Kinh Tiểu Bộ 2015- Tập V

- Chúng ta đã rời vinh quang Thiên giới để đến đây và chúng ta đến chỉ vì kẻ độc ác Biḷārikosiya này, người cuối cùng trong dòng họ, người tàn phá cả giống nòi mình. Với lòng lân mẫn mà chúng ta đến, vì chúng ta biết ác nhân này đã phá bỏ truyền thống gia đình, đốt bố thí đường, nắm cổ hành khất tống ra ngoài, vi phạm phong tục của nhà ta và do từ bỏ bố thí, nó sẽ tái sinh vào địa ngục.

Ngài thuyết giáo cho đám đông như vậy, xong lại nói về công hạnh cùa bố thí. Biḷārikosiya chắp hai tay thỉnh cầu và phát nguyện:

- Tâu Thiên chủ, từ nay trở đi, con xin nguyện sẽ không phá bỏ phong tục gia đình nữa mà con sẽ bố thí; bắt đầu ngay hôm nay, con quyết chẳng bao giờ ăn mà không chia phần cho kẻ khác, các vật dụng cuả riêng con, ngay cả nước uống và cả tăm xỉa răng con dùng cũng vậy.

Đế-thích thiên chủ đã điều phục ông như vậy, làm cho ông biết xả thân và an trú ông trong Ngũ giới, rồi trở về cõi của ngài. Còn vị thương nhân cứ bố thí suốt cả đời nên được tái sinh vào cõi trời Ba mươi ba.

Sau khi chấm dứt Pháp thoại, bậc Đạo sư bảo:

- Như vậy, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo này ngày xưa không có tín tâm

và không bao giờ cho ai chút gì cả, song Ta đã điều phục y và dạy cho y kết quả của bố thí, và tâm lành đó không rời y ngay cả khi y đã sinh vào một đời khác.

Rồi Ngài nhận diện tiền thân:

- Thời bấy giờ, Tỷ-kheo rộng lượng này là vị phú gia, Sāriputta (Xá- lợi-phất) là Canda, Moggallāna (Mục-kiền-Iiên) là Suriya, Kassapa (Ca diếp) là Mātali, Ānanda (A-nan) là Pañcasikha và Ta là Sakka (Đế-thích) Thiên chủ.

451. CHUYỆN HỒNG NGA

(TIỀN THÂN CAKKAVĀKA)

Màu lông tươi đẹp, dáng thanh tao...

Chuyện này bậc Đạo sư kể trong lúc đang trú tại Kỳ Viên về một Tỷ- kheo tham lam.

Chuyện kể rằng người này bất mãn với bộ y khất sĩ cùng những thứ tương tự nên thường đi quanh quẩn hỏi:

- Nơi đâu có cơm cho Tăng chúng? Nơi đâu có người mời?

Và khi nào nghe nói có thịt, ông tỏ ra rất hoan hỷ. Lúc bấy giờ, có một vị Tỷ-kheo tốt bụng, vì lòng thương tưởng bạn nên đem chuyện ấy kể với bậc Đạo sư. Ngài triệu người ấy đến hỏi:

- Này Tỷ-kheo, có thật đúng như ta nghe rằng ông tham lam đó chăng?

- Bạch Thế Tôn, đúng thế.

- Này Tỷ-kheo, tại sao ông còn ham muốn sau khi hành trì Giáo pháp đưa đến giải thoát như Đạo của Ta? Tham tâm này là ác pháp, ngày xưa, vì tham dục, ông bất mãn với các xác voi chết cùng nhiều vật thừa khác ở Ba- la-nại nên đã đi vào rừng rậm.

Nói vậy xong, Ngài kể một chuyện quá khứ.

Thuở xua, khi vua Brahmadatta trị vì tại Ba-la-nại, một con quạ tham ăn không hài lòng với các xác voi chết ở Ba-la-nại, cùng mọi thứ xác chết khác. Nó suy nghĩ: “Bây giờ đây ta không biết rừng rậm ra sao nhỉ? Thế là nó vào rừng xanh, song nó cũng không hài lòng với trái cây rừng mà nó tìm được, nên đi đến sông Hằng.

