Kinh Tiểu Bộ 2015- Tập V

Bậc Đạo sư nghĩ thầm: “Sāriputta không hoài nghi gì về vấn đề tổng quát, song còn nghi hoặc về khía cạnh đặc biệt gì của vấn đề mà Ta đang xem xét. Nếu Ta không đưa ra lời gợi ý hướng dẫn thì ông ấy không thể nào giải đáp được. Vậy Ta phải gợi ý cho ông ấy.” Rồi Ngài đưa lời gợi ý bằng cách hỏi:

- Này Sāriputta, ông có chấp nhận điều này là đúng chăng? (Ngài nói một vấn đề nào đó)

Tôn giả Sāriputta chấp nhận vấn đề ấy.

Gợi ý như vậy xong, Ngài biết Tôn giả Sāriputta đã nắm vững ý nghĩa của Ngài, và sẽ giải đáp đầy đủ bắt đầu từ ngũ uẩn trong mỗi vị hữu tình? Sau đó, vấn đề hiện ra rõ ràng trước mắt vị Trưởng lão như có cả trăm ngàn lời gợi ý, ồ không, cả ngàn lời nữa, và theo lời hướng dẫn của đức Phật, Tôn giả giải đáp vấn đề kia thuộc về tri kiến Phật.

Bậc Đạo sư thụyết Pháp cho cả hội chúng khắp cả mười hai dặm. Ba trăm triệu vị hữu tình uống được nguồn nước trường sinh.

Khi hội chúng ra về, bậc Đạo sư lại du hành khất thực, dần dần đến Xá-vệ. Ngày hôm sau, khi đã khất thực tại Xá-vệ xong, Ngài trở về và dạy bảo các Tỷ-kheo giữ phận sự của mình rồi bướcvào Hương phòng. Về buổi tối, các Tỷ-kheo bàn luận đến đức tính cao cả của Trưởng lão Sāriputta trong lúc Tăng chúng ngồi tại Chánh pháp đường:

- Này các Hiền giả, Tôn giả Sāriputta thật là bậc đại trí tuệ, Tôn giả có trí tuệ quảng bác, trí tuệ mẫn tiệp, trí tuệ tinh xảo, trí tuệ linh lợi. Bậc Đạo sư đặt câu hỏi tổng quát, Tôn giả đã trả lời thật đầy đủ sâu rộng.

Bậc Đạo sư bước vào hỏi Tăng chúng đang bàn luận gì trong lúc ngồi đó. Các vị trình với Ngài, Ngài bảo:

- Này các Tỷ-kheo, đây không phải là lần đầu vị ấy trả lởi rộng rãi một vấn đề được nêu tổng quát, mà ngày xưa cũng đã làm như vậy.

Và Ngài kể câu chuyện quá khứ.

Một thời, khi vua Brahmadatta trị vì Ba-la-nại, Bồ-tát được sinh làm một con nai sống trong rừng. Bấy giờ, vua thích săn bắn, và vua lại là một người đầy uy lực, ngài cho rằng không có ai xứng danh con người cả.

Một ngày kia, lúc ngài đi săn, ngài bảo đám cận thần:

- Hễ ai để thoát một con nai vì mình thì sẽ bị trừng phạt như vầy, như vầy... Bọn họ suy nghĩ: “Người ta có thể đứng trong nhà mà không tìm thấy vựa lúa. Khi một con nai bị vây bắt bằng cái móc hay gậy cong, ta phải lùa nó đến nơi đức vua đứng.”

Bọn họ liền giao ước với nhau để thực hiện điều này, và sắp đặt vua đứng ở cuối đường. Sau đó, họ vây quanh một hang lớn và bắt đầu lấy dùi cui gậy gộc đập lên mặt đất. Con vật đầu tiên bị vây bắt chính là nai vàng. Ba lần nai nhìn quanh bụi cây tìm cơ hội trốn thoát. Khắp nơi, nai thấy người ta đứng chật ních chen tay, cung kề cung, chỉ có nơi vua đứng là nai thấy may ra còn có dịp. Với đôi mắt chiếu sáng lòa, nai vụt đến phía vua làm chói mắt vua như thể tung cát bụi vào đôi mắt ấy. Lập tức vua thấy nai, bắn tên ngay và hụt mất.

Ta phải biết rằng loài nai rất thông minh, tránh được các mũi tên. Khi các mũi tên vụt thẳng vào chúng, chúng đứng yên để tên bay đi; nếu tên vụt tới phía sau, nai sẽ vụt chạy nhanh hơn; nếu tên bay xuống từ phía trên chúng cong lưng lại; nếu từ phía suờn, nai nghiêng mình một tí; nếu tên nhắm vào bụng, nai lăn một vòng; khi tên đã lướt qua rồi thì nai vụt nhanh như bay gió cuốn. Vỉ vậy, khi vua thấy nai lăn qua, tưởng nai đã bị thương, liền kêu lên một tiếng “ô này!”.

Nai vùng đứng dậy, vụt nhanh như gió, phá được vòng vây của đám

người kia. Các triều thần ở cả hai phía nhìn thấy con nai chạy thoát, liền tụ tập lại với nhau và hỏi:

- Nai tiến về chỗ của ai thế?

- Chỗ của Chúa thượng.

- Song Chúa thượng đã la lớn: “Ta bắn được nai rồi kia mà!” Vậy Chúa thượng bắn được cái gì? Tôi dám chắc với quý vị, Chúa thượng bắn hụt rồi! Chúa thượng bắn mặt đất đấy!

Như vậy, hội chúng chế nhạo vua không ngớt. Vua nghĩ thầm: “Bọn này đang chế nhạo ta, chúng không biết tay ta.” Rồi khi nai nịt thắt lưng, vua đi bộ cầm kiếm trong tay, vừa đi thật nhanh vừa la to:

- Ta sẽ đi bắt nai!

Vua nhìn sát theo nai và đuổi nai chừng ba dặm. Nai tiến sâu vào rừng, vua cũng tiến theo. Lúc bấy giờ, trên đường nai đi, có một cái hố thật lớn, với một cây đã mục nát sâu chừng 60 cubit ( 1 cubit=45 cm) đầy nước lên đến 30 cubit, đám cỏ dại mọc che phía trên. Nai ngửi được mùi nước, thấy đó là cái hố, nên nghiêng mình qua một bên tránh đường. Song vua cứ đi thẳng lên nên ngã vào hố. Nai không còn nghe tiếng chân vua nữa, liền quay lại. Thấy không có ai, nai biết là vua hẳn đã rơi xuống hố. Vì thế, nai đến nhìn vào, thấy vua trong tình cảnh nguy khốn, vũng vẫy trong nước sâu. Song nai không để lòng oán hận đối với việc ác mà vua đã làm, còn thương hại nghĩ thầm: “Không được để vua này chết trước mắt ta, ta sẽ cứu vua qua khỏi cơn hoạn nạn này.”

Vừa đứng trên miệng hố, nai vừa kêu lớn:

- Này Đại vương đừng sợ, vì ta sẽ cứu thoát ngài khỏi cảnh hiểm nghèo này.

Rồi dùng hết sức lực, sốt sắng thiết tha như thể cứu lấy đứa con yêu quý của mình, nai đỡ vua lên dốc đá, chính vua kia đã đuổi theo nai để giết hại đó. Nai kéo vua ra khỏi hố sâu 60 cubit, và nói lời an ủi vua rồi đặt vua lên chính lưng mình, mang vua ra khỏi rừng, để vua xuống không xa đám quân sĩ mấy. Sau đó, nai thuyết giáo cho vua và an trú vua vào Ngũ giới.Tuy nhiên, vua không thể rời bậc Đại sĩ được , mà bảo:

- Tâu Lộc vương, xin hãy cùng ta đến Ba-la-nại, vì ta muốn nhường ngôi cho ngài tại Ba-la-nại, một khinh thành trải rộng khắp mười hai dặm để ngài ngự trị toàn quốc độ ấy.

Song ngài đáp:

- Thưa Đại vương, ta là thú vật, ta không muốn chiếm vương quốc nào cả. Nếu ngài có lòng thương mến ta, xin hãy giữ Ngũ giới mà ta đã dạy ngài, rồi ngài dạy cho đám quần thần của ngài cũng giữ giới nữa.

Cùng với lời khuyên này, ngài trở về rừng. Còn vua đến gặp lại quân sĩ, và trong khi hồi tưởng những đức tính cao thượng của nai kia, mắt vua đẫm lệ. Vừa được đám binh sĩ hộ tống, vua ngự khắp kinh thành trong hồi trống ban lệnh vua vang rền, truyền rao lời bố cáo này:

- Từ nay về sau, dân chúng toàn thành hãy giữ Ngũ giới.

Song vua không nói với ai về lòng nhân từ mà bậc Đại sĩ đã ban cho ngài. Sau khi dùng xong các món cao lương mỹ vị về buổi chiều tối, vua an nghỉ trên vương sàn lộng lẫy. Và sáng sớm hôm sau, vua nhớ lại nhũng đức tính cao thượng của bậc Đại sĩ, ngài liền trở dậy và ngồi chéo chân trên vương tọa, tâm tràn đầy hân hoan, ngài cất tiếng ca lên nguyện vọng của ngài qua sáu vần kệ:

1. Cứ hy vọng, người ơi, là bậc trí,

Xin hãy đừng nản chí hoặc sờn lòng,

Chính ta nay thành đạt đích hằng mong.

2. Ta thấy rõ, người ơi, là bậc trí,

Cứ hy vọng, dù buồn, đừng nản chí,

Chính ta đây chiến đấu tiến vào bờ.

3. Vượt trùng dương, ta thấy rõ, bây giờ,

Cố gắng mãi, người ơi, là bậc trí,

Xin hãy chớ nản lòng hay nhụt chí,

Chính ta nay thành đạt đích ước nguyền.

4. Ta thấy nay, người hỡi, gắng sức lên,

Nếu người trí, dù buồn phiền đau khổ,

Đừng chán nản, chính ta đây nhìn rõ,

Ta đã từng chiến đấu vượt trùng dương.

5. Bậc trí nhân dù tràn ngập đau thương,

Niềm hy vọng an vui không hề tắt,

Nhiều tình cảm, khổ đau cùng an lạc,

Các ngải không nghĩ đến chúng làm chi,

Song lên đường cho đến lúc chết đi.

6. Việc xảy ra, ta đều không ngờ tới,

Việc ta tính, lại thường hay thất bại,

Vì chỉ riêng phần ý tưởng mà thôi,

Chẳng lợi cho niềm hạnh phúc người đời.

Trong lúc vua đang ca khúc hát này, mặt trời cũng vừa lên. Còn vị tế sư của ngài cũng dậy sớm vào vấn an sức khỏe của ngài. Lúc đang đứng ở cửa, vị này nghe tiếng ca ấy, nghĩ thầm: “Hôm qua đức vua đi săn. Chắc ngài đã hụt mất con nai và khi bị quần thần chế nhạo, ngài phán rằng ngài sẽ đích thân đuổi bắt con mồi và giết đi. Sau đó, hẳn ngài săn đuổi theo nai vì bị lòng kiêu mạn của một chiến sĩ thúc đẩy, nên bị rơi vào cái hố sâu sáu mươi cubit. Rồi nai có từ tâm chắc hẳn đã kéo ngài lên mà không hề có chút ý nghĩ gì đến tội ác của đức vua đối với mình. Chắc vì thế nên đức vua hát lên khúc tụng ca này đây.”

Như vậy, vị Bà-la-môn này nghe hết mọi lời ca của khúc hát kia, và những việc gì đã xảy ra giữa vua với nai đều rõ ràng như một khuôn mặt phản chiếu trong chiếc gương được lau chùi thật kỹ. Ông lấy đầu ngón tay gõ nhẹ lên cửa. Vua hỏi:

- Ai đó?

- Tâu Chúa thượng, chính hạ thần là tế sư đây.

- Này Sư trưởng, cứ vào đi.

Vua bảo rồi mở cửa. Vị ấy bước vào, tung hô vạn tuế đức vua, và đứng sang một bên. Sau đó, ông thưa:

- Tâu Đại vương, hạ thần biết những việc đã xảy ra với Đại vương ở trong rừng. Trong lúc đuổi theo con nai, Đại vương rớt vào hố và con nai dựa vào sườn đá bên hố mà kéo Đại vương lên. Vì vậy, Đại vương nhớ lại đặc tính cao cả của nai và hát một bài tụng ca.

Rồi ông ngâm hai vần kệ:

7. Bên sườn non nọ có con nai,

Trước đó là con thịt của ngài,

Dũng cảm nai ban ngài cuộc sống,

Vì ly tham hận hết trong đời.

8. Khỏi hố đáng kinh vuốt tử thần,

Dựa vào tảng đá (bạn khi cần),

Chúa nai cứu mạng nên ngài bảo:

Trí tuệ nai vàng vượt hận sân,

“Ô kìa!” Vua suy nghĩ khi nghe lời trên: “Người này không cùng đi săn với ta, tuy thế, lại biết hết mọi sự. Làm sao lại biết được thế? Ta muốn hỏi vị ấy.” Và vua ngâm vần kệ thứ chín:

9. Đạo sĩ, hôm kia có mặt chăng?

Hoặc nghe từ một kẻ bàng nhân?

Tấm màn tham dục ngài đã vén,

Trí tuệ ngài làm trẫm hãi hùng!

Song vị Bà-la-môn đáp:

- Hạ thần không phải là một vị Phật toàn tri đâu, hạ thần chỉ nghe lóm khúc tụng ca của Đại vương vừa hát đó thôi, mà không bỏ sót ý nghĩa, nên mọi việc trở nên rõ ràng trước mắt hạ thần.

Để giải thích điềunày, ông ngâm vần kệ thứ mười:

10. Tâu Chúa công! Việc ấy, thần chẳng nghe

Không vào rừng để chứng kiến ngày kia,

Song từ khúc kệ ngài ca êm dịu,

Việc ra sao, trí nhân đà thấu hiểu.

Vua rất hoan hỷ nên ban thưởng ông một tặng phẩm quí giá.

Từ đó về sau, vua chuyên tâm bố thí và làm các thiện sự, dân chúng cũng đem hết lòng làm thiện sự, nên khi mạng chung được sinh lên cùng Thiên chúng thật đông đảo.

Lúc bấy giờ, vua đi vào thượng uyển cùng với vị tế sư để bắn bia. Thời ấy, Sakka (Đế-thích) Thiên chủ đang suy ngẫm xem cả đám tiên đồng ngọc nữ kia mới từ đâu đến mà ngài thấy thật đông đảo chung quanh ngài như thế. Khi xét kỹ, ngài chợt hiểu toàn câu chuyện: Vua đã được nai cứu thoát khỏi cái hố như thế nào, vua đã được an trú vào giới đức, và nhờ uy lực của vua ra sao mà dân chúng đã làm nhiều thiện sự nên Thiên giới trở thành đông đúc như thế, và nay vua lại vào ngự uyển để bắn một cái bia.

Vì thế, Thiên chủ cũng đến nơi đó. Với giọng sư tử hống, ngài tuyên thuyết tính cao thượng của nai, và bảo cho biết chính ngài là Sakka Thiên chủ, rồi đứng vững trên không mà thuyết pháp nêu rõ công đức của lòng từ bi và Ngũ giới, xong ngài trở về. Bấy giờ, vua dự định bắn bia, giương chiếc cung và lắp mũi tên vào dây. Ngay lúc ấy, Sakka Thiên chủ dùng thần lực hóa hiện ra con nai đứng giữa vua và tấm bia, vua thấy vậy không bắn tên nữa. Lúc ấy,

Thiên chủ nhập vào thân của vị tế sư ngâm kệ này cho vua nghe:

11. Tên ngài giết lắm vật oai hùng,

Sao lại cầm tên lặng giữa cung?

Hãy bắn tên bay vào lộc ấy,

Đó là ngự thiện, tấu Minh vương!

Vua đáp lại qua vần kệ:

12. Tế sư, trẫm thấu suốt ơn ngài,

Trẫm biết dâng vua chính thịt nai,

Song trẫm nhớ ơn đã cứu giúp,

Trẫm dừng tay chẳng hại đời ai.

Sau đó, Sakka Thiên chủ ngâm đôi vần kệ:

13. Chẳng phải là nai, tấu Đại vương,

Mà đây là một Tu-la thần,

Ngài là chúa tể nơi trần thế,

Giết nó, ngài lên đấng Ngọc hoàng!

14. Nếu ngài do dự, tấu Anh quân,

Khi giết nai vì chính bạn thân

Sẽ vào sông lạnh Diêm vương phủ,

Cùng vợ con ngài xuống cõi âm.

Nghe thế vua liền ngâm hai vần kệ:

15. Cứ vậy Diêm vương với tử hà,

Đưa ta đến đủ cả toàn gia,

Cùng thân bằng nữa, ta không thể

Tự giết nai bằng tay của ta.

16. Đầy rẫy rừng sâu nỗi hãi hùng,

Chính nai đã cứu khỏi tai ương,

Sao ta muốn vị ban ân chết,

Sau việc thi ân ấy đã mang?

Lúc ấy, Thiên chủ Sakka xuất ra khỏi thân của vị tế sư, mang lấy đúng hình dáng của ngài và hiện đứng vững trên không, ngâm hai vần kệ nêu rõ đức tính cao thượng của vua:

17. Thiện hữu muôn năm ở cõi trần,

Dạy đời lương thiện, lý toàn chân,

Rồi Thiên nữ sẽ theo hầu hạ

Ngài chính Indra giữa các thần.

18. Thoát dục, tâm mình mãi trú an,

Khi nhiều người lạ đến kêu van,

Hãy cho chúng những gì cần thiết,

Vì Đại vương đầy đủ khả năng,

Hãy sống phân minh không phạm lỗi,

Ngày sau Thiên giới sẽ dành phần.

Nói vậy xong, Thiên chủ tiếp tục như sau:

- Ta đến đây để thử ngài, này Đại vương, và ngài đã không đồng ý với ta. Ta xin ngài hãy gắng tinh cần mãi.

Cùng với lời khuyên này, ngài trở về cõi của mình.

Khi bậc Đạo sư đã chấm dứt Pháp thoại, Ngài bảo:

- Này các Tỷ-kheo, đây không phải là lần đầu tiên Sāriputta hiểu đầy đủ những điều được nói tổng quát, mà ngày xưa cũng vậy.

Rồi Ngài nhận diện tiền thân:

- Vào thời ấy, Ānanda (A-nan) là vua, Sāriputta (Xá-lợi-phất) là vị tế sư và Ta chính là Nai chúa.

Chương Mười Bốn- Tạp Phẩm

CHƯƠNG MƯỜI BỐN

TẠP PHẨM

484. CHUYỆN CÁNH ĐỒNG LÚA

(TIỀN THÂN SĀLIKEDĀRA)

Mùa lúa chiêm vàng thật đẹp thay...

Chuyện này bậc Đạo sư kể trong lúc trú tại Kỳ Viên về một Tỷ-kheo phụng dưỡng mẹ mình.

Trường hợp này sẽ được giải thích trong Tiền thân Sāma (số 540, tập VII.) Lúc ấy, bậc Đạo sư cho gọi Tỷ-kheo này đến và hỏi:

- Này Tỷ-kheo, Ta nghe nói ông cấp dưỡng người thế tục, có đúng vậy chăng?

- Bạch Thế Xôn, đúng vậy.

- Họ là ai thế?

- Bạch Thế Tôn , chính song thân của con.

Bậc Đạo sư bảo:

- Này Tỷ-kheo, tốt lành thay! Các trí nhân ngày xưa, ngay khi còn mang thân thú vật hạ liệt, dù chỉ sinh làm loài anh vũ, nhưng khi cha mẹ già yếu, cũng đã đem cha mẹ vào tổ và nuôi nấng bằng chính thức ăn mà chúng ngậm về trong mỏ mình.

Nói vậy xong, Ngài kể một chuyện quá khứ.

Một thuở nọ, vị vua mệnh danh là Đại vương Magadha (Ma-kiệt-đà) trị vì tại Rājagaha (Vương Xá). Thời ấy, có một làng Bà-la-môn tên là Sālindiya ở phía đông bắc kinh thành này. Trong vùng đông bắc này là địa phận thuộc về nước Ma-kiệt-đà. Có một Bà-la-môn sống ở Sālindiya, tên là Kosiyagotta, chiếm giữ điền sản cả ngàn mẫu đất để trồng lúa. Khi vụ mùa đến, ông làm một hàng rào vững chắc, giao đất cho các gia nhân, có người

được năm mươi mẫu, người khác sáu mươi mẫu, và cứ vậy vị địa chú chia khoảng năm trăm mẫu điền sản cho đám gia nhân.

Còn năm trăm mẫu kia, ông chủ giao cho một người làm thuê lấy công, người ấy dựng túp lều và ở đó suốt đêm ngày. Lúc bấy giờ, về phía đông bắc vùng đồng ruộng này là mộl khu rừng cây bông vải rộng lớn, mọc trên một ngọn đồi bằng phẳng, trong rừng này có một đàn chim anh vũ (két) rất đông.

Lúc bấy giờ, Bồ-tát sinh vào đàn chim anh vũ này, làm vương tử của chúa Anh vũ. Ngài lớn lên tốt đẹp và khỏe mạnh, thân lớn bằng cái trục bánh xe. Bấy giờ, chúa chim đã già, bảo ngài:

- Nay ta không thể nào bay ra đồng được nữa, con hãy chăm sóc cả đàn chim này.

