-đa. Ông này khi đắc thế xui vua chống báng Phật, hạ lịnh cấm nhân dân trong nước không ai được đi lại với Phật. Thậm chí có một tín nữ trong hoàng cung tên Erimati vì mạn phép thắp hương ở bàn thờ Phật mà phải bị tội chém. Nhưng sau nhờ lời cảnh giác của mẫu hậu, ông đem lòng ăn năn

hối hận, liền hạ lịnh trục xuất Đề-bà-đạt-đa và không chống báng Phật nữa. Một hôm, giữa đêm ông tìm tới trước Phật tỏ lòng qui kính, và thú tội rằng: “Tôi xin thành tâm quy y Phật, quy y Pháp, quy y Tăng. Ngày nay tôi khổ não trong lòng, đem thân đến đây nương náu cửa Phật, xin Thế Tôn rộng lượng dung tôi. Tôi là đứa ngu, tôi là thằng dại, tôi là kẻ ác, tôi đã phạm tội nặng, bởi phép mầu cha tôi là người trung chính, trung thực. Tôi đã giết cha tôi để cướp lấy ngôi vua, xin Thế Tôn cho tôi thú tội, từ nay cho tôi thụ giáo”. Vua nói giữa trước mặt cả Tăng hội, Phật nghe rồi, an ủi cho vua rằng: “Tội đã thú là tội hết”.

Giáo hội đã phải trải qua một lúc khó khăn vì sự chống báng của vua A-xà-thế, nhưng từ nay lại được ông hết lòng ủng hộ, cung kính. Mỗi khi triều đình có việc quan trọng phải giải quyết, vua thường đến thỉnh giáo đức Thế Tôn.

Một ngày nọ, vua muốn đem binh đi xâm chiếm đất đai của dân Bạt-kỳ giàu có, bèn phái đại thần Vũ-xá đến Phật thưa hỏi về ý định xâm lăng của A- xà-thế. Đức Phật liền bắt qua nói chuyện với đại đức A-nan để gián tiếp trả lời cho vị khách của Ngài:

- Này A-nan, thầy có nghe dân Bạt-kỳ đối xử với nhau bằng cách nào mà xứ sở họ được giàu có hùng mạnh?

- Bạch đức Thế Tôn, đệ tử thường nghe người Bạt-kỳ từ bậc vua chúa đến hàng thứ dân đều áp dụng chính sách rất khôn ngoan để bảo tồn vĩnh viễn bờ cõi và sự phồn vinh của họ.

- Thật vậy A-nan! Dân Bạt-kỳ thường trên dưới thuận hòa, thi hành bảy điều căn bản để duy trì đất đai và sự giàu có xứ sở họ mà xưa nay chẳng có một cuộc ngoại xâm nào thắng được họ.

1. Thường họp nhau giải quyết vấn đề chung của quốc gia.

2. Đoàn kết thuận hòa với nhau.

3. Thi hành đúng theo Pháp luật chế định.

4. Tôn kính bậc trưởng thượng.

5. Kính nể hàng phụ nữ.

6. Bảo tồn các đền thờ trong xứ.

7. Sùng bái các bậc Thánh nhân.

Sứ giả Vũ-xá nghe Phật kể xong liền thưa: Nếu quả thực vậy thì chẳng nên mạo hiểm xâm chiếm xứ Bạt-kỳ và ông xá Phật lui về.

Sau khi rời khỏi, Phật liền hội chư Tăng lại dạy 7 điều cần thiết để duy trì Giáo hội được lâu bền.

1. Các thầy Tỷ-kheo phải sống tập đoàn và thường hội họp để học hỏi lẫn nhau.

2. Các thầy Tỷ-kheo phải luôn luôn hòa hiếu trong đời sống hằng ngày, lúc hội họp, lúc giải tán, lúc hành Tăng sự.

3. Các thầy Tỷ-kheo thông hiểu những điều ngăn cấm, chẳng nên sửa đổi hay chế bỏ các điều luật, mà phải nghiêm trì đầy đủ.

4. Các thầy Tỷ-kheo phải tôn kính và vâng lời các bậc Trưởng lão nhiều kinh nghiệm.

5. Các thầy Tỷ-kheo trước vì người sau vì mình, không nên để cho lòng tham muốn chi phối.

6. Các thầy Tỷ-kheo phải biết tự chủ, biết dắt dìu đàn em có tài đức đến nơi an lạc.

7. Các thầy Tỷ-kheo lo phòng hộ tâm ý, lấy hiếu kính làm đầu.

Kế đến vua Ba-tư-nặc nước Kiều-tất-la vì con là Lưu Ly vương, (Vurudhaka cũng gọi là Ác Sinh vương) nhờ tay quan chưởng binh trong nước tên là Trường Hành cổ động để đoạt ngôi mà lên làm vua. Vua Ba-tư-nặc phải trốn tránh, bị đói khát mà chết tại phần đất của thành Vương Xá.

Sau khi Ác Sinh-vương lên ngôi, nghe theo người bạn ác là Khổ Mẫu xúi dục, kéo quân đến nước Ca-tỳ-la-vệ tàn sát nhân dân dòng họ Thích để báo trả một môi thù từ khi Ác Sinh còn nhỏ. Phật biết trước việc thảm sát này cố hết sức can

thiệp nhưng không sao ngăn được. Ngài trông thấy quê cha đất tổ bị quân ngoại bang chinh phục tàn phá nước diệt dân mà không biết làm sao được. Nhân đó Phật dạy về nghiệp nhân đã chín muồi đến lúc trả quả thì không thể nào thay đổi được.

VIII. Đức Phật nhập Niết-bàn

Khi Phật đến Tỳ-xá-ly thì mùa mưa sắp đến. Phật dạy các thầy Tỷ-kheo lựa nơi nhập hạ ở các làng kế cận. Riêng Ngài nhập hạ tại làng Beluva và đã nhuốm bịnh nặng hình như sắp vào Niết-bàn, cảnh giới giải thoát tối hậu, nhưng Ngài dùng sức tinh tấn, nhiếp phục cơn bịnh để thân thể khỏe lại. Nhân lúc Phật ngồi nghỉ mát ngoài tinh xá, Đại đức A-nan đến bên thưa rằng: “Bạch đức Thế Tôn, con thấy đức Thế Tôn khỏe mạnh kham nhẫn, con mừng. Trước đây thấy đức Thế Tôn lâm bịnh, con tự thấy thân con yếu ớt như lau sậy, mắt con lòe đi dù con còn một chút an ủi rằng: “Đức Thế Tôn sẽ không diệt độ nếu Ngài chưa có lời di giáo lại cho chúng Tỷ-kheo”. Phật dạy: “Này A-nan, chúng Tỷ- kheo còn mong mỏi gì nữa ở nơi Ta! Ta đã giảng dạy Chánh pháp không phân biệt trong ngoài. Như lai không bao giờ là vị Đạo sư còn nắm tay lại. Nhưng ai nghĩ rằng Ta cầm đầu chúng Tỷ-kheo hay chúng Tỷ-kheo chịu sự giáo huấn của Ta thì người ấy sẽ có lời giáo huấn cho chúng Tỷ-kheo, còn

Như lai không nghĩ như thế, làm sao Như lai có lời giáo huấn cho chúng Tỷ-kheo.

Này A-nan, Ta nay đã già rồi, như cỗ xe mòn chạy được là nhờ dây thằng chằng chịt, chỉ trong khi Như lai không suy nghiệm đến các tướng, diệt trừ mọi cảm thọ, an trú vô tướng tâm định, thì thân Như lai được thoải mái. Vậy nên A-nan! Hãy tự mình là ngọn đèn cho chính mình, chớ nương tựa vào gì khác. Hãy dùng Chánh pháp làm ngọn đèn, dùng Chánh pháp làm chỗ nương tựa, chứ đừng nương tựa vào một cái gì khác”.

Đức Phật lần lượt đôi ba phen gợi ý định vào Niết-bàn với Đại đức A-nan, song Đại đức giả A- nan chỉ làm thinh, không hiểu để yêu cầu Đức Phật sống lâu hơn nữa.

Lúc Ngài A-nan lui ra thì ác ma đến cầu xin, thúc giục Phật sớm vào Niết-bàn (Nirvana). Nó nhắc lại lời Phật đã hứa với nó lúc mới thành Đạo. Phật cho nó biết Ngài sẽ vào Niết-bàn sau 3 tháng nữa.

Bấy giờ quả đất rung rinh ghê rợn, Tôn giả A- nan mới biết, nhưng sự đã muộn rồi! Phật họp chúng lại khuyên nhủ rằng: “Các hành là vô thường, hãy tinh tấn lên để tự giải thoát”.

Không bao lâu nữa, từ nay đến 3 tháng, Như lai sẽ diệt độ. Trong 3 tháng còn lại này, Đức Phật

vẫn đi đến các nơi để làm trọn đại nguyện hóa độ chúng sinh.

Mỗi cuối đêm Phật đều dùng tuệ nhãn quán sát ai có đủ cơ duyên đắc độ để sáng ra Ngài tìm đến hóa độ. Trong giờ phút cuối cùng, Ngài vẫn thuyết pháp độ cho ông Tu-bạt-đà-la.

Tóm lại cứ nghe theo tôn chỉ tùy cơ thuyết pháp bình đẳng giáo hóa, Đức Phật đã không bỏ lỡ một cơ hội nào mà không tiếp độ kẻ hữu duyên quay đầu về Chánh đạo. Căn cơ dù có sai khác, song ai đã được gặp, thấm nhuần Giáo pháp, họ đều hưởng đươc sự an lành và đem lại an lành cho kẻ khác như mình vậy.

4. Lịch Sử Đức Phật Thích Ca

4

LỊCH SỬ ĐỨC PHẬT THÍCH CA (*)

Lời nói đầu

Lịch sử Đức Phật Thích-ca là lịch sử một con người, nhờ công phu tu tập bản thân, đã trở thành một con người hoàn thiện, một bậc Thánh giữa thế gian; “con người vĩ đại nhất sinh ra ở đời này”, nếu dùng lại lời của Thi hào Ấn Độ Tagore.

Bằng cuộc đời của Ngài, và bằng những lời dạy của Ngài được kết tập lại trong ba tạng kinh điển, Đức Phật đã khai thị cho loài người biết rằng, bất cứ một người nào, với sự nỗ lực của bản thân, đều có thể vươn lên tới đỉnh cao nhất của giác ngộ và giải thoát, như chính Đức Phật vậy.

Có thể nói, không có một tôn giáo nào, một hệ tư tưởng nào đề cao con người và đặt niềm tin vào con người như là Đạo Phật. Tính nhân bản tuyệt vời của Đạo Phật chính là ở chỗ đó.

———

(*) Do Hòa thượng Thích Minh Châu biên soạn.

Tránh mọi điều ác, làm mọi điều lành, gội sạch nội tâm để trở thành bậc Thánh, một con người hoàn thiện về đức hạnh và trí tuệ. Mỗi người chúng ta đều có khả năng và bổn phận thực hiện lời dạy đó, bức thông điệp mà Đức Phật đã trao cho loài người chúng ta, cho mỗi chúng ta. Đó là ý nghĩa chân chính của nhân sinh, giá trị chân thực của cuộc sống. Không thể có ý nghĩa nhân sinh nào cao quý hơn, khích lệ hơn đối với cuộc sống của chúng ta hiện nay.

Chúng tôi từ lâu vẫn cho rằng đời sống của Đức Phật Thích-ca, trong nét đại cương cũng như chi tiết, đều thể hiện và truyền đạt một cách vô cùng sinh động lời dạy đó của Đức Phật. Tin tưởng ở Đức Phật, đảnh lễ Ngài và niệm danh hiệu Ngài, chủ yếu là để học tập Ngài về cả hai mặt đức hạnh và trí tuệ, dù chỉ là trong muôn một. Người nào tuy ở xa Phật, nhưng sống có giới hạnh, theo lời Phật dạy, thì cũng như sống gần Phật. Người nào tuy sống bên cạnh Phật, nhưng sống không có giới hạnh, thì cũng không khác gì ở cách xa Phật muôn trùng.

Những người Phật tử Việt Nam chúng ta, tuy sống cách thời Đức Phật 2.500 năm, nhưng hãy giữ vững niềm tin rằng chúng ta vẫn sống bên cạnh Đức Phật nếu chúng ta sống có giới hạnh, theo đúng lời dạy trong con đường đạo tám ngành (Bát Chánh Đạo).

Sống trong vũ trụ này, được làm người là một chuyện khó. Đức Phật dạy: “Được làm người khó như

một con rùa chột mắt, cứ mỗi trăm năm mới ngóc đầu lên khỏi mặt biển một lần, và tìm cách chui đầu vào lỗ nhỏ của một khúc gỗ trôi lềnh bềnh trên mặt nước, bị gió Đông, gió Tây, gió Nam, gió Bắc thổi trôi dạt hết phương này đến phương khác”. Được làm người cũng khó như con rùa chột mắt đó muốn chui qua được lỗ nhỏ của khúc gỗ như thế. Trong kinh Tương Ưng V, Đức Phật đã dạy: “Ví như, này các Tỷ-kheo, một người quăng một khúc gỗ có một lỗ hổng vào biển lớn. Tại đấy có con rùa mù, sau mỗi trăm năm nổi lên một lần. Các ngươi nghĩ thế nào? Này các Tỷ-kheo, con rùa ấy, sau mỗi trăm năm, nổi lên một lần, có thể chui cổ vào khúc cây có một lỗ hổng hay không?”

- “Năm khi mười họa may ra có thể được, bạch Thế Tôn, sau một thời gian dài”.

“Ta tuyên bố rằng còn mau hơn, này các Tỷ-kheo, là con rùa mù ấy, sau mỗi trăm năm nổi lên một lần, có thể chui cổ vào khúc gỗ có lỗ hổng ấy. Còn hơn kẻ ngu, khi một lần đã rơi vào đọa xứ, để được làm người trở lại. Vì cớ sao? Vì rằng ở đấy không có pháp hành, chánh hành, thiện nghiệp, phước nghiệp. Ở đấy, này các Tỷ-kheo, chỉ có ăn thịt lẫn nhau, và chỉ có kẻ yếu bị ăn thịt...” (Tương Ưng V, 485).

“Thật khó được vậy, này các Tỷ-kheo, là được làm người. Thật khó được vậy, này các Tỷ-kheo, là được Như lai xuất hiện ở đời, bậc A-la-hán, Chánh đẳng giác. Thật khó được vậy, này các Tỷ-kheo, là pháp và luật

này do Thế Tôn thuyết giảng, chiếu sáng trên đời...” (Tương Ưng V, 459 - 460).

Đức Phật xuất hiện ở đời cũng là chuyện khó như thế. Pháp và Luật được Đức Phật truyền bá ở đời cũng là chuyện khó như thế. Chúng ta có ba cái may mắn hiếm có là được sống làm người, được biết Đức Phật Thích-ca và Pháp, Luật do Đức Phật dạy, ấy thế mà chúng ta lại không biết tranh thủ tối đa ba cái may mắn đó hay sao? Chúng ta lại có thể sống không giới hạnh, trái với lời Phật dạy, để rồi bị nghiệp ác lôi cuốn vào những cõi sống khác thấp hơn, khổ hơn cõi người, và cuối cùng phải phấn đấu trở lại làm người như con rùa chột mắt trong câu chuyện ví dụ của Đức Phật hay sao?

Rất mong quý vị Phật tử suy ngẫm về bài học của lịch sử Đức Phật, về ảnh dụ con rùa chột mắt chơi vơi trên đại dương, về ý nghĩa của nhân sinh, về giá trị chân thực của cuộc sống, về cuộc sống hiện thực hiện nay của mỗi chúng ta, làm sao để cho cuộc sống đó thật sự an lạc, hướng thượng, lợi cho mình, lợi cho người, lợi cho đời, lợi cho Đạo.

Nam mô Bổn sư Thích-ca Mâu Ni Phật.

Tp. Hồ Chí Minh, ngày 01/12/1988

Tỷ-kheo THÍCH MINH CHÂU

Lịch sử ĐỨC PHẬT THÍCH-CA

1. Thái tử Tất Đạt Đa(*) ra đời

Vào ngày rằm tháng 4, năm 623 trước Công nguyên(¹) tại vườn Lumbinì (Lâm-tỳ-ni) gần thành Kapilavastu (Ca-tỳ-la-vệ), một nơi hiện nay là vùng biên giới giữa Népal và Ấn Độ, Đức Phật Thích-ca đã giáng sinh, làm Hoàng tử con Vua Suddhodana (Tịnh Phạn) và Hoàng hậu Mahà

———

(*)Ghi chú về cách phiên âm: Các chữ Pàli đều phiên âm trực tiếp sang tiếng Việt. Như Lumbini = Lum Bi Ni. Cách phiên âm theo chữ Hán, nếu quen thuộc, cũng được ghi kèm: Lumbini (Lâm Tỳ Ni). Còn nếu không quen thuộc thì thôi.