Khi nó tiến về phía sông Hằng, chợt thấy một đôi hồng nga, nó suy nghĩ: “Những con chim đàng xa kia tuyệt đẹp, ta chắc chúng tìm ra nhiều thịt để ăn trên bờ sông Hằng này. Ta muốn hỏi chúng và nếu ta cũng ăn thịt chúng nữa, chắc chắn ta sẽ được màu lông tươi sáng như chúng vậy.” Thế

là khi đậu không xa đôi chim ấy, quạ hỏi hồng nga bằng cách ngâm hai vần kệ đầu:

1. Màu lông tươi đẹp, dáng thanh tao,

Thân thể tròn xinh, ửng sắc đào,

Này ngỗng, đúng là bạn tuyệt mỹ,

Năm căn và mặt sáng ngời sao!

2. Trong khi đậu ở bến sông Hằng,

Cá tráp, cá vền, ngỗng vẫn ăn,

Cá chép, cùng nhiều loài cá khác,

Trên dòng sông nước lội tung tăng

Hồng nga liền cãi lại quạ bằng cách ngâm vần kệ thứ ba:

3. Ta chẳng ăn bầy cá giữa dòng,

Cũng không nằm nghỉ ở trong rừng,

Mọi loài rong cỏ, ta nuôi sống,

Này bạn, đó là món ngỗng ăn.

Lúc ấy, quạ ngâm hai vần kệ:

4. Ta chẳng tin theo ngỗng giải bày,

Xác minh thực phẩm nó ăn đầy,

Của ngon trong xóm ngâm dầu muối,

Là món ta ăn sống mỗi ngày.

5. Món cơm tinh sạch, đẹp làm sao,

Có kẻ làm xong, lại đổ vào,

Món thịt ấy, nhưng này bạn ngỗng,

Sắc ta không giống bạn đâu nào.

Ngay sau đó hồng nga ngâm cho quạ nghe các vần kệ còn lại, nêu rõ lý do tại sao quạ có màu lông xấu xí và thuyết giảng đức tính chân chánh:

6. Ngắm xem tội ác ở lòng người,

Làm hại, phá tan cả cuộc đời,

Lo sợ, kinh hoàng, ngươi ẩm thực,

Nên ngươi có được sắc này thôi.

7. Quạ ơi, lầm lạc khắp trên trần,

Tội ác trong đời trước hóa thân,

Bạn chẳng thích đồ ăn uống nữa,

Chính màu này quạ phải mang luôn.

8. Này bạn, ta chẳng hại ai,

Cũng không lo lắng, dạ an hoài,

Cũng không có việc gì sầu muộn,

Sợ hãi gì do kẻ địch ngoài.

9. Vậy bạn này, nên sống dũng cường,

Giã từ đường lối sống vô lương,

Trên đời tiến bước không làm hại,

Tất cả cùng yêu mến tán dương.

10. Người nào thân ái với muôn loài,

Không hại và không bảo hại ai,

Không quấy nhiễu, không ai quấy nhiễu,

Không thấy gì sân hận vì người.

- Vậy nếu bạn muốn được mọi người thương mến, hãy từ bỏ các ác dục.

Hồng nga này thuyết giảng đạo đức chân chánh, đã nói như vậy. Quạ đáp:

- Đừng nói tầm phào với ta về cách sống của bạn.

Xong nó vừa kêu lên "Quạ! Quạ!” vừa bay mất qua không gian đến bãi phân ở thành Ba-la-nại.

Khi bậc Đạo sư chấm dứt Pháp thoại này xong. Ngài thuyết giảng các Sự thật. Bấy giờ lúc kết thúc các Sự thật, vị Tỷ-kheo tham lam đã được an trú vào Tam quả (Bất Lai).

Rồi Ngài nhận diện tiền thân:

- Thời ấy, Tỷ-kheo tham lam này là con quạ, mẹ của La-hầu-la là chim bạn của hồng nga và Ta chính là hồng nga.

452. CHUYỆN VẤN ĐỀ TRÍ TUỆ

(TIỀN THÂN BHŪRIPAÑÑA)

Chuyện này sẽ được kể trong Tiền thân Mahā Ummagga (số 546), Tập VII.