Và phong cho ngài chức chim chúa. Từ hôm sau, ngài không chịu để cha mẹ đi kiếm mồi nữa, mà ngài cùng cả đàn bay về vùng Tuyết sơn; và sau khi ăn lúa no nê từ đám ruộng mọc hoang tại đó, ngài trở về mang thức ăn đầy đủ để nuôi cha mẹ.

Một ngày kia, đàn chim anh vũ hỏi ngài một chuyện. Chúng nói:

- Trước đây, vào lúc này lúa đã chín trong nông trại Ma-kiệt-đà, bây giờ lúa có được trồng nữa chăng?

Ngài đáp:

- Cứ đi xem.

Rồi ngài bảo hai chim anh vũ đi tìm hiểu. Đôi chim anh vũ bay đi, và hạ cánh xuống đồng bằng Ma-kiệt-đà ở phần đất được người làm mướn canh giữ, chúng ăn lúa rồi mang một cọng lúa về rừng, thả xuống trước đôi chân của bậc Đại sĩ và nói:

- Lúa này mọc tại đó.

Hôm sau, ngài bay đến nông trại đó và hạ xuống cùng với cả đàn chim. Người làm công ấy cứ chạy đằng này đến chạy đằng kia, cố xua đuổi đàn chim, song không thể nào đuổi chúng được. Cả đàn anh vũ ăn lúa xong, ra đi với những mỏ trống không, nhưng chúa Anh vũ thu lượm một số lúa mang về cho cha mẹ.

Hôm sau, bầy anh vũ lại đến đó ăn lúa lần nữa, và hôm sau nữa cũng vậy. Lúc ấy người kia bắt đầu suy nghĩ: “Nếu những con vật này cứ tiếp tục ăn thêm vài ngày nữa, thì ta chẳng còn chút gì. Vị Bà-la-môn kia sẽ định giá cả cho cả đám lúa này và sẽ phạt tiền ta. Ta phải đi báo cho ông ấy

biết.” Vừa cầm lấy một nắm lúa và một món quà kèm theo, gã đi đến gặp vị Bà-la-môn kia, kính chào vị ấy và đứng sang một bên. Ông chủ bảo:

- Nào anh bạn, có được mùa lúa chăng?

- Thưa Tôn giả Bà-la-môn, được mùa lắm.

Gã đáp và ngâm hai vần kệ:

1. Muà lúa chiêm vàng thật đẹp thay,

Song tôi xin nói để ngài hay

Đàn anh vũ phá tan đồng lúa,

Tôi chẳng làm sao đuổi chúng bay.

2. Có một chim kia đẹp nhất đàn,

Trước tiên tìm lúa chín mà ăn,

Rồi mang một nắm vào trong mỏ,

Để sẵn mai sau những lúc cần.

Khi vị Bà-la-môn nghe chuyện này, lòng phát sinh mối tình thương cảm đối với chim Anh vũ chúa. Ông hỏi:

- Này chú, thế chú có biết cách đặt bẫy chăng?

- Thưa Tôn ông, tôi có biết.

Ông chủ ấy liền nói với gã qua vần kệ này:

3. Đặt bẫy lông đuôi ngựa thế này,

Chim kia rồi cũng bị sa ngay,

Bắt cho cẩn thận, chim còn sống,

Rồi lấy chim về gặp lão đây.

Người giữ ruộng đất rất vui mừng vì ông chủ không định giá tiền về đám lúa kia, và không ai nhắc gì đến nợ nần cả! Gã đi ngay và làm một cái bẫy bằng lông đuôi ngựa. Sau đó, gã tìm hiểu xem lúc nào đàn chim sắp đáp xuống ngày hôm ấy, rồi gã thấy được nơi chúa Anh vũ đậu. Hôm sau, từ sáng sớm gã làm một cái lồng to cỡ bằng cái bình nước và đặt bẫy rồi ngồi trong lều đợi đàn chim đến.

Chim chuá đến giữa đàn và chim không tỏ chút gì tham ăn, vừa bước xuống đúng nơi đã đậu ngày hôm qua, thì chân đặt ngay vào chiếc thòng lọng. Khi chim thấy chân bị siết chặt liền nghĩ thầm : ‘‘Nếu bây giờ ta thốt lên tiếng chim của con chim mắc bẫy thì đàn chim thân thuộc của ta sẽ kinh hoàng và chạy trốn mà chưa ăn gì được. Vậy ta phải chịu đựng cho đến khi chúng ăn xong.”

Cuối cùng, khi chim chúa thấy chúng đã no nê, mới lo sợ cho tính mạng mình mà thốt lên ba lần tiếng kêu của con chim bị nạn. Cả đàn chim bay trốn mất. Lúc ấy, chúa chim Anh vũ bảo:

- Cả đàn chim bà con quyến thuộc của ta đây, chẳng con nào quay lại nhìn ta nữa! Ta đã phạm tội gì vậy?

Và chim cảm hứng ngâm vần kệ quở trách chúng:

4. Bầy chim ăn uống thật no say,

Rồi chúng liền tung cánh vút bay,

Bị bắt mình ta vào chiếc bẫy,

Ta đà gây tội lỗi gì đây?

Người giữ ruộng chợt nghe tiếng kêu của chim chúa và âm thanh của cả đàn chim kia bay qua không gian. “Cái gì đó?” Gã nghĩ thầm. Gã đứng dậy ra khỏi lều và đi về phía cái bẫy, gã thấy chim chúa ở đó.

“Đúng là con chim mà ta muốn đặt bẫy đã bị bắt.” Gã kêu lên mừng rỡ vô cùng, gã lấy con chim ra khỏi bẫy, buộc đôi chân vào nhau và đi về phía làng Sālindiya, gã giao chim cho vị Bà-la-môn. Vị này với tình cảm đậm đà dành cho bậc Đại sĩ, ôm ngài trong đôi tay, đặt ngài trên đùi mình và nói chuyện với ngài qua hai vần kệ sau:

5. Bụng chim lớn vượt các chim kia,

Trước hết chim ăn bữa thỏa thuê,

Sau đó ngậm thêm đầy mỏ nữa,

Trước khi giương cánh rộng bay về.

6. Chim có một kho phải đổ vào?

Và chim ghét lão đắng cay sao?

Lão đòi chim phải trình cho đúng,

Chim để kho kia ở chon nào?

Nghe lời này, Anh vũ chúa đáp lời, ngâm vần kệ thứ bảy bằng giọng người ngọt ngào như mật:

7. Ta chẳng ghét ngàỉ, Kosiya,

Ta không hề có vựa kho nhà,

Khỉ vào rừng ở, ta hoàn nợ,

Và cũng cho vay mượn nữa mà,

Nơi đó ta dồn kho báu mãi,

Đây là câu giải đáp phần ta.

Tiếp theo, vị Bà-la-môn hỏi chim chúa:

8. Món nào chim lại muốn cho vay?

Gì đó là công phải trả đây?

Cho biết kho nào đang tích trữ,

Rồi ta sẽ thả tự do bay.

Chim Anh vũ chúa vừa đáp lời vị Bà-la-môn yêu cầu, vừa giải thích ý định mình qua bốn vần kệ:

9. Lũ chim non nớt ở nhà ta,

Đôi cánh còn chưa mọc đủ ra,

Chúng sẽ nuôi ta mai mốt nọ,

Nay ta cho chúng mượn vay mà.

10. Mẹ cha già yếu cả song thân,

Hai vị xa dần hạn tuổi xuân,

Với lúa ta mang trong chiếc mỏ

Đem về dâng trả các ân nhân.

11. Còn lắm chim đang sống lẻ đơn,

Bầy chim yếu đuối lại nhiều hơn,

Ta cho bọn chúng vì từ mẫn,

Đây chỗ hiền nhân gọi trữ tồn.

12. Đây là phần nợ muốn cho vay,

Đấy lại là công phải trả đầy,

Nơi nọ là kho đang tích trữ,

Giờ ta phân giải hết lời này.

Vị Bà-la-môn rất hoan hỷ khi nghe bài thuyết giáo hợp đạo lý này của bậc Đại sĩ, liền ngâm hai vần kệ:

13. Đạo lý cuộc đời tối thượng thay!

Làm bao công đức chính chim này!

Từ mồm nhiều kẻ trên trần thế

Chẳng có hề nghe luật lệ vầy.

14. Ăn cho vừa ý thật no nê,

Và mọi chim thân cũng thỏa thuê,

Anh vũ, rồi ta còn gặp lại,

Ta yêu hình bóng bạn quay về.

Cùng với những lời này, ông nhìn bậc Đại sĩ với lòng trìu mến như thể

nhìn đứa con yêu quý nhất của mình; rồi thả dây trói khỏi chân chim, ông xoa lên đôi chân ấy một loại dầu quý đã lọc kỹ cả trăm lần và đặt chim lên một bảo tọa rất sang trọng, đãi chim ăn món bắp ngọt trên một cái đĩa vàng và uống nước đường.

Sau đó, chúa Anh vũ vừa khuyên nhủ vị Bà-la-môn tinh cần, vừa ngâm kệ này:

15. Trong nhà ngài đẩy, Kosiya,

Ta uống ăn, tình bạn thiết tha,

Xin hãy cúng dường cho những vị

Trong đời gánh nặng đã quăng xa,

Và xin phụng dưỡng song thân đủ,

Khi các ngài kia đã xế tà.

Lúc ấy, vị Bà-la-môn vô cùng hân hoan trong lòng, cảm hứng ngân nga nỗi lạc thú lâng lâng của mình qua vần kệ này:

16. Thần nữ Cát Tường hẳn đến đây,

Khi ta nhìn thấy chúa chim này,

Ta nguyền thực hiện nhiều công đức,

Chẳng có bao giờ muốn nghỉ tay,

Vì giọng chim thần nay lảnh lót,

Ta vừa nghe thật tuyệt vời thay!

Kế đó, bậc Đại sĩ không chịu nhận cả ngàn mẫu ruộng mà vị Bà-la- môn tặng ngài, nhưng chỉ nhận tám mẫu thôi. Vị ấy cho xây tường đá làm ranh giới để dành riêng điền sản cho ngài, rồi lại đưa tay lên đảnh lễ ngài rất cung kính và nói:

- Xin Chúa công thượng lộ bình an và mau về khuyên dỗ song thân đang than khóc.

Xong ông để ngài bay đi. Ngài rất đẹp ý, ngậm một cọng lúa đem về cho cha mẹ, rồi vừa thả cây lúa trước song thân vừa bảo:

- Nào dậy đi thôi, cha mẹ thân yêu của con.

Hai vị nghe lời ngài liền vùng dậy, mắt nhòa lệ thảm. Sau đó, cả đàn Anh vũ kia lục tục kéo đến hỏi thăm:

- Tâu Chúa thượng, ngài làm sao thoát thân được?

Ngài kể cho chúng nghe toàn câu chuyện từ đầu đến cuối. Còn gia chủ Kosiya nghe lời khuyên nhủ của chim Anh vũ chúa, đem phân phát nhiều

của cải, bố thí cúng dường các vị chân nhân, các ẩn sĩ khổ hạnh, cùng các Bà-la-môn nữa.

Vần kệ cuối cùng do bậc Đạo sư ngâm để giải thích việc này:

17. Kosiya này với đại hân hoan,

Thực phẩm làm phong phú ngập tràn,

Đãi uống ăn La-môn, Thánh giá,

Bản thân vị ấy thật hiền lương.

Khi bậc Đạo sư đã chấm dứt Pháp thoại này, Ngài bảo:

- Như vậy, này các Tỷ-kheo, phụng dưỡng mẹ cha mình là một mỹ tục cổ truyền của các bậc trí nhân và thiện nhân.

Sau đó, Ngài thuyết giảng các Sự thật và nhận diện tiền thân. Bấygiờ, vào lúc kết thúc các Sự thật, vị Tỷ-kheo đó đã được an trú vào Sơ quả (Dự Lưu).

- Vào thời ấy, các đệ tử Phật là đàn anh vũ; phụ hoàng, mẫu hậu ngày nay là cha mẹ chim chúa; Channa (Xa-nặc) là người giữ ruộng; Ānanda là vị Bà-la-môn và Ta chính là chim chúa anh vũ kia.

485. CHUYỆN ĐÔI CA THẦN CANDA

( TIỀN THÂN CANDA KINNARA)

Chắc hẳn đời ta sắp sửa tàn…

Chuyện này bậc Đạo sư kể trong lúc tại Bồ- đề lâm gần Kapilapura, về thân mẫu của Rāhula( La- hầu- la) khi bà còn ở trong cung.

Tiền thân này phải được kể bắt đầu từ thời quá khứ xa xưa của Tiền thân đức Phật. Song câu chuyện về các thời kỳ này, bắt đầu từ tiếng sư tử hống của Tôn giả Uruvela Kassapa( Ưu- lâu- tần- loa Ca-diếp) tại Laṭṭhivana ( Rừng Mía gần Trúc Lâm), đã được kể trước kia trong số 1, Tiền thân Apaṇṇaka. Bắt đầu từ đó, ta sẽ đọc trong số 547, Tiền thân Vessantara, phần tiếp theo chuyện cho đến khi Ngài trở về Kapilavatthu (Ca- tỳ- la- vệ).

Đang lúc Ngài ngồi trong cung phụ vương, suốt buổi ăn, bậc Đạo sư kể Tiền thân Mahādhammapāla ( số 447) và sau khi buổi ăn đã xong, Ngài nói:

- Ta muốn tán thán những đức tính cao quý của mẹ Rāhula( La- hầu- la) ngay ở nội thất bà bằng cách kể Tiền thân Canda Kinnara này.

Rồi vừa trao bình bát cho vua cha, Ngài cùng hai vị Đại đệ tử bước qua cung thất của mẫu thân La- hầu-la. Thời ấy, có bốn mươi ngàn cung nữ giỏi ca múa hay đến bầu bạn với bà, trong đó có một ngàn chín mươi nàng là con gái dòng Sát- đế- lỵ. Khi bà nghe báo tin đức Như Lai đến viếng, bà ra lệnh tất cả đám cung nữ này đắp y vàng và hội chúng tuân lệnh.

Bậc Đạo sư bước vào, ngồi xuống chỗ đã được dành sẵn cho Ngài. Lúc ấy, cả hội chúng nữ nhân đều kêu lên một tiếng và than khóc rền rỉ. Sau khi để mặc dòng lệ tuôn tràn, bà mẹ của La- hầu- la cố dẹp nỗi sầu riêng, đứng lên đảnh lễ bậc Đạo sư và ngồi xuống với vẻ vô cùng tôn kính dành cho một vị vua. Lúc ấy, phụ vương Ngài bắt đầu kể đức hạnh của bà:

- Bạch Thế Tôn xin hãy nghe đây. Khi nàng hay tin Thế Tôn đã đắp y vàng, nàng cũng đắp y vàng, Thế Tôn bỏ hết các vòng hoa và đồ trang sức, nàng cũng bỏ hết mọi thứ và chỉ nằm ngồi dưới đất. Khi Thế Tôn đã xuất gia, nàng liền trở thành cô phụ và từ chối mọi tặng vật mà các vương tử

khác gửi đến nàng. Lòng nàng bao giờ cũng trung thành với Thế Tôn.

Như thế, phụ vương của Ngài đã kể hết đức hạnh của nàng trong nhiều cách bậc Đạo sư liền bảo:

- Thưa Phụ vương, thật không lạ gì ngày nay trong đời cuối cùng của Như Lai, công chúa này đã yêu thương, gìn giữ lòng trung thành đối Như Lai và chỉ muốn được một mình Như Lai dìu dắt mà thôi. Qủa vâỵ, ngay cả khi được sinh làm loài phi nhân, bà cũng giữ dạ thủy chung với phu quân mình mà thôi.

Rồi theo lời thỉnh cầu của vua cha, Ngài kể một chuyện quá khứ.

Một thời, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba- la-nại, bậc Đại sĩ được sinh trong vùng Tuyết sơn làm một vị Tiên Kinnara( Khẩn- na- la: Ca Thần) tên là Canda hay Nguyệt Lang, vợ ngài là Candā hay Nguyệt Nga. Cả hai vị sống cùng nhau trên một hòn núi bạc tên là Candapabbata hay Nguyệt Quang.

Thời ấy, vua Ba-la-nại giao phó việc triều chính cho các quan đại thần, một mình vua khoác hai chiếc hoàng bào, trang bị năm thứ vũ khí và tiến về vùng Tuyết sơn nọ

Trong lúc đang thưởng thức món sơn hào, vua chợt nhớ nơi có con suối nhỏ, nên bắt đầu leo lên đồi. Thời bấy giờ, đôi tiên sống trên đỉnh Nguyệt sơn thường ở trong núi vào mùa mưa và chỉ xuôngs núi vào mùa nắng. Vừa lúc ấy, tiên nam Canda cùng vợ hạ sơn và đi quanh quẩn. Đôi tiên tầm nước hoa, ăn phấn hoa, mặc xiêm y bên trong lẫn bên ngoài đều bằng thứ lụa sa dệt từ bông hoa, vừa lắc lư trong đám cây cát đằng( dây leo) vừa vui đùa ca hát bằng một giọng ngọt ngào như mật.

Vị tiên nam tiến đến gần con suối này và tại một chỗ dừng chân bên suối, chàng bước xuống vừa cùng vợ rắc hoa khắp mặt suối vừa vui đùa dưới nước. Khi cả hai vị đã mặc lại xiêm y bằng hoa xong, trên một khoảng cát trắng, sáng láng một tấm bạc, hai vị trải hoa làm sàng tọa và nằm xuống. Vừa lượm được một khúc cây trúc,vị tiên nam bắt đầu thổi sáo, thỉnh thoảng ca hát ngọt ngào như mật rót vào tai, trong lúc tiên nữ uốn lượn đôi tay mềm mại, vừa nhảy vừa hát ca gần đó.

Nhà vua nghe tiếng hát, liền đi rón rén để đừng ai nghe lọt bước chân, vừa đến gần ngắm nghía đôi tiên từ một nơi nấp kín đáo. Vua bỗng nhiên

sinh ra si tình tiên nữ và nghĩ thầm: “Ta muốn bắn chàng kia và sống ở đây với vợ chàng.” Sau đó, vua liền nhắm bắn trọng thương vị tiên nam Canda. Chàng đau đớn thốt lên bốn vần kệ:

1. Chắc hẳn đời ta sắp sửa tàn,

Máu ta đang chảy xiết, tuôn tràn,

Ta dần mất hết nguồn sinh lực,

Hơi thở đang thoi thóp hỡi nàng!

2. Ta đang chìm ngập với đau thương,

Lòng dạ ta đang đốt cháy bừng

Song bởi chính nàng sầu, Nguyệt hỡi,

Mà tim ta cảm xúc khôn lường.

3. Như cỏ cây, ta cứ lụi tàn,

Héo hon như suối cạn khô dần,

Lòng đầy xúc cảm Candā hỡi,

Vì nỗi buồn đau của chính nàng.

4. Dòng lệ tuôn từ cặp mắt ta,

Như mưa chân núi chảy vào hồ,

Bởi vì lòng dạ đầy thương cảm,

Cho nỗi sầu nàng, hỡi Nguyệt Nga!

Bậc Đại sĩ than khóc như vậy qua bốn vần kệ trong khi quằn quại trên sàn tọa bằng hoa, rồi bất tỉnh quay mặt đi. Nhà vua vẫn đứng ở nơi đã nấp. Còn tiên nữ không biết bậc Đại sĩ vừa bị thương, ngay khi ngài vừa than khóc như thế, nàng cũng không hay biết, vì nàng đang say sưa với niềm hoan lạc của mình. Nhưng khi thấy ngài quay đi và nằm bất động, nàng bắt đầu tự hỏi chuyện gì đã xảy ra với vị phu quân. Vội đến gần quan sát chồng, nàng thấy máu đang chảy ra từ miệng vết thương, nên không thể nào chịu đựng nổi cơn đau khủng khiếp trước tình cảnh phu quân yêu quý của mình, nàng kêu gào thất thanh.

“Vị tiên nam ắt hẳn đã chết,” vua thầm nghĩ và bước ra lộ diện. Khi tiên nữ Candā thấy vua, nàng nghĩ thầm: “ Đây hẳn là kẻ cướp đã giết chồng yêu quý của ta,” và nàng run rẩy chạy trốn. Khi đã đứng trên đỉnh đồi, nàng kết tội vua quyết liệt qua năm vần kệ:

5. Ôi khổ thân ta, chúa bạo tàn,

Nhà ngươi đã bắn trọng thương chàng,

Nay chàng nằm đó, trên đất lạnh,

Dưới một gốc cây giữa núi ngàn.

6. Vương tử, sầu đau xé ruột này

Ta mong thái hậu phải đền thay!

Mối sầu đang bóp tim tan nát,

Khi thấy chàng yêu đã chết đây.

7. Vương tử, sầu đau xé ruột này,

Ta mong vương hậu phải đền thay!

Mối sầu đang bóp tim tan nát,

Khi thấy chàng yêu đã chết đây.

8. Mong thái hậu nay khóc phụ hoàng,

Và sau lại phải khóc hoàng nam,

Kẻ vì tham dục đang làm ác

Cho chính chồng ta thật uổng oan.

9. Ước mong vương hậu phải chờ trông

Tình cảnh mất con lẫn mất chồng,

Là kẻ vì tham, làm việc ác

Cho chàng vô tội, chính phu quân.

Sau khi nàng kêu gào than khóc như vậy qua năm vần kệ trên, nhà vua vừa đứng trên đỉnh núi vừa cất tiếng an ủi nàng qua một vần kệ khác.