(1) Có các thuyết khác nhau về ngày sanh của Đức Phật:

1. Năm 565 trước công nguyên (theo sách: Chúng thánh điểm ký)

2. Năm 563 trước công nguyên (theo một số các khảo cổ học phương Tây)

3. Năm 624 trước CN (theo Phật sử Tích Lan và theo quyết định của Hội Phật giáo Thế giới qua tham cứu nhiều nguồn sử liệu khác nhau).

4. Năm 620 trước CN (Phật sử Tây Tạng)

5. Năm 623 trước CN (theo bia ký ở Buddha Gaya - Bồ-đề Đạo Tràng ở Ấn Độ).

Màyà (Ma Da). Vua Suddhodana trị vì một vương quốc nhỏ của bộ tộc Sakya (Thích-ca).

Vì Hoàng hậu Mahà Màyà qua đời 7 ngày sau khi Thái tử sinh ra, cho nên Thái tử được Bà dì Mahà Pajàpati Gotamì (Ma-ha Ba-xà-ba-đề), trực tiếp nuôi nấng, dạy dỗ, còn người con trai của Bà dì là Nanda thì được giao cho các bảo mẫu nuôi dưỡng.

Tên riêng của vị Phật tương lai là Si Đác Ta (Tất Đạt Đa), tên dòng họ Ngài là Gotama (Cồ Đàm). Vì dòng họ này thuộc bộ lạc Sakya (Thích- ca), cho nên sau này Ngài có danh hiệu Sakya Muni (Thích-ca Mâu Ni). Muni là bậc Thánh, Sakya Muni là bậc Thánh thuộc bộ lạc Thích-ca.

2. Đạo sĩ A Tư Đà và Thái tử

Ngày Thái tử Si Đác Ta đản sanh là ngày hội vui lớn của toàn vương quốc. Dân chúng xa gần kéo về kinh đô Kapilavastu ăn mừng. Một vị Đạo sư già tên là Asita (A Tư Đà) cũng từ nơi ông tu hành trên núi Himalaya (Hy Mã Lạp Sơn) đến cung Vua để chào mừng và xem tướng Thái tử. Gặp Thái tử, Đạo sĩ Asita bỗng nhiên chắp tay vái chào với thái độ hết sức cung kính. Đạo sĩ tuy cười mà vẻ mặt thoáng buồn. Được hỏi vì cớ sao, Đạo sĩ Asita trả lời là ông mừng vì Thái tử tương lai sẽ

thành Phật, bậc giác ngộ vô thượng, nhưng ông buồn vì ông tuổi đã quá cao, ắt phải qua đời mà không được vị Phật tương lai trực tiếp giáo huấn, giác ngộ.

Trong kinh Sutta - Nipata (Kinh Tập, 101), có kể truyện Đạo sĩ Asita đang tu trên Tuyết Sơn, được chư Thiên mách bảo, bèn xuống núi, đến thành Kapilavastu xem tướng cho Thái tử.

“Thấy Thái tử chói sáng

Rực rỡ như vàng chói,

Trong lò đúc nấu vàng,

Được thợ khéo luyện thành

Bừng sáng và rực rỡ,

Với dung sắc tuyệt mỹ...

Sau khi thấy Thái tử,

Chói sáng như lửa ngọn,

Thanh tịnh như sao Ngưu,

Vận hành giữa hư không,

Chói sáng như mặt trời,

Giữa trời thu mây tạnh.

Ân sĩ tâm hân hoan

Được hỷ lạc rộng lớn. “

Và Đạo sĩ Asita nói là Thái tử tương lai sẽ tu chứng Phật quả, vì lòng từ thương xót chúng sanh mà truyền bá chánh pháp trên thế gian này.

“Thái tử này sẽ chứng,

Tối thượng quả Bồ-đề

Sẽ chuyển bánh xe Pháp,

Thấy thanh tịnh tối thắng

Vì lòng từ thương xót,

Vì hạnh phúc nhiều người,

Và đời sống phạm hạnh,

Được truyền bá rộng rãi.”

Nhưng vì nghĩ mình đã già, không còn sống được bao lâu nữa, để có thể trực tiếp nghe Đức Phật thuyết pháp, cho nên Đạo sĩ buồn và nói:

“Thọ mạng ta ở đời,

Còn lại không bao nhiêu,

Đến giữa đời sống Ngài

Ta sẽ bị mệnh chung.

Ta sẽ không nghe Pháp,

Bậc tinh cần vô tỷ,

Do vậy ta sầu não,

Bất hạnh và khổ đau...”

(Kinh Tập, 103)

3. Cuộc sống của Thái tử trong thời niên thiếu

Thái tử Si Đác Ta được nuôi nấng, dạy dỗ, giáo dục một cách toàn diện về hai mặt: Văn chương và Võ nghệ.

Khi Thái tử lên bảy tuổi, những thầy giáo giỏi nhất trong xứ được mời đến hoàng cung dạy cho Thái tử các môn học thế gian như Thanh minh (Ngôn ngữ học và Văn học), Công xảo minh (Công nghệ học), Y phương minh (môn học chữa bịnh), Nhân minh (Luận lý học) và Nội minh (Đạo học). Về Đạo học, Thái tử được dạy về 4 sách Thánh Veda, là các sách Thánh của Bà-la-môn giáo. Sách kể rằng: Chỉ trong khoảng thời gian từ 7 đến 12 tuổi, Thái tử đã học thông thạo 5 môn học trên và 4 sách Thánh Veda. Đến năm 13 tuổi, Thái tử học võ thuật, theo truyền thống dòng dõi đẳng cấp võ tướng (Ksatryas - Sát đế ly). Nhờ có sức khỏe phi thường, Thái tử học môn võ gì cũng giỏi, về môn bắn cung, sách kể rằng, trong một cuộc hội thi, Thái tử đã bắn một mũi tên xuyên 7 lớp trống đồng, trong khi người giỏi nhất tại cuộc hội thi chỉ bắn xuyên được 3 lớp trống đồng. Vào tuổi 16, Thái tử cưới Công chúa Yasodhàrà (Da Du Đà La), đồng lứa tuổi với Thái tử. Và trong gần 13 năm, sau ngày cưới, Thái tử sống một cuộc đời hạnh phúc trong nhung lụa, vô tư, không biết gì tới mọi nỗi khổ và bất hạnh ở đời. Về quãng đời ấy của Ngài, Đức Phật kể lại như sau với các Tỷ-kheo(l), đệ tử của Ngài:

———

(1) Tỷ-kheo: (Pàli: Bikkhu) Tu sĩ hành khất, cũng gọi là Khất

“Này các Tỷ-kheo, Ta được nuôi dưỡng tế nhị, quá mức tế nhị. Trong cung của Phụ vương Ta, các hồ nước được xây lên, trong một hồ có hoa sen xanh, trong một hồ có hoa sen đỏ, trong một hồ có hoa sen trắng, tất cả đều phục vụ cho Ta. Không một hương chiên đàn nào Ta dùng, này các Tỷ- kheo, là không từ Kàsi(1) đến. Bằng vải Kàsi là khăn của Ta, này các Tỷ-kheo, bằng vải Kàsi là áo cánh, bằng vải Kàsi là áo lót, bằng vải Kàsi là áo khoác ngoài. Đêm và ngày, một lọng trắng được che trên đầu Ta để tránh xúc chạm lạnh, nóng, bụi, cỏ hay sương. Này các Tỷ-kheo, ba lâu đài được xây dựng cho Ta, một cái cho mùa đông, một cái cho mùa hạ, một cái cho mùa mưa. Và Ta, này các Tỷ-kheo, tại lâu đài mùa mưa, Ta được các vũ nhạc công đờn, múa hát xung quanh Ta...” (Tăng chi I, 161 - 162)

4. Quyết tâm xuất gia tầm đạo

Thế nhưng, với thời gian, do năng khiếu suy tư sâu sắc và lòng thương người bẩm sanh, Thái tử không thể nào cam tâm một mình sống mãi trong

———

sĩ. Tu sĩ Phật giáo thời Phật tại thế, sống bằng thực phẩm cúng dường của Phật tử tại gia.

(1) Kasi: Thành phố gần Benares nơi sản xuất loại vải lụa sang trọng.

nhung lụa, giữa một xã hội bất công, một thế giới đau khổ. Thái tử sớm giác ngộ về tính tạm thời, tầm thường của hạnh phúc vật chất thế gian và có ý chí xuất gia cầu đạo giải thoát, tìm ra con đường cứu vớt chúng sanh ra khỏi già, đau, chết và mọi nỗi bất hạnh khác của đời người.

Một ngày, Thái tử đi ra ngoài thành dạo chơi và lần đầu tiên trong đời được tiếp xúc với những sự thật đen tối và đáng sợ: Thái tử lần lượt gặp một người già yếu, một người bệnh tật, một xác chết và cuối cùng là một vị Tu sĩ với dung sắc giải thoát, khoan thai đi trên đường. Thái tử nghiệm thấy mình dù là Thái tử con Vua, cũng không thể thoát khỏi cảnh già, đau và chết; nhưng hình ảnh siêu thoát của vị Tu sĩ đã giúp Thái tử sớm thấy con đường dẫn tới giác ngộ, vĩnh viễn khắc phục mọi nỗi khổ đau và bất hạnh của đời người, con đường dẫn tới cõi Niết-bàn bất tử.

Từ đó Thái tử nuôi dưỡng quyết tâm từ bỏ gia đình, xuất gia cầu đạo. Nhưng, một tin đến, khiến Thái tử không vui: Công chúa Yasodhàrà mới hạ sinh con trai. Thái tử nói: “Một trở ngại (ràhu) đã được sanh, một ràng buộc đã xảy ra”. Nhân đó, ông nội, Vua cha Suddhodana đặt tên cháu là Ràhula (La Hầu La).

5. Sự từ bỏ vĩ đại

Lâu đài, cung điện không còn là nơi ở thích hợp nữa cho Thái tử, lòng nặng trĩu tình thương chúng sanh chìm đắm trong bể khổ và Thái tử càng thêm quyết tâm xuất gia cầu đạo, tìm con đường cứu khổ cho muôn loài. Thế rồi vào một đêm Thái tử ra lịnh cho người nô bộc trung thành là Channa (Xa Nặc) thắt con ngựa Kanthaka (Kiền Trắc). Trước khi xuất phát, Thái tử đi dọc theo hành lang nội cung, đến trước phòng Công chúa Yasodàrà (Da Du Đà La) và người con trai đang ngủ thiếp. Thái tử hé cửa nhìn vào, Thái tử rất yêu thương người vợ và con trai của mình, nhưng đối với nhân loại đau khổ bất hạnh, lòng thương xót của Thái tử lại còn da diết hơn. Sau đó, Thái tử một mình lên ngựa ra đi, vượt khỏi hoàng thành, theo sau chỉ có người nô bộc trung thành Channa. Ra đi, Thái tử từ bỏ tất cả, phụ vương, ngai vàng, vợ và con, cuộc sống đầy đủ và hạnh phúc của một Hoàng tử. Không phải là sự hy sinh từ bỏ của một người già, đau ốm, một người nghèo, bệnh tật, ngán ngẫm cuộc đời, mà là sự hy sinh từ bỏ của một vị Hoàng tử đang tuổi thanh xuân, đang sống trong quyền quý giàu sang. Quả thật đó là một sự từ bỏ, hy sinh vĩ đại, có một không hai trong lịch sử loài người.

Năm ấy, Thái tử tròn 29 tuổi. Khi tới bờ sông Anomà, Thái tử dừng lại, bỏ ngựa, cạo râu, tóc,

trao y phục và đồ trang sức cho Channa, lệnh cho Channa trở về. Còn Thái tử một mình ra đi, với bộ áo màu vàng đơn giản của người tu sĩ, từ nay cuộc sống không nhà của người xuất gia cầu đạo. Ngài không nơi ở cố định. Khi thì ngồi dưới bóng cây, khi thì nằm nghỉ qua đêm trong một hang đá. Chân không và đầu để trần, Ngài đi bình thản giữa nắng nóng cũng như trong sương đêm lạnh, tất cả mọi năng lực và ý chí của Ngài đều hướng tới lý tưởng cao cả tìm ra sự thật tối hậu, lý lẽ của cuộc sống và chết, ý nghĩa của nhân sinh, của cuộc đời, con đường dẫn tới giải thoát, cõi Niết-bàn bất tử.

6. Đến học hai đạo sĩ Alara Kàlàma và Uddaka Ràmaputta

Thời bấy giờ, tình hình chính trị tại các xứ ở Ấn Độ khá ổn định, nhiều nhà tri thức lỗi lạc xuất gia tu đạo, trở thành Đạo sư tâm linh với nhiều đệ tử theo học. Thái tử Si Đác Ta trên đường đi tầm đạo đã tới thụ giáo với hai Đạo sư danh tiếng nhất thời bấy giờ là Àlara Kàlàma và Uddaka Ràmaputta. Cả hai người đều tu theo phép Du Già(l) và đều chứng được những cấp thiền định cao nhất thời bấy giờ. Àlara Kàlàma chứng được cấp

———

(1) Du Già (s. Yoga): Phép tu điều tâm, có từ lâu ở Ấn Độ trước khi có Đạo Phật.

thiền Vô sở hữu xứ, còn Uddaka Ràmaputta thì chứng được cấp thiền Phi tưởng phi phi tưởng xứ. Đó là hai cấp thiền thuộc Vô sắc giới(1), hai cấp thiền cao nhất mà tu sĩ Du Già thời bấy giờ chứng đạt được(2). Nhưng chỉ một thời gian ngắn tu học, Thái tử cũng dễ dàng đạt được hai cấp thiền nói trên và được hai Đạo sư mời ở lại cùng với họ lãnh đạo chúng đệ tử. Thái tử biết rõ, các cấp thiền mà Ngài chứng được chưa phải là chân lý tối hậu, Niết-bàn, sự chấm dứt sanh tử và mọi khổ đau. Cho nên, Ngài từ chối lịch sự, rồi lại lên đường tiếp tục cuộc hành trình cầu đạo của mình. Qua thực nghiệm, Ngài thấy chân lý tối hậu, Niết-bàn, chấm dứt mọi đau khổ của sanh tử luân hồi, không thể

———

(1) Vô sắc giới: Theo vũ trụ quan Phật giáo, chúng sanh sống phân biệt trong 3 cõi: thứ nhất là cõi Dục giới, trong đó chúng sanh còn có lòng dục, chủ yếu là sắc dục nam nữ. Loài người, một số loài Trời, loài A Tu La, súc sanh, quỷ đói và địa ngục đều thuộc cõi Dục giới này. Các loài này tuy có trình độ cao thấp khác nhau, sướng khổ khác nhau, nhưng có đặc điểm chung là còn có lòng dục. Thứ hai là cõi Sắc giới, ở đây chúng sanh vẫn có sắc thân đẹp đẽ nhưng đã không còn có lòng dục nữa. Thứ ba là cõi Vô sắc giới, ở đây chúng sanh không còn có lòng dục, cũng không còn sắc thân, sống cuộc sống tinh thần thuần túy, thường xuyên ở trong thiền định.

(2) Cấp thiền Vô sở hữu xứ và Phi tưởng phi phi tưởng xứ đều là những cấp thiền thuộc Vô sắc giới, chỉ có thể chứng đạt khi người hành thiền vượt qua mọi chướng ngại về sắc tưởng (chấp thủ sắc).

cầu được ở bên ngoài, ở bất kỳ một bậc Đạo sư nào. Chân lý tối hậu đó phải chính do Ngài tự tìm lấy, tự chứng ngộ lấy ở bên trong nội tâm của Ngài, không thể dựa vào một tha lực nào khác.