453. CHUYỆN ĐIỀM LÀNH LỚN

(TIỀN THÂN MAHĀMAṄGALA)

Hiển bày chân lý giải nghi nan...

Chuyện này bậc Đạo sư kể trong lúc trú tại Kỳ Viên về Kinh Điềm lành tối thượng hay Luận về điềm lành.

Tại kinh thành Vương Xá, vì một lý do này nọ, một đám đông tụ họp trong nhà nghỉ của vua; giữa bọn ấy có người đứng dậy, bước ra nói:

- Hôm nay là ngày có điềm lành.

Một người khác nghe được, bảo rằng người kia bước ra và nói đến “Điềm triệu,” vậy y muốn nói gì qua chữ “Điềm”?

Một người thứ ba bảo:

- Dấu hiệu gì có vẻ may mắn thì đó là điềm lành, ví dụ một người thức dậy sớm và thấy một con bò đực toàn trắng hay một người đàn bà có thai, hay con cá màu đỏ (Cyprinus Rohita) hay cái bình đầy đến tận miệng, hoặc bơ tươi mới tan từ sữa bò, hoặc y phục mới chưa giặt hoặc cháo gạo, thì chẳng có điềm nào tốt hơn nữa.

Vài kẻ bàng quan bình phẩm lời giải thích này:

- Nói hay đấy.

Song có kẻ khác chen vào:

- Ổ không, chẳng có điềm gì trong việc ấy cả, chỉ lời nói bạn nghe

mới là điềm. Có người nghe người ta nói: “Đầy đủ,” rồi lại nghe “Lớn đầy đủ” hoặc “Đang lớn,” hoặc nghe chúng bảo: “Ăn đi” hay “Nhai đi” thì chẳng có điềm nào tốt hơn nữa.

Một số kẻ bàng quan bảo:

- Nói hay đấy.

Và họ bình phẩm lời giải thích này. Một người khác lại nói:

- Chẳng có điềm gì trong mọi chuyện ấy cả. Hễ vật gì bạn đụng chạm đến mới là điềm. Nếu một người thức dậy sớm đụng vào đất hay cỏ xanh, phân bò tươi, chiếc áo sạch, cá màu đỏ, vàng hay bạc, thức ăn... thì chẳng có điềm gì tốt hơn nữa.

Ở đây, vài kẻ bàng quan lại tán đồng và bảo là khéo nói. Và sau đó, số người theo phái chủ trương các điềm do mắt thấy, điềm về âm thanh, điềm về xúc chạm, chia làm ba nhóm, không ai thuyết phục ai được cả. Từ chư Thần trên mặt đất đến Phạm thiên giới không ai có thể xác định điềm là như thế nào cả. Đế-thích Thiên chủ nghĩ thầm: “Giữa chư Thiên và loài Người ai ngoài đức Thế Tôn là có thể giải đáp đúng vấn đề điềm triệu. Ta muốn đi đến đức Thế Tôn và đặt vấn đề với Ngài.”

Thế là ban đêm Thiên chủ đến thăm đức Thế Tôn, đảnh lễ Ngài và chắp tay vào nhau để thỉnh cầu, Thiên chủ đặt câu hỏi bắt đầu bằng: “Có chư Thiên và loài Người.” Sau đó, bậc Đạo sư dùng mười hai vần kệ nói cho Thiên chủ biết ba mươi tám điềm lành lớn. Và trong khi ngài ngâm những lời kinh điềm lành ấy, lần lượt chư Thiên lên đến con số mười ngàn triệu vị đắc Thánh quả A-la-hán, còn các vị đắc ba Đạo quả kia thì không sao kể xiết. Thiên chủ nghe xong các điềm lành, liền trở về cõi của mình.

Khi bậc Đạo sư nói các điềm lành xong, thế giới loài Người và Thiên giới đồng tán thành và bảo:

- Thật là khéo nói!