10. Thôi đừng than khóc, chớ sầu thương,

Ta chắc rừng đêm quáng mắt nàng

Cung điện vua ban nàng diễm phúc,

Nàng làm hoàng hậu của quân vương!

- Ngươi vừa nói gì thế?

Tiên nữ Candā thét lên khi nghe lời này, và nàng cất giọng sư tử hống hùng hồn đáp lời:

11. Không, ta đành kết liễu cuộc đời,

Ta chẳng bao giờ muốn lấy ngươi

Ngươi giết chồng ta nào có tội,

Tất cả vì tham ái ta thôi!

Khi nghe lời này, lòng say mê của vua đối với nàng đều tan hết,sau đó, vua liền ngâm một vần kệ khác nữa:

12. Sống cho thỏa nguyện, hỡi tiên nương,

Thôi hãy quay về đỉnh Tuyết sơn,

Ta biết có nhiều loài thú vật

Ăn toàn cỏ hoa, mến rừng hoang.

Cùng với những lời này, vua bình thản bỏ đi. Nhay khi Candā biết vua đi rồi, nàng bước đến ôm lấy bậc Đại sĩ đem tận đỉnh đồi và đặt ngài nằm trên một chỗ đất bằng phẳng tại đó. Vừa kê đầu ngài lên lòng nàng, nàng vừa than thở qua mười hai vần kệ sau:

13. Đây giữa vùng đồi núi, đỉnh cao

Trong nhiều thung lũng, dưới hang sâu,

Thiếp làm gì nữa, chàng tiên hỡi,

Vì bóng chàng nay, thiếp thấy đâu?

14. Thú rừng lang bạt khắp nơi nơi,

Lá trải trên nhiều chốn đẹp tươi

Thiếp phải làm gì, chàng Nguyệt hỡi,

Vì nay chàng vắng bóng trên đời?

15. Dã thú tung hoành, hoa ngát hương

Lan tràn bao chốn đẹp hoang đường

Thiếp làm gì nữa, chàng tiên hỡi?

Vì chẳng còn đâu thấy bóng chàng?

16. Trong veo, nhiều suối chảy ven đồi,

Hoa dại muôn ngàn phủ khắp nơi,

Thiếp phải làm gì, chàng Nguyệt hỡi,

Vì nay chàng bỏ thiếp đơn côi?

17. Xanh thẳm là đồi núi Tuyết san,

Khi nhìn đồi núi đẹp vô vàn

Thiếp làm gì nữa, chàng tiên hỡi,

Vì chẳng còn đâu thấy bóng chàng?

18. Bao đỉnh Tuyết sơn nhuộm ánh vàng

Nhìn xem đồi núi đẹp huy hoàng,

Thiếp làm gì nữa, chàng tiên hỡi,

Vì thiếp còn đâu thấy bóng chàng?

19. Đồi núi Tuyết sơn đỏ rực lên,

Núi đồi tuyệt diệu lúc nhìn xem!

Thiếp làm gì nữa, chàng tiên hỡi,

Vì thiếp còn đâu thấy bóng tiên?

20. Tuyết sơn đỉnh nhọn vút trời cao,

Đồi núi nhìn xem đẹp biết bao!

Thiếp sẽ làm gì, chàng Nguyệt hỡi,

Vì nay thiếp chẳng thấy chàng đâu?

21. Lấp lánh, Tuyết sơn đỉnh trắng ngần,

Nhìn xem đồi núi đẹp muôn phần!

Thiếp làm gì nữa, chàng tiên hỡi,

Vì chẳng còn trông thấy Nguyệt quân?

22. Tuyết sơn lại đổi sắc cầu vồng,

Tuyệt diệu là khi đứng ngắm trông!

Thiếp phải làm gì chàng Nguyệt hỡi,

Vì không còn được thấy lang quân?

23. Đồi Hương thân thiết với yêu ma,

Khắp chốn phủ đầy vạn cỏ hoa,

Thiếp phải làm gì, chàng nguyệt hỡi,

Vì đâu còn thấy bóng Canda?

24. Thần tiên yêu mến ngọn đồi Hương,

Cây cỏ bao quanh khắp nẻo đường

Thiếp sẽ làm gì, chàng Nguyệt hỡi,

Vì đâu còn thấy bóng chàng thương?

Nàng cứ than thở mãi như vậy, rồi khi cầm tay bậc Đại sĩ đặt lên ngực nàng, nàng thấy tay ngài còn ấm. Nàng nghĩ thầm: “ Canda còn sống đây, ta quyết khiêu khích các thần linh cho đến khi chàng được sống lại!” Rồi nàng lớn tiếng quở trách các thần:

- Chẳng có vị thần nào cai trị cõi trần hay sao? Các ngài đi ngao du ở đâu cả rồi? Chắc hẳn các ngài chết hết rồi nên chẳng còn ai cứu mạng chồng yêu quý của ta đây!

Vì uy lực nỗi khổ đau thống thiết của nàng, chiếc ngai của Sakka( Đế- thích) Thiên chủ nóng rực lên. Khi xét kĩ, ngài thấy rõ nguyên nhân, liền giả dạng một vị Bà- la-môn đến gần nàng, cầm bình nước thần dược rảy lên mình bậc Đại sĩ. Trong chốc lát, thuốc độc mất công hiệu, sắc mặt ngài trở lại tươi tỉnh, ngài cũng không còn biết gì đến chỗ bị thương nữa. Bậc Đại sĩ đứng dậy hoàn toàn hồi phục.

Khi Candā thấy vị phu quân muôn vàn yêu quí của mình đã hoàn toàn bình an, nàng hân hoan quỳ xuống chân Đế- thích Thiên chủ và tán thán ngài qua vần kệ:

25. La- môn, Thánh giả đáng tôn vinh,

Cho phận thiếp đây kém phước lành,

Được thấy phu quân đầy ái kính,

Rảy lên chàng thánh dược hồi sinh!

Sau đó Đế- thích Thiên chủ khuyên nhủ:

-Từ rày về sau, hai vị đừng xuống khỏi đỉnh Nguyệt sơn ra giữa đường đi của loài người nữa, mà cứ ở chốn đây thôi.

Ngài lặp lại câu này hai lần rồi trở về cõi của ngài. Còn Candā hỏi chồng nàng:

- Này phu quân, sao ta lại ở chốn đây nguy hiểm này? Ta hãy mau về đỉnh Nguyệt sơn.

Rồi nàng ngâm vần kệ cuối cùng:

26. Ta hãy lui về đỉnh Nguyệt san,

Nơi khe suối diễm lệ tuôn tràn,

Suối khe phủ ngập đầy hoa lá,

Mãi mãi chốn kia, gió nhẹ nhàng

Thầm thì len qua ngàn cổ thụ,

Mải mê trò chuyện, phút bình an.

Khi bậc Đạo sĩ chấm dứt pháp thoại này, Ngài bảo:

- Không phải chỉ bây giờ, mà ngày xưa cũng thế, công chúa luôn luôn tận tụy và giữ lòng trung thành với Ta.

Rồi Ngài nhận diện tiền thân:

- Vào thời ấy, Anuruddha( A-na-luật-đà) là vua, mẹ của La-hầu-la(Rāhulamātā) là tiên nữ Candā và Ta chính là vị tiên nam.

486. CHUYỆN CHÚA CHIM ƯNG

( TIỀN THÂN MAHĀ UKKUSA)

Dân chúng đang nhen lửa đảo này....

Chuyện này bậc Đạo sĩ kể trong lúc trú tại Kỳ Viên về Mittagandhata, một cư sĩ.

Tương truyền, người này là con cháu một dòng họ đã suy tàn ở Sāvatthi( Xá- vệ), phải nhờ một người bạn đi cầu hôn một thiếu nữ sang trọng. Nhà kia hỏi:

- Thế cậu ấy có bạn bè thân thích nào để có thể giải quyết công việc cần lo liệu chăng?

Nhà trai đáp:

- Không, chẳng có ai cả.

Bên kia bảo:

- Thế thì trước tiên phải kiếm bạn đã.

Người ấy nghe lời khuyên này đi bầu bạn với bốn người giữ cổng thành. Sau đó chàng dần dần kết bạn với những người giữ thành, những nhà thiên văn, nhiều người quý tộc trong triều, ngay cả vị tướng lãnh và phó vương. Nhờ giao thiệp với đám người này, chàng trở thành bạn thân thiết của vua, rồi sau đó là đạo hữu của tám mươi vị Trưởng lão; và nhờ Trưởng lão Ānanda, chàng đến yết kiến chính đức Như Lai. Lúc ấy, bậc Đạo sĩ an trú cả gia đình chàng vào Tam quy và Ngũ giới, vua lại phong cho một chức vụ cao và chàng được biệt danh “Mittagandhaka” hay “người kết giao nhiều bằng hữu”

Vua còn ban cho chàng một dinh cơ lớn rồi ra lệnh cử hành hôn lễ cho chàng, nên tất cả mọi người từ vua chúa trở xuống đều mang tặng vật đến nhà. Lúc ấy, vợ chàng nhận được một tặng vật của vua ban, rồi tặng vật của vị Đại tướng quân, tặng vật của vị Phó vương, cứ thế dân chúng toàn thành đều đến nhà nàng. Vào ngày thứ bảy, đôi tân hôn ấy tổ chức đại lễ để mời đấng Thập Lực, nhiều vật phẩm cúng dường cao sang được đem dâng đức

Phật vàTăng chúng lên đến năm trăm vị Tỷ- kheo. Cuối buổi lễ, đôi tân hôn nhận lời tùy hỷ công đức từ đức Phật và được an trú vào Sơ quả Dự Lưu.

Trong Chánh pháp đường, hội chúng nói đến chuyện này:

- Này các Hiền giả, cư sĩ Mittagandhaka theo lời vợ khuyên nhủ, và nhờ nàng, đã trở thành bạn của mọi người, được vinh quang tột bực từ vua ban; và sau khi thành thân hữu của bậc Đạo sư, đôi vợ chồng đã được an trú vào Sơ quả Dự Lưu.

Bậc Đạo sư đi vào và hỏi Tăng chúng đang bàn luận gì. Các vị thưa với Ngài. Ngài bảo:

- Đây không phải là lần đầu tiên, này các Tỷ-kheo, người này nhận được vinh quang nhờ nữ nhân kia. Ngày xưa, khi còn là súc sinh, nhờ lời khuyên của nàng nên vị ấy đã kết bạn rất nhiều và thoát khỏi sự lo âu về tính mạng bầy con trẻ.

Nói vậy xong, Ngài kể một câu chuyện quá khứ.

Một thưở nọ, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba- la- nại, một số người ở vùng biên địa thường cư trú tại nơi nào họ có thể kiếm thực phẩm nhiều nhất, như sống trong rừng và bắn giết những loài thú vật đông đúc tại đó để lấy thịt cho họ và gia đình họ. Không xa làng của họ là một cái hồ rộng, về phía nam bờ hồ đó có một con chim ưng trống, phía tây là một con chim ưng mái; phía bắc là một sư tử, chúa của mọi loài dã thú; phía đông là một chim ưng biển( đại bàng), chúa loại chim và ở giữa là một con rùa sống trên một hòn đảo nhỏ.

Chim ưng trống đến hỏi chim ưng mái làm vợ. Chim mái bảo:

- Chàng có bạn bè nào không?

Chim trống đáp:

- Thưa cô nương, không.

- Ta cần phải có vài chim bạn bảo vệ ta chống lại mọi nguy hiểm hay chuyện rắc rối có thể xảy ra, vậy chàng phải đi kiếm vài chim bạn.

- Ta phải làm bạn với ai đây?

- Ô kìa, với Đại bàng chúa sống trên bờ phía đông chứ còn ai nữa, rồi với sư tử ở phía bắc và rùa ở giữa hồ này.

Chàng theo lời khuyên của nàng và làm như vậy. Sau đó, đôi chim

sống với nhau trong một cái tổ do chúng xây lấy; cũng cần nói thêm rằng trên một hòn đảo nhỏ trong hồ này có một cây Kadamba mọc, bốn phía là nước bao quanh. Sau đó, chúng sinh được hai chim trống.

Một ngày kia, khi lông cánh đôi chim non còn non nớt, có vài người trai làng đi săn mồi khắp rừng suốt ngày mà chẳng kiếm được gì cả. Vì không muốn trở về làng tay không, họ đi xuống hồ bắt rùa cá; họ lên đảo, nằm dưới bóng cây Kadamba và đang lúc bị ruồi, muỗi, bọ chích đốt thật khổ sở, họ nhóm lửa lên đuổi muỗi mòng bằng cách chà xát củi khô vào nhau và hun khói. Khói đùn lên làm khó chịu bầy chim, khiến đôi chim non kêu lên chim chiếp.

Đám dân làng bảo nhau:

- Kìa, có tiếng chim!

- Nào đốt lửa nhanh lên! Ta không thể nằm nhịn đói ở đây mà trước khi nằm ngủ, ta phải ăn một bữa thịt chim rừng chứ!

Họ nhóm lửa làm cho ngọn lửa cao dần. Song chim mẹ nghe tiếng động ấy nghĩ thầm: “Những người này muốn ăn con ta. Ta phải kiếm bạn để cứu nhà ta khỏi hiểm họa này. Ta muốn bảo chim trống đi đến chúa chim ưng kia.” Rồi chim mái bảo:

- Này chàng, hãy đi báo cho chim ưng chúa biết mối nguy hiểm đang đe dọa các con ta.

Và nó ngâm vần kệ này:

1. Dân chúng đang nhen lửa đảo này

Để ăn bầy trẻ chốc liền đây,

Hỡi chàng, mau bảo cùng bè bạn

Nguy hiểm con ta cấp báo ngay.

Chim trống liền bay hết tốc lực đến chỗ kia và kêu lên để báo hiệu cho nó đến. Khi được phép, nó đến gần Đại bàng chúa và kính chào. Chim Ưng chúa bảo:

- Tại sao bạn đến?

Chim trống liền ngâm vần kệ thứ hai

2. Chim chúa là ngài, hỡi chúa công,

Nay ta tìm chốn chúa an thân,

Dân làng săn muốn bắt bầy trẻ,

Xin chúa ban cho bạn nỗi mừng.

Chim đại bàng bảo chim ưng trống:

- Đừng sợ.

Vừa an ủi, nó vừa ngâm vần kệ thứ ba:

3. Đúng lúc hay không, bậc trí nhân

Kết giao cùng bảo vệ thân bằng,

Vì chim ưng hỡi, ta hành động,

Bạn thiện giúp nhau những lúc cần.

Sau đó, chim đại bàng chúa hỏi tiếp:

- Này bạn, thế dân làng đã trèo lên cây chưa?

- Họ chưa trèo lên, họ chỉ mới chất củi lên để đốt lửa.

- Vậy bạn nên trở về mau và an ủi hiền thê của bạn rồi nói ta đến ngay.

Chim ưng làm theo lời. Chim đại bàng chúa cũng đi, và từ một nơi gần cây kadamba, nhìn đám người ấy leo lên và đậu trên một ngọn cây. Ngay khi một người trèo lên đến gần tổ chim, chim đại bàng chúa liền nhào xuống hồ, dùng đôi cánh và mỏ rảy nước lên đám lửa đang cháy khiến chúng tắt hết. Đám người ấy trèo xuống, nhóm ngọn lửa khác để nấu bầy chim, rồi khi chúng trèo lên, chim đại bàng chúa lại dập ngọn lửa lần nữa. Cứ thế, khi lửa được nhóm lên là chim dập tắt đi. Cho đến nửa đêm, chim đại bàng chúa đã kiệt sức, lớp da dưới bụng trầy ra xơ xác dần, đôi mắt rướm máu. Thấy thế, chim mái bảo chim trống:

- Này phu quân, đại bàng chúa đã mệt lả rồi, hãy đi đến báo cho bạn rùa, để chim đại bàng chúa được nghỉ ngơi.

Khi nghe vậy, chim ưng trống đến gần chim đại bàng chúa, ngâm kệ bảo bạn:

4. Bạn thiện giúp nhau, việc ấy cần,

Ngài làm vì xót bạn gian nan,

Bình an con trẻ, ngài còn sống

Cẩn thận, đừng cho thể lực tàn.

Khi nghe lời này, chim đại bàng chúa cất cao giọng sư tử hống ngâm vần kệ thứ năm:

5. Khi ta canh giữ ở cây này,

Ta chẳng lo rằng nếu chẳng may

Ta mất mạng mình vì chúng bạn,

Thiện nhân hành động vẫn như vầy.

Thế nên bạn hãy làm vì bạn,

Dù chính đời mình kết liễu ngay.

Còn vần kệ thứ sáu này do bậc Đạo sư ngâm phát xuất từ Trí tuệ tối thắng của Ngài, còn Ngài tán thán công đức của chim Đại bàng chúa:

6. Vương điễu noãn sinh lượn cõi không

Đã làm một việc khổ vô cùng,

Chúa ưng, trước lúc màn đêm xuống,

Canh giữ bầy chim nhỏ vạn an.

Sau đó chim ưng trống nói:

- Xin hiền hữu chúa chim Đại bàng hãy nghỉ ngơi chốc lát.

Rồi nó bay đi đến con rùa, đánh thức rùa dậy.

Rùa hỏi:

- Này bạn, đến có việc gì vậy?

- Có mối nguy hiểm như vậy xảy ra với chúng tôi, và chim Đại bàng chúa đã chịu khổ nhọc hết sức từ canh một, nay gần kiệt lực, cho nên tôi phải đến gặp bạn.

Cùng với những lời này, nó ngâm vần kệ thứ bảy:

7. Cho dầu những kẻ bị sa chân

Qua lắm việc làm ác, bất nhân,

Cũng có cơ vươn mình tiến được,

Nếu xin nhờ giúp đỡ khi cần.

Các con ta gặp khi nguy khốn,

Ta chẳng bay ngay đến bạn vàng,

Hỡi bạn ngâm mình trong đáy nước,

Giúp nhà tôi, hãy vội lên đàng.

Khi nghe vậy, rùa ngâm vần kệ khác:

8. Thiện nhân đối với một thân bằng,

Cho cả đồ dùng lẫn bản thân,

Vì bạn, hỡi ưng, ta hoạt động,

Thiện nhân giúp đỡ bạn khi cần.

Chú rùa con, nằm không xa đó,nghe tiếng cha nói liền suy nghĩ: “ Ta không muốn cha ta phải nhọc sức, mà ta sẽ lãnh phần của cha ta.” Vì vậy, chú ngâm vần kệ thứ chín:

9. Xin cha an dưỡng, hỡi cha thân,

Việc của cha, con sẽ lãnh phần.

Con phụng sự cha là tốt nhất,

Con đi cứu cả tổ chim bằng.

Rùa cha đáp lời con qua vần kệ:

10. Cứ làm việc thiện, hỡi rùa con,

Con phải giúp cha, thật chánh chơn,

Song chúng chỉ tha bầy trẻ nhỏ,

Vì cha, người thầy lớn khôn ngoan.

Cùng với những lời này, rùa bảo chim ưng bay về và thêm:

- Này bạn ơi, đừng sợ. Nhưng bạn cứ đi trước rồi ta sẽ theo sau lập tức.

Rùa lặn xuống nước, lượm một ít bùn, đến đảo dập tắt ngọn lửa và nằm im. Lúc ấy, đám dân làng kêu lên:

- Này, tại sao phải nhọc công về bầy chim ưng con thế kia? Ta hãy lật con rùa đáng ghét này lên mà giết nó cũng vừa đủ cho cả bọn ta mà.

Vì thế, họ hái ít cây leo, bện thành sợi dây, nhưng khi họ đã buộc chặt dây ở chỗ này chỗ kia rồi, và xé cả quần áo để dùng vào việc này, họ lại không thể lật con rùa lên được. Con rùa cứ lôi họ đi theo nó rồi nhào xuống nước sâu. Bọn người ấy nôn nóng bắt rùa đến độ cũng nhào xuống theo, lội bì bõm, bắn nước lên tung tóe và uống nước đầy bụng. Họ bảo nhau:

- Này cứ xem đi, chim ưng chúa cứ làm tắt ngọn lửa của ta đến nửa đêm, nay thì con rùa làm ta rơi xuống nước và uống nước nhiều, thật quá khổ sở. Thôi ta cố nhen ngọn lửa khác, rồi đến sáng mai sẽ ăn được bầy chim ưng con.

Sau đó, họ lại bắt đầu nhóm lửa. Chim ưng mái nghe tiếng ồn ào của bọn người này, liền bảo:

- Này chàng, sớm muộn gì, bọn người này cũng xé xác các con ta rồi mới chịu đi. Vậy chàng hãy đến báo cho bạn sư tử biết chuyện.

Lập tức, chàng chim ưng đến gặp sư tử, sư tử này hỏi tại sao chim ưng đến giờ bất thường như vậy. Chim ưng liền kể cho sư tử nghe mọi việc từ đầu và ngâm vần kệ thứ mười một:

11. Oai hùng bậc nhất của muôn loài,

Loài thú vật kia lẫn mọi người

Chạy đến anh hùng lúc hoảng sợ,

Chim non gặp nạn, giúp nhà tôi,

Ngài là chúa tể muôn loài đó,

Vì thế nên tôi phải đến nơi.

Nghe nói vậy, sư tử ngâm vần kệ nữa:

12. Ta giúp chim ngay, hỡi bạn Ưng!

Mau, ta đi giết bọn cừu nhân,

Hiển nhiên, bậc trí nhiều thông hiểu

Cần gắng công che chở bạn thân.

Nói vậy xong, sư tử bảo chim ưng ra về, còn dặn thêm:

- Thôi bây giờ hãy về đi và an ủi các con dại.