7. Tu khổ hạnh 6 năm

Thái tử đến một nơi gọi là Uruvela, thị trấn của Senàni. Ngài tìm được một khoảnh đất đẹp và mát, có con sông nhỏ chảy qua giữa bờ cát trắng. Gần đây lại có làng nhỏ, có thể đi khất thực hàng ngày. Đúng là một nơi yên tĩnh, đẹp đẽ, rất thích hợp với trầm tư mặc tưởng và tu tập thiền định. Cùng đến nơi đây tu tập với Thái tử còn có các tu sĩ Kondanna(1), Bhaddiya, Vappa, Mahànàma và Assaji. Kondanna vốn là vị Đạo sĩ trẻ tuổi nhất trong số các Đạo sĩ được Vua Suddhodana mời tới kinh đô để xem tướng Thái tử, lúc Ngài mới đản sanh.

Thời bấy giờ, ở Ấn Độ có tập tục và niềm tin rằng, người nào cầu đạo giải thoát đều phải kiên trì tu khổ hạnh, ép xác. Cũng theo truyền thống đó, Thái tử cùng với 5 người bạn đồng tu trong 6 năm ròng rã, kiên trì khổ hạnh ép xác tới mức con người

———

(1)Kondanna: Hán dịch âm Kiều Trần Như. Bốn tu sĩ kia đều là con trai của bốn Đạo sĩ khác, cùng đi với Kondanna đến xem tướng Thái tử.

Thái tử gầy khô như bộ xương, đôi mắt sâu hoẳm xuống, sức khỏe giảm sút đến nỗi Ngài không còn đi vững được nữa. Ngài nghiệm thấy càng kiên trì khổ hạnh, chân lý tối hậu như càng lùi ra xa, tâm trí càng mê mờ, thân thể càng suy yếu. Ngài thấy rõ khổ hạnh, ép xác không phải con đường thoát khổ và cứu khổ.

Thái tử quyết định ăn uống bình thường trở lại. Năm người bạn đồng tu, vốn đặt niềm tin và hy vọng tuyệt đối vào Thái tử, tưởng rằng Thái tử đã thoái chí, bèn rời bỏ Thái tử, đến vườn Nai ở Isipatana gần thành phố Benares để tiếp tục tu hành. Họ nói rằng, Thái tử Si Đác Ta đã trở về với cuộc sống tiện nghi và dục lạc vật chất...

8. Chứng ngộ chân lý tối hậu

Ở lại một mình, Thái tử quyết tâm tự mình phấn đấu để chứng ngộ chân lý tối hậu. Ngài lấy lại sức nhờ uống bát sữa do một thôn nữ tên là Sujata cúng dường. Sau đó, Ngài tắm ở sông Neranjara (Ni Liên Thuyền). Tối đến, Ngài đến ngồi dưới gốc cây Pippala, sau này được đổi tên là cây Bồ-đề, để đánh dấu sự kiện thành đạo vĩ đại của Ngài.

Với tâm định tĩnh, nhu nhuyến, trong sáng như gương, Ngài suy tư về lẽ sống chết, về những

nguyên nhân tích tập dẫn tới luân hồi sanh tử và con đường giải thoát dẫn tới Niết-bàn. Ngài nhớ lại, thấy rõ các kiếp sống trước đây của mình, một kiếp, hai kiếp cho tới hàng trăm ngàn kiếp. Ngài nhớ lại, thấy rõ các chu kỳ thành hoại của một thế giới, nhiều thế giới. Ngài thấy rõ các chúng sanh, tùy theo nghiệp nặng nhẹ, thiện ác do mình tạo ra, luân hồi như thế nào trong các cõi sống, từ thời vô thủy cho tới ngày nay. Ngài thấy rõ, biết rõ tự bản thân Ngài đã đoạn trừ hết mọi tham ái, lậu hoặc, vô minh, đã được giải thoát và giác ngộ và thành tựu đại giác vô thượng. Ngài đã thành Phật.

Sau này, Đức Phật đã kể lại cho các đệ tử của mình như sau:

“Này các Tỷ-kheo! Ta tự mình bị sanh, sau khi biết rõ sự nguy hại của cái bị sanh, tìm cầu cái không sanh, vô thượng an ổn khỏi các khổ ách, Niết-bàn, và đã chứng được cái không sanh, vô thượng an ổn khỏi các khổ ách, Niết-bàn; tự mình bị già, sau khi biết rõ sự nguy hại của cái bị già, tìm cầu cái không già, vô thượng an ổn khỏi các khổ ách, Niết-bàn và đã chứng được cái không già, vô thượng an ổn khỏi các khổ ách, Niết-bàn; tự mình bị bệnh, sau khi biết rõ nguy hại của cái bị bệnh, tìm cầu cái không bệnh, vô thượng an ổn khỏi các khổ ách, Niết-bàn và đã chứng được cái

không bệnh, vô thượng, an ổn khỏi các khổ ách, Niết-bàn; tự mình bị chết, sau khi biết rõ nguy hại của cái bị chết, tìm cầu cái không chết, vô thượng an ổn khỏi các khổ ách, Niết-bàn và đã chứng được cái không chết, vô thượng an ổn khỏi các khổ ách, Niết-bàn... Và Tri và Kiến khởi lên nơi Ta. “Sự giải thoát của Ta không bị dao động. Nay là đời sống cuối cùng của Ta, không còn sự tái sanh nữa” (Kinh Thánh cần, Kinh Trung Bộ I, 268).

Như vậy, sau 6 năm gian khổ, kiên trì, không mệt mỏi, vào năm 35 tuổi, Thái tử Si Đác Ta đã chứng ngộ chân lý cứu cánh vô thượng và trở thành Đức Phật, bậc Toàn giác mà sự xuất hiện là chuyện hy hữu nhất trên đời này(1).

Từ nay, thế gian tôn xưng Ngài là Đức Phật Gotama hay Đức Phật Thích-ca.

Từ Pàli, Buddha có chữ gốc “Buddh” là hiểu biết giác ngộ chân lý tối hậu, cứu cánh. Sách Pàli gọi Ngài là Sammà Sambuddha, với nghĩa là bậc Toàn giác, không gì không biết, không thấy, bậc Thánh, không những giác ngộ đầy đủ cho bản thân mình, mà còn giác ngộ đầy đủ cho tất cả mọi người khác, cho tất cả mọi chúng sanh.

———

(1) “Khó thay được làm người, Khó thay được sống còn, Khó thay nghe diệu pháp, Khó thay, Phật ra đời!” (Kệ, 182, Pháp Cú)

9. Đức Phật do dự trước khi chuyển bánh xe pháp

Chuyển Pháp Luân là chuyển bánh xe Pháp, tức là truyền bá cho thế gian biết về đạo Pháp mà Phật đã chứng ngộ. Ngồi tĩnh tọa dưới gốc cây Bồ- đề, sau khi đã chứng quả giác ngộ vô thượng, Đức Phật có suy nghĩ như sau:

“Pháp này do Ta chứng được, thật là sâu kín, khó thấy, khó chứng, tịch tịnh, cao thượng, siêu lý luận, vi diệu, chỉ người có trí mới hiểu thấu. Còn quần chúng này thì ưa ái dục, khoái ái dục, ham thích ái dục, thật khó mà thấy được định lý “duyên khởi ra các pháp” (Paticcasamuppàda): Sự kiện này thật khó thấy, tức là sự tịnh chỉ tất cả các hành, sự từ bỏ tất cả sanh y, ái diệt, ly tham, đoạn diệt, Niết-bàn. Nếu nay Ta thuyết pháp mà các người khác không hiểu Ta, thì như vậy thật khổ não cho Ta, như vậy thật bực mình cho Ta.” (Trung Bộ I, 268 - 269)

Nhưng rồi Đức Phật nhìn quanh một lượt khắp thế gian với con mắt trí tuệ và suy nghĩ:

"... Có hạng chúng sanh ít nhiễm bụi đời, có hạng lợi căn, độn căn, có hạng thiện tánh, ác tánh, có hạng dễ dạy, khó dạy, và một số ít thấy sự nguy hiểm phải tái sinh ở thế giới khác và sự nguy hiểm

làm những hành động lỗi lầm. Như trong hồ sen xanh, hồ sen hồng, hay hồ sen trắng, có một số hoa sen xanh, sen hồng hay sen trắng sanh ra dưới nước, lớn lên dưới nước, không vươn lên khỏi mặt nước, được nuôi dưỡng dưới nước. Có một số hoa sen xanh, sen hồng hay sen trắng sanh ra dưới nước, lớn lên dưới nước, vươn lên khỏi mặt nước, không bị nước thấm ướt. Cũng vậy, này các Tỷ- kheo, với Phật nhãn, Ta thấy có hạng chúng sanh ít nhiễm bụi đời, nhiễm nhiều bụi đời, có hạng dễ dạy, khó dạy, và một số ít thấy sự nguy hiểm phải tái sanh ở thế giới khác và sự nguy hiểm làm những hành động lỗi lầm. Và này các Tỷ-kheo, Ta nói lên bài kệ sau đây:

“Cửa bất tử rộng mở

Cho những ai chịu nghe

Hãy từ bỏ tín tâm

Không chính xác của mình... ”

(Trung Bộ I, 271)

Rồi Đức Phật quyết định sẽ gióng lên tiếng trống của Pháp, sẽ tuyên bố với thế gian, với loài người và loài Trời, con đường đạo cứu khổ và diệt khổ, con đường đạo dẫn tới cõi bất tử, cõi Niết- bàn. Thế là bánh xe Pháp bắt đầu chuyển.

10. Đức Phật giảng pháp lần đầu tiên tại Vườn Nai, gần thành Ba-la-nại (Benares)

Năm tu sĩ, bạn đồng tu của Thái tử ở Uruvela, nay vẫn tiếp tục tu khổ hạnh ở vườn Nai gần thành phố Benares. Họ rời bỏ Thái tử, vì họ tưởng rằng Thái tử đã thoái chí, giữa đường bỏ cuộc. Nhưng thực ra, sau 6 năm tu khổ hạnh, Thái tử đã thực nghiệm và thấy rõ tất cả sự vô ích và vô lý của lối tu khổ hạnh, ép xác chỉ làm con người suy yếu về thân xác, mệt mỏi về tinh thần. Và Thái tử ở lại một mình, kiên trì, phấn đấu và cuối cùng đã giác ngộ, thành Phật dưới gốc cây Bồ-đề.

Sau khi đã quyết định truyền bá đạo lý cứu khổ cho thế gian, vì lòng thương xót loài người và loài Trời, Đức Phật nghĩ ngay tới 2 vị thầy cũ của mình là Àlara Kàlàma và Uddaka Ràmaputta, nhưng cả hai ông này đều đã qua đời cách đó không lâu. Với Phật nhãn, Đức Phật thấy năm người bạn đồng tu xưa kia của Ngài đang ở tại Vườn Nai, gần Benares và quyết định họ sẽ là những người đầu tiên được nghe giáo pháp của Ngài. Rồi Đức Phật lên đường đi Benares. Tại đây, ở Vườn Nai gần Benares, Đức Phật thuyết pháp lần đầu tiên cho 5 người bạn đồng tu ngày trước của mình. Sự kiện đáng ghi nhớ này diễn ra vào một ngày trăng rằm, đúng hai tháng sau ngày Đức Phật thành đạo. Sau này, nó

được biểu trưng một cái bánh xe, có 2 con nai nâng đỡ hai bên.

Hai con nai biểu trưng cho địa điểm thuyết pháp, Vườn Nai, cũng gọi là Lộc Uyển. Bánh xe - Dhammacakka - tức là bánh xe Pháp, sách Hán dịch là Pháp luân. Cả đầu đề bài kinh là Dhamma-cakkappavattana, có nghĩa là “chuyển bánh xe Pháp”.

11. Nội dung Kinh Chuyển bánh xe pháp

Trong bài kinh này, Đức Phật mở đầu bằng lời khuyên các tu sĩ không nên mắc vào hai cực đoan: một cực đoan là đam mê thú vui nhục dục thế gian, thực ra chỉ là những cái tầm thường, nhất thời, ngăn cản mọi tiến bộ tâm linh. Một cực đoan thứ hai là khổ hạnh, ép xác, vì nó làm mệt mỏi tinh thần, mê mờ trí tuệ, do đó cũng là có hại, vô ích. Đức Phật khuyến cáo nên rời bỏ hai cực đoan trên và theo con đường trung đạo dẫn đến cuộc sống thanh tịnh, trí tuệ sáng suốt và giải thoát tối hậu. Đó là con đường đạo tám ngành nổi tiếng, sách Hán thường dịch là Bát Chánh Đạo:

1. Chánh tri kiến: Thấy biết chân chánh.

Chánh tư duy. Suy nghĩ chân chánh, ý chí chân chánh.

3. Chánh ngữ: Nói năng chân chánh, tức là không nói dối, không nói ác, không nói chia rẽ, không nói lời vô nghĩa.

4. Chánh nghiệp: Hành động chân chánh, tức là không sát sanh, không lấy của không cho, không tà hạnh, không rượu chè.

5. Chánh mạng: Sinh sống bằng nghề chân chánh, không phải bằng nghề bất lương như buôn bán lừa đảo, buôn vũ khí và thuốc độc, buôn bán nô tỳ v.v...

6. Chánh tinh tấn: Siêng năng chân chánh, diệt bỏ mọi điều bất thiện, làm mọi điều thiện, làm mọi điều tốt lành.

7. Chánh niệm: Nghĩ nhớ chân chánh, không nghĩ nhớ điều tà vạy, ác xấu, mê lầm.

8. Chánh định: Tập trung tư tưởng chân chánh, không để tư tưởng tán loạn, chạy theo dục vọng.

Con đường đạo tám ngành là con đường đạo chân chánh, dẫn tới chấm dứt mọi đau khổ, phát khởi trí tuệ, đưa đến Niết-bàn, là sự giải thoát vĩnh viễn khỏi vòng sống chết luân hồi, là sự thanh tịnh tuyệt đối và an lạc tuyệt đối.

Trong bài thuyết pháp đầu tiên này, Đức Phật giảng về bốn chân lý cao cả, cũng gọi là bốn chân

lý Thánh, bởi vì chúng được phát hiện và tuyên thuyết bởi bậc Thánh vĩ đại nhất là Đức Phật. Đó là chân lý về sự khổ (sách Hán gọi là Khổ Đế), chân lý về nguyên nhân của sự khổ (Tập đế), chân lý về diệt khổ (Diệt đế), chân lý về con đường đạo diệt khổ (Đạo đế).

Nghe xong bài thuyết pháp này và một bài thứ hai có đầu đề “Anattalakkhana sutta”, bàn về thuyết vô ngã (không có cái Ta), năm vị tu sĩ ở Lộc Uyển được giác ngộ và không bao lâu trở thành A- la-hán.

12. Đức Phật giác ngộ cho Yasa và những người bạn của Yasa

Gần Benares, có con trai người triệu phú tên là Yasa, tuy sống cuộc đời đầy đủ xa hoa, nhưng lại sớm chán cảnh sống thế gian tầm thường vô vị. Yasa tìm đến Đức Phật, bộc lộ với Đức Phật tâm trạng chán chường của mình, và được Đức Phật thuyết pháp về hạnh bố thí, về nếp sống đạo đức, về các cõi Trời, về nguy hại của dục lạc thế gian, về hạnh phúc của nếp sống Thánh, hỷ xả, không tham trước. Và sau đó, Đức Phật giảng cho Yasa về bốn chân lý cao cả: sự khổ, nguyên nhân của khổ, cảnh giới Niết-bàn an lạc và con đường đạo tám ngành dẫn tới Niết-bàn.

Cha của Yasa, trên đường đi tìm con trai, cũng đến Vườn Nai và được nghe Phật thuyết pháp, ông xin Phật cho quy y và trở thành người đệ tử tại gia đầu tiên của Phật. Còn Yasa thì xin Phật cho xuất gia và không bao lâu chứng quả A-la-hán. Như vậy, với Yasa, bên cạnh Đức Phật đã có sáu vị A-la-hán. Khi Đức Phật đến thăm nhà cha của Yasa theo lời thỉnh cầu của ông này thì cả người mẹ và người vợ cũ của Yasa cũng xin quy y làm đệ tử tại gia của Đức Phật. Bốn người bạn của Yasa là Vimala, Subahu, Punnaji và Gavampati, noi gương Yasa cũng xin xuất gia, và không bao lâu đều chứng quả A-la-hán.

13. Đoàn Tăng sĩ thuyết pháp đầu tiên

Bấy giờ, Đức Phật có sáu mươi đệ tử đều là A- la-hán. Ngài quyết định phái họ đi khắp nơi để truyền bá chánh pháp. Trước khi họ lên đường, Đức Phật đã động viên họ với lời lẽ như sau:

“Hỡi các Tỷ-kheo, Ta đã được giải thoát khỏi mọi ràng buộc thế gian và xuất thế gian.