Rồi sư tử tiến lên, đập tung tóe nước hồ trong suốt. Khi bọn dân làng thấy sư tử đến gần, họ sợ chết khiếp cả, liền kêu lên:

- Chim đại bàng chúa thổi tắt củi lửa của ta, con rùa làm ta mất quần áo đang mặc, song giờ đây ta tàn đời rồi! Con sư tử này sẽ giết chết chúng ta lập tức

Họ liền chạy tứ tán. Khi sư tử đến gốc cây, chẳng còn thấy gì nữa. Sau đó chim ưng chúa, chim ưng trống, con rùa đều tiến lên vây quanh sư tử. Sư tử bảo cho chúng biết ích lợi của tình bằng hữu và nói:

- Từ rày về sau, hãy cẩn thận đừng để tan vỡ mối tình bằng hữu thân ái. Với lời khuyên này, sư tử ra đi. Rồi bọn kia cũng về chốn ở của riêng mình.

Chim ưng mái nhìn con tự nghĩ: “Nhờ tình bằng hữu mà các con ta được trả lại cho ta.” Và trong lúc chim mái vui mừng, nó vừa nói với chim trống, vừa ngâm vần kệ nêu rõ hiệu lực của tình bằng hữu:

13. Rõ ràng kết bạn hữu đầy nhà,

Gặp bạn hiền, hoan lạc hiện ra,

Tên bắn trên quân bào bất lợi,

Ta mừng, an ổn các con ta.

14. Nhờ công giúp của bạn chân tình,

Chim bạn đến mong góp sức mình,

Đối đáp, chim non kêu ríu rít

Làm say lòng mẹ với âm thanh.

15. Người khôn nhờ bạn giúp bàn tay,

Sống với đàn con hạnh phúc đầy,

Ta với chồng con cùng đứng vững

Vì thân bằng hữu mến thương lây.

16. Dân cần bảo vệ bởi vua quan,

Những vị tình thân hữu vẹn toàn,

Hạnh phúc chàng mong, uy lực đủ

Là người hưng thịnh, lắm thân bằng.

17. Này Ưng, cần phải kiếm thân bằng

Dù bạn nghèo hèn hoặc yếu non,

Nay hãy xem , nhờ tình thắm thiết

Ta và gia quyến thảy bình an.

18. Chim ưng tìm được bậc anh hùng

Để đóng vai chim bạn thiết thân

Ưng hỡi, như đôi ta hạnh phúc,

Chim kia cũng hạnh phúc trong lòng.

Như vậy, chim mái nêu rõ đặc tính của tình bằng hữu qua sáu vần kệ. Từ đó, đám bạn hữu sống với nhau suốt đời không làm đứt đoạn sợi dây thân ái, rồi lúc mạng chung chúng đều đi theo nghiệp của mình.

Sau khi chấm dứt Pháp thoại, bậc Đạo sư bảo:

- Này các Tỷ-kheo, đây không phải là lần đầu tiên người này được hạnh phúc nhờ vợ mình, mà trước kia cũng vậy.

Cùng với những lời này, Ngài nhận diện tiền thân:

- Vào thời ấy, đôi vợ chồng này là đôi chim ưng, Rāhula( La- hầu- la) là rùa con, Moggallāna( Mục- kiền- liên) là rùa cha, Sāriputta( Xá- lợi- phất) là chim ưng chúa và Ta chính là sư tử kia.

487. CHUYỆN NAM TỬ UDDĀLAKA

( TIỀN THÂN UDDĀLAKA)

Hàm răng bẩn, áo da dê, tóc bện…

Chuyện này bậc Đạo sư kể trong lúc trú tại Kỳ Viên về một người gian dối.

Người này, mặc dù đã đặt cuộc đời mình vào Giáo pháp đưa đến giải thoát, trong lúc muốn kiếm lợi dưỡng cần dùng để sống, đã hành động lừa đảo cả ba mặt. Tăng chúng đều rõ ra những ác hạnh của người này trong lúc bàn luận tại Chánh pháp đường:

- Này các Hiền giả, người đó sau khi đã đặt hết cuộc đời mình vào Chánh pháp của đức Phật đưa tới giải thoát, lại sống lừa dối kẻ khác!

Bậc Đạo sư bước vào, và muốn biết Tăng chúng đang bàn luận gì tại đó. Tăng chúng trình với Ngài, Ngài bảo:

- Đây không phải là lần đầu tiên, kẻ ấy trước kia cũng đã lừa dối rồi.

Nói vậy xong, Ngài kể một chuyện quá khứ.

Một thuở nọ, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, Bồ-tát là một vị Tế sư rất thông thái. Một ngày kia, ngài vào vườn hoa để giải trí, chợt thấy một cô gái có sắc đẹp lẳng lơ, đâm say mê nàng và đem nàng về nhà mình chung sống.

Khi thấy mình thọ thai, nàng liền bảo ngài:

- Thưa Đại quan, thiếp đã có thai, khi sinh con, thiếp muốn đặt tên cho nó theo danh tánh của tổ phụ nó.

Song ngài suy nghĩ: “Chẳng bao giờ tên họ của một dòng quý tộc lại đặt cho đứa con hoang của một nô tỳ.” Vì thế, ngài bảo:

- Này ái nương, cây này tên là Uddāla( quế), nàng có thể đặt tên con là Uddālaka vì nó thọ thai ở gốc cây này.

Sau đó, ngài cho nàng một chiếc nhẫn có dấu hiệu riêng và bảo:

- Nếu nó là con gái, hãy dung chiếc nhẫn này mà nuôi dưỡng nó cho

lớn khôn, còn nếu là con trai thì hãy đem đến cho ta lúc nó trưởng thành.

Đến kỳ hạn, nàng sinh hạ một con trai và đặt tên là Uddālaka. Khi chàng trai lớn lên, chàng hỏi mẹ:

- Mẹ ơi, cha con là ai thế?

- Là vị Tế sư đấy con ạ.

- Nếu vậy con sẽ học các kinh thánh.

Thế là khi nhận được chiếc nhẫn từ tay mẹ và số học phí dành cho thầy giáo, chàng lên đường đi đến Takkasilā, và học ở đó với một giáo sư lừng danh thế giới.

Trong thời gian học tập, chàng thấy một đám người tu khổ hạnh .

Chàng suy nghĩ: “Đám người kia chắc chắn phải có kiến thức vẹn toàn, vậy ta muốn học hỏi ở họ.” Vì thế, chàng từ giã thế tục, và vì chàng ước mong được kiến thức, nên làm việc phục dịch các vị này, chỉ yêu cầu các vị ấy dạy lại cho chàng mọi kiến thức thông thái của họ. Thế rồi, các vị ấy dạy cho chàng mọi điều hiểu biết, song giữa đám năm trăm người ấy chẳng có ai vượt chàng về kiến thức cả, chàng là người thông thái nhất.

Sau đó đám người ấy tụ tập lại và bầu chàng làm thầy. Chàng bảo họ:

- Thưa các Tôn giả, các ngài sống suốt đời ở trong rừng ăn toàn hoa quả, củ rừng. Tại sao các ngài không đi đến chỗ của người thế tục?

- Thưa Tôn giả, người đời muốn cúng dường chúng ta, nhưng lại muốn chúng ta trả ơn bằng cách thuyết pháp, họ hay hỏi ta nhiều chuyện lắm. Vì sợ điều này nên chúng ta không muốn đến giữa người đời.

Chàng đáp:

- Thưa các Tôn giả, nếu các ngài có ta cùng đi thì cứ để một vị Chuyển luân vương cật vấn, một mình ta sẽ giải đáp ổn thỏa, chớ sợ gì cả.

Thế là chàng cùng hội chúng đi du hành khất thực để sống và cuối cùng đến Ba-la-nại, trú ngụ trong vườn ngự uyển. Hôm sau, cùng với cả đám ấy chàng khất thực ở một làng trước cổng thành. Dân chúng bố thí rất nhiều. Ngày hôm sau nữa, các nhà tu khổ hạnh đi qua kinh thành, dân chúng lại bố thí rất nhiều. Vị khổ hạnh Uddālaka nói lời tùy hỷ công đức rồi giải đáp các lời chấp vấn. Dân chúng rất hoan hỷ và lại cúng dường phong phú cho hội chúng mọi thứ cần dùng.

Toàn kinh thành vang dậy tin đồn:

- Một vị giáo sư thông thái mới đến, một vị Thánh nhân khổ hạnh.

Và vua nghe được tin đó. Nhà vua hỏi:

- Các vị ấy đang ở đâu?

Dân chúng tâu:

- Trong ngự uyển.

Nhà vua bảo:

- Tốt lắm, hôm nay ta sẽ đi thăm các vị ấy.

Một người đi báo với Uddālaka:

- Đức vua sẽ đến viếng các Tôn giả hôm nay.

Chàng gọi hội chúng lại và bảo:

- Này các tôn giả, đức vua sắp đến, hãy chiếm cho được ân vua trong một ngày cũng đủ cho cả đời người.

- Vậy ta phải làm gì, thưa Sư trưởng?

Chàng đáp:

- Một vài vị phải chịu khổ hình treo người lủng lẳng, vài vị phải ngồi xổm dưới đất, vài vị nữa nằm trên giường chông, vài vị khác chịu khổ hạnh với năm ngọn lửa, thêm vài vị ngâm mình xuống nước và vài vị tụng Thánh kinh ở chỗ này chỗ nọ.

Các vị ấy làm y lời

Chính chàng cùng độ mười vị hiền giả ngồi trên một chỗ đã soạn sẵn có lót gối dựa, bàn luận với nhau; có một quyển sách đẹp cân xứng nằm trên một cái giá mực sang trọng bên cạnh chàng và thính chúng vây quanh.

Lúc ấy, vua và vị Tế sư cùng với đám tùy tùng đông đảo bước vào ngự uyển, và vua khi thấy tất cả hội chúng ở đây đang chuyên chú trong dáng điệu khổ hạnh như vậy, vua rất hoan hỷ, nghĩ thầm: “ Các vị này đều giải thoát khỏi nỗi lo âu về các cõi dữ ở đời sau rồi.” Khi đến gần Uddālaka, vua ân cần đảnh lễ và ngồi xuống một bên. Rồi với lòng hân hoan, vua bắt đầu nói chuyện với vị Tế sư và ngâm vần kệ đầu:

1. Hàm răng bẩn, áo da dê, tóc bện,

Miệng thì thầm lời thánh đạo bình an,

Chẳng từ nan nhiều phương tiện hiền nhân,

Chắc đã đạt Chân như và Giải thoát.

Nghe vậy, vị Tế sư nghĩ:

- Đức vua hoan hỷ ở một chỗ đáng lẽ không nên hoan hỷ, vậy ta không được giữ yên lặng.

Rồi ngài ngâm vần kệ:

2. Một trí nhân có thể làm ác hạnh,

Một trí nhân có thể chẳng chánh chân,

Ngàn câu Vệ- đà chẳng tạo an toàn,

Khi việc hỏng, hoặc cứu người lâm nạn.

Khi Uddālaka nghe những lời này, liền nghĩ thầm: “ Vua hài lòng về những vị khổ hạnh này, song vị Tế sư lại đụng ngay vào mõm con bò khi chạy quá nhanh, làm rơi đồ dơ vào đĩa cơm đã dọn sẵn. Ta phải nói chuyện với vị ấy mới được.” Vì thế, chàng đáp lời ngài qua vần kệ thứ ba:

3. Ngàn câu Vệ-đà chẳng tạo an toàn,

Khi việc hỏng, hoặc cứu người nguy khốn,

Kinh Vệ- đà hẳn là đồ vô dụng,

Chánh đạo là làm chánh, tự điều thân.

Vị Tế sư nghe vậy, liền ngâm vần kệ thứ tư:

4. Không phải thế, Vệ-đà không vô dụng,

Dù tự điều thân là đạo chánh chân,

Học Vệ- đà vẫn mang lại vinh quang,

Song ta đạt tối an nhờ chánh hạnh.

Bấy giờ, Uddālaka suy nghĩ: “ Gây gổ với vị này sẽ không bao giờ ích lợi đâu. Nếu ta bảo ngài ta chính là con trai của ngài, ngài phải thương yêu ta. Vậy ta phải quyết cho ngài biết ta là con của ngài.” Thế rồi chàng ngâm vần kệ thứ năm:

5. Cha mẹ và thân quyến họ hàng

Đòi ta chăm sóc với yêu thương,

Mẹ cha là bản thân con đó,

Con Uddāla chính búp non

Từ gốc rễ nhà ngài quý tộc,

Thưa ngài, Tôn giả Bà-la-môn.

Ngài hỏi:

- Thế con chính là Uddālaka đấy ư?

Chàng đáp:

- Thưa, chính phải.

Sau đó, ngài hỏi:

- Trước kia, ta đã cho mẹ con một vật làm tin, nay nó đâu rồi?

Chàng đáp:

- Thưa Tôn giả Bà-la-môn, chính nó đây!

Rồi chàng trao chiếc nhẫn cho ngài. Ngài nhận ra chiếc nhẫn rồi bảo:

- Con là một Bà-la-môn hẳn nhiên rồi, song có biết phận sự của một Bà-la-môn chăng?

Ngài hỏi về các phận sự này qua vần kệ thứ sáu:

6. Điều gì thành tựu một La-môn?

Vị ấy làm sao được thiện toàn?

Hãy nói thế nào người chánh hạnh

Làm sao đạt hạnh phúc Niết- bàn?

Uddālaka giải thích việc ấy qua vần kệ thứ bảy:

7. Bỏ đời, sùng bái lửa thiêng hồng,

Vung gậy, tế đàn, rảy nước trong,

Phận sự làm xong, người tán tụng,

La-môn như vậy được an lòng.

Vị tế sư lắng nghe chàng kể các phận sự của một vị Bà- la- môn như vậy, xong ngài ngâm vần kệ thứ tám để phê bình chuyện ấy như sau:

8. Rảy nước không làm sạch đạo nhân,

Thiện toàn chẳng phải việc đăng đàn,

Cũng không an ổn và thân ái,

Chẳng đạt tối cao, lạc Niết- bàn.

Nghe thế, Uddālaka lại hỏi:

- Nếu việc này không làm thành một Bà-la-môn, thế thì việc gì?

Và chàng ngâm vần kệ thứ chín:

9. Điều gì thành tựu hạnh La-môn?

Vị ấy làm sao được thiện toàn?

Xin bảo thế nà người chánh hạnh

Làm sao thành tựu lạc Niết- bàn?

Vị Tế sư đáp lời qua vần kệ khác:

10. Người không của cải, chẳng nương đồng,

Không có họ hàng, chẳng ước mong,

Chẳng thiết cuộc đời, không ái dục,

Hoặc không ác hạnh, thảy đều không,

Đạo nhân vậy đạt tâm thanh tịnh,

Giữ phận chánh chân, được tán đồng.

Sau đó, Uddālaka, lại ngâm kệ nữa:

11. Công, nông, giáo sĩ đến vua quan,

Nô lệ, chiên-đà, các tiện dân,

Tất cả những người đầy trắc ẩn

Đều thành tựu cựu lạc Niết- bàn.

Vậy ai cao trọng, ai hèn kém

Giữa các Thánh hiền tối thượng chăng?

Khi đó, vị Bà-la-môn kia ngâm vần kệ rõ ràng không có ai cao, ai thấp khi đã đạt Thánh quả:

12. Công, nông, giáo sĩ đến vua quan,

Nô lệ, chiên-đà, các tiện dân,

Tất cả những người đầy trắc ẩn

Đều thành tựu cựu lạc Niết- bàn.

Chẳng ai cao trọng, ai hèn kém

Giữa các bậc hiền Thánh đại nhân.

Song Uddālaka phê bình điểm này bằng cách ngâm vần kệ:

13. Công, nông, giáo sĩ đến vua quan,

Nô lệ, chiên-đà, các tiện dân,

Tất cả những người này đức hạnh

Đều thành tựu cực lạc Niết- bàn,

Chẳng ai cao trọng, ai hèn kém

Giữa các bậc hiền Thánh đại nhân;

Giáo sĩ, vậy ngài vô tích sự,

Hư danh địa vị, hẳn rồi chăng?

Đến đây, vị Tế sư ngâm đôi vần kệ nữa, cùng với một ví dụ:

14. Với tấm vải thô nhuộm đủ màu,

Ngôi đình được dựng, mái đình cao,

Đỉnh tròn, rực rỡ đầy màu sắc,

Bóng đổ một màu vẫn giống nhau.

15. Vậy khi nhiều kẻ đạt thanh tâm

Tại chính nơi đây, giữa cõi trần,

Người thiện thấy toàn là bậc Thánh,

Chẳng hề hỏi huyết thống nguồn căn.

Bấy giờ, Uddālaka không còn nói gì được nữa, nên chàng ngồi yên lặng. Lúc ấy, vị Tế sư Bà-la-môn nói với vua:

- Tâu Đại vương, tất cả bọn này đều là phường dối trá, toàn cõi Diêm-phù sẽ bị suy tàn vì nạn lừa đảo kia. Xin Đại vương hãy khuyến dụ Uddālaka từ bỏ việc hành trị khổ hạnh của nó và làm Tế sư theo gót hạ thần, lại cho phép đám người này khỏi phải tụ tập khổ hạnh rồi cho chúng đủ gươm, giáo, mộc để làm tùy tùng của Đại vương.

Vua chấp nhận, làm theo lời ngài dạy và tất cả bọn ấy đều đến phụng sự vua.

Khi bậc Đạo sư đã chấm dứt Pháp thoại, Ngài bảo:

- Này các Tỷ-kheo, đây không phải là lần đầu tiên, mà kẻ này trước kia cũng đã làm một tên lừa đảo.

Rồi Ngài nhận diện tiền thân:

- Vào thời ấy, Tỷ-kheo gian dối này là Uddālaka, Ānanda là vua và Ta chính là vị Tế sư.

488. CHUYỆN CỦ SEN

( TIỀN THÂN BHISA)

Mong nhiều trâu ngựa, lắm kim ngân…

Chuyện này do bậc Đạo sư kể trong lúc trú tại Kỳ Viên về một Tỷ- kheo thối thất.

Trường hợp này cũng sẽ xuất hiện trong số 531, Tiền thân Kusa. Ở đây, một lần nữa, bậc Đạo sư hỏi:

- Này Tỷ-kheo, có đúng là ông đã thối thất chăng?

- Bạch Thế Tôn, quả đúng vậy.

- Vì cớ gì?

- Bạch Thế Tôn, vì ác dục.

- Tại sao, này Tỷ-kheo, ông lại thối thất, sau khi đã hành trì đạo lý này trước khi đưa đến Giải thoát, và tất cả chỉ vì ác dục? Ngày xưa, trước khi đức Phật ra đời, những bậc trí nhân khởi đầu cuộc sống tu hành, ngay cả những vị ngoại đạo cũng đã phát hạnh nguyện và đoạn trừ ngay các tưởng khởi lên có liên hệ các dục hoặc sức cám dỗ của dục.

Nói vậy xong, Ngài kể một chuyện quá khứ.

Một thuở nọ, khi vua Brahmadatta trị vì tại Ba-la-nại, Bồ-tát được sinh làm con trai của một đại danh gia Bà-la-môn có tài sản đến tám trăm triệu đồng tiền. Gia đình đặt tên ngài là Mahā Kañcana hay Đại chúa tể Hoàng kim. Vào lúc ngài mới biết đi chập chững, một bé trai khác lạ sinh ra đời trong nhà vị Bà-la-môn ấy và được đặt tên là Upakañcana hay Tiểu chúa tể Hoàng kim. Cứ như vậy, bảy nam nhi liên tiếp ra đời và cuối cùng là một quý nữ, được đặt tên là Kañcanadevi hay Công nương Hoàng kim.

Khi Mahā Kañcanda lớn lên, ngài đi học tập tại Takkasilā đầy đủ mọi môn học thuật rồi ngài trở về nhà. Lúc ấy, song thân ngài muốn lập cho ngài một gia thất riêng. Hai vị bảo:

- Cha mẹ sẽ tìm cho con một thiếu nữ nhà lành để kết bạn xứng đáng với con, rồi con sẽ yên bề gia thất.

Song ngài đáp:

- Thưa cha mẹ, con không muốn lập gia đình. Đối với con, ba cõi sinh hữu đều như lửa đốt, bị trói buộc xiềng xích như ngục tù, đáng ghê tởm tựa đống phân. Con chẳng hề có ý nghĩ gì về việc đó, dù chỉ là trong giấc mộng. Cha mẹ có các con trai kia, xin bảo chúng làm chủ gia đình và để cho con yên thân.

Dù hai vị van nài ngài nhiều lần, nhờ bạn hữu của ngài đến năn nỉ ngài tận miệng, ngài cũng chẳng muốn gì về việc ấy cả. Sau đó, bạn bè hỏi ngài:

- Này hiền hữu, thế bạn muốn gì mà bạn chẳng thiết tha đến việc tận hưởng tình yêu và lạc thú?

Ngài bảo họ, ngài đã từ bỏ thế tục. Khi song thân hiểu việc này, hai vị đề nghị việc kia với các con trai thứ, nhưng chẳng ai chịu nghe cả, ngay cả nương tử Kañcana cũng không. Dần dà cha mẹ qua đời. Trí giả Mahā Kañcana làm lễ an táng song thân xong, với kho tang tám trăm triệu ấy, ngài phân phát hào phóng cho tất cả đám hành khất và du sĩ; rồi ngài đem sáu em trai cùng em gái, một gia nhân và một nữ tỳ, cùng một người bạn đường, ngài làm đại sự xuất gia và sống ẩn dật trong dãy Tuyết sơn.