Các người cũng vậy, hỡi các Tỷ-kheo, cũng đã được giải thoát khỏi mọi ràng buộc thế gian và xuất thế gian.

Hãy đi! Hỡi các Tỷ-kheo, vì lợi lạc số đông, vì hạnh phúc của số đông, vì lòng lân mẫn với thế

gian, vì lợi lạc, vì hạnh phúc của loài Trời và loài người. Các người hãy đi, nhưng đừng đi hai người cùng một hướng. Hãy truyền bá đạo pháp, hỡi các Tỷ-kheo. Đạo pháp toàn thiện, ở phần đầu, phần giữa cũng như phần cuối, cả trong ý tứ và lời văn, hãy tuyên bố về cuộc sống Thánh, toàn thiện và thanh tịnh...” (Mahavagga 19).

Tỷ-kheo, dịch âm từ chữ Pàli Bhikkhu, nghĩa là “Người khất thực”. Đức Phật lần đầu tiên trong lịch sử thế giới, với 60 người học trò đã chứng quả A- la-hán, tổ chức thành một tăng đoàn những tu sĩ khất thực, không có nhà ở cố định, không có của cải vật chất nào khác ngoài tấm áo vàng che thân và bình bát để xin ăn... Thuyết giảng về đạo lý cứu khổ và cuộc sống Thánh hạnh, tự mình nêu gương sáng về cuộc sống Thánh hạnh và giải thoát, đó là sự nghiệp, là nội dung công tác chủ yếu của Tăng đoàn đầu tiên do Đức Phật đích thân thành lập và chỉ đạo.

14. Giác ngộ cho ba mươi thanh niên

Sau khi Đức Phật phái các đệ tử mỗi người đi một ngã để truyền bá chánh pháp, Ngài cũng lên đường đến Uruvela. Dọc đường, Ngài ngồi nghỉ ở một gốc cây, trong một khu rừng nhỏ. Lúc bấy giờ, có ba mươi thanh niên nhà giàu đem vợ theo đến

vui chơi giải trí trong chính khu rừng đó. Trong số này có một thanh niên chưa vợ, đem theo một kỹ nữ nhưng cô ả đã lẫn trốn với nhiều của cải và đồ trang sức của họ. Các thanh niên lùng bắt người kỹ nữ trong khu rừng, gặp Đức Phật và hỏi Ngài có thấy người phụ nữ trẻ qua đây không.

Đức Phật hỏi: “Hỡi các thanh niên, tìm người kỹ nữ tốt, hay là tìm thấy bản thân mình tốt hơn?”

Họ đều trả lời là tìm thấy bản thân mình tốt hơn.

Đức Phật nói: “Thế thì được! Các bạn trẻ, hãy ngồi lại đây, Ta sẽ thuyết pháp cho.”

Các thanh niên kính lễ Phật với thái độ trân trọng rồi ngồi xuống nghe Phật giảng pháp.

Nhờ nghe pháp, họ được giác ngộ và xin Phật cho xuất gia làm Tỷ-kheo.

15. Ba anh em ông Kassapa (Ca-diếp) được giác ngộ

Gần Uruvela, có ba tu sĩ khổ hạnh là ba anh em ông Kassapa: Uruvela Kassapa, Nadi Kassapa và Gayà Kassapa. Người anh lớn Uruvela Kassapa có 500 đệ tử, hai người em có 300 và 200 đệ tử. Ba anh em ông Kassapa đều là những Đạo sĩ có danh vọng lớn ở xứ Magadha, đặc biệt là người anh cả Uruvela Kassapa, ông này thờ Thần Lửa, và tự cho

mình đã chứng quả A-la-hán. Đức Phật lại gặp ông đầu tiên và xin được phép ngủ qua đêm tại phòng riêng của ông này, ở đây có thờ một con rắn thiêng rất độc. Ông Kassapa tưởng rằng Đức Phật thế nào cũng bị con rắn thiêng cắn chết, nào ngờ chính con rắn bị Đức Phật hàng phục bằng sức thần thông của Ngài(1). Cả ba anh em, với số học trò đông đảo đều xin xuất gia theo Đức Phật. Sau đó, cả đoàn người cùng đi với Đức Phật đến một nơi gọi là Gaya Sisa, không cách xa Uruvela mấy. Ở đây, Phật giảng kinh Àditta-pariyaya Sutta(2). Nghe xong kinh này, tất cả các Tỷ-kheo có mặt đều chứng quả A-la-hán.

16. Sàriputta (Xá-lợi-phất) và Moggalàna (Mục-kiền-liên) trở thành hai đệ tử hàng đầu của Đức Phật.

Gần thành Vương Xá (Rajagaha), tại làng Upatissa, có một thanh niên rất thông minh tên là

———

(1) Đức Phật thường răn các đệ tử nên giáo hóa bằng thuyết pháp và gương sáng đạo đức, không được dùng phép thần thông làm cho quần chúng bị mê hoặc. Chỉ khi nào phải đối phó với ngoại đạo, thường hay khoe phép thần thông, như trường hợp ông Kassapa với con rắn thiêng, Đức Phật và các đệ tử của Ngài mới dùng phép thần thông.

(2) Đây là bài thuyết pháp nổi tiếng với chủ đề: Tất cả trong thế gian này đều như trong tòa nhà cháy rực, cháy bằng ngọn lửa tham, sân, si, sinh, già, bệnh, chết, sầu bi, khổ não và thất vọng. Do đó, bậc Thánh đệ tử sinh lòng nhàm chán, cắt đứt tham ái, thoát khỏi vòng sanh tử luân hồi.

Sàriputta. Gia đình ông thuộc loại giàu có và danh tiếng nhất làng, cho nên ông cũng có tên là Upàtissa. Tuy sống trong cảnh giàu sang quyền quý, nhưng ông sớm cảm thấy tính trống rỗng vô vị của cuộc sống thế tục. Ông cùng với người bạn thân là Moggallàna, ở Kolita thường xuyên đi khắp nơi, tìm thầy học đạo. Đấy cũng là thời điểm Đức Phật phái các đệ tử đi truyền giáo. Sàriputta được gặp A-la-hán Assaji đang đi khất thực trong thành Vương Xá và xúc động mạnh mẽ trước dung mạo trang nghiêm và khí sắc giải thoát của vị A-la-hán trẻ tuổi này. Sàriputta đến gần và hỏi:

“Thưa Ngài tôn kính! Các căn của Ngài thật an tịnh, màu da của Ngài thật trong sáng. Được sự chỉ đạo của bậc Đạo sư nào mà Ngài xuất gia? Bậc Đạo sư của Ngài là ai? Ngài theo giáo lý nào?”

A-la-hán Assaji trả lời với thái độ khiêm tốn:

“Tôi còn rất trẻ trong Tăng đoàn, thưa Ngài, và tôi không có khả năng thuyết pháp được nhiều cho Ngài.”

Nhưng vì Tôn giả Xá-lợi Phất khẩn khoản yêu cầu, cho nên A-la-hán Assaji đọc câu kệ:

“Sự vật bắt nguồn từ nhân duyên

Đức Như lai nói rõ nhân duyên đó,

Và bậc Đạo sư cũng nói rõ

Sự vật đó tiêu diệt như thế nào. ”

Ngài Sàriputta rất thông minh, chỉ mới nghe 2 câu kệ đầu đã chứng ngay Sơ quả(1). Sau đó, Ngài về báo tin cho người bạn thân Moggallàna và cả hai người cùng đến yết kiến Đức Phật ở tu viện Veluvana. Đức Phật thâu nhận hai ông vào Tăng chúng với cầu nói đơn giản; Ehi Bhikkhave! (Hãy đến đây! Các Tỷ-kheo). Mười lăm ngày sau đó, Sàriputta chứng quả A-la-hán, khi nghe Đức Phật giảng kinh Vedana Pariggha cho du sĩ ngoại đạo Dighanakha, còn Mục Kiền Liên thì chứng quả A- la-hán trước đó một tuần.

Ngay chiều hôm Ngài Sàriputta chứng quả A- la-hán, Đức Phật triệu tập Tăng chúng lại và tuyên bố hai Ngài là hai vị Thượng thủ của Tăng đoàn.

17. Đức Phật Thích-ca về thăm gia đình

Thân phụ Đức Phật, Vua Suddhodana bây giờ đã già yếu, nghe tin Đức Phật thành đạo và đang thuyết pháp ở thành Ràjagaha (Vương Xá). Vua rất

———

(1)Sơ quả: là quả Thánh đầu tiên, cũng gọi là Sotapanna. Sotapanna nghĩa là vào giòng các bậc Thánh. Khi đã chứng Sơ quả rồi, người tu sĩ không còn thoái lui nữa, cho nên cũng gọi quả này là Quả bất thoái chuyển (Sách Hán dịch âm là Tu Đà Hoàn).

nóng lòng được gặp lại con. Vua liền phái sứ giả đến Ràjagaha (Vương Xá) thỉnh cầu Đức Phật trở về thăm cố đô và gia đình. Nhưng các sứ giả của Vua đến Vương Xá, được nghe Phật thuyết pháp đều xin xuất gia làm Tỷ-kheo và chứng quả A-la- hán. Vị sứ giả thứ mười là Kaludàyi, vốn là người bạn thân cũ của Đức Phật, lúc Ngài còn là Thái tử. Ông này đến Vương Xá, nghe Phật nói Pháp, cũng xin xuất gia và không bao lâu chứng quả A-la-hán như chín vị sứ giả trước. Kaludàyi không quên chuyển tới Đức Phật lời phụ vương mời Đức Phật về thăm gia đình. Đức Phật nhận lời, lên đường cùng với đông đảo đệ tử.

18. Đức Phật và phụ vương Suddhodana

Đức Phật và các đệ tử của Ngài được Vua Suddhodana, quần thần và dân chúng đón tiếp rất long trọng. Được nghe Đức Phật thuyết pháp, Vua chứng ngay Sơ quả (Tu Đà Hoàn). Khi nghe bài thuyết pháp thứ hai, nhà Vua chứng quả Thánh thứ hai, Sakadàllàmi (Tư Đà Hàm), Bà dì Pajàpatì Gotamì thì chứng Sơ quả (Sotapanna - Tu Đà Hoàn). Lần thứ ba, Đức Phật giảng kinh Dhammapala Jàtaka cho Vua cha, và Vua cha chứng quả Thánh thứ ba (Anàgàmi - A Na Hàm). Sách kể rằng, sau này, trên giường bệnh, Vua cha lại được Đức Phật về thăm và giảng pháp. Lần

nghe pháp cuối cùng này, Vua chứng quả A-la-hán. Và sau bảy ngày tận hưởng lạc thú giải thoát, Vua qua đời vào năm Đức Phật tròn 40 tuổi.

19. Đức Phật và Công chúa Yasodharà (Da-du-đà-la)

Công chúa Yasodharà (Da Du Đà La) vốn là con gái Vua Suppabuddha (Thiện Giác), đứng đầu giòng họ Koliya. Sau khi Thái tử rời bỏ hoàng cung, xuất gia cầu đạo, Công chúa cũng bỏ hết đồ trang sức, mặc áo vàng của người nữ tu sĩ, và tận tình nuôi người con trai là La Hầu La đến tuổi khôn lớn.

Ngày thứ hai Đức Phật đến thành Kapilavastu, Đức Phật cùng với đông đảo đệ tử đến dùng bữa ăn trưa tại hoàng cung theo lời mời của Vua cha. Sau bữa tiệc, Đức Phật cùng với hai đệ tử thân cận, Sàriputta và Moggallàna đến phòng Công chúa. Sau khi Đức Phật vào phòng và ngồi vào chỗ xếp sẵn, Công chúa đảnh lễ Phật với thái độ vô cùng cung kính. Đức Phật giảng truyện bổn sanh Candakinnara và nói: “Thưa phụ vương, không phải chỉ trong kiếp này, mà trong một kiếp sống trước, Công chúa cũng đã từng bảo vệ tôi và thủy chung với tôi.” Sau khi nhắc lại chuyện kiếp trước, Đức Phật an ủi Công chúa và từ giã hoàng cung.

Sau khi Vua Suddhodana qua đời, Bà dì Pàjapatì xuất gia làm Tỷ-kheo-ni. Công chúa cũng xuất gia và không bao lâu chứng quả A Lá Hán. Trong số các Tỷ-kheo-ni, Công chúa là người giỏi phép thần thông nhất. Năm 78 tuổi, Công chúa nhập Niết-bàn.

20. Đức Phật và Ràhula (La Hầu La)

Ràhula (Hán dịch là La Hầu La) là người con trai độc nhất của Đức Phật, khi Đức Phật còn là Thái tử. Lần đầu tiên Đức Phật trở về thăm cố đô và gia đình sau ngày thành đạo, Rahula lên 7 tuổi, được Bà Dì là Mahà Pajàpatì Gotamì (Ma ha Ba-xà-ba-đề) trực tiếp nuôi dưỡng, săn sóc. Mặc dù còn nhỏ tuổi, nhưng Ràhula vẫn được chấp nhận vào Tăng đoàn, và được Đức Phật giao cho Ngài Sàriputta trực tiếp dạy dỗ.

Một trong những bài kinh nổi tiếng Đức Phật đích thân giảng cho Ràhula sau khi Ràhula xuất gia là kinh Ambalatthika Ràhulovada sutta(1), trong đó Đức Phật nhấn mạnh tầm quan trọng của tánh trung thực, của sự phản tỉnh để trừ diệt mọi ý niệm, lời nói và hành vi bất thiện, bất chánh.

Nhờ luyện tập phép tu thiền niệm hơi thở theo lời chỉ dẫn của Đức Phật, và sau khi nghe giảng kinh

———

(1) Xem Trung Bộ II, 122.

Cùla Ràhulovada(l), Ngài Ràhula chứng quả A-la- hán. Ngài qua đời trước Đức Phật và Ngài Sàriputta.

Trong “Trưởng Lão Tăng Kệ” có hai bài kệ như sau của Ràhula, sau khi Ngài chứng quả A-la-hán:

“Nhờ ta được đầy đủ Hai đức tánh tốt đẹp Được bạn có trí gọi:

“Rahula may mắn ”

Ta là con Đức Phật,

Ta lại được pháp nhãn,

Các lậu hoặc đoạn tận,

Không còn có tái sanh

Ba minh ta đạt được

Thấy được giới ‘bất tử’. ”

21. Đức Phật và Bà dì Mahà Pajàpati Gotamì (Ma-ha Ba-xà-ba-đề)

Bà dì Gotamì là em Hoàng hậu Màyà và là vợ thứ của Vua Suddhodana. Sau khi Hoàng hậu Màyà qua đời, bà lãnh trách nhiệm săn sóc, nuôi nấng Thái tử Sĩ Đạt Ta.

Lần đầu tiên Đức Phật về thăm thành Kapila- vastu sau ngày Ngài thành đạo, bà Dì có trực tiếp

———

(1) Xem Trung Bộ II, 122.

xin Đức Phật cho xuất gia làm Tỷ-kheo-ni, nhưng Đức Phật không chấp nhận, mà cũng không nói rõ lý do. Bà Gotamì ba lần xin, Đức Phật đều từ chối. Sau khi rời Kapilavastu, Đức Phật cùng với số đệ tử đông đảo đến thành phố Vesàli, ngụ tại tinh xá Kutagara.

Bà Gotamì cùng với nhiều bà khác thuộc dòng họ Sakya, đầu cạo tóc, thân đắp y vàng, kéo nhau đến Vesàli và đứng chờ ngoài cửa tinh xá, nơi Đức Phật an nghỉ. Từ Kapilavastu đến Vesàli, con đường dài 150 dặm, bà Gotamì và các bà dòng họ Sakya chân sưng phồng, quần áo đầy bụi, vẻ mặt buồn bã nhưng kiên quyết, yêu cầu Ngài Ànanda cho được gặp Đức Phật. Ngài Ànanda động lòng thương xót, vào xin Đức Phật cho phép các bà được xuất gia làm Tỷ-kheo-ni. Ngài Ànanda hai ba lần nài xin, Đức Phật đều không chấp nhận. Ngài bèn thưa với Phật:

“Nếu phụ nữ được xuất gia và tu học theo pháp và luật của Đức Thế Tôn thì họ có thể chứng quả Thánh thứ nhất, quả Thánh thứ hai, quả Thánh thứ ba và cuối cùng có chứng được quả Thánh A-la- hán không?”