Tại đó, trên một vùng đất vừa ý gần một hồ sen, các vị xây một khu am thất ẩn cư tu hành và ăn toàn trái cây, củ rừng. Khi họ vào rừng, chỉ đi từng người một, nếu có vị nào thấy trái cây hay lá rau gì liền gọi các vị kia. Và tại đó, vừa bảo nhau những điều gì nghe thấy được, các vị vừa thu lượm các thức ăn sẵn có, chẳng khác gì cái chợ nhỏ trong làng. Song bậc Sư trưởng, vị khổ hạnh Mahā Kañcana lại nghĩ thầm: “ Ta đã bỏ qua cả gia sản tám trăm triệu và sống đời tu hành, rồi để ham đi quanh quẩn kiếm trái rừng, thật chẳng hợp lý. Từ nay, ta muốn một mình ta đi lượm trái rừng thôi.” Sau đó, trở về nhà, buổi tối, ngài tập hợp mọi người lại và nói cho họ biết ý định của ngài:

- Các em cứ ở đây, và tụ tập đời ẩn sĩ, để ta đi hái quả cho các em.

Nghe vậy, Upakañcana và các người kia ngắt lời:

- Chúng tiểu đệ đã theo hiền huynh đi tu hành, vậy chính hiền huynh phải ở nhà và tụ tập đời ẩn sĩ, và hiền muội cũng ở nhà nữa, cùng với nữ tỳ. Tám người chúng em thay phiên nhau đi hái quả, còn ba người ở nhà khỏi làm việc ấy.

Ngài đồng ý. Từ đó, tám người này thay phiên nhau đem trái cây về từng người một. Các người kia nhận được phần chia trong số kiếm được và đi về am thất của mình, rồi ở trong lều tranh riêng của mỗi người. Như vậy, các vị ấy không gặp gỡ nhau nếu không có duyên cớ. Người nào đến phiên mang thức ăn vào để ở một khu đất có rào thì đặt trên một phiến đá phẳng, chia ra mười một phần, rồi đánh cồng lên, rồi lấy phần mình đi về nhà mình. Khi nghe tiếng cồng, các vị kia đến, không chen lấn nhau mà theo đúng lễ nghi trật tự, nhận phần mình đã được chia từ các thức kiếm được, rồi trở về nhà mình mới ngồi ăn và sau đó lại tiếp tục hành thiền, tu tập khổ hạnh.

Sau một thời gian, họ lượm được các củ sen để ăn và sống tại đó, tự hành xác với lửa nóng như thiêu như đốt và các loại cực hình khác, nên các giác quan đều tê liệt cả, trong khi họ cố hết sức để nhập định.

Vì công hạnh sáng chói của họ, chiếc ngai của Sakka( Đế- thích) Thiên chủ rung động lên. Ngài bảo:

- Các vị này chỉ thoát khỏi tham dục thôi, hay họ là các vị hiền nhân rồi? Họ có phải hiền nhân chăng? Nay ta muốn tìm hiểu xem sao.

Thế là nhờ thần lực của mình, suốt ba ngày, Thiên chủ làm cho phần thực phẩm của bậc Đạo sư biến mất.

Ngày đầu tiên, khi không thấy phần mình, ngài nghĩ: “ Có lẽ phần của ta đã bị quên mất.” Vào ngày thứ hai: “ Chắc hẳn ta có lỗi lầm nào. Chính là vì muốn nhắc nhở ta về điều này một cách cung kính mà người đó không chia phần cho ta.” Vào ngày thứ ba: “ Tại sao họ lại không chia phần cho ta như thế được? Nếu ta có gì lỗi lầm thì ta phải hòa giải phần mình trước.”

Vì thế, buổi tối, ngài đánh cồng lên. Tất cả đều đến và hỏi ai đã đánh cồng.

- Này các hiền đệ, chính ta đánh.

- Thưa Tôn giả, tại sao vậy?

- Này các hiền đệ, trong ba ngày qua, ai đem thức ăn vào?

Một người đứng dậy nói:

- Chính tiểu đệ.

Rồi vị ấy vẫn đứng yên rất cung kính.

- Khi hiền đệ chia phần, có để dành phần cho ta chăng?

- Có chứ, thưa Tôn sư, đó là phần của vị Sư trưởng.

- Còn ai mang về thực phẩm hôm qua?

Một người khác đứng lên và nói:

- Chính tiểu đệ.

Rồi vị ấy kính cẩn đứng chờ.

- Thế hiền đệ có nhớ phần ta chăng?

- Tiểu đệ đã để phần Sư trưởng cho hiền huynh đấy.

- Thế hôm nay ai đem thực phẩm về?

Một người nữa đứng dậy và kính cẩn đứng chờ.

- Hiền đệ có nhớ chia phần cho ta không?

- Tiểu đệ đã để phần Sư trưởng cho hiền huynh đấy.

Ngài liền bảo:

- Này các hiền đệ, hôm nay la ngày thứ ba ta không có phần ăn. Ngày đầu tiên ta không thấy phần mình, ta nghĩ người nào chia phần đã quên ta. Ngày thứ hai, ta nghĩ chắc ta đã phạm lỗi lầm gì. Song hôm nay, ta quyết định rằng nếu có lỗi lầm gì, ta sẽ hòa giải, và vì thế ta đánh cồng triệu tập các tiểu đệ. Các hiền đệ bảo đã để các phần củ sen cho ta mà ta chẳng có được chút gì cả. Ta phải tìm hiểu xem ai đã lấy trộm và ăn hết phần đó. Khi ta đã từ bỏ cuộc đời và mọi tham dục ở đời rồi thì lấy trộm là chuyện không đúng đắn, dù chỉ là một củ sen.

Khi các vị kia nghe thấy lời ấy, họ đồng kêu to:

- Ôi thật là một việc ác!

Và tất cả các vị đều lo lắng vô cùng.

Lúc bấy giờ, vị Thần trú trên cây gần am thất ấy, đó là cây cổ thụ lớn nhất rừng, bước ra ngồi giữa các vị. Cũng vậy, có một con voi, không thể nào chịu nổi sự huấn luyện mà không đau đớn, nên phá chiếc cọc ở nơi nó bị trói vào, rồi chạy trốn vào rừng. Thỉnh thoảng, voi thường đi đến kính lễ đám hiền giả này, nên bây giờ nó cũng đến đứng một bên. Có một con khỉ đã được huấn luyện để làm trò với bầy rắn, cũng chạy trốn thoát khỏi tay người huấn luyện rắn vào trong rừng; nó ở tại vùng am thất ấy, nên hôm nay nó cũng đến kính lễ các hiền giả và đứng sang một bên. Thiên chủ Đế- thích quyết tâm thử các vị ẩn sĩ này nên cũng tàng hình đứng cạnh hội chúng.

Lúc ấy, vị em thứ hai của Bồ- tát, ẩn sĩ Upakañcana, từ chỗ ngồi đứng dậy, đảnh lễ ngài rồi cúi chào khắp hội chúng và nói như sau:

- Bạch Tôn sư, không kể đến các người kia, tiểu đệ xin được phép thanh minh cho mình khỏi tội này chăng?

- Này hiền đệ, được lắm.

Vị ấy đứng lên giữa các hiền nhân và nói:

- Nếu đệ đã ăn các củ sen của Tôn huynh, đệ sẽ thành một người như vầy, như vầy.

Và vị ấy trang nghiêm phát nguyện qua vần kệ đầu:

1. Mong nhiều trâu ngựa, lắm kim ngân,

Vợ quý, nó giữ gìn luyến thương,

Mong nó sinh nhiều trai gái đủ,

Kẻ ăn phần trộm của La-môn!

Nghe thế, các vị tu khổ hạnh kia đều đặt tay lên hai tai và kêu to:

- Không, không thưa Tôn giả, lời thề nguyền ấy quả thật nặng nề lắm!

Và Bồ-tát cũng nói:

- Này hiền đệ, lời nguyền của em nặng lắm đấy! Em không ăn phần đó, thôi, ngồi xuống nệm rơm đi.

Vị ấy, sau khi thề nguyện xong, liền ngồi xuống.

Người em thứ ba đứng lên đảnh lễ bậc Đại sĩ và ngâm vần kệ thứ hai để thanh minh cho mình:

2. Mong nó nhiều con, lắm áo quần,

Vòng hoa tay khoác, ngát chiên- đàn,

Tâm tư sôi sục đầy tham dục,

Kẻ trộm phần ngài, hỡi Đạo nhân!

Khi vị ấy ngồi xuống, các vị kia lần lượt ngâm vần kệ. Vị thứ tư:

3 .Mong nó nhiều danh vọng, ruộng vườn,

Nhà kho, con cái, sẵn sàng dâng,

Nó không hiểu tháng năm dần mất,

Kẻ trộm phần ngài, hỡi Đạo nhân!

Vị thứ năm:

4. Mong nó lừng danh đại tướng quân,

Đế vương tối thượng ngự huy hoàng,

Thế gian bốn cõi đều phần nó,

Kẻ trộm phần ngài, hỡi Đạo nhân!

5. Mong nó trở thành một Đạo nhân,

Mà không chế ngự được tham sân,

Chỉ tin tinh tú, ngày lành tốt,

Được hiển vinh nhờ các đế vương,

Ân thưởng, kẻ ăn phần trộm đó,

Hỡi ngài, Tôn giả Bà-la-môn!

Vị thứ sáu:

6. Vệ-đà, mong nó học uyên thâm,

Người quý trọng đức độ Thánh nhân,

Mong nó được muôn người bái phục,

Kẻ ăn phần trộm, hỡi La-môn!

Vị thứ bảy:

7. Ơn trời cho nó được ngôi làng,

Có đủ giàu sang, bốn loại hàng,

Khi chết dục tham không chế ngự,

Kẻ ăn phần trộm, hỡi La-môn!

8. Nó làm lý tưởng, bạn quay quần,

Vũ khúc, hoan ca, nhạc đắm hồn,

Mong nó đầy tràn ơn lộc chúa,

Kẻ ăn phần trộm, hỡi La-môn!

Tiểu muội:

9. Mong nàng làm tuyệt thế giai nhân,

Chúa tể thế gian chọn má hồng,

Chánh hậu giữa muôn người toại ý,

Kẻ ăn phần trộm, hỡi La-môn!

Nô tỳ:

10. Khi mọi nữ tỳ tập hợp xong

Mong nàng oai vệ ngự ngai vàng,

Cao lương mỹ vị đầy ngon ngọt,

Kiêu hãnh vì ân phước của nàng,

Người đã lấy phần ăn trộm đó,

Hỡi ngài, Tôn giả Bà- la- môn

Thần cây:

11. Mong nó bảo tồn viện Kajañ,

Trùng tu quang cảnh đã tiêu tàn,

Hàng ngày làm cửa song nhà mới,

Kẻ trộm phần ngài, hỡi Đại nhân!

Con voi:

12. Mong nó bị người bắt lấy thân,

Sáu trăm dây trói tự rừng hoang

Mang về thành, bị người vây đánh

Bằng gậy, giáo, gươm, phải phát cuồng!

Kẻ đã lấy phần ăn trộm đó,

Hỡi ngài, Tôn giả Bà- la- môn!

Con khỉ:

13. Vòng hoa trên cổ, thiếc đeo tai

Mong nó đi đường khiếp sợ oai

Chiếc gậy luyện chơi gần lũ rắn

Kẻ ăn phần trộm ấy, thưa ngài!

Khi cả hội cùng thề nguyện xong qua mười ba vần kệ này, bậc Đạo sư suy nghĩ: “ Có lẽ chúng tưởng chính ta nói dối rằng không có phần ăn để đó, trong khi nó vẫn có;” vì thế, ngài cũng thề nguyền phần mình qua vần kệ thứ mười bốn:

14. Ai thề thực phẩm biến đi rồi,

Mà nếu không mất mát, vậy thời

Mong nó hưởng tràn đầy dục lạc,

Và mang kết quả việc kia hoài,

Ước mong cái chết đầy phàm tục

Số phận dành cho nó cuối đời,

Điều ấy cũng dành cho quý vị,

Nếu bây giờ quý vị nghi tôi!

Khi các bậc hiền nhân đã thề nguyền như thế xong, Đế- thích Thiên chủ nghĩ thầm: “Đừng sợ gì cả. Ta đã làm cho các củ sen kia biến mất để thử các người này và nay các vị ấy thề nguyền cả, lại đều ghê tởm hành động ấy như thể một cục đờm phải nhổ. Nay ta muốn hỏi các vị tai sao lại ghê tởm dục tham như vậy.” Thiên chủ đặt câu hỏi này để chất vấn Bồ- tát trong vần kệ tiếp, sau khi Thiên chủ đã hiện nguyên hình:

15. Người kiếm tìm luôn ở cõi trần

Cái điều vui đẹp, thiết thân lòng

Được nhiều kẻ ước mong mê mẩn;

Như vậy, vì sao các Thánh nhân

Lại chẳng tán dương nhiều sự việc

Vẫn thường ham muốn bởi phàm nhân?

Để trả lời câu hỏi này, bậc Đạo sư ngâm hai vần kệ:

16. Tham dục là tai họa chết người,

Là dây xiềng xích trói trên đời,

Ở trong ác dục, ta tìm thấy

Đau khổ và kinh hãi cả thôi.

Khi bị dục tham nào cám dỗ,

Vua thường phạm tội, đắm say hoài!

17. Phải vào địa ngục, các phàm nhân

Gây tội, khi tan rã nhục thân,

Vì biết khổ đau trong ác dục,

Bậc hiền chê trách, chẳng đồng lòng.

Khi Đế- thích Thiên chủ nghe bậc Đạo sư giải thích xong, lòng đầy xúc động nên ngài ngâm vần kệ này:

18. Chính ta trộm, thử các hiền nhân,

Ta đặt bên hồ các thức ăn,

Bậc trí thật hiền lương thánh thiện,

Hỡi người phạm hạnh, hãy nhìn phần!

Nghe thế, Bồ- tát liền ngâm kệ nữa:

19. Chúng ta không múa rối vui chơi,

Làm các trò tiêu khiển với ngài,

Chẳng quyến thuộc ngài, hay bạn hữu,

Tại sao vậy thế, hỡi vua trời?

Thưa ngài ngàn mắt, sao ngài nghĩ

Bậc trí bày trò giải trí thôi?

Đế- thích Thiên chủ ngâm vần kệ thứ hai mươi để làm lành với ngài:

20. Ngài chính là Sư trưởng đại nhân,

Chính ngài là một vị cha thân,

Chở che cho trẫm đà sai phạm,

Xin hãy thứ tha trót lỗi lầm;

Chẳng có bao giờ, thưa Thánh giả,

Bậc hiền lại phát khởi lòng sân!

Bậc Đại sĩ liền tha thứ cho Thiên chủ Đế- thích, và về phần ngài, để hòa giải với các Thánh nhân kia, ngài ngâm vần kệ nữa:

21. An lạc một đêm với Thánh nhân,

Chúng ta hội kiến đấng Thiên vương,

Chư Hiền, hãy đẹp lòng khi thấy

Thực phẩm mất, nay được phục toàn.

Đế- thích Thiên chủ liền đảnh lễ hội chúng hiền nhân rồi trở về Thiên giới. Còn các vị ấy đã làm cho phát khởi Thiền định và các Thắng trí trong tâm, nên về sau được sinh lên cõi Phạm thiên.

Khi bậc Đạo sư đã chấm dứt Pháp thoại, Ngài bảo:

- Này các Tỷ- kheo, như vậy, các bậc trí ngày xưa đã phát hạnh nguyện và từ bỏ ác dục.

Nói xong, Ngài thuyết giảng các Sự thật. Vào lúc kết thúc các Sự thật, vị Tỷ- kheo thối thất kia đã được an trú vào Sơ quả (Dự Lưu). Và ngài ngâm ba vần kệ này để nhận diện tiền thân:

22. Mục- liên, Xá- lợi- phất và Ta,

Ca diếp, A-na- luật, Phú- na,¹

Cùng với A- nan- đà thuở ấy

Thất hiền huynh đệ chốn kia mà.

23. Liên Hoa Sắc, tiểu muội ngày xưa,

Tỳ nữ Khujju,²thuở bấy giờ,

Cổ thụ Thần kia, Sātā³đó,

Citta Gia chủ, chính gia nô.

24. Con voi ngày trước chính Pāri,⁴

Con khỉ là Madhuva đây, ⁵

Đế- thích là Kāḷu⁶thuở ấy,

Chúng Tăng giờ hiểu Tiền thân này.

———

1Puṇṇa

²Khujjuttarā

³Sātāgira

⁴Pārileyya

⁵Madhuvaseṭṭha

⁶Kāḷudāyī

489. CHUYỆN ĐẠI VƯƠNG HUY HOÀNG

( TIỀN THÂN SURUCI)

Thiếp là chánh hậu chúa Suruci…

Chuyện này do bậc Đạo sư kể trong lúc trú gần Xá- vệ trong tòa nhà của Lộc mẫu, về việc bà nữ cư sĩ đệ nhất Visākhā này đã được Ngài ban Tám điều Nguyện ước như thế nào.

Một buổi nọ, bà ấy nghe thuyết Pháp ở Kỳ Viên xong, rồi trở về nhà, sau khi mời đức Phật và chúng đệ tử của Ngài đến nhà vào ngày hôm sau.

Nhưng khuya hôm ấy, một cơn cuồng phong dữ dội hoành hành cả bốn châu thiên hạ, đức Thế Tôn bảo các Tỷ- kheo như sau:

- Khi mưa rơi ở Kỳ Viên, này các Tỷ- kheo, thì mưa cũng rơi khắp bốn châu thế giới. Các ông hãy thấm nhuần ơn mưa móc đến tận thịt da. Vì đây là cơn đại cuồng phong cuối cùng của Ta thổi khắp thế giới.

Rồi cùng với các Tỷ- kheo thân mình đã thấm ướt nước mưa, Ngài dùng thần lực biến mất khỏi Kỳ Viên và xuất hiện trong gian phòng khách của tòa nhà bà Visākhā. Bà kêu lên:

- Thật hy hữu thay! Thật linh diệu thay là thần thông lực của của đức Như lai thị hiện! Nước ngập lụt đến tận đầu gối, nước ngập lụt đến tận thắt lưng, mà chẳng có bàn chân hay chiếc y của một Tỷ- kheo nào bị ướt cả!

Trong nỗi hân hoan tràn trề ấy, bà cùng đám tín nữ phục vụ đức Phật và Tăng chúng. Sau buổi thọ thực, bà thưa với đức Phật:

- Thật tình con ước ao nhận được nhiều thỉnh nguyện từ đức Thế Tôn.

- Này Visākhā, các đức Như Lai có vô lượng ân lành.

- Song những điều thỉnh nguyện này xin được ban cho chúng con, những điều này không lỗi lầm!

- Này Visākha, cứ nói đi!

- Con ước ao rằng suốt đời con được quyền dâng áo khoác về mùa mưa cho Tăng chúng, thực phẩm cho các vị khách đến thăm nhà, thực phẩm cho Tăng chúng du hóa đường xa, thực phẩm cho các vị bị bệnh, thực phẩm

cho những vị Tỷ- kheo phục các bệnh nhân, thuốc men cho các bệnh nhân, thường xuyên cúng dường cháo gạo và suốt đời cúng dường y phục cho các Tỷ- kheo- ni khi đi tắm.

Bậc Đạo sư đáp:

- Này Visākhā, bà dự định làm công đức gì khi bà thỉnh cầu Như Lai tám nguyện ước này?

Bà liền thưa với ngài những lợi lạc mà bà mong có được, và Ngài đáp:

- Lành thay, lành thay, này Visākhā, thật tốt lành thay là điều lợi lạc mà bà mong sẽ được khi thỉnh cầu Như Lai tám nguyện ước này.

Rồi ngài bảo:

- Này Visākhā, Ta cho bà tám đặc ân này đó.

Sau khi ban cho bà tám thỉnh nguyện ấy xong và nói lời tùy hỷ công đức, Ngài ra về.

Một hôm, bậc Đạo sư đang trú tại Đông Viên, Tăng chúng bắt đầu bàn luận việc này trong Chánh pháp đường:

- Này hiền hữu, nữ thí chủ Visākhā, dù là nữ nhân, đã được chính đấng Thập Lực ban cho tám thỉnh nguyện. Công đức của bà ấy thật cao cả thay!

Bậc Đạo sư bước vào và hỏi Tăng chúng đang nói chuyện gì. Tăng chúng thưa với Ngài, Ngài bảo:

- Đây không phải là lần đầu tiên nữ nhân này nhận được những thỉnh nguyện từ Ta, vì bà ấy xưa kia cũng đã nhận được như vậy.

Rồi Ngài kể cho Tăng chúng một chuyện quá khứ.

Một thời, có vị vua Suruci trị vì tại Mithilā. Vua này có một vương tử đặt tên là Surucikumāra, hay vương tử Huy Hoàng. Khi chàng lớn lên, chàng quyết định đi du học tại Takkasilā, vì thế chàng đến đó và ngồi nghỉ ở mộ sảnh đường tại cổng thành. Bấy giờ, vương tử của vua Ba- la- nại tên là vương tử Brahmadatta cùng đi đến đó, và ngồi nghỉ trên cùng một chiếc ghế dài mà vương tử Suruci đã ngồi. Hai người trò chuyện và kết bạn với nhau, rồi cả hai cùng đi đến vị giáo thọ kia. Hai chàng trả học phí và học tập, chẳng bao lâu, việc học đã hoàn tất.

Rồi hai chàng từ giã thầy dạy và cùng nhau lên đường. Sau khi đi một

đoạn ngắn, họ dừng lại ở một nơi có ngã rẽ, cả hai ôm nhau từ biệt, và để giữ mãi tình bạn thắm thiết, hai vị giao ước với nhau:

- Nếu ta có con trai và bạn có con gái hoặc bạn có con trai và ta có con gái thì chúng ta sẽ kết đôi cho chúng.

Khi hai vị lên ngôi, vua Suruci sinh hạ một vương tử và cũng đặt tên vương tử là Suruci. Còn vua Brahmadatta sinh con gái đặt tên là Sumedhā hay công chúa Thiện Trí.

Vào đúng thời lớn khôn, vương tử Suruci đi đến Takkasilā để học tập và khi việc học hoàn tất, lại trở về. Sau đó, vua cha muốn phong vương cho con mình bằng lễ quán đảnh, và nghĩ thầm: “Bạn ta là vua Ba- la- nại đã sinh con gái, ta nghe nói vậy. Nay ta muốn cưới nàng ấy làm vương hậu cho con ta.”

Vì mục đích trên, vua phái đám sứ thần đem các sính lễ rất sang trọng ra đi.

Song trước khi sứ bộ đến nơi, vua Ba- la- nại hỏi bà chánh hậu điều này:

- Này ái hậu, điều gì là nỗi khổ đau nhất đối với một nữ nhân?

- Muôn tâu, đó là việc tranh chấp với các thê thiếp khác của chồng mình

- Vậy thì, này ái hậu, để tránh cho con gái duy nhất của ta là công chúa Sumedhā nỗi khổ đau ấy, ta sẽ chẳng gả con cho một ai, ngoại trừ người nào chỉ cưới một mình nàng, chứ không có thê thiếp khác.

Vì vậy, khi các sứ thần đến, và nêu danh hiệu công chúa để cầu hôn, vua bảo họ:

- Này các hiền hữu, quả thực ta đã hứa gả con gái ta cho con của vị vua thân bằng của ta ngày xưa. Song chúng ta không muốn thả con gái vào giữa một đám nữ nhân. Vì vậy chúng ta muốn gả con gái cho vị vua nào chỉ cưới một mình nàng, chứ không thêm ai khác.

Các sứ giả đem thông điệp ấy về tâu với vua. Nhưng vua này phật ý, bảo:

- Nước ta là một Đại vương quốc với kinh thành Mithilā chiếm bảy dặm, toàn thể đất nước gồm cả ba trăm dặm. Một vị Đại vương như vậy phải có cả mười sáu ngàn cung phi là ít nhất.

Còn vương tử Suruci vừa nghe danh tiếng dung sắc tuyệt mỹ của công chúa Sumedhā liền đâm ra si tình công chúa, dù chỉ là nghe đồn thôi, nên chàng nhờ thưa lại song thân là:

- Con quyết sẽ cưới một mình nàng chứ không thêm ai khác nữa. Con có cần gì cả đám nữ nhân kia chứ? Xin đi cưới nàng về ngay.

Hai vị không cản trở ước vọng của chàng, liền gửi sính lễ sang trọng

cùng một đám sứ thần đông đảo đi rước nàng về cung. Thế là nàng được phong làm vương hậu và cả hai người đều được tôn lên ngôi bằng lễ quán đảnh( rảy nước lên đầu).

Chàng trở thành quốc vương Suruci, cai trị rất đúng pháp và sống rất hạnh phúc với hoàng hậu. Song dù nàng đã về sống ở nhà chồng mười ngàn năm, nàng chẳng hề sinh hạ con trai hay con gái gì cả.

Sau đó, dân chúng tụ tập lại trước sân chầu với những lời trách móc. Vua hỏi:

- Có chuyện gì thế?

Dân chúng tâu:

- Chúng thần chẳng thấy lỗi lầm nào ngoại trừ việc này, đó là Chúa thượng không có con trai để nối dõi. Chúa thượng chỉ có một chánh hậu, tuy nhiên một quốc vương phải co ít nhất là mười sáu ngàn cung tần. Xin Chúa thượng hãy tuyển một đám phi tần mỹ nữ, rồi một thứ phi xứng đáng sẽ hạ sinh cho Chúa thượng một hoàng nam.

- Này, các hiền hữu nói điều gì thế? Ta đã hứa không cưới ai khác ngoài hoàng hậu và theo những điều kiện thỏa thuận trên mà ta đã chiếm được nàng làm vợ. Ta không thể nuốt lời được, ta không cần cả một đám nữ nhân đâu.

Như thế vua từ chối lời thỉnh cầu của dân nên họ ra về. Song Sumedhā nghe được câu chuyện. Bà nghĩ thầm: “ Đức vua từ chối việc tuyển chọn cung phi vì lòng trung tín của ngài, được rồi, ta sẽ tìm thê thiếp khác cho ngài.” Bà vừa đóng vai người mẹ, cùng vai người vợ đối với vua, nên bà tự nguyện tuyển một ngàn công nương thuộc dòng Sát- đế- lỵ, một ngàn tiểu thư của các con quan trong triều, một ngàn thiếu nữ nhà lành, một ngàn vũ nữ đủ loại, tổng cộng bốn ngàn, rồi đem dâng vua.

Các nàng ấy sống trong cung suốt mười ngàn năm cũng chẳng hề sinh con cái gì cả. Cứ theo cách ấy, ba lần nữa, bà dâng vua bốn ngàn cung nữ, song họ chẳng sinh được con cái gì. Như vậy, bà đã dâng vua cả mười sáu ngàn cung tần mỹ nữ. Bốn mươi ngàn năm trôi qua, nghĩa là năm mươi ngàn năm tất cả, tính luôn mười ngàn năm vua đã chỉ sống với một mình hoàng hậu thôi. Sau đó, dân chúng lại tụ tập với những lời trách móc, vua hỏi:

- Cái gì đây nữa?

- Tâu Chúa thượng, xin ngài ra lệnh cho các cung phi cầu tự.

Từ đó, để cầu tự, các nàng cúng bái đủ các loại thần linh và thề nguyền khấn khứa đủ mọi cách, tuy thế, vẫn không có vương tử nào xuất hiện. Rồi vua ra lệnh cho bà Sumedhā cũng phải cầu tự, hoàng hậu thỏa thuận.

Vào dịp lễ Trai giới ngày mười lăm( rằm) trong tháng, hoàng hậu giữ hạnh nguyện Bát quan trai giới và ngồi trầm tư về các công đức trong một cung thất lộng lẫy trên một sàng tọa êm ái. Các cung nữ khác đều ở trong ngự uyển, cầu nguyện sẽ cúng tế đủ loại dê bò. Vì công đức sáng chói của hoàng hậu Sumedhā nên cung điện của Thiên chủ Sakka (Đế- thích) rúng động.

Đế- thích Thiên chủ suy xét và hiểu rằng bà Sumedhā đang cầu tự. “Được rồi, bà sẽ được một hoàng nam. Song ta không thể ban cho bà một hoàng nam này hay một hoàng nam nọ một cách thiếu quan tâm, mà ta muốn đi tìm một vị nào xứng đáng.” Rồi ngài thấy một Thiên tử còn trẻ tên là Naḷakāra( Người đan giỏ).

Chàng có đẩy đủ đức độ thiện hạnh, trong một đời trước đó sống ở Ba- la- nại, thì chuyện này xảy ra cho chàng. Vào mùa gieo hạt, khi chàng ra đồng, chàng gặp một vị Độc Giác Phật. Chàng bảo các tá điền gieo hạt, cúng dường một bữa ăn rồi dẫn vị ấy trở lại bờ sông Hằng. Chàng cùng con trai dựng túp lều, trụ bằng thân cây sung và đan kết lau sậy làm vách tường, gắn cửa vào và dọn một lối đi. Chàng mời vị Độc Giác Phật ở đó suốt ba tháng và khi hết mùa mưa, hai cha con chàng đắp lên Ngài ba chiếc y rồi để Ngài ra đi. Cùng cách ấy, hai cha con thiết đãi đồ ẩm thực bảy vị Độc Giác Phật trong túp lều ấy rồi cúng dường mỗi vị ba chiếc y, xong để các vị ai đi đường nấy.

Vì vậy, dân chúng vẫn kể chuyện hai cha con làm nghề đan giỏ, tìm các cây liễu trên bờ sông Hằng( để lấy gỗ đan giỏ) và hễ khi nào thấy một vị Độc Giác Phật thì họ cúng dường như trước đã nói. Lúc mạng chung, họ được tái sinh vào cõi trời Ba mươi ba, và cứ an trú sáu tầng trời cõi Dục liên tục tới lui theo vòng luân hồi sinh tử, tận hưởng vinh quang tột đỉnh giữa chư Thiên.

Hai vị ấy sau khi mạng chung ở cõi này lại ước mong được lên các Thiên giới cao hơn. Đế- thích Thiên chủ nhận thức rằng một trong hai vị Thiên tử này sẽ thành đức Như Lai, nên Thiên chủ đến cửa cung của hai vị, đảnh lễ vị ấy khi vị ấy đứng lên chào đón Thiên chủ và bảo:

- Thưa Tôn giả, ngài nên sinh vào thế giới loài người.

Song vị Thiên tử bảo:

- Tâu Đại vương, thế giới loài người đầy hận thù đáng kinh tởm. Những người ở đó làm thiện sự và bố thí, cũng đều ước mong được lên Thiên giới. Vậy thần xuống đó làm gì chứ?

- Thưa Tôn giả, ngài sẽ được hưởng trọn vẹn mọi lạc thú có thể hưởng được trong nhân giới; ngài sẽ ngự trong một cung điện làm toàn bằng bảo ngọc cao hai mươi lăm dặm. Xin ngài đồng ý cho.

Vị Thiên tử liền chấp thuận. Khi Đế- thích Thiên chủ đã được vị ấy hứa lời rồi, liền giả dạng một hiền nhân giáng xuống ngự viên, xuất lộ nguyên hình vừa bay lượn trên đầu các cung phi này, vừa ca hát:

- Ta sẽ ban diễm phúc cho ai được một nam tử đây? Ai mong được diễm phúc có một nam tử đây?

- Thưa ngài, xin cho con, xin cho con!

Hàng ngàn cánh tay giơ lên. Sau đó Thiên chủ bảo:

- Ta sẽ ban các nam tử cho những người đức độ. Vậy về công đức các nàng làm được những gì? Cuộc đời các nàng, lối sống các nàng ra sao?

Họ đều hạ tay xuống và thưa:

- Nếu ngài muốn thưởng công cho người đức hạnh thì xin ngài đi tìm chánh hậu Sumedhā.

Ngài liền bay qua không gian và dừng lại ở cửa sổ cung thất của bà. Khi đó, đám cung nữ đến trình với bà:

- Tâu lệnh bà, một vị Thiên chủ đã bay qua không gian và đứng ngay tại cửa sổ cung thất lệnh bà để ban cho lệnh bà diễm phúc được một vương tử.

Bà liền đến đó đón ngài vô cùng trọng thể. Vừa mở cửa sổ ra, bà vừa hỏi:

- Tâu Thiên chủ, tiện thiếp trộm nghe rằng ngài sẽ ban diễm phúc cho một nữ nhân đức hạnh được một nam tử, có đúng vậy chăng?

- Đúng vậy, ta sẽ làm như thế.

- Vậy xin ngài làm ơn ban cho tiện thiếp diễm phúc ấy.

- Hãy cho ta biết, Chánh hậu đã tạo được công đức gì, rồi nếu Chánh hậu làm đẹp ý ta, ta sẽ ban cho diễm phúc ấy.

Bà liền ngâm mười lăm vần kệ này nêu rõ công đức của mình:

1. Thiếp là Chánh hậu chúa Suruci,

Vương hậu đầu tiên chúa cưới về,

Với chúa Suruci vạn tuế,

Thiếp đã sống trọn đạo hiền thê.

2. Huy Hoàng chúa tể ở Mithilā

Là chính kinh thành của quốc gia,

Thiếp chẳng hề xem thường thánh ý,

Chẳng chê ngài thấp kém, sai ngoa,

Dù sau lưng chúa , hay ngoài mặt.

Về khẩu, ý, thân, đủ cả ba.

3. Thánh giả, điều này nếu thật chân,

Cầu mong vương tử được ngài ban;

Còn khua môi thiếp toàn hư vọng,

Bảy mảnh đầu này phải vỡ tan.

4. Phụ hoàng, mẫu hậu của vương quân,

Hai đấng sinh thành ngự trị dân,

Trong lúc các ngài còn tại thế,

Vẫn thường dạy thiếp đạo hiền nhân.

5. Thiếp ước không làm hại mạng ai,

Quyết làm hành động chánh chân hoài,

Ân cần tận tụy hầu hai vị,

Không mệt mỏi cho dẫu tối ngày.

6. Thánh giả, điều này nếu thật chân,

Cầu mong vương tử được ngài ban;

Còn khua môi thiếp toàn hư vọng,

Bảy mảnh đầu này phải vỡ tan.

7. Thứ phi sau thiếp cứ tăng dần,

Mười sáu ngàn không thiếu một nàng,

Tuy thế chẳng hề, thưa Thánh giả,

Xảy hờn ghen giữa đám hồng quân.

8. Thiếp mừng khi chúng được an lành,

Với mọi cung phi, thắm thiết tình,

Lòng thiếp nhân từ cùng tất cả,

Khác nào đối với bản thân mình.

9. Thánh giả, điều này nếu thật chân

Cầu mong vương tử được ngài ban;

Còn khua môi thiếp toàn hư vọng,

Bảy mảnh đầu này phải vỡ tan.

10. Nô tỳ, thị giả, mọi giai nhân,

Tất cả nơi đây ở hợp quần,

Thiếp đối ân cần ban thực phẩm,

Tươi cười nét mặt, tạo hân hoan.

11. Thánh giả, điều này nếu thật chân

Cầu mong vương tử được ngài ban;

Còn khua môi thiếp toàn hư vọng,

Bảy mảnh đầu này phải vỡ tan.

12. Các nhà ẩn sĩ, Bà- la- môn,

Hễ thấy người nào đến khẩn van,

Thiếp đãi uống ăn đều khắp cả,

Đôi bàn tay rửa sạch hoàn toàn.

13. Thánh giả, điều này nếu thật chân

Cầu mong vương tử được ngài ban;

Còn khua môi thiếp toàn hư vọng,

Bảy mảnh đầu này phải vỡ tan.

14. Vào ngày mồng tám, nửa tuần trăng,

Mười bốn, mười lăm, các buổi rằm,

Thiếp vẫn chuyên tâm trì giới luật,

Bước theo Thánh đạo của hiền nhân.

15. Thánh giả, điều này nếu thật chân

Cầu mong vương tử được ngài ban;

Còn khua môi thiếp toàn hư vọng,

Bảy mảnh đầu này phải vỡ tan.

Qủa thật, dù cả trăm, cả ngàn câu kệ cũng không đủ lời tán thán mọi công đức của bà; tuy thế, Đế- thích Thiên chủ cứ để cho bà tự tán thán trong mười lăm vần kệ này. Ngài cũng không ngắt ngang câu chuyện, mặc dù ngài còn nhiều việc phải làm ở nơi khác. Sau đó, ngài bảo:

- Công đức của Chánh hậu thật là kỳ diệu và sung mãn tràn trề thay!

Rồi ngài ngâm hai vần kệ ca ngợi bà:

16. Nương nương hỡi, Chánh hậu Huy Hoàng,

Công đức này cao trọng thập toàn

Đều thấy trong nàng, này Chánh hậu,

Chính nàng ca ngợi đại danh nàng.

17. Một hoàng nam chính thống cao sang,

Muôn vẻ vinh quang, trí vẹn toàn,

Đại đế Videha chánh trực,

Sắp ra đời đó chính con nàng.

Khi bà nghe những lời này, bà vô cùng hoan hỉ ngâm hai vần kệ để hỏi Thiên chủ:

18. Bụi bẩn, lấm lem tóc rối bồng,

Hình ngài lơ lửng ở trên không,

Nói bằng một giọng đầy thân ái,

Làm thiếp cảm rung tận cõi lòng.

19. Có phải ngài Thiên đế đại hùng,

Trên trời ngài ngự, hỡi hiền nhân?

Xin cho thiếp biết từ đâu đến,

Cho biết là ai đó giáng trần?

Thiên chủ đáp lời bà qua sáu vần kệ:

20. “Thiên nhãn Sakka” nàng thấy đây,

Vì Thiên chúng vẫn gọi như vầy,

Nhưng khi Thiên chúng đều đoàn tụ

Trong Thiện pháp đường mỹ diệu thay.

21. Khi nữ nhân hiền đức vẹn toàn,

Tại đây được thấy giữa trần gian,

Chánh chân nội tướng đầy nhân ái

Với mẹ chồng, như phận sự nàng.

22. Khi chư Thiên biết một hồng nhan,

Lòng trí cao minh, nghiệp thiện toàn,

Dù nữ nhi, mà từ thượng giới,

Thiên chúng đích thân đến với nàng.

23. Giữ đời đức hạnh, hỡi nương nương,

Nhờ tích trữ toàn việc thiện lương,

Công chúa xuất thân, đà đạt được

Trọn niềm hạnh phúc vẫn cầu mong.

24. Vậy nàng gặt hái nghiệp duyên nàng

Bằng cảnh huy hoàng ở thế gian,

Công chúa, về sau trên thượng giới

Tái sinh nàng được hóa Thiên thần.

25. Nữ nhi hiền đức, hưởng hồng ân,

Cứ sống giữ gìn hạnh chánh chân,

Nay lúc ta cần về thượng giới,

Vui mừng vì diện kiến tôn nhan.

Ngài bảo:

- Ta còn việc phải làm trên thiên giới. Vậy ta đi đây, còn nàng hãy chuyên tâm tinh cần.

Cùng với lời khuyên nhủ này, ngài ra về.

Tảng sáng hôm ấy, Thiên thần Naḷakāra được nhập mẫu thai của hoàng hậu. Khi bà biết chuyện ấy, bà liền tâu với vua.Vua làm đủ mọi việc cần biết cho một thai phụ. Sau mười tháng, bà sinh hạ một vương tử, hai vị đặt tên là Mahāpanāda. Toàn dân của hai quốc độ đều đến kêu lên:

- Tâu Chúa thượng, chúng hạ thần xin mang tiền mua sữa tới tặng hoàng thái tử.

Rồi mỗi người thả một đồng vàng vào trong sân chầu thành một đống tiền lớn.

Vua không muốn nhận tiền này, nhưng dân chúng không chịu lấy lại, và tâu với vua khi họ ra về:

- Tâu Chúa thượng, số tiền này để dành cấp dưỡng vương tử khi ngài lớn lên.

Vương nhi lớn lên giữa cảnh huy hoàng và khi chàng đến tuổi trưởng thành, không quá mười sáu, chàng đã kiện toàn tất cả mọi môn học thuật.

Vua nghĩ đến tuổi trưởng thành của chàng, bảo hoàng hậu:

- Này ái hậu, khi đến thời làm lễ quán đảnh cho hoàng nhi, ta hãy xây cho con ta một cung điện tuyệt đẹp vào dịp đó.

Bà thỏa thuận hoàn toàn. Vua liền cho triệu các người có tài đoán biết nơi chốn an lành để xây cung điện và họ bảo:

- Này các hiền hữu, hãy tìm một kiến trúc sư thượng thủ và xây cho ta một cung điện không xa cung ta. Cung này dành cho hoàng tử mà chúng ta sắp phong vương để kế vị ta đó.

Họ tâu rằng việc ấy tốt lành thay và bắt đầu đi vào khảo sát mặt đất.

Lúc ấy, chiếc ngai của Đế- thích Thiên chủ nóng rực lên. Nhận thấy điều này, Thiên chủ lập tức triệu Vissakamma, vị Thiên thần chuyên xây dựng đến và bảo:

- Này Hiền giả Vissakamma, hãy xây cho thái tử Mahāpanāda một cung điện dài rộng nửa dặm và cao hai mươi lăm dặm, toàn bằng bảo ngọc.

Vissakamma liền giả dạng thợ hồ đi đến gần đám thợ kia bảo:

- Hãy đi ăn sáng xong rồi trở về đây.

Sau khi họ đi khuất cả rồi, vị ấy lấy cây gậy đập xuống đất, lập tức một cung điện hiện ra cao bảy tầng đúng kích thước như trên.

Bấy giờ, triều đình cử hành liên tiếp ba đại lễ cho thái tử Mahāpanāda: lễ khánh thành cung điện, lễ giương chiếc lọng hoàng gia trên đầu chàng( lễ phong vương) và lễ thành hôn cho chàng. Trong thời gian hành lễ, toàn dân cả hai xứ tụ tập lại tổ chức hội hè yến tiệc suốt bảy năm mà vua cũng không giải tán quần chúng. Xiêm y, đồ trang sức, đồ ẩm thực và mọi thứ khác hoàng gia đều cung cấp đầy đủ cả.

Sau bảy năm ấy, dân chúng bắt đầu càu nhàu than phiền và vua Suruci hỏi tại sao, họ đáp:

- Thưa Đại vương, trong lúc chúng hạ thần mãi vui chơi hội hè đình đám thì bảy năm đã trôi qua. Thế khi nào thì lễ hội này mới chấm dứt?