Đức Phật trả lời là họ có khả năng chứng các quả Thánh nói trên. Ngài Ànanda bạch tiếp: “Nếu

họ có thể chứng được các quả Thánh thì cớ sao bà Dì Gotamì lại không được xuất gia theo pháp và luật của Đức Thế Tôn, vì bà Dì đã trực tiếp nuôi nấng săn sóc Thế Tôn từ ngày Đức Thế Tôn còn tấm bé”.

Đức Phật nói: “Nếu bà Gotamì chấp nhận thực hành tám điều quy định nghiêm khắc sau đây thì Ta cho phép bà và các phụ nữ xuất gia, tu học dưới pháp và luật của Ta”.

Rồi Đức Phật nói ra tám điều quy định nghiêm khắc Tỷ-kheo-ni đối với Tỷ-kheo. Tôn giả Ànanda đem tám điều luật Phật nói thưa lại với bà Dì Gotamì và các bà khác. Các bà đều hoan hỷ nhận lời.

Cho phép bà Dì Gotamì xuất gia và thành lập đoàn Tỷ-kheo-ni, Đức Phật đã thấy trước hậu quả của quyết định của mình, Ngài nói với Đại đức Ànanda:

“Này Ànanda, nếu phụ nữ không được phép xuất gia và sống trong pháp và luật của Ta thì cuộc sống Thánh hạnh của các đệ tử của Ta có thể giữ vững dài lâu, Chánh pháp cao cả của Ta có thể duy trì một ngàn năm, nhưng vì phụ nữ được phép xuất gia, cuộc sống Thánh hạnh của các đệ tử Ta sẽ

không thể duy trì dài lâu, và từ nay Chánh pháp cao cả của Ta chỉ còn tồn tại 500 năm nữa mà thôi”.

“Cũng như, này Ànanda, những ngôi nhà có nhiều phụ nữ và ít đàn ông, những ngôi nhà đó rất dễ bị mất trộm. Nếu phụ nữ xuất gia, sống trong pháp và luật của Như lai, cuộc sống Thánh hạnh của các đệ tử sẽ khó duy trì dài lâu. Cũng như một người đắp một con đê để ngăn một bể nước lớn, không để cho nước tràn qua, Ta cũng vậy, Ta chế định ra 8 giới điều nghiêm khắc trên là để ngăn ngừa không để cho Tỷ-kheo-ni vi phạm”.

Những lời Phật dạy, tuy có thể không được vui tai đối với phụ nữ, nhưng phải nhận rằng Đức Phật đã sớm thấy rõ, đối với phụ nữ nói chung, bản tánh mềm yếu và dễ cảm xúc, cuộc sống xuất gia không phải dễ dàng.

Mặc dù vậy, Đức Phật là vị Giáo chủ đầu tiên trong lịch sử nhân loại cho thành lập một Ni đoàn với đầy đủ giới luật và uy nghi. Bà-la-môn giáo và các tôn giáo khác đương thời ở Ấn Độ đều không có đoàn thể phụ nữ tu hành như vậy. Hơn nữa, trong thời Đức Phật còn tại thế và sau này, nhiều Tỷ-kheo-ni đã chứng quả A-la-hán và trở thành nổi danh trong hàng tu sĩ, như chúng ta có thể đọc thấy trong cuốn “Trưởng Lão Ni Kệ” thuộc Tiểu Bộ Kinh - Pàli.

22. Đức Phật và tôn giả Ànanda

Tôn giả Ànanda là anh em cô cậu với Đức Phật, và là con của Amitođana, em vua Suddhodana, thân phụ của Đức Phật. Vì ngày ông sinh ra đem lại niềm hoan hỷ cho mọi người trong gia tộc, cho nên Tôn giả được đặt tên Ànanda (Khánh Hỷ).

Tôn giả Ànanda xuất gia theo Phật cùng với các thanh niên khác dòng họ Sakya là Anuruddha, Bhadya, Bhaga, Kimbila và Devadatta. Năm Đức Phật 55 tuổi, Tôn giả Ànanda được cử làm Thị giả của Đức Phật. Trong suốt 25 năm trời, từ ngày ấy cho đến lúc Đức Phật nhập Niết-bàn, Tôn giả Ànanda luôn luôn ở bên cạnh Đức Phật, hầu hạ săn sóc Đức Phật chu đáo tận tình. Ngày cũng như đêm, bao giờ Tôn giả cũng có mặt sẵn sàng phục vụ Đức Phật, trong mọi nhu cầu sinh hoạt hàng ngày. Tôn giả Ànanda có một trí nhớ tốt lạ lùng, Tôn giả ghi nhớ không bỏ sót tất cả các bài thuyết pháp của Đức Phật cũng như của một số đệ tử lớn của Đức Phật.

Khi một Bà-la-môn hỏi Tôn giả nhớ được bao nhiêu bài kinh, Tôn giả trả lời là có 82.000 bài của Đức Phật thuyết và 2.000 bài của các Tỷ-kheo, đệ tử của Đức Phật thuyết.

Đúng là có tổng số 84.000 bài kinh tất cả(l).

Đức Phật tán thán năm đức hạnh của Tôn giả Ànanda là: Học uyên bác, trí nhớ tốt, kiên định, săn sóc chu đáo, ứng xử tốt.

Mãi sau khi Đức Phật nhập Niết-bàn, Tôn giả Ànanda mới chứng quả A-la-hán. Đây là do khi Đức Phật còn tại thế, Tôn giả bận làm công việc Thị giả, cũng như bận ghi nhớ các bài giảng của Đức Phật, như một đệ tử đa văn.

Tôn giả Ànanda nhập Niết-bàn năm 120 tuổi.

23. Đức Phật và Devadatta (Đề-bà-đạt-đa)

Devadatta là con Vua Suppabuddha và Hoàng hậu Pamita (Pamita là một bà cô của Đức Phật). Devadatta xuất gia theo Phật cùng một lượt với ông Ànanda và các thanh niên quý tộc khác thuộc dòng họ Sakya. Devadatta không chứng được quả nào, nhưng lại giỏi một số pháp thần thông, và được Vua Ajàttasattu (A Xà Thế) xứ Magadha ủng hộ. Mặc dù lối sống hư hỏng và tà kiến, tà hạnh, Devadatta vẫn có được một số khá đông người tán thành và phục tùng. Khi Đức Phật về già, Devadatta yêu cầu Phật trao cho mình quyền lãnh

———

(1) “Trưởng Lão Tăng Kệ” (Theragatha) (trang 354).

đạo Tăng già, nhưng Đức Phật kiên quyết không chấp nhận.

Devadatta hết sức tức giận, và cùng với Vua Ajàttasattu âm mưu hại Phật. Nhưng các xạ thủ được Ajàttasattu thuê hại Phật đều bị Đức Phật thuyết giáo và trở thành đệ tử của Phật. Devadatta thấy tự mình phải hạ thủ sát hại Phật mới được. Một lần Đức Phật đang đi dọc bờ núi Gijjhakuta (Linh Thứu), Devadatta từ trên đỉnh núi đẩy xuống một tảng đá lớn, may mà tảng đá này lăn đụng phải một tảng đá khác và bị vỡ, Đức Phật chỉ xây xát và chảy máu ở chân.

Một lần khác, Devadatta cho một con voi điên uống rượu rồi xua voi húc Phật. Con voi chạy đến gần Phật thì bỗng nhiên đứng lại, bị thuần phục và được Phật xoa đầu.

Sau lần âm mưu thất bại này, Vua Ajàtasattu sợ quá, không dám tiếp tục che chở cho Devadatta nữa.

Devadatta bèn nuôi một âm mưu khác, xảo quyệt hơn: với một số Tỷ-kheo xấu như Kokàlika, Devadatta muốn phá hòa hợp Tăng, chia rẽ nội bộ Tăng già, Devadatta kiến nghị Đức Phật ban hành 5 điều luật mới như sau:

1. Tăng sĩ phải sống suốt đời ở trong rừng.

2. Chỉ được khất thực để ăn.

3. Chỉ được mặc áo làm bằng giẻ rách lượm ở nghĩa địa.

4. Chỉ được sống dưới gốc cây.

5. Suốt đời không được ăn cá thịt.

Đức Phật chỉ trả lời là các đệ tử có thể tùy ý sống theo hay không theo 5 giới điều ấy, nhưng Ngài không ép buộc họ. Devadatta lợi dụng sự từ chối của Đức Phật, lôi kéo được một số Tăng sĩ trẻ, thiếu học thức và không có căn bản vững vàng, đi theo mình đến Gayàsisa. Nhưng hai đệ tử lớn của Đức Phật là Sàriputta và Moggallàna, theo chỉ thị của Đức Phật cũng đến Gayasisa thuyết pháp cho họ nghe, và dẫn họ về trở lại với chánh pháp.

Từ đó, tai nạn liên tiếp đến với Devadatta. Mắc bệnh nan y, trước khi chết, Devadatta ăn năn hối lỗi và tỏ ý muốn được gặp Đức Phật. Nhưng vì nghiệp ác quá nặng cho nên Devadatta chết mà không gặp Phật, và phải đọa địa ngục, chịu khổ trong nhiều kiếp.

Về việc Devadatta, Đức Phật răn các Tỷ-kheo rằng, vì Devadatta bị chinh phục bởi các ác pháp, cho nên phải đoạ địa ngục, tức là bị chinh phục bởi lợi dưỡng danh vọng, cung kính, dục vọng xấu, tà kiến. (Xem Tăng Chi III, 20).

24. Đức Phật và ông Trưởng giả Cấp-cô-độc (Anàthapindika)

Nhà triệu phú, trưởng giả Anàthapindika là vị thí chủ lớn nhất ủng hộ Đức Phật và tăng chúng, thời Đức Phật còn tại thế. Ông vốn tên là Sudatta, nhưng vì ông hay bố thí cho kẻ nghèo và người mồ côi, mồ cút cho nên người ta tôn gọi ông là Trưởng giả Cấp Cô Độc (Anàthapindika). Ông sinh ra ở Savatthi.

Một lần đến thành Ràjagaha (Vương Xá) có công việc, ông được biết là Đức Phật đang ngụ ở rừng Sitavana, ngoài thành Ràjagaha. Ông vui mừng khôn xiết và sáng sớm hôm sau, trải qua một đêm dài mất ngủ vì quá sung sướng bồn chồn, ông lên đường đi đến rừng Sitavana. Tại đây, Đức Phật đang đi kinh hành ngoài trời và biết trước ông đến, gọi ông bằng tên riêng Sudatta và thân mật bảo ông lại gần Ngài.

Ông vấn an Phật, hỏi thăm Đức Phật có an lạc không. Đức Phật trả lời:

“Tất nhiên, bao giờ cũng sống an lạc

Bậc A-la-hán trong lòng ngọn lửa đã dập tắt.

Không còn đeo đuổi theo dục lạc vật chất nữa.

Cõi lòng mát lạnh, mọi sanh y đoạn tận,

Mọi trở ngại đều loại trừ, đã khéo chế ngự,

Bậc A-la-hán sống an lạc, hạnh phúc

Vì trong lòng được an tịnh”.

(Tương Ưng I 273).

1. Tịnh xá Jetavana

Nghe lời Phật giảng, ông Anàthapindika chứng được Sơ quả (Sotapanna), và ông thỉnh cầu Đức Phật sống qua mùa mưa ở Savatthi. Đức Phật nhận lời. Ông Anàthapindika, trở về Savatthi, mua một khu vườn của Thái tử Jeta (Kỳ Đà), và xây ở đây tu viện Jetavana nổi tiếng. Sách kể rằng, ông mua khu vườn bằng số đồng tiền vàng lát đầy diện tích vườn, theo sự đòi hỏi của Thái tử Jeta. Nhưng Thái tử không chịu bán cây ở trong vườn, và tự mình đem tất cả những cây đó cúng dường Đức Phật. Từ đó, công viên có tên gọi trong các kinh Phật (Hán dịch) là “Cấp Cô Độc viên Kỳ Đà thụ”, tức là vườn ông cấp Cô Độc, cây của Thái tử Kỳ Đà. Đức Phật đã giảng nhiều kinh và trải qua 19 mùa mưa ở Tịnh xá này.

Các bài nói chuyện của Đức Phật với ông Anàthapindika đều có ý nghĩa lớn đối với người Phật tử tại gia. Trong một bài thuyết pháp về hạnh bố thí, Đức Phật nói là:

“Sự cúng dường cho Phật và chư Tăng là công đức rất lớn, nhưng có công đức hơn nữa là quy y

Phật, quy y Pháp, quy y Tăng, có công đức hơn 3 quy y là tự mình giữ 5 giới, có công đức hơn giữ 5 giới là quán về lòng từ trong giây phút; nhưng có được sự hiểu biết sự vật như thật và hiểu được tánh vô thường của sự vật là công đức vô lượng.” (Tăng Chi IV, 261 - 265).

Qua đoạn kinh trên, có thể thấy điều Đức Phật coi quan trọng hơn cả đối với người xuất gia hay tại gia là phát triển trí tuệ, để nhìn thấy sự vật như thật, đúng bản chất của chúng là vô thường, vô ngã. Tuy bố thí cúng dường cũng là điều quan trọng đối với người tại gia, nhưng tự mình tu tập, thực hành nếp sống đạo đức theo 5 giới, nuôi dưỡng lòng từ lại càng quan trọng hơn, nhưng quan trọng hơn cả là phát triển trí tuệ, để nhìn được sự vật như thật, nhờ đó mà không còn bị tham đắm, nội tâm được giải thoát, tự tại, trí tuệ được trong sáng.

b. Bốn niềm vui của Phật tử tại gia

Đức Phật nói tới bốn niềm vui chính đáng của người Phật tử tại gia, niềm vui có của cải, niềm vui được giàu có, niềm vui không có nợ nần, và niềm vui không có gì bị chê trách.

“Thế nào là niềm vui có của cải? Ở đây, gia chủ có của cải nhờ phấn đấu tích cực, góp gom được bằng sức của bàn tay, bằng mồ hôi, đúng pháp, và tích lũy

được một cách đúng pháp và có ý nghĩ: “Của cải này là của tôi có được nhờ phấn đấu tích cực tích lũy đúng pháp”, cho nên niềm vui và thỏa mãn đến với ông ta. Đó là niềm vui có của cải”.

“Thế nào là niềm vui được giàu có? Ở đây, vị gia chủ được giàu có nhờ phấn đấu tích cực, vui vẻ nhờ giàu có và làm nhiều việc lành. Vì có ý nghĩ: “Nhờ giàu có mà có thể hưởng thụ sự giàu có và làm các việc lành”, cho nên niềm vui và sự thỏa mãn đến với ông ta. Đó là niềm vui được giàu có”.

“Thế nào là niềm vui không có nợ nần? Ở đây, vị gia chủ không có nợ nần, lớn hay nhỏ đối với bất cứ một ai. Vì có ý nghĩ: “Tôi không có nợ nần, dù lớn hay nhỏ đối với bất cứ một ai”, cho nên niềm vui và sự thoả mãn đến với ông ta. Đó là niềm vui không có nợ nần”.

“Thế nào là niềm vui không bị chê trách? Ở đây, vị gia chủ có niềm vui vì các hành động của thân, miệng và ý đều không có gì đáng chê trách. Với ý nghĩ: “Tôi không có gì đáng chê trách ở thân, miệng và ý”, cho nên niềm vui và thỏa mãn đến với ông ta.” (Tăng Chi III, 77 - 78).

c. Bảy loại vợ

Một lần, Đức Phật đến thăm nhà ông Anàtha- pindika, nghe có tiếng ồn ào bất thường trong nhà, bèn hỏi nguyên nhân, ông Anàthapindika thưa:

“Bạch Thế Tôn, đó là Sujàtà, con dâu tôi đang ở với chúng tôi. Nó giàu có và đến đây từ một gia đình giàu có, nó không săn sóc gì tới mẹ chồng, bố chồng và cả chồng nó nữa. Nó cũng không kính trọng, tôn quý và đảnh lễ Đức Thế Tôn”.

Đức Phật cho gọi Sujàtà lại và giảng cho nghe về bảy loại vợ:

1. Người vợ có tâm địa ác, có ý xấu, không có lòng thương, bỏ rơi chồng mình, yêu những người đàn ông khác, một dâm nữ, chỉ muốn làm phiền lòng người. Đó là loại vợ sát nhân.