Vua đáp:

- Này các hiền hữu, suốt thời gian qua, vương nhi chua hề một lần nào cười cả. Vậy khi nào vương nhi cười thì ta sẽ giải tán.

Sau đó, dân chúng đi đánh trống và tập hợp các người làm trò múa rối, nhào lộn lại với nhau. Hàng ngàn người diễn trò kéo đến và chia nhau thành bảy ban ca múa, nhưng họ không thể nào làm vương tử cười được. Rõ rang chàng là một người đã từng xem múa hát của các vũ thần chốn Thiên đình rồi thì không thể nào ham thích được các vũ công hạ giới như thế này.

Sau đó, hai tên hề múa rối lanh lợi xuất hiện, đó là Bhandukaṇṇa và Pandukaṇṇa tức Tai Cụt và Tai Vàng. Chúng tâu:

- Chúng tiểu thần sẽ làm cho hoàng tử cười.

Bhandukaṇṇa liền hóa phép ra một cây xoài vĩ đại, mà gã gọi là “Vô song địch,” mọc lên trước cửa cung, sau đó gã ném ra một cuộn dây làm cho nó mắc vào một cành xoài rồi gã trèo lên cây xoài Vô song địch ấy.

Thời bấy giờ người ta bảo cây xoài Vô địch ấy là của Vessavaṇa ( Tỳ- sa- môn Thiên Vương). Bọn nô lệ của thần Vessavaṇa bắt lấy gã, như thường lệ, chặt ra từng khúc và thả xuống đất. Bọn người làm trò ảo thuật kia ghép các khúc đó lại và tưới nước lên. Gã đó liền choàng mớ xiêm y cả bên trong

lẫn bên ngoài đều kết bằng hoa rồi đứng dậy bắt đầu ca múa như cũ. Ngay cái cảnh tượng kì dị này cũng không làm vương tử cười được.

Sau đó, Pandukaṇṇa chất dầu củi đốt lửa lên trước sân chầu và nhảy vào lửa với đồng bọn múa rối ấy. Khi lửa tan hết, người ta tưới nước vào đó, Pandukaṇṇa cùng cả bọn lại vùng dậy ca múa với đủ xiêm y từ trong ra ngoài kết bằng hoa. Khi dân chúng thấy họ không thể làm cho vương tử cười được thì họ bực tức lắm.

Đế-thích Thiên chủ nhận thấy việc này, liền phái xuống một vũ công trên trời, bảo vị ấy làm cho vương tử Mahāpanāda cười. Thế rồi vị ấy đứng lơ lửng giữa không gian trên sân chầu, và biểu diễn một điệu múa gọi là Vũ khúc bán thân: chỉ một tay, một chân, một mắt, một răng nhảy múa rung rinh, lắc lư qua lại, còn mọi phần kia vẫn trơ như đá.

Khi Mahāpanāda thấy thế thì chàng hơi nhếch mép cười một chút thôi. Còn đám dân chúng đều cười rộ lên từng tràng dài, và không thể nào kềm chế chân tay được nữa, nên họ cứ lăn quay long lóc khắp cả sân rồng. Thế là kết thúc hội hè. Phần còn lại:

Đại đế Panāda, chúa đại hung

Với cung bằng ngọc quý, vàng ròng…

Đã được giải thích trong Thế Tôn Mahā Panāda (số 264, tập II, Chương III.)

Vua Mahā Panāda chuyên tâm làm thiện sự và bố thí nên lúc mạng chung được sinh lên Thiên giới.

Khi bậc Đạo sư đã chấm dứt Pháp thoại này, Ngài bảo:

- Như vậy, này các Tỷ- kheo, Visākhā đã nhận được điều ước Ta ban thuở trước kia.

Rồi Ngài nhận diện tiền thân:

- Thời bấy giờ, Bhaddaji là Mahā Panāda, Vissākā là hoàng hậu Sumedhā, Ānanda là Vissakamma và Ta chính là Đế- thích Thiên chủ.

490. CHUYỆN NĂM VỊ HÀNH TRÌ TRAI GIỚI

( TIỀN THÂN PAÑCUPOSATHA)

Ta chắc giờ chim thiểu dục rồi...

Chuyện này bậc Đạo sư kể trong lúc trú tại Kỳ Viên về năm trăm cư sĩ giữ hạnh Bồ- tát giới.

Thời đó, người ta nói là bậc Đạo sư ngồi trên bảo tọa dành cho đức Phật trong Chánh pháp đường, giữa tứ chúng, nhìn quanh hội chúng với từ tâm, Ngài thấy rằng hôm nay bài thuyết giảng sẽ quay về đề tài chuyện các nam cư sĩ. Sau đó, Ngài hỏi hội chúng:

- Các nam cư sĩ có giữ hạnh trai giới( Bồ- tát) chăng?

Họ đáp:

- Thưa vâng, bạch Thế Tôn.

- Lành thay, việc hành trì ngày trai giới là tập tục của các trí nhân tự thuở xưa! Ta bảo là các bậc trí tự ngàn xưa đã hành trì trai giới để nhiếp phục các tham dục.

Rồi theo lời thỉnh cầu của hội chúng, Ngài kể một chuyện quá khứ.

Một thuở nọ, có một khu vườn lớn ngăn chia vương quốc Magadha (Ma- kiệt- đà) với hai vương quốc giáp với nó. Bồ- tát sinh ra ở Ma- kiệt- đà trong một gia đình Bà- la- môn sang trọng. Khi ngài lớn lên, ngài từ bỏ các tham dục và đi vào rừng kia dựng lên một ẩn am và sống tại đó. Bấy giờ, không xa nơi am thất ấy có một con bồ câu rừng sống cùng chim mái, trong một tổ kiến kia có con rắn, trong bụi rậm nọ có con chó rừng làm hang ổ và trong một bụi rậm khác lại có con gấu. Cả bốn con vật này thường đến viếng vị hiền nhân và nghe ngài thuyết pháp.

Một ngày kia, bồ câu cùng vợ rời tổ đi kiếm thức ăn. Chim mái bay sau, và khi nó đang bay, một con chim ưng thình lình chụp bắt lấy nó và tha đi. Nghe tiếng kêu thét của chim mái, chim trống quay lại nhìn và thấy chim

ưng đang tha vợ nó đi. Chim ưng giết chết chim mái ngay khi nó đang kêu cứu và xé xác ăn ngay, Bấy giờ, lòng chim trống nóng như lửa đốt vì thương tiếc chim mái phải bị chia lìa đột ngột với nó như vậy. Rồi chim suy nghĩ: “Ái dục này xâu xé lòng ta đau đớn quá sức chịu đựng. Ta không còn muốn đi tìm mồi cho đến khi nào ta thấy được cách nhiếp phục nỗi đau.” Thế là chim bỏ ngang việc kiếm ăn, bay đến tận nhà tu khổ hạnh kia, quyết tâm giữ hạnh nguyện nhiếp phục tham ái và nằm xuống một bên.

Con rắn cũng nghĩ rằng nó muốn kiếm ăn, nên bò ra khỏi lỗ và kiếm được chút gì đó trên lối nó bò đi gần một làng ở biên địa. Vừa lúc ấy, một con bò đực của người lý trưởng, một con vật tuyệt đẹp toàn màu trắng, sau khi gặm cỏ xong, quỳ mọp xuống gần một tổ kiến, lấy sừng hất tung đất lên để đùa chơi. Con rắn kinh hoảng khi nghe tiếng móng bò sột soạt, phóng đến ẩn mình trong một tổ kiến. Con bò tình cờ giẫm lên rắn, làm con rắn tức giận cắn con bò và con bò chết tại chỗ. Khi dân làng khám phá ra con bò đã chết, họ đều vừa chạy vừa khóc than, đem cúng vòng hoa cho bò rất trọng thể rồi mới chôn nó xuống mồ và trở về nhà. Khi dân chúng đã đi hết, con rắn bò ra và suy nghĩ: “Vì giận dữ, ta đã đoạt mạng sống của con vật này và đã gây bao đau buồn cho nhiều người. Ta chẳng còn muốn đi kiếm mồi bao giờ nữa, cho đến khi ta học được cách nhiếp phục sân hận.” Vì thế, nó quay đi về thảo am sĩ kia và quyết giữ hạnh nguyện nhiếp phục sân hận, nó nằm xuống một bên.

Con chó rừng cũng đi kiếm mồi và thấy một con voi đã chết. Nó vui mừng quá:

- Thức ăn nhiều lắm đây rồi!

Nó kêu lên và đi cắn một miếng vào thân voi, chẳng khác nào cắn vào một thân cây. Nó thấy chẳng thích thú gì cả nên cắn vào chiếc vòi cứ như thể là cắn vào hòn đá.

Nó thử cắn cái bụng, cũng như là cái thúng vậy nên nó nhào vào đuôi voi, giống như cái bát sắt. Rồi nó chồm lên đít voi, và ô kìa, chiếc mông mềm như chiếc bánh sữa. Nó thích thú quá nên cứ ăn sâu vào trong. Rồi ở đó ăn mãi khi đói, còn khi khát thì uống máu voi. Khi nằm xuống, nó trải phần trong ruột và ngực voi ra như cái giường để ngã lưng. Nó suy nghĩ: “Ở đây ta đã tìm được thức ăn uống và giường nằm rồi, vậy còn đi đâu làm gì nữa.”

Thế là nó ở lì đó, lòng rất thỏa mãn, trong cái bụng voi và chẳng hề chui

ra ngoài lần nào cả. Dần dần xác voi khô cứng dưới sức nắng gió, cái chỗ hở phía sau mông voi khép kín lại. Con chó rừng quằn quại bên trong mất dần máu thịt, thân thể võ vàng, song không tìm được cách thoát ra ngoài.

Rồi một ngày kia, có cơn bão rớt thình lình, cái lỗ hở ấy thấm nước và mềm ra bắt đầu hé miệng. Khi thấy khe hở, chó rừng kêu lên:

- Lâu nay ta đã bị hành hạ quá nhiều, giờ đây ta phải thoát ra bằng lỗ này. Rồi nó đi ra lỗ đó bằng cái đầu trước tiên. Bấy giờ cái lỗ đó còn hẹp mà nó ra mau quá nên thân thể bầm dập và lông lá rụng xuống đất. Khi ra ngoài được rồi, nó trần trụi như khúc thân dừa, không còn một sợi lông nào nữa. Nó suy nghĩ: “À, vì tham ăn mà ta chịu nông nỗi cực khổ này. Ta chẳng bao giờ muốn đi ra kiếm mồi nữa cho đến khi ta học được cách chế ngự dục tham trong ta.”

Sau đó nó đi đến ẩn am kia, quyết giữ hạnh nguyện chế ngự dục tham và nằm xuống một bên.

Phần con gấu ra khỏi rừng, và vì lòng tham ăn thúc đẩy nó đi về phía làng biên địa của quốc độ Mallā.

- Ô, con gấu đây này!

Toàn dân làng la to lên, họ bước ra trang bị đầy cung, gậy, giáo và nhiều thứ khác nữa, vây quanh bụi cây mà gấu đang nằm. Nó thấy mình bị cả đám người vây quanh thì vụt chạy trốn đi. Vừa chạy vừa bị đám người ấy đánh cho một trận nhừ tử bằng cung gậy, về đến hang, nó bị dập đầu và chạy máu. Nó nghĩ thầm: “À, chính vì lòng tham ăn thái quá đã gây cho ta mọi tai họa này. Thôi ta chẳng bao giờ muốn đi kiếm mồi cho đến khi học được cách nhiếp phục lòng tham ấy.” Vì thế nó đi đến thảo am, quyết giữ hạnh nguyện nhiếp phục tính tham lam, và nằm xuống một bên.

Còn vị tu khổ hạnh này không thể phát khởi thiền định được vì ngài vốn vẫn tràn đầy kiêu mạn về dòng dõi quý tộc của ngài. Một vị Độc Giác Phật nhận thấy ngài đang bị ngã mạn chi phối, tuy vậy, vị này biết rõ ngài không phải là người tầm thường. Vị ấy suy nghĩ: “Người này sẽ thành bậc Chánh giác, và ngay trong hiện kiếp này, người ấy sẽ đạt tối thắng trí. Ta muốn giúp người ấy nhiếp phục ngã mạn và khiến người ấy tu tập các thiền chứng.”

Vì vậy, trong khi ngài đang ngồi trong thảo am, vị Độc Giác Phật kia từ cùng thượng Tuyết sơn đi xuống và an tọa trên một phiến đá của nhà tu khổ hạnh. Vị này bước ra, thấy vị Phật ngồi trên sàn tọa của mình thì do

lòng đầy kiêu mạn, ngài không tự chủ được nữa ngài bước lên búng ngón tay vào mặt vị kia và kêu to:

- Đồ vô tích sự xấu xa kia, thật đáng nguyền rủa, quân giả dối trọc đầu, tại sao ngươi dám ngồi trên tọa sàng của ta?

Vị kia đáp:

- Bạch Thánh giả, tại sao ngìa đầy lòng kiêu mạn thế kia? Ta đã đạt trí tuệ của một vị Độc Giác Phật, nên ta bảo cho ngài biết rằng ngay trong chính hiện kiếp này, ngài sẽ được hoàn toàn giác ngộ. Ngài đã đủ cơ duyên thành Phật. Khi ngài đã thành tựu Thập hạnh Ba- la- mật và sau một thời gian dài bằng thời kỳ đó trôi qua, ngài sẽ thành bậc Chánh giác, danh hiệu là Siddhatha.

Sau đó, vị ấy mới cho ngài biết về danh tánh, dòng họ, gia tộc, các đệ tử v. v... và thêm:

- Vậy thì bây giờ tại sao ngài quá kiêu mạn và sân hận như vậy? Việc ấy không xứng đáng với ngài.

Đó là lời khuyên của vị Độc Giác Phật. Nghe những lời này, nhà khổ hạnh chẳng nói gì nữa, cũng chẳng đảnh lễ vị kia, chẳng hỏi xem nơi đâu, bao giờ, và bằng cách nào mình sẽ thành Phật. Sau đó, vị khách lại bảo:

- Ngài hãy học cách đánh giá dòng cõi của ngài và thần lực của ta qua việc này, nếu làm được thì hãy bay lên không như ta đây.

Nói vậy xong, vị này bay lên không hất tung bụi bám trên đôi chân mình vào cuốn tóc trên đầu nhà khổ hạnh, rồi lại trở về vùng thượng Tuyết sơn.

Khi vị ấy đi rồi, lòng nhà khổ hạnh tràn ngập đau buồn. Ngài bảo:

- Đó là một bậc Thánh, với tấm thân nặng như thế kia mà có thể bay qua không gian như một hạt bông bị gió cuốn. Một vị Độc Giác Phật như vậy, mà ta chẳng hề hôn chân Ngài, vì ta đây kiêu mạn về dòng dõi của ta, nên cũng không hỏi Ngài xem bao giờ ta sẽ thành Phật. Cái dòng dõi này có làm gì được cho ta đã chứ? Trong thế giới này, cuộc sống thuần thiện chính là một cách thể hiện uy lực, còn lòng kiêu mạn của ta chỉ đưa ta đến địa ngục thôi. Vậy ta sẽ chẳng bao giờ đi kiếm trái rừng nữa, cho đến khi nào ta học được cách nhiếp phục lòng kiêu mạn của ta.

Sau đó, ngài vào thảo am và quyết giữ hạnh nguyện nhiếp phục lòng kiêu mạn. Khi tĩnh tọa trên tấm đệm rơm, bậc trí giả quý tộc kia nhiếp phục được lòng kiêu mạn rồi làm phát khởi tâm thiền định, tu tập các thắng trí và

các thiền chứng xong, liền bước ra ngồi trên phiến đá cuối mái hiên.

Lúc bấy giờ, chim bồ câu và các con vật kia đứng lên đảnh lễ ngài rồi ngồi xuống một bên, bậc Đạo sư bảo bồ câu:

- Các ngày kia chim chẳng hề đến đây vào giờ này, mà chim đi kiếm mồi. Vậy hôm nay chim giữ trai giới đó chăng?

- Thưa Tôn giả, chính vậy.

Ngài hỏi:

- Tại sao thế?

Và ngài ngâm vần kệ đầu:

1. Ta chắc giờ chim thiểu dục rồi

Nay bồ câu chẳng muốn tìm mồi,

Tại sao đành chịu nằm thèm khát,

Sao nguyện theo trai giới hỡi ngài?

bồ câu đáp lời qua hai vần kệ:

2. Xin đầy tham đắm, cặp uyên ương

Đùa giỡn quanh đây tựa phượng loan,

Ưng ác chụp nàng, bay biến mất,

Chia lìa duyên kiếp đã tan hoang.

3. Con biết niềm mất mát phũ phàng,

Bạo tàn, khốc liệt biết bao đường,

Con nhìn mọi vật, lòng đau đớn,

Vì thế con tìm đến náu nương,

Nhờ giới hạnh, thề nguyền ái dục

Chẳng bao giờ trở lại lòng con.

Khi bồ câu đã tán thán hành động của mình liên quan đến hạnh nguyện ấy, bậc Đạo sư lại hỏi câu đó với con rắn và lần lượt các con vật kia. Mỗi con trong bọn chúng đều nêu lên sự việc như đã xảy ra:

Bồ-tát:

4. Vật ở cây, bò sát cuộn mình,

Đầy răng nhọn hoắc, nọc truyền nhanh,

Rắn sao muốn giữ truyền trai giới,

Sao đói khát cam chịu cố tình?

Con rắn:

5. Con bò thôn trưởng thật oai hùng,

Dáng đẹp, lưng gù cứ chuyển rung,

Bò giẫm lên, con hờn cắn nó,

Đau đớn, bò chết ngã lăn đùng.

6. Dân làng mọi kẻ đổ ra đường,

Than khóc vì trông thấy tận tường,

Vì vậy con nương nhờ giới hạnh,

Thề sân hận chẳng trở về con.

Bồ- tát:

7. Xác chết, thức ăn quý sẵn đầy,

Nằm trong nghĩa địa rã tan thây,

Chó rừng, sao chịu đành thèm khát,

Sao lại thề tuân giới hạnh này?

Chó rừng:

8. Tìm được voi và thích thịt ngon,

Con vào bụng nó ở lì luôn,

Song nhiều gió mạnh, trời gay gắt

Làm héo khô khe hở chó chun.

9. Tôn giả, con vàng võ, ốm gầy,

Vì không lối thoát, phải nằm đây,

Rồi cơn bão nọ bùng vang dội

Làm ướt, mềm đi ngã hậu này.

10. Để thoát ra, con chẳng chậm đâu

Như trăng thoát khỏi vuốt La- hầu,

Nên con chạy đến nhờ trai giới,

Con nguyện tham tâm tránh chạy mau.

Bồ- tát:

11. Ngài có thói xưa vẫn kiếm mồi

Nằm trên tổ kiến, gấu ông ơi,

Sao nay lại chịu nằm thèm khát,

Sao muốn thề nguyền trai giới thôi?

Con gấu:

12. Bỏ nhà vì quá đói trong lòng

Con đến Mallā, chạy vội vàng,

Dân chúng trong làng đều đổ đến,

Dùng cung, gậy, chúng đánh hung tàn.

13. Mình con vấy máu, vỡ tan đầu,

Con chạy về nơi trú ẩn mau,

Vì vậy con nguyền theo giới hạnh,

Dục tham chẳng kéo đến ngày sau.

Như vậy, cả bốn con vật đều tán thán hành động của chúng trong việc quyết tâm giữ hạnh trai giới; xong vừa đứng lên đảnh lễ bậc Đạo sư, chúng vừa hỏi ngài câu này:

- Thưa Tôn giả, các ngày trước ngài ra đi kiếm trái rừng vào giờ này. Tại sao hôm nay ngài không đi mà lại hành trì trai giới?

Chúng liền ngâm vần kệ này:

14. Điều ấy, ngài mong muốn giãi bày,

Mọi điều con biết, đã thưa thầy,

Song nay đến lượt mình, xin hỏi:

Tôn giả sao theo hạnh nguyện này?

Bồ- tát:

15. Một vị Độc Giác Phật qua đây

Chốc lát trong am đã giải bày

Mọi việc vãng lai, danh tiếng, hiệu,

Gia đình và đạo lộ sau này.

16. Ta không quỳ, bởi quá kiêu căng

Ở trước chân Ngài, chẳng hỏi han,

Vì thế, ta nương vào giới hạnh

Để kiêu căng ấy chẳng đeo gần.

Bằng cách ấy, bậc Đạo sư giải thích việc hành trì hạnh nguyện của mình. Sau đó, ngài thuyết giáo cho chúng, bảo chúng ra đi và ngài bước vào thảo am. Các con vật kia trở về chốn ở của mình. Bậc Đạo sư không hề gián đoạn tâm thiền định nên được sinh vào cõi Phạm thiên. Còn các con vật ấy tuân hành lời thuyết giáo của ngài nên đã lên cộng trú đông đảo với Thiên chúng.

Sau khi chấm dứt Pháp thoại này, bậc Đạo sư bảo:

- Như vậy, này các cư sĩ, giữ hạnh nguyện trai giới là một tập tục của bậc trí ngày xưa, và nay các ông phải biết hành trì.

Rồi ngài nhận diện tiền thân:

- Vào thời ấy, Anuruddha (A- na- luật) là chim bồ câu, Kassapa( Ca- diếp) là con gấu, Mục- kiền- liên là chó rừng, Sāriputta ( Xá- lợi- phất) là con rắn và Ta chính là nhà tu khổ hạnh kia.

491. CHUYỆN ĐẠI KHỔNG TƯỚC

( TIỀN THÂN MAHĀ MORA)

Bắt ta, bạn sẽ được ngàn vàng...