2. Người vợ hay hoang phí của cải tài vật, dù là ít do chồng làm ăn kiếm được, nhờ cày ruộng, buôn bán hay lao động khéo tay. Đó là loại vợ ăn trộm.

3. Người vợ lười biếng, không muốn làm gì hết, lại tham ăn, ác độc, thô bạo, thích nói lời ác, lấn át người chồng siêng năng cần mẫn. Đó là loại vợ kiêu kỳ xa xỉ.

4. Người vợ trìu mến, thân ái bảo vệ chồng như mẹ bảo vệ con, giữ gìn tài sản của chồng. Đó là loại vợ như mẹ.

5. Người vợ kính trọng chồng như em gái đối với anh cả, khiêm tôn, sống chiều đúng theo ý chồng. Đó là loại vợ như em út.

6. Người vợ sung sướng khi thấy chồng, như gặp người bạn cũ sau bao năm xa cách, thuộc giòng quý tộc, có đạo đức, sống thanh tịnh. Đó là loại vợ như bạn bè.

7. Người vợ dù bị đối đãi không tốt, vẫn không giận hờn, bình tĩnh chịu đựng mọi hành vi của chồng với lòng từ mẫn, tâm không biết giận, sống chìu đúng theo ý chồng. Đó là loại vợ như người phục vụ.

Đức Phật sau khi mô tả 7 loại vợ nói trên, nói rằng loại vợ sát nhân, loại vợ ăn trộm, loại vợ kiêu sa đều là không tốt; còn loại vợ như mẹ, như em út, như bạn, như người phục vụ là những người vợ tốt, đáng tán thán, và Đức Phật hỏi đó là 7 loại vợ mà một người đàn ông có thể có được, và Sujàtà muốn là loại người vợ nào?

Sujàtà trả lời: “Xin Đức Thế Tôn từ nay trở đi nghĩ về cháu là loại vợ như người phục vụ”.

d. Cây Bồ-đề Ànanda

Ông Anàthapindika thường hay đến thăm Đức Phật hàng ngày và thấy các Phật tử tỏ ra thất vọng mỗi khi đến mà không được gặp Phật vì Phật đi thuyết pháp ở một nơi khác, cho nên hỏi Đại đức Ànanda xem có cách gì để cho Phật tử có thể cúng dường Phật, dù Ngài vắng mặt. Đại đức Ànanda

bạch Phật về chuyện này và hỏi Phật về các vật đáng được cúng dường đảnh lễ. Đức Phật trả lời là có ba loại: Loại đồ vật thuộc về thân Đức Phật, loại đồ vật Đức Phật thường dùng và loại đồ vật nhắc nhủ nhớ tới Đức Phật.

Đại đức Ànanda hỏi: “Xây một tháp thờ khi Đức Thế Tôn còn sống có thích hợp chăng?”.

“Không, một vật nhắc nhủ nhớ tới Đức Phật không có cơ sở vật chất, chỉ có ý nghĩa thuần túy tinh thần. Như cây Bồ-đề được Đức Phật sử dụng là một vật đáng cúng dường, dù khi Đức Phật còn sống hay là khi Đức Phật đã diệt độ rồi”.

Đại đức Ànanda nói: “Khi Đức Thế Tôn đi thuyết pháp ở nơi khác, tu viện lớn Jetavana này không có nơi để quần chúng quy ngưỡng và cúng dường. Con có thể lấy hạt cây Bồ-đề lớn ở Bodhigaya (Bồ-đề Đạo Tràng) và gieo nó ở cửa Tịnh xá Jetavana được không?”.

Đức Phật trả lời: “Rất tốt, hãy trồng cây Bồ-đề ở đây. Như thế khác nào bao giờ Ta cũng có mặt ở Tịnh xá Jetavana này”.

Đại đức Ànanda nói ý kiến của Đức Phật với các Phật tử tại gia như ông Anàthapindika, nữ gia chủ Visàkhà và Vua Pasenadi xứ Kosala. Đại đức Ànanda nhờ Tôn giả Moggallàna (Mục Kiền Liên)

tìm cho một quả Bồ-đề trên cây Bồ-đề lớn ở Bodhigaya. Đại đức Ànanda đem trồng ở cửa Tịnh xá Jetavana. Cây Bồ-đề ấy hiện nay vẫn còn, và được gọi là cây Bồ-đề Ànanda.

e. Ông Anàthapindika qua đời và sinh lên cõi trời Đâu Suất

Khi ông Anàthapindika lâm bệnh nặng, ông mời Tôn giả Sàriputta đến giảng kinh tại nhà. Cả Ngài Sàriputta và Ngài Ànanda cũng đến vấn an ông. Tôn giả Sàriputta giảng cho ông nghe một bài kinh sâu sắc. Nghe bài kinh gần xong, hai mắt ông trào đầy lệ vì quá cảm động. Ông Ànanda hỏi vì sao, thì ông trả lời là ông chưa từng được nghe một bài thuyết pháp sâu sắc đến thế. Ngài Sàriputta trả lời, đây vốn là một bài thuyết pháp chỉ giảng cho những Tăng sĩ có trình độ tu học cao.

Ít lâu sau khi hai Ngài Sàriputta và Ànanda ra đi, ông Anàthapindika qua đời và sanh lên cõi Trời Tusita (Đâu Suất).

Đến tối, Thiên chủ Anàthapindika, với thân hình sáng chói cả khu vườn Jeta vana, đến chào Đức Phật, tán thán công đức của Tôn giả Xá-lợi Phất, và bày tỏ niềm vui sướng của mình được thấy Đức Phật và chư Tăng ngụ tại Tu viện Jetavana. Thiên chủ Anàthapindika nói:

“Ý lành và trí tuệ, tâm được tu tập đúng pháp, lối sống tối cao cả dựa trên đạo đức chân chính. Chính điều ấy làm con người thanh tịnh, chứ không phải danh lợi thế gian”.

25. Sự nghiệp giáo hóa và thuyết pháp của Đức Phật - tục lệ An cư Kiết hạ

Sự nghiệp giáo hóa và thuyết pháp của Đức Phật kéo dài 45 năm, từ năm Đức Phật thành đạo lúc 35 tuổi cho đến năm tuổi 80, Đức Phật nhập Niết-bàn. Năm này qua năm khác, Đức Phật đi nơi này nơi kia, khi thì đi một mình, khi thì có đông đảo đệ tử đi theo, thuyết pháp độ sanh, giáo hóa quần chúng bằng gương sáng cao cả của bản thân và bằng lời lẽ đầy trí tuệ. Chỉ vào mùa mưa, ở Ấn Độ, thông thường giữa tháng 7 và tháng 11, Đức Phật nghỉ lại trong các tu viện và thuyết pháp tại chỗ, không đi ra ngoài. Tục lệ này gọi là An cư Kiết hạ, được Tăng Ni Phật tử duy trì liên tục cho đến ngày nay, ở khắp các nước có Phật giáo. Vào mùa An cư Kiết hạ, quần chúng là tín đồ hay không tín đồ, hàng ngày kéo đến đông đảo tại tu viện hay công viên, nơi có Đức Phật và chư Tăng trú ngụ, để được nghe thuyết pháp, cúng dường Phật và chư Tăng.

26. Đức Phật và vua Pasenadi xứ Kosala

Trong 45 năm giáo hóa và thuyết pháp độ sanh, Đức Phật hoặc một mình, hoặc cùng với đông

đảo đệ tử đi lại nhiều nơi ở trong vùng sông Hằng. Nhưng thời gian dài nhất Đức Phật ở tại Savatthi, kinh đô của vương quốc Kosala. Cũng như Trưởng lão Anàthapindika, Vua Pasenadi (Ba Tư Nặc) xứ Kosala là một thí chủ lớn của Đức Phật và chư Tăng. Ở Savatthi, ngoài Tịnh xá Jetavana của ông Anàtha-pindika cúng dường Đức Phật, còn có Tu viện Ràjakarama do Vua Pasenadi xây cất để cúng dường Phật và chư Tăng.

Hoàng hậu Mallikà, vợ Vua cũng là một tín đồ thuần thành của Đức Phật và khéo hướng dẫn giúp đỡ Vua một cách tốt đẹp trong các vấn đề tôn giáo. Có lần, Vua nằm thấy liên tiếp 16 cơn mộng bất thường, các Đạo sĩ Bà-la-môn ở trong triều nói đó là điềm gở và khuyên Vua phải tổ chức tế đàn lớn, giết nhiều sinh vật để cúng tế thì mới tai qua nạn khỏi. Vua cũng nghe theo và chuẩn bị tổ chức tế đàn. Khi Hoàng hậu Mallikà biết tin, bà khuyên Vua, thay vì tổ chức tế đàn, hãy yết kiến Phật và hỏi Ngài về ý nghĩa của 16 cơn mộng. Và Vua được yên tâm sau khi nghe Phật giải thích đầy đủ về 16 cơn mộng bất thường của Vua. Vua bèn thôi không tổ chức tế đàn nữa.

Một niềm hạnh phúc lớn của Vua Pasenadi là được nghe Đức Phật thuyết pháp nhiều lần. Tương Ưng Bộ Kinh có một chương đặc biệt, có đầu đề

“Tương Ưng Kosala” ghi lại phần lớn các bài thuyết pháp của Đức Phật cho Vua Pasenadi. Sau đây xin trích giới thiệu nội dung vài đoạn trong chương Kosala Tương Ưng:

1. Đánh giá một người thế nào không phải là chuyện đơn giản.

Một lần Vua Pasenadi ngồi bên cạnh Phật, tại lâu đài Migaramatu, thì thấy có một số tu sĩ ngoại đạo đi ngang gần đầy. Người thì bện tóc, người thì lõa thể, người thì chỉ mặc một y. Vua hỏi Đức Phật là trong số các tu sĩ đó, ai là người đã chứng quả A-la-hán, ai là người đang trên đường tiến tới chứng quả A-la-hán. Đức Phật trả lời là đối với nhà Vua đang sống trong vòng dục lạc, dùng các loại hương chiên đàn từ xứ Kasi, trang sức với vòng hoa, hương thơm, dầu sáp, dùng nhiều vàng bạc, thì thật là khó biết trong số tu sĩ vừa đi qua, ai là A-la- hán, và ai đang trên con đường tiến tới chứng quả A-la-hán. Hơn nữa, phải cùng sống lâu với một người, lại phải biết chú ý, xem xét và phải có trí tuệ, thì mới có thể biết được người đó có giới hạnh hay không, phải cùng chung một nghề mới biết được một người có thanh tịnh hay không, phải qua sự thử thách của một thời gian bất hạnh mới biết được một người có trung kiên hay không, phải qua đàm đạo với một người mới biết người đó có trí tuệ

hay không. Hơn nữa, phải trải qua một thời gian dài có chú ý, xem xét và phải có trí tuệ thì mới có thể đánh giá một con người là thế nào, thế nào... Và cuối cùng Đức Phật khuyên Vua xem xét người, không nên chỉ nhìn bộ mặt bề ngoài, có thể là giả dối che đậy.

b. Đức Phật khuyên coi trọng phụ nữ, ngang hàng với nam giới.

Một lần, Vua Pasenadi được tin Hoàng hậu Mallikà hạ sanh con gái, tỏ vẻ không vui. Đức Phật biết tâm trạng lúc đó của Vua, bèn đọc bài kệ:

“Này nhân chủ ở đời

Có một số thiếu nữ

Có thể tốt đẹp hơn

So sánh với con trai

Có trí tuệ giới đức

Khiến nhạc mẫu thán phục

Rồi sanh được con trai

Là anh hùng, quốc chủ

Người con trai như vậy,

Của người mẹ hiền đức

Thật xứng là đạo sư

Giáo giới cho toàn quốc. ”

(Tương Ưng I, 101)

c. Không nên coi thường Tỷ-kheo trẻ

Có lần Vua Pasenadi hỏi vì sao Đức Phật tuổi còn trẻ và xuất gia chưa bao lâu mà chứng được quả Vô thượng Chánh đẳng giác, là Thánh quả cao nhất mà nhiều vị giáo chủ khác, tuy tuổi đời và đạo đều cao hơn Đức Phật, nhưng thừa nhận rằng mình chưa đạt tới được. Đức Phật trả lời, có bốn cái trẻ không thể coi thường. Thứ nhất là Sát-đế-lỵ trẻ (võ tướng trẻ thuộc đẳng cấp Sát-đế-lỵ), thứ hai là con rắn trẻ, thứ ba là ngọn lửa trẻ (mới nhen nhúm lên), và thứ tư là Tỷ-kheo trẻ.

Ý của Đức Phật là vị võ tướng trẻ có thể chiếm thiên hạ, rắn trẻ có thể cắn chết người, ngọn lửa trẻ có thể đốt cháy cánh đồng lớn, Tỷ-kheo trẻ, nếu tinh tấn tu hành, có thể chứng Thánh quả.

d. Chiến thắng nuôi dưỡng hận thù

Pasenadi làm Vua xứ Kosala hùng mạnh không tránh khỏi chiến tranh với các nước láng giềng, đặc biệt là với chính cháu mình là Ajàtasattu, Vua xứ Magadha. Có khi Vua Pasenadi bại trận, có khi Vua Pasenadi chiến thắng, thậm chí có lần bắt sống được Vua Ajàtasattu. Vì Vua là người có tâm địa tốt, sùng kính Phật, cho nên khi bắt sống được Vua Ajàtasattu, Vua chỉ tịch thu toàn bộ binh mã, còn thì tha cho Vua Ajàtasattu trở về.

Khi các Tỷ-kheo thuật lại chuyện này với Đức Phật, Ngài nói lên hai bài kệ. Bài đầu, khi Vua Pasenadi thất trận:

“Thắng trận sinh thù oán

Bại trận nếm khổ đau

Ai bỏ thắng bỏ bại,

Tịch tịnh hưởng an lạc”.

(Tương Ưng I, 102)

Bài kệ thứ hai, Đức Phật nói lên khi nghe các Tỷ-kheo thuật chuyện Vua Pasenadi thắng trận và bắt sống được Vua Ajàtasattu:

“Vì nghĩ đến tư lợi,

Nên mới cướp hại người

Khi người khác cướp lại,

Bị hại lại hại người

Người ngu nghĩ như vậy,

Khi ác chưa chín muồi,

Khi ác đã chín muồi

Người ngu chịu khổ đau,

Sát người, bị người sát

Thắng người, bị người thắng

Mắng người, người mắng lại,

Não người, người não lại

Do nghiệp được diễn tiến

Bị hại, lại hại người. ”

(Tương Ưng I, 103)

27. Đức Phật và nữ thí chủ Visàkhà

Cũng tại Sàvatthi, Đức Phật còn có thêm một tịnh xá thứ ba nữa, do nữ thí chủ Visàkhà xây. Tịnh xá gọi là Pubbarama, Đức Phật và Tăng chúng đã trải qua sáu mùa kiết hạ tại Tịnh xá này của bà Visàkhà. Bà là con gái nhà triệu phú Dhananjaya, mẹ là Sumanà Devi và ông nội của bà cũng là một nhà triệu phú tên là Mendaka.

Ngay từ năm bà lên 7 tuổi, bà được may mắn gặp Đức Phật, khi Đức Phật đến Bhaddiya, nơi sinh quán của bà, tại vương quốc Anga. Do có trí thông minh và đạo đức bẩm sinh, sau khi nghe Phật giảng pháp, mặc dù tuổi còn nhỏ, bà cũng chứng Sơ quả (Sotapanna).

Bà có một người chồng giàu có, Punna- vaddhana, con trai nhà triệu phú Migàra. Bố chồng vốn là một tín đồ thuần thành của Nigantha Nàtaputta, vị giáo chủ của đạo Jain. Bà đã khéo léo xin được phép mời Đức Phật đến nhà chồng thụ trai và sau đó thuyết pháp cho cả gia đình nghe. Bố chồng cũng nghe nhưng ngồi sau một bức màn. Vào cuối bài thuyết pháp của Đức Phật, bố chồng giác ngộ, chứng ngay Sơ quả. Cả gia đình chồng trở thành một gia đình Phật tử hạnh phúc và thuần thành.

Bà yêu cầu Đức Phật đồng ý cho bà được làm tám việc đối với Tăng chúng như sau:

1. Tặng áo Cà-sa cho Tăng chúng vào mùa kiết hạ, từ nay cho đến ngày bà qua đời.

2. Cúng dường cho tất cả Tỷ-kheo đến Savathi.

3. Cúng dường cho tất cả Tỷ-kheo ra khỏi Savathi.

4. Cúng dường thức ăn cho Tỷ-kheo ốm.

5. Cúng dường thức ăn cho những ai săn sóc người ốm.

6. Cúng dường thuốc men cho Tỷ-kheo ốm.

7. Cúng dường cháo cho Tỷ-kheo.

8. Cúng dường áo tắm cho Tỷ-kheo-ni.

Đức Phật vui vẻ nhận lời. Đức Phật nhiều lần thuyết pháp cho bà Visàkhà. Trong một bài thuyết pháp, Đức Phật có nói tới tám giới cho Phật tử tại gia nên theo trong những ngày Bố-tát (Uposatha)(1). Hiện nay, tám giới này vẫn được Phật tử theo, trong các ngày Bố-tát ở các nước có đạo Phật.

Bà Visàkhà là nữ thí chủ lớn nhất của Đức Phật và Tăng chúng, cũng như ông Anàthapindika là nam thí chủ lớn nhất.

———

(1) Lễ Bố-tát là lễ chư Tăng tụng giới bổn, mỗi tháng 2 kỳ vào 14, 15 hoặc 29, 30.

28. Đức Phật và vua Bimbisàra

Bimbisàra (Tần Bà Sa La) là Vua xứ Magadha, có kinh đô ở thành Ràjagaha (Vương Xá). Vua từng gặp Đức Phật khi Phật mới xuất gia, và yêu cầu Đức Phật trở lại thăm vương quốc của Vua sau ngày thành đạo. Giữ đúng lời hứa cũ, Đức Phật cùng với đông đảo các vị A-la-hán đệ tử đi từ Gayà đến thủ đô Ràjagaha, và nghỉ tại đền Suppatittha trong một rừng cây cọ dừa. Được tin, Vua Bimbisàra cùng với quần thần đông đảo đến chào Đức Phật và Tăng chúng. Vì trong số đệ tử đi theo hầu Đức Phật có Tôn giả Kassapa vốn có uy tín lớn trong quần chúng ở đây, cho nên nhiều người phân vân không rõ ai là bậc Đạo sư, Đức Phật hay là Tôn giả Kassapa. Đức Phật biết rõ mối phân vân đó của quần chúng, bèn hỏi ông Kassapa vì nguyên nhân gì ông bỏ tập tục tế Thần Lửa. Ông Kassapa thưa rằng, ông bỏ tập tục tế Thần Lửa vì ông nhận thấy cảnh giới Niết-bàn an tịnh, cao quý hơn nhiều so với dục lạc thế gian. Nói xong ông đảnh lễ Phật và nói: “Đức Thế Tôn là bậc Đạo Sư, con là đệ tử của Ngài”. Đức Phật bèn giảng kinh Bổn Sanh của ông Kassapa cho mọi người nghe, kể rằng trong một kiếp trước, Đức Phật cũng đã từng độ cho ông Kassapa ở xứ Narada. Được nghe Phật thuyết pháp,

Vua Bimbisara chứng ngay Sơ quả. Hôm sau, Vua thết trai tăng ở hoàng cung, mời Phật và Tăng chúng tham dự. Sau đó, Vua tặng Đức Phật và Tăng chúng công viên Trúc Lâm, trong đó có đền Con Sóc và Tịnh xá Veluvanaràma, nơi đây Đức Phật trải qua 6 mùa An cư Kiết hạ.

Bà Khemà, vợ thứ của Vua, sau này xuất gia và cùng với bà Gotamì, lãnh đạo Ni chúng. Còn Hoàng hậu chánh thất của Vua là bà Kosala Devì, con gái Vua Pasenadi xứ Kosala. Con bà Kosala Devi là Ajàtasattu (A Xà Thế), sau này cướp ngôi và giết Vua cha, đó là do nghiệp quá khứ của Vua Bimbisàra quá nặng nề. Nhưng vì Vua đã chứng Sơ quả, cho nên cái chết của Vua cũng nhẹ nhàng, đỡ phần bi thảm và sau khi qua đời, Vua lập tức sanh lên cõi Trời Lummaharajika với cái tên Thiên chủ Janavasabha.

Ajàtasattu sau khi cùng với Devadatta âm mưu giết hại Phật không thành, biết ăn năn hối lỗi, xin Phật cho quy y và trở thành một Phật tử tại gia hàng đầu của Đức Phật. Do nghiệp quá khứ nặng nề, cho nên đến lượt ông, ông cũng bị con ông giết và cướp ngôi.

29. Đức Phật và Angulimàla (Vô não)

Một sự kiện đáng ghi nhớ, đánh dấu năm thứ 20 ngày thành lập đạo là Đức Phật giác ngộ cho

Angulimàla, tên tướng cướp khét tiếng hung ác của xứ Kosala. Tên thật của Angulimàla là Ahimsaka (Kẻ vô tội). Cha ông vốn là một quan chức trong triều Vua xứ Kosala. Thời niên thiếu, ông theo học ở Taxila, là trung tâm học vấn nổi tiếng đương thời ở Bắc Ấn Độ. Ông học rất giỏi và được thầy yêu thương nhất trong số các học trò. Điều không may là các bạn đồng học ghen tỵ ông, vu cáo ông lả lơi với vợ thầy giáo và ông thầy giáo cả tin đâm ra căm thù ông, và muốn giết ông bằng cách bắt ông trả học phí bằng 1.000 ngón tay phải của con người. Angulimàla phải vâng lời thầy, mặc dù rất khổ tâm. Ông bèn rút lui vào rừng Jalini ở Kosala và bắt đầu giết người để có đủ số ngón tay cần thiết.

Ban đầu, ông treo các ngón tay người trên cây, nhưng vì các ngón tay bị quạ mổ ăn, cho nên ông xâu ngón tay người lại thành vòng để đeo nơi cổ; do đó mà ông có cái tên Angulimàla (vòng ngón tay). Sách kể rằng, khi ông đã thu thập được 999 ngón tay, thời Đức Phật xuất hiện. Angulimàla rất mừng vì sắp có đủ số ngón tay cần thiết để nộp cho ông thầy giáo ác độc. Angulimàla rút gươm, chạy đuổi theo Phật. Vì Đức Phật dùng phép thần thông, nên Angulimàla càng đuổi nhanh càng không bắt kịp được Phật, mặc dù Phật vẫn đi khoan thai từ từ. Cuối cùng, thở hổn hển và ướt đẫm mồ hôi,

Angulimàla đứng lại và gọi: “Này Tu sĩ, hãy dừng chân”. Đức Phật nói bằng giọng từ tốn: “Mặc dù ta đang đi, nhưng ta đã dừng chân. Còn nhà ngươi đã dừng chân hay chưa?”.

Angulimàla không hiểu ý tứ câu nói của Đức Phật như thế nào? Bởi vì Đức Phật đang đi, lại nói là đã dừng chân. Còn Angulimàla đã dừng chân rồi thì Phật lại bảo “Hãy dừng chân!”. Angulimàla hỏi Phật và được Phật giải thích như sau:

“Đúng là Ta đã dừng mãi mãi, này Angulimàla,

Không còn bao giờ dùng bạo lực với chúng sanh.

Còn nhà ngươi, hãy dừng tay chớ có giết hại

đồng loại

Vì vậy mà Ta nói rằng, Ta đã dừng,

Và bảo ngươi cũng hãy dừng tay! ”.

Nghiệp thiện ngày xưa của Angulimàla tác động vào tư tưởng của ông và ông biết rằng ông đang đứng trước mặt Đức Phật Thích-ca, Ngài đã vì lòng thương xót ông mà đến cứu ông ra khỏi vòng tội lỗi. Ông vất gươm xuống đất, xin Đức Phật cho ông được xuất gia làm Tăng. Đức Phật chỉ nói một câu đơn giản: “Ehi Bikkhu!” (Hãy đến! Tỷ-kheo). Thế nhưng, mặc dù xuất gia, tinh thần của Tỷ-kheo Angulimàla vẫn không được yên ổn. Thường xuyên, ông bị ám ảnh bởi tiếng kêu khóc của những người ông đã sát hại. Một hôm, đi khất thực, ông bị quần

chúng đuổi đánh, ném đá, ông trở về tu viện, lỗ đầu, chảy máu. Đức Phật giải thích cho Angulimàla biết, đó là Angulimàla trả nợ nghiệp ác cũ của mình.

Một ngày, Angulimàla đi khất thực, gặp một người đàn bà trở dạ, khó sanh và đang vô cùng đau đớn. Không biết làm sao được, Angulimàla trở về hỏi Đức Phật. Đức Phật bày cho Angulimàla đem lời sau đây nói với người đàn bà:

“Này bà chị, từ khi tôi sanh trở lại trong hàng Thánh chúng, tôi không có giết hại bất cứ một loại hữu tình nào. Cầu mong lời nói thật này giúp cho bà chị được khỏi đau đớn, con của bà chị được sanh nở an toàn”.

Angulimàla học thuộc lời Đức Phật, và đến nói với người đàn bà đau đớn, khó sanh. Lập tức, người đàn bà hết đau và hạ sanh đứa con dễ dàng. Lời này của Đức Phật được gọi là Angulimàla Paritta. Ngày nay, ở các xứ Phật giáo Nam phương, người ta vẫn có tập tục đọc lời Angulimàla Paritta để làm dịu cơn đau đẻ của phụ nữ.

Sau này, Angulimàla chứng quả A-la-hán.

30. Đức Phật và Ambapàli

Ambapàli là người kỹ nữ nổi danh tài sắc của thành phố Vesàli. Trên đường đi Kusinàra, để nhập Niết-bàn, Đức Phật dừng lại Vesàli và nghỉ ở vườn

xoài của Ambapàli. Được tin, Ambapàli đến chào Đức Phật, và trân trọng mời Đức Phật và chúng Tăng đến dùng tiệc trai ngày mai tại nhà bà. Đức Phật nhận lời, và từ chối lời mời của hàng quý tộc Licchavi, vì chậm hơn. Mặc dù các nhà quý tộc Licchavi hứa trả cho bà Ambapàli một số tiền lớn, để bà nhường lại cho quý tộc Licchavi đặc ân được thết cơm Phật và chúng Tăng nhưng bà từ chối. Hôm sau, y lời hẹn, Đức Phật và chúng Tăng đến nhà bà Ambapàli dùng tiệc trai. Sau bữa tiệc, Ambapàli kính tặng Đức Phật và chúng Tăng vườn xoài to lớn của bà để làm Tịnh xá.

Sau này, Ambapàli cũng xuất gia và chứng quả A-la-hán. Hai sự kiện Angulimàla và Ambapàli cho thấy cửa Đạo Từ Bi mở rộng cho tất cả mọi người, không phân biệt giàu sang, nghèo hèn và đẳng cấp xã hội. Một tướng cướp như Angulimàla, một kỹ nữ như Ambapàli nếu thành tâm hối lỗi, cũng có thể xuất gia, tinh tấn tu học và chứng Thánh quả cao nhất. Một lòng tin thuần thành, và một nỗ lực lớn nhất: đó là điều kiện cơ bản để đi vào đạo Thánh và trở thành bậc Thánh trên thế gian này. Đạo Phật không đòi hỏi một điều kiện nào khác.

31. Đức Phật tuyên bố Ngài sẽ nhập Niết-bàn

Đức Phật năm ấy tròn 80 tuổi. Ngài nhận định sự nghiệp thuyết pháp, giáo hóa độ sanh của Ngài

đã hoàn thành. Thời điểm đã đến để Ngài nhập Niết-bàn. Trên đường đi Kusinàra, khi Đức Phật dừng chân tại Vaisàli, ở Tịnh xá Capala, Ngài đã tuyên bố với Tôn giả Ànanda là ba tháng nữa Ngài sẽ nhập Niết-bàn. Ngài không chấp nhận yêu cầu của Ànanda, xin Ngài sống thêm một kiếp nữa, vì hạnh phúc, vì an lạc của chúng sanh. Đức Phật giảng cho ông Ànanda về tính vô thường của mọi sự vật trên thế gian này, và bảo ông Ànanda tập hợp chúng Tỷ-kheo ở Vaisàli lại ở Tịnh xá Mahàvana, để nghe Phật thuyết pháp.

Rồi Đức Phật nói với chúng Tỷ-kheo những lời lẽ như sau:

“Này các Tỷ-kheo! Mọi pháp đều vô thường. Hãy siêng năng phấn đấu. Như lai sắp nhập Niết-bàn. Từ nay trong vòng 3 tháng nữa, Như lai sẽ nhập Niết-bàn. Tuổi Ta đã già, cuộc sống con người ngắn ngủi, Ta sẽ vĩnh biệt các người. Hãy tinh tấn, chánh niệm tỉnh giác và sống đạo đức. Người nào sống không phóng dật trong giới luật, người đó sẽ được giải thoát khỏi sanh tử luân hồi và chấm dứt mọi đau khổ.”

Và một lần cuối cùng, nhìn thành phố Vaisàli, Đức Phật nói với chúng Tỷ-kheo:

“Giới, định, và tuệ, giải thoát tối hậu. Đó là những điều Như lai thực hiện”.

32. Buổi ăn cuối cùng của Đức Phật

Từ Vaisàli, Đức Phật cùng với Tôn giả Ànanda và chúng Tỷ-kheo lên đường đi Kusinàra. Dọc đường Đức Phật và chúng Tăng dừng lại ở nhiều nơi, tiếp xúc với dân chúng, thuyết pháp độ sanh.

Ở Pava, người thợ rèn Cunda (Thuần Đà) thết tiệc trai cúng dường Đức Phật và chúng Tăng. Cunda chuẩn bị riêng cho Đức Phật một món ăn đặc biệt gọi là Sùkaramaddava(1). Đức Phật khuyên Cunda dành riêng thức ăn đó cho Đức Phật, và phần còn lại phải đem chôn đi. Và nói: “Chỉ có Như lai mới ăn và tiêu hóa được thức ăn này mà thôi”.

Ăn xong Đức Phật bị kiết lỵ nặng. Ngài tuy mệt nhưng vẫn giữ tinh thần bình thản và quyết định lại lên đường đi Kusinàra, cách Pava khoảng 6 dặm. Đức Phật tắm lần cuối cùng ở sông Kakutthi, và sau khi nghỉ một lát, Ngài nói với Đại đức Ànanda:

“Có thể có người trách Cunda về bữa cơm cuối cùng dọn cho Ta, vì sau bữa ăn đó Ta sẽ nhập Niết-bàn, và Cunda có thể ăn năn hối hận. Nhà

———

(1) Sớ giải chú thích: dĩa nấm rừng.

ngươi cần nói cho Cunda biết rằng, có hai bữa ăn cúng dường cho Như lai đem lại công đức lớn nhất cho người cúng dường. Đó là bữa ăn cúng dường Như lai trước giờ Như lai thành đạo và bữa ăn cúng dường Như lai trước giờ Như lai nhập Niết-bàn. Hãy nói cho Cunda biết rằng, nhờ đã cúng dường Như lai bữa ăn cuối cùng trước khi Như lai nhập Niết-bàn, Cunda được thọ mạng lâu dài, tái sanh ở cõi lành, giàu có, tiếng tăm, được sanh lên các cõi Trời và có quyền lực lớn. Này Ànanda, ngươi hãy nói như vậy để loại bỏ mọi nỗi ân hận của Cunda, nếu có”.

Nói xong, Đức Phật đến tại vườn cây Sala ở Kusinàra, nơi có bộ tộc Mallas ở, và bảo Đại đức Ananada chuẩn bị chỗ nằm để Đức Phật yên nghỉ, đầu hướng Bắc, nằm nghiêng mình, chân phải để trên chân trái, bình thản, tỉnh táo.

33. Tôn trọng, đảnh lễ, tán thán, quý mến Như lai một cách tốt đẹp nhất

Thấy các cây Sala trổ hoa trái mùa, và các biểu hiện khác của niềm tin tưởng, quý mến, tôn trọng Như lai, Đức Phật bèn nói với các Tỷ-kheo có mặt như sau:

“Này Ànanda, không nên tôn trọng, đảnh lễ, tán thán, quý mến Như lai theo cách như vậy.

Nhưng bất cứ Tỷ-kheo hay Tỷ-kheo-ni nào, Ưu Bà Tắc hay Ưu Bà Di nào mà sống đúng với Chánh pháp, tự mình ứng xử hợp với đạo, có hành động chân chánh, thì chính người đó tôn trọng, đảnh lễ, tán thán, và quý mến Như lai một cách tốt đẹp nhất. Do đó, này Ànanda, các người phải tu tập như vậy. Mọi người hãy sống đúng với chánh pháp, tự mình ứng xử hợp với đạo, có hành động chân chánh”.