Chuyện này bậc Đạo sư kể trong lúc trú tại Kỳ Viên về một Tỷ- kheo thối thất

Bậc Đạo sư bảo vị Tỷ- kheo này:

- Có đúng như Ta nghe nói là ông đã thối thất chăng?

- Thưa vâng, bạch Thế Tôn, quả đúng vậy.

Ngài liền nói:

- Này Tỷ- kheo, chẳng lẽ lòng tham muốn dục lạc này lại không đánh bại một người như ông sao? Trận cuồng phong hoành hành khắp núi Sineru (Tu- di) cũng chẳng nao núng trước một ngọn lá khô đâu. Ngày xưa tham dục này đã đánh bại các bậc thanh tịnh, là những vị đã lánh xa bảy ngàn năm khỏi mọi tham dục khởi lên trong tâm mình.

Cùng với những lời này, Ngài kể một chuyện quá khứ.

Một thuở nọ, khi vua Brahmadatta trị vì tại Ba- la- nại, Bồ- tát được sinh vào bụng một con công mái ở một vùng biên địa. Khi thai kỳ đã mãn, công mẹ sinh trứng ở một nơi khó kiếm mồi và bỏ đi xa. Lúc bấy giờ, trứng chim công khỏe mạnh chẳng bị tai nạn gì nếu không có những mối hiểm nguy từ loài rắn hay các loài bọ tai hại tương tự như thế.

Vì vậy, cái trứng công này có màu vàng óng như chồi cây kanikara. Khi nó đã đủ thuần thục thì tự nó nứt ra, và một con công xuất hiện có màu vàng óng ánh, với con mắt như trái guñjā, chiếc mỏ màu san hô, và ba sọc đỏ chạy quanh cổ xuống đến giữa lưng. Khi chim lớn lên, thân mình to bằng chiếc xe đẩy của người bán hàng, nên thật đẹp mắt, nên cả đàn công màu đen tụ tập lại chung quanh, bầu chim công này làm chim đầu đàn.

Một hôm, chim công đang uống nước trong hồ, nhìn thấy vẻ đẹp của

mình liền suy nghĩ : “Ta đẹp nhất trong đám công. Nếu ta ở chung với chung giữa mọi nẻo đường đời, ta sẽ gặp nguy hiểm. Ta muốn đi xa đến vùng Tuyết sơn, và ở đó một mình tại một nơi vừa ý.” Thế là về đêm, khi cả đàn công lui về nơi trú ẩn riêng biệt kín đáo, công ra đi mà không ai biết, về phía khu vực Tuyết sơn; sau khi băng qua ba rặng núi, công vào ẩn thân tại rặng thứ tư. Đây là khu rừng mà công khám phá ra một hồ thiên nhiên rộng bát ngát phủ đầy hoa sen, không xa một cây đa cạnh một ngọn đồi, công chúa đậu trên cành cây này. Trong lòng ngọn đồi này có một hang động kỳ thú, và vì muốn ở đó nên công chúa đậu trên một vùng đất phẳng ngay trước miệng hang.

Lúc bấy giờ, không ai có thể trèo đến chốn này được dù từ dưới lên hay trên xuống, cho nên nó tránh khỏi mọi nỗi lo sợ về chim muông, mèo rừng, rắn rít hay loài người. “Đây là một nơi thích thú dành cho ta!” công suy nghĩ. Hôm ấy, công ở đó và sáng hôm sau bước ra khỏi hang, công đậu trên đỉnh đồi hướng về phía đông. Khi công thấy mặt trời lên, công tự vệ mình trong ngày sắp đến bằng cách đọc câu ca:

- Ngài đã hiện kia, đấng Toàn tri.

Bằng cách ấy, cuộc đời công cứ trôi qua ( Xem lại Tiền thân số 159 tập II, Mora Jātaka).

Song một hôm, có người thợ săn ở trong rừng bất chợt thấy công đang đậu trên đỉnh đồi ấy và trở về nhà. Khi lão sắp chết, lão bảo với con trai về chuyện ấy:

- Này con, trong rặng núi thứ tư của dãy kia, trong rừng có một con công màu vàng ánh. Nếu nhà vua muốn có một con công như vậy, thì con biết nơi kiếm nó rồi đấy.

Một ngày kia, chánh hậu của vua Ba- la- nại tên là Khemā( Thái Hòa) nằm mộng về tảng sáng, và giấc mộng diễn ra như thế này: Một con công màu vàng óng đang thuyết pháp và bà chăm chú nghe rất hoan hỷ. Khi công đã thuyết pháp xong liền bay lên và ra đi, bà vội vàng kêu to: “Kìa chúa công đang chạy thoát, hãy bắt công lại ngay!” Và trong khi bà thốt lên các lời này, bà

liền thức dậy. Khi tỉnh lại, bà biết đó chỉ là giấc mộng, và suy nghĩ: “Nếu ta trình đức vua đó là cơn ác mộng, thì ngài sẽ chẳng quan tâm đến, song nếu ta bảo đó là niềm mong ước của một thai phụ thì ngài sẽ lưu ý ngay.”

Thế là bà liền giả bộ làm như thể bà đang khao khát một thứ gì đó theo cách thông thường của một thai phụ, và nằm xuống. Nhà vua đến viếng bà và hỏi bà đau bệnh gì. Bà đáp:

- Thần thiếp đang có một niềm khát vọng.

- Ái khanh ao ước điều gì thế?

- Tâu Chúa thượng, thần thiếp ước ao nghe lời thuyết pháp của một con chim công màu vàng ánh.

- Song, này ái khanh, ta tìm đâu ra được một con chim như vậy?

- Như vậy thì, tâu chúa thượng, thần thiếp sẽ chết mất.

- Này ái khanh, đừng lo buồn chuyện ấy, nếu nơi nào có con chim như vậy thì nó sẽ được bắt về cho ái khanh.

Nhà vua an ủi bà như vậy rồi đi ra ngoài ngồi xuống, hỏi các triều thần:

- Này các khanh, chánh hậu ao ước nghe bài thuyết giảng của một con chim công vàng ánh. Vậy có loại công vàng ánh ấy chăng?

- Tâu Chúa thượng, các Bà- la- môn biết chuyện đó.

Nhà vua hỏi các Bà- la- môn. Họ đáp như vầy:

- Tâu Đại vương, theo những vần kệ nói về điềm lành của chúng thần, thì trong loài thủy tộc có cá rùa, cua; trong các loài thú rừng có hươu, nai, thiên nga, công, trĩ... Các loài đó cùng loài người, đều có thể sinh ra với sắc vàng ánh.

Sau đó, nhà vua triệu tập tất cả thợ săn trong quốc độ lại và hỏi họ có bao giờ từng thấy con công vàng ánh chưa. Bọn họ đều trả lời không, trừ người thanh niên đã được cha mách bảo về chuyện ông ta đã thấy. Gã đáp:

- Chính hạ thần chưa thấy, song thân phụ hạ thần đã bảo cho thần biết một nơi có thể tìm ra một chúa công vàng ánh.

Nhà vua liền bảo:

- Này hiền hữu, đây là chuyện sống chết của trẫm và chánh hậu. Vậy hãy cố bắt lấy công ấy đem về đây.

Nhà vua cho gã thật nhiều tiền bạc và bảo gã ra đi.

Gã ấy đem tiền về cho vợ con rồi đi đến nơi kia gã thấy bậc Đạo sư, gã đặt bẫy bắt ngài. Mỗi ngày gã tự nhủ thầm là chắc chắn sẽ bắt được chim

công, tuy nhiên gã chết đi mà chẳng bắt được công ấy. Rồi chánh hậu cũng từ trần mà không thỏa tâm nguyện. Nhà vua nổi trận lôi đình và ngài phán:

-Ái hậu của trẫm đã qua đời vì chim công này.

Rồi nhà vua truyền lệnh chép câu chuyện ấy vào một phiến bằng vàng, kể rằng trong rặng thứ tư của khu vực Tuyết sơn có con chim công vàng sống ra sao, hễ ai ăn được thịt nó sẽ trường xuân bất tử. Nhà vua đặt phiến vàng ấy trong kho báu và sau đó qua đời.

Kế vị vua ấy, một vua khác lên ngôi, đọc lời lẽ câu chuyện ghi trên phiến vàng nên ước mong được trường xuân bất tử, liền cho người thợ săn đi bắt chim công; song nhà vua ấy cũng chết trước khi mãn nguyện giống như vua kia.

Cùng cách ấy, sáu vị vua kế tiếp qua đời và sáu người thiện xạ chết đi mà không được kết quả gì ở khu vực Tuyết sơn cả. Song người thợ săn thứ bảy, được nhà vua thứ bảy phái đi, không thể nào bắt được chim suốt bảy năm liền mặc dù mỗi ngày gã đều mong đợi chuyện ấy, nên bắt đầu suy nghĩ không biết tại sao lại không thể bắt được đôi chân chim sa vào bẫy.

Vì thế gã ngắm nghía chim, thấy chim cầu nguyện để được phù hộ mỗi buổi sáng tối đều đặn, và gã lý luận về trường hợp này như sau: “ Không có con chim công nào khác ở vùng này, rõ ràng đây đúng là chim công sống đời thanh tịnh. Chính uy lực đời sống thanh tịnh của chim ấy cùng uy lực của thần chú hộ mệnh đã khiến cho đôi chân chim không bao giờ sa vào bẫy của ta được.” Khi kết luận như vậy rồi, gã đi đến vùng biên địa bắt một con công mái, mà gã luyện cho nó hót tiếng gáy mỗi khi gã búng tay, và xòe cánh múa mỗi khi gã vỗ tay.

Gã đem chim mái trở về, rồi đặt bẫy trước khi Bồ- tát đọc thần chú hộ mệnh, gã búng tay và làm cho công mái gáy. Công trống nghe tiếng gáy ấy lập tức ác dục đã ngủ yên suốt bảy ngàn năm bỗng vùng dậy như con rắn hổ mang giương mào lên khi bị đánh. Bị ác dục làm cho mê muội, chim công không thể nào đọc thần chú hộ mệnh nữa, mà vội vàng bay về phía chim mái, từ trên không chim hạ cánh xuống đặt đôi chân ngay vào bẫy. Chiếc bẫy kia suốt bảy ngàn năm chẳng đủ uy lực bắt chim, nay đã kẹp chặt lấy chân chim thần.

Khi người thợ săn thấy chim nằm tòn teng ở cuối sợi dây, gã nghĩ thầm: “Sáu người thợ săn trước đã không thể bắt được chim công chúa này

và trong bảy năm liền ta cũng không bắt được nó. Nhưng hôm nay, ngay khi chim đâm si tình chim mái thì nó không đọc thần chú được, nên sa vào bẫy và bị bắt, nó đang nằm tòn teng với cái đầu lộn ngược kia kìa. Ôi sinh vật mà ta đã làm hại kia thật là đức hạnh! Nếu ta giao một linh vật như vậy cho một người khác chỉ vì bị mua chuộc tiền bạc thì thật là không xứng đáng. Danh vọng của vua chúa có nghĩa gì đối với ta đã chứ? Ta muốn thả chim ấy bay đi.”

Nhưng rồi gã nghĩ lại: “Đó là một thần điểu kỳ dị phi thường, nếu ta đến gần nó, nó sẽ tưởng ta đến để giết nó, nó sẽ lo sợ cho tính mạng của mình mà vùng vẫy, thì có thể gãy chân hay cánh. Vậy ta không muốn đến gần nó, mà chỉ đứng ẩn mình và cắt đứt cái thòng lọng bằng một mũi tên bắn ra. Sau đó chim muốn đi đâu tùy ý.” Thế là gã đứng ẩn mình, giương cung lên, lắp một mũi tên vào dây và kéo ra sau.

Bấy giờ, chim công trống suy nghĩ: “Người thợ săn này đã làm ta mê mệt vì ái dục, và khi thấy ta bị sa bẫy rồi lại không còn quan tâm đến ta nữa. Gã ấy ở đâu kìa?” Chim công cứ nhìn hướng này hướng nọ, và thấy người kia đứng với cây cung sẵn sàng bắn. “ Chắc chắn gã muốn giết ta rồi ra đi” chúa công suy nghĩ và sợ chết nên ngâm vần kệ đầu xin tha mạng:

1. Bắt ta bạn sẽ được ngàn vàng,

Bắt sống, xin đừng bắn bị thương,

Van bạn đem ta về chúa thượng,

Chắc ngài sẽ thưởng thật giàu sang.

Nghe vậy, người thợ săn suy nghĩ: “Đại khổng tước này tưởng ta sắp bắn nó bằng mũi tên đây. Ta phải trấn an nó mới được.” Vì mục đích ấy, gã ngâm vần kệ thứ hai:

2. Trên cung ta chẳng ráp tên này

Để bắn chim, công chúa, ở đây

Ta muốn cắt dây thòng lọng ấy,

Để chim tùy ý, hãy xa bay!

Nghe lời này, chim công chúa đáp qua hai vần kệ:

3. Bảy năm theo đuổi, thợ săn này,

Đói khát, bạn cam chịu tháng ngày,

Bạn muốn gì, nay ta mắc bẫy,

Vì sao muốn thả để ta bay?

4. Hiển nhiên mọi vật được an lành,

Bạn nguyện từ đây bỏ sát sinh,

Mắc bẫy thân ta, tuy thế bạn

Muốn ta được thả để bay nhanh!

Thợ săn tiếp theo:

5. Khi người từ bỏ sát quần sinh,

Nhờ nó, muôn loài thoát hãi kinh,

Phước đức nào đời sau sẽ đến,

Việc này, khổng tước đáp cho mình.

Công chúa:

6. Nhờ nó, muôn loài thoát hãi kinh,

Khi người thề chẳng sát quần sinh,

Đời này nó được nhiều ca ngợi,

Thiên giới, đời sau hưởng phước lành.

Thợ săn:

7. Nhiều người nói chẳng có Thiên thần,

Cực lạc, đời này có thể mang,

Sinh quả dữ lành nagy hiện tại,

Vì nhiều bậc Thánh đã cho rằng:

Thi ân là việc đầy ngu xuẩn,

Vì thế tôi thường đánh bẫy săn

Chim thú, giờ đây tôi muốn hỏi

Lời kia xứng đáng để tin chăng?

Lúc ấy, bậc Đạo sư quyết định giảng cho người này biết quả thực có đời sau, nên trong lúc ngài đang nằm lủng lẳng ở cuối sợi dây, đầu lộn ngược xuống đất, ngài ngâm vần kệ:

8. Đôi vầng nhật nguyệt rõ ràng ràng,

Đi khắp trời cao tỏa sáng quang,

Người gọi là gì nơi hạ giới,

Thuộc về cõi khác hoặc trần gian?

Người thợ săn ngâm vần kệ đáp lại:

9. Rõ ràng nhật nguyệt thấy đôi vầng

Đi khắp trời cao, tỏa ánh quang,

Chúng chẳng thuộc về nơi hạ giới,

Mà về cõi khác, miệng người trần.

Lúc ấy, bậc Đạo sư bảo gã:

10. Vậy chúng đều sai lạc cả bầy,

Những người gian dối nói như vầy,

Chẳng vì duyên cớ gì đi nữa

Lại bảo chỉ riêng thế giới này

Mang nghiệp quả lành hay quả dữ,

Còn xem bố thí việc ngu thay!

Trong khi bậc Đạo sĩ nói, người thợ săn suy nghĩ rồi ngâm hai vần kệ:

11. Điều này Ngài nói quả là chân,

Sao có người kia lại bảo rằng:

“Bố thí không mang về kết quả?

Rằng đây, ngay ở cõi phàm trần.

Người ta gặt quả lành hay dữ

Bố thí là công việc độn đần?”

12. Cách nào nên sống, phải làm gì?

Thánh đạo là đâu, phải bước đi?

Công chúa, xin ngài cho lão biết

Pháp môn khổ hạnh phải hành trì,

Cầu mong lão được chim công chúa

Cứu khỏi chim vào địa ngục kia!

Khi nghe vậy, bậc Đạo sư suy nghĩ: “ Nếu ta giải đáp vấn đề này cho gã thì cả thế giới này đối với gã thành ra trống rỗng và hư vọng. Lần này, ta sẽ nói cho gã biết bản chất của các Thánh giả Bà- la- môn chân chính.” Với ý định trên, ngài ngâm hai vần kệ:

13. Người truyền khổ hạnh ở trần gian,

Chẳng ở nhà đâu đắp áo vàng,

Sáng sớm đi ra đường khất thực,

Không đi chiều tối, chính hiền nhân.

14. Đúng thời thăm các thiện nhân vầy,

Bạn sẽ vui lòng, dẫu hỏi ai

Giải vấn đề, vì chư vị biết

Cõi trên kia với cõi đời này.

Khi nói như vậy, ngài muốn cho kẻ kia phải biết kinh sợ cảnh giới địa

ngục. Còn người ấy đã đạt đến tri kiến viên mãn của một vị Độc Giác Phật, vì người ấy đã sống đến độ tri kiến sắp thành thục, như búp hoa sen tròn đầy sung mãn đợi chờ các tia nắng chiếu vào. Trong lúc người thợ săn nghe bài thuyết Pháp của ngài, ngay tại chỗ người ấy đang đứng, người ấy hiểu lập tức mọi yếu tố cấu tạo nên các vật hữu hình (tứ đại), thấu sươt cả ba đặc tính căn bản của chúng( vô thường, khổ, vô ngã) và thâm nhập tri kiến của một Độc Giác Phật. Tri kiến trên của vị này cùng với việc giải thoát bậc Đạo sư khỏi cái bẫy kia xảy ra cùng một lúc. Vị Độc Giác Phật, sau khi đã đoạn diệt mọi dục tham của mình, đang đứng trên bờ sinh tử cuối cùng, liền thốt lên cảm thán nguyện trong vần kệ này:

15. Như rắn lột quăng lớp vỏ tàn,

Lá khô cây trút lúc xanh dần,

Hôm nay ta bỏ nghề săn bắn,

Mãi mãi xa lìa nghiệp thợ săn.

Sau khi thốt lên ý nguyện cao cả của mình, vị ấy suy nghĩ: “Ta vừa được giải thoát khỏi các dây trói buộc của ác dục, song ở nhà ta còn rất nhiều chim đang bị giam cầm. Vậy làm thế nào ta giải thoát cho chúng đây?” Vì thế, vị ấy hỏi bậc Đạo sư:

- Tâu khổng tước Đại vương, ta còn giam cầm nhiều chim tại nhà, làm sao ta giải thoát cho chúng được?

Lúc bấy giờ, Bồ- tát là bậc toàn tri, có tri kiến tinh thông mọi đường lối và phương tiện hơn cả một vị Độc Giác Phật, nên ngài bảo:

- Khi ngài đã phá vỡ sức chi phối của tham dục và thâm nhập tri kiến của một vị Độc Giác Phật, nhờ lẽ đó ngài hãy tuyên thệ điều chân lý, thì trong toàn cõi Diêm- phù- đề sẽ không còn sinh vật nào bị giam cầm nữa cả.

Sau đó, vị kia vừa đi vào bằng cánh cửa mà Bồ- tát mở ra như vậy, vừa ngâm vần kệ này tuyên thệ một hành động chân lý:

16. Tất cả chim nào ta đã giam

Trong nhà, ta có đến hàng trăm,

Nay ta trả cuộc đời cho chúng

Về tổ, bầy chim được thoát nạn.

Lúc ấy, nhờ hành động thề nguyền chân lý kia, dù đã muộn, tất cả bầy chim cũng được thoát cảnh giam cầm, ríu rít líu lo bay về tổ của mình. Cùng lúc ấy, khắp cõi Diêm- phù- đề, tất cả mọi sinh vật đã bị bắt đều được

thả tự do, không còn con vật nào sót lại trong cảnh giam cầm cả, dù chỉ là con mèo.

Vị Độc Giác Phật ấy giơ tay lên vừa xoa trán mình, lập tức các dấu vết của dòng họ cũ biến mất và dấu hiệu của bậc tu hành xuất hiện vào chỗ ấy. Lúc bấy giờ, vị này trông giống như một Trưởng lão Tỷ- kheo đã sáu mươi tuổi đắp y đầy đủ, mang tám vật cần thiết (bình bát, ba y, đai lưng, dao cạo, cây kim và cái lọc nước), cung kính đảnh lễ chim công chúa và đi diễu quanh ngài, thân hướng về phía hữu, rồi bay vụt lên không gian đến tận một hang động trên đỉnh núi Nanda. Chúa chim công cũng bay ra khỏi cái bẫy, kiếm mồi và trở về chốn ở của mình.

Vần kệ cuối cùng do bậc Đạo sư ngâm, kể chuyện suốt trong bảy năm trời người thợ săn quanh quẩn với chiếc bẫy trong tay, và sau đó được giải thoát khỏi khổ đau nhờ chim công chúa như thế nào:

17. Thợ săn xuyên suốt khắp rừng cây

Tìm kiếm chúa công, bẫy dưới tay,

Đã giải thoát đau cho khổng tước

Khi vừa bị bắt, giống ta đây.

Sau khi chấm dứt Pháp thoại này, bậc Đạo sư tuyên thuyết các Sự thật, vị Tỷ- kheo thối thất kia đã đắc Thánh quả (A- la- hán).

Rồi Ngài nhận diện tiền thân:

- Vào thời ấy, Ta là chim công chúa kia.

492. CHUYỆN LỢN RỪNG CỦA THỢ MỘC

( TIỀN THÂN TACCHASŪKARA)