34. Bốn địa điểm chiêm bái

Rồi Đức Phật nói tới bốn địa điểm có liên hệ tới Đức Phật, mà Phật tử có thể đến chiêm bái. Đó là:

1. Nơi Đức Phật giáng sinh ở vườn Lumbinì (Lâm Tỳ Ni) tại vùng biên giới Ấn Độ - Népal.

2. Nơi Đức Phật thành đạo ở Bodhi Gayà (Bồ- đề Đạo Tràng).

3. Nơi Đức Phật bắt đầu chuyển bánh xe Pháp (Sarnàth), tức là Vườn Nai, gần Benarès.

4. Nơi Đức Phật nhập Niết-bàn ở Kusinàra (Nay là Kasia, cách 32 dặm nhà ga Gorakhpur).

Đức Phật dạy: “Những người nào qua đời trong quá trình đi chiêm bái, với lòng có đức tin, thì sẽ được sanh lên các cõi Trời”.

35. Đức Phật hóa độ cho người cuối cùng: Du sĩ Subhadda

Bấy giờ có Du sĩ Subhadda, đang sống ở Kusinàra, biết tin Đức Phật sẽ nhập Niết-bàn vào canh cuối cùng của đêm nay ở Kusinàra. Du sĩ có suy nghĩ như sau: “Các Đạo sư lớn tuổi, các Du sĩ thường nói với ta rằng, sự kiện Như lai, bậc toàn giác xuất hiện ở đời là hiếm có, rất hiếm có. Vào canh cuối cùng đêm nay, Đức Phật Thích-ca, bậc toàn giác sẽ nhập diệt. Ở đây ta có lòng tin Đức Phật, có thể Ngài sẽ thuyết pháp cho ta để ta được giác ngộ”.

Rồi Du sĩ Subhadda đi đến rừng cây Sala, và xin Đại đức Ànanda cho được gặp Đức Phật. Nhưng ông Ànanda nói là Đức Phật đang mệt, không thể tiếp được. Bubhadda ba lần thỉnh cầu, Đại đức Ànanda đều không chấp thuận. Nhưng Đức Phật nghe câu chuyện giữa Đại đức Ànanda và Du sĩ Subhadda, bèn nói với Đại đức Ànanda rằng: “Hãy để cho Subhadda vào. Ông ta đến đây để mong được nghe pháp, được giác ngộ, chứ không phải để làm phiền Ta, và những lời Ta nói, Subhadda sẽ có thể hiểu được”.

Đức Phật nói cho Subhadda nghe về con đường đạo tám ngành, và chỉ cho những người tu

học theo pháp và luật của Như lai, mới thực hành con đường đạo tám ngành và mới có thể trở thành đệ nhất Sa-môn, đệ nhị Sa-môn, đệ tam Sa-môn, đệ tứ Sa-môn(1). Subhadda vô cùng hoan hỷ, và xin quy y Phật, quy y Pháp, quy y Tăng, đồng thời xin được xuất gia làm Tăng ngay bấy giờ trước mặt Đức Phật. Tuy rằng theo luật, đáng lý Subhadda vốn là Du sĩ ngoại đạo, phải trải qua 4 tháng thử thách và sau đó, nếu Tăng chúng chấp nhận mới được thọ giới Tỷ-kheo. Nhưng vì trường hợp rất đặc biệt, Đức Phật đặc cách cho Subhadda miễn trải qua 4 tháng thử thách và bảo Tôn giả Ànanda truyền thụ giới Tỷ-kheo cho Subhadda. Và Subhadda sau một thời gian tu học tinh tấn, trở thành một A-la-hán. Ông là người được Phật hóa độ cuối cùng.

36. Những lời dạy cuối cùng của Đức Phật

Đức Phật thấy Đại đức Ànanda buồn khóc, bèn thân mật an ủi, tán thán đức hạnh của Đại đức Ànanda như là một Thị giả, một đệ tử kiểu mẫu, và

———

(1) Đệ nhất Sa-môn chứng quả Dự Lưu (Sơ quả, chữ Pàli là Sotapanna). Đệ nhị Sa-môn chứng quả Nhất Lai (Sakadagami - Từ Đà Hàm). Đệ tam Sa-môn chứng quả Bất Lai (Anàgami - A Na Hàm). Đệ tứ Sa-môn chứng quả A-la-hán (Arhat). Bốn quả Thánh của đạo Phật, thường được nói tới trong Kinh tạng Pàli.

khích lệ Đại đức phấn đấu tinh tấn để sớm được giải thoát, trở thành A-la-hán. Sau đó, Đức Phật nói với Đại đức Ànanda đi báo cho dân chúng Mallas biết là Như lai sắp nhập Niết-bàn vào canh cuối đêm nay tại rừng cây Sala.

Được tin, đông đảo dân chúng Mallas, đàn ông, đàn bà, người già, thanh niên, trẻ con, tấp nập kéo đến rừng cây Sala bày tỏ lòng tôn kính, thương tiếc và vĩnh biệt Đức Phật lần cuối cùng. Sau đây là những lời dặn của Đức Phật với chúng đệ tử, trước khi Ngài nhập Niết-bàn:

“Này Ànanda! Có thể các ngươi nghĩ rằng: Chỉ còn lại giáo pháp cao cả mà không còn bậc Đạo sư! Chúng ta không còn có bậc Đạo sư nữa. Không! Ànanda, các ngươi không được nghĩ như vậy, Pháp và Luật mà Ta đã dạy, tuyên bố sẽ là Đạo sư của các ngươi, sau khi Ta nhập Niết-bàn!”(l).

———

(1) Thật sự Đức Phật không để lại cho một Cao tăng đệ tử nào, mà chúng Tăng cũng không bầu lên một vị Thượng thủ nào để thay Phật lãnh đạo chúng Tăng, sau khi Đức Phật qua đời. Lĩnh ý tứ đó của Phật, Đại đức Ànanda trả lời Bà-la-môn Gopaka như sau:

“Không một Tăng sĩ nào được Đức Thế Tôn lựa chọn hay được chúng Tăng bầu lên làm chỗ nương tựa cho chúng tôi, sau khi Thế Tôn nhập Niết-bàn. Nhưng chúng tôi, không phải là không có chỗ nương tựa: chứng tôi có Pháp và Luật làm chỗ nương tựa” (Trung Bộ III, 9).

“Này Ànanda, Tăng chúng nếu muốn, có thể bỏ các giới luật phụ và nhỏ, sau khi Ta nhập Niết- bàn” (1).

“Này các Thầy Tỷ-kheo, nếu các ngươi còn có nghi ngờ gì nữa về Phật, Pháp, Tăng, hay về con đường đạo, về phương pháp thì hãy hỏi Ta, đừng để sau này hối tiếc, nghĩ rằng, đối diện với Như lai mà không hỏi được Như lai câu nào!”.

Đức Phật nói xong, chúng đệ tử đều im lặng, Đức Phật hỏi tới ba lần, chúng đệ tử đều im lặng.

Đức Phật nói: “Có thể các ngươi tôn trọng bậc Đạo sư mà không đặt câu hỏi chăng? Thì hãy để một người nói thay vậy”. Một lần nữa, chúng đệ tử vẫn im lặng.

Đại đức Ànanda bạch Phật rằng: “Tuyệt vời thay! Hy hữu thay! Thưa Đức Thế Tôn, trong hàng đệ tử chúng con ở đây, không có một người nào nghi ngờ và thắc mắc gì đối với Phật, Pháp, Tăng, con đường đạo và phương pháp”.

Đức Phật nói: “Này Ànanda, nhà ngươi nói vì niềm tin đối với Như lai, Như lai biết rõ là trong

———

(1) Vì Đức Phật không nói rõ là có thể bỏ những giới luật phụ và nhỏ nào, cho nên trong Đại hội kiết tập lần thứ nhất, Đại hội để y nguyên giới bổn, không thay đổi.

chúng đệ tử có mặt tại đây, không có người nào còn nghi ngờ và thắc mắc đối với Phật, Pháp, Tăng, con đường đạo và phương pháp. Trong số năm trăm đệ tử này, này Ànanda, người chứng quả thấp nhất cũng được quả Dự Lưu, không còn thoái chuyển nữa, cuối cùng chắc chắn sẽ được giác ngộ”.

Câu nói cuối cùng của Đức Phật là: “Hỡi các Thầy Tỷ-kheo, Ta khích lệ các người, mọi pháp hữu vi(1) đều biến hoại. Hãy tích cực phấn đấu!”. Thế rồi Đức Thế Tôn im lặng. Ngài lặng lẽ nhập định, tuần tự trải qua các cấp thiền từ thấp tới cao, rồi cuối cùng chủ động nhập Niết-bàn.

37. Lễ Trà tỳ và sự phân chia Xá-lợi của Phật.(2)

Kim thân Đức Phật được dân chúng Mallas trân trọng đưa tới Makutabandhana, và để ở đó bảy ngày trước khi tổ chức lễ Trà Tỳ chính thức (hỏa táng). Tôn giả Maha Kassapa cũng về đây để đảnh lễ vĩnh biệt Đức Phật lần cuối cùng và chủ trì lễ hỏa táng. Sau lễ Trà Tỳ, dân chúng Mallas thu thập Xá-lợi để cúng dường. Các nước lân cận và nhất là Vua Ajátasattu cũng xin thỉnh một phần Xá-lợi. Xá-lợi Phật chia làm tám phần, phân phối cho dân chúng

———

(1) Pháp hữu vi: là pháp có thay đổi biến hoại.

(2) Xá-lợi: Hài cốt còn lại của bậc Thánh sau hỏa táng.

Mallas, Vua Ajátasattu xứ Magadha, bộ tộc Licchavi ở Vaisali, bộ tộc Sakya ở Kapilavastu, bộ tộc Bulaka ở Calakalna, bộ tộc Krandya ở Ramagrama, những người Bà-la-môn ở Visudvipa, những người Mallas ở Pava.

Bà-la-môn Dona, người tổ chức thành công việc phân chia Xá-lợi, xin nhận lấy cho mình cái bình đựng Xá-lợi. Những người Maurya ở Pippharana, vì đến chậm, chỉ nhận được tro còn lại của giàn hỏa. Các bên được chia phần Xá-lợi đều xây tháp ở quốc gia mình để cúng dường. Như vậy, có tất cả 10 tháp: tám tháp đựng Xá-lợi của Phật, một tháp xây trên chiếc bình dùng đong chia Xá- lợi, và một tháp thờ tro của giàn hỏa.

Trên đây là sơ lược tiểu sử Phật Thích-ca, căn cứ vào các nguồn tư liệu chính thống của kinh sách Đạo Phật. Trong tiểu sử đó, phần nào là sự thật lịch sử, phần nào là huyền thoại và thần thoại, do các thế hệ đệ tử và tín đồ sùng kính Phật thêm vào về sau này, đó là điều chúng ta không thể xác định được. Thế nhưng, dựa vào các tài liệu rải rác và được hệ thống hóa lại, chúng ta có thể có mấy nhận định sau đây về nhân vật Thích-ca, khác với các Giáo chủ tôn giáo khác như thế nào:

1. Phật không phải là Thượng đế tạo thế và cứu thế. Phật, theo đúng nghĩa của từ Phật, là bậc giác ngộ, và ai giác ngộ được như Phật đều gọi là Phật. Vì vậy theo Phật giáo thì đã có nhiều Phật trước Phật Thích-ca và sau Phật Thích-ca, cũng sẽ có nhiều Phật ra đời nữa. Đạo Phật thủy chung bác bỏ quan niệm siêu hình về một cái nhân ban đầu, từ con số không mà sinh ra được thế giới, vạn vật, v.v... Chủ thuyết của Đạo Phật là mọi sự vật đều do nhiều nhân, nhiều duyên sinh ra, gọi là thuyết Nhân duyên sinh. Phật cũng không phải là một đấng cứu thế, vì Phật “Chỉ dạy về con đường và nếu các người đi theo con đường này, mọi đau khổ sẽ đoạn tận” (Pháp Cú, kệ 275).

Phật luôn luôn nhắc nhở đệ tử là tự mình làm cho mình trở nên trong sạch. Và cũng tự mình làm cho mình dơ bẩn, chứ không ai làm cho ai được trong sạch hay dơ bẩn cả.

“Tự mình điều ác làm,

Tự mình làm nhiễm ô

Tự mình ác không làm

Tự mình làm thanh tịnh

Tịnh không tịnh tự mình

Không ai thanh tịnh ai”.

(Pháp Cú, kệ 165)

Chính vì những lý lẽ trên mà nhiều đạo giáo khác cho rằng Đạo Phật là vô thần, theo nghĩa Đạo Phật không công nhận có Thượng đế tạo thế và cứu thế. Nhưng ít có tôn giáo nào đề cao con người và tình thương con người như Đạo Phật. Thậm chí, có người nói Đạo Phật không phải là tôn giáo, bởi vì đã là tôn giáo thì phải công nhận thế giới do Thượng đế sáng tạo và người phải có linh hồn. Nhưng Đạo Phật đồng thời bác bỏ cả thuyết Thượng đế và thuyết linh hồn.

Nhưng Đạo Phật vẫn là một tôn giáo, ở chỗ, thứ nhất, nó có một Giáo chủ, một Đức Bổn Sư là Phật Thích-ca, mặc dù đã nhập diệt cách đây hơn 2500 năm, vẫn là đối tượng quy ngưỡng của hàng triệu triệu tín đồ Phật tử hiện nay trên khắp thế giới. Thứ hai, nó có một hệ thống giáo lý được ghi lại trong ba tạng kinh điển có nguyên tác bằng hai cổ ngữ chính là Pàli và Sanskrit, và hiện nay đã được dịch ra hầu hết các ngôn ngữ chính trên thế giới. Thứ ba, nó có một giáo đoàn Tăng sĩ, chấp nhận và thực hành mọi quy tắc được Phật chế định ngay lúc khi Ngài còn tại thế, và được ghi lại trong giới bổn Patimokkha.

Phật luôn luôn khuyến cáo đệ tử là phải tin ở sức mình, ở khả năng của mình thành tựu đích giác ngộ và giải thoát tối hậu. Trong những ngày

cuối cùng của cuộc đời mình, Phật nói với Tôn giả Ànanda, người đệ tử thân cận của mình như sau:

“Hãy dựa vào bản thân mình, như là ngọn đèn sáng cho chính mình. Hãy dựa vào sức của bản thân mình là chính. Hãy dựa vững vàng vào Chánh pháp. Đừng có tìm một chỗ dựa nào khác ngoài bản thân mình. ”

Có thể nói, đặc sắc của Phật Thích-ca như là một Giáo chủ, là không áp đặt một quyền lực nào hết lên con người. Phật không bao giờ cường điệu tính yếu hèn, tính tội lỗi nơi con người. Trái lại, Phật luôn luôn nhấn mạnh con người có đầy đủ bản chất hướng thiện, đồng thời có đầy đủ khả năng tự hoàn thiện mình. Tự mình cố gắng và phấn đấu, thì mình sẽ được giác ngộ và giải thoát. Đó là lời khuyên thường được nhắc đi nhắc lại của Phật Thích-ca.

3. Phật Thích-ca không phải là một nhà cách mạng và hoạt động xã hội theo ý nghĩa hiện đại của từ đó, nhưng quan điểm xã hội của Phật rất rõ ràng. Phật không tán thành chế độ đẳng cấp xã hội ở Ấn Độ. Giáo hội Tăng già do Phật sáng lập không phân biệt đẳng cấp xã hội. Phật nói:

“Hỡi các Tỷ-kheo, cũng như các con sông lớn, sông Hằng Hà, sông Yamuna, sông Aciravati, sông

Sarabhu, sông Mahi, khi chúng đổ vào biển thì chúng mất tên gọi trước đây của chúng, và được gọi cùng một tên là biển cả mà thôi. Cũng như vậy, 4 đẳng cấp Sát Đế Lợi, Bà-la-môn, Vệ Xá và Thủ Đà La, một khi họ đã đến với Pháp và Luật do Như lai giảng thuyết, từ cuộc sống gia đình đến cuộc sống không nhà thì họ cũng đều mất tên gọi trước đây của họ, bộ lạc cũ của họ, và được gọi cùng một tên là Tu sĩ”.