Sau đó trong Chánh pháp đường, Tăng chúng bắt đầu bàn luận về công đức của đức Như Lai:

- Này các Hiền giả, vấn đề điềm triệu vượt phạm vi hiểu biết của mọi người, nhưng Ngài đã tuệ tri tâm của loài Người và chư Thiên, cùng giải tỏa các mối nghi của quần chúng như thể Ngài khiến mặt trăng hiện lên trên bầu trời! Ôi đức Như Lai là một bậc Đại trí, này các hiền hữu!

Bậc Đạo sư bước vào hỏi Tăng chúng đang nói chuyện gì trong lúc

ngồi tại đó. Tăng chúng trình với Ngài. Ngài bảo:

- Này các Tỷ-kheo, chẳng vi diệu gì khi Ta giải đáp vấn đề điềm lành vì nay Ta đã đạt Trí tuệ tối thắng; mà ngay cả khi Ta còn là Bồ-tát trên trần gian Ta đã giải đáp các mối nghi hoặc của chư Thiên và loài người bằng cách trả lời vấn đề điềm lành.

Nói vậy xong, Ngài kể một chuyện quá khứ.

Một thuở nọ, Bồ-tát tái sinh vào một thị trấn trong một gia đình Bà-la- môn giàu có, cha mẹ đặt tên ngài là Rakkhitakumāra. Khi ngài khôn lớn và đã hoàn thành việc học tập tại Takkasilā, ngài cưới vợ. Sau khi song thân qua đời, ngài kiểm tra lại gia sản, suy nghĩ kỹ, ngài phân chia tài sản để bố thí và điều phục các tham dục, rồi ngài trờ thành ẩn sĩ trong vùng Tuyết sơn. Ở tại đó, ngài tu tập các Thắng trí và an trú tại một nơi, tự nuôi sống bằng các thứ củ, quả rừng. Theo thời gian, đệ tử của ngài rất đông, gồm năm trăm vị cùng sống với ngài.

Một ngày kia, các ẩn sĩ này đến gần Bồ-tát nói như sau:

- Bạch Đạo sư, khi mùa mưa đến, xin cho chúng con xuống vùng Tuyết sơn, đi qua đồng bằng để kiếm muối và các thứ gia vị; nhờ vậy, thân thế chúng con sẽ được khỏe mạnh và chúng con sẽ thành tựu cuộc sống tu hành.

Ngài bảo:

- Được rồi, các bạn cứ đi. Còn ta sẽ ở lại nơi này.

Thế là các vị từ giã ngài, đi xuống từ vùng Tuyết sơn, tiến hành trên lộ trình đến tận Ba-la-nại, tại đó các vị trú ngụ ở trong ngự viên. Dân chúng đón tiếp các vị rất trọng thể và nồng nhiệt.

Lúc bấy giờ, một ngày kia, có đám đông tụ tập trong nhà nghỉ của cung vua tại Ba-la-nại và vấn đề điềm triệu được đưa ra bàn cãi. Lúc ấy, cũng như trước kia, đám đông không thấy ai có đủ khả năng đánh tan mối hoài nghi của mọi người và giải đáp vấn đề điềm triệu; vì thế, họ đi đến ngự viên đặt vấn đề cùng hội chúng hiền nhân kia. Các hiền nhân ấy nói với vua:

- Tâu Đại vương, chúng thần không thể giải đáp vấn đề này, song bổn sư của chúng thần, ẩn sĩ Rakkhita, một bậc đại tuệ sống ở Tuyết sơn ngài sẽ giải đáp vấn đề ấy, vì ngài thông suốt tư tưởng của chư Thiên và loài người.

Vua đáp:

- Này các Hiền giả, Tuyết sơn quá xa xôi và khó đi lắm đấy, chúng ta không thể nào đến đó được. Xin các Hiền giả đích thân đi về gặp đức bổn sư và xin hỏi ngài vấn đề ấy. Sau khi các vị đã biết rồi, hãy trở lại đây nói cho chúng ta biết được chăng?

Các vị ấy hứa sẽ làm như vậy; và khi các vị đã trở về gặp đức bổn sư, đảnh lễ ngài và sau khi ngài đã vấn an vua cùng các phong tục của dân chúng, các vị kể lại cho ngài toàn thể câu chuyện các điềm triệu như trên từ đầu tới cuối và giải thích việc các vị đến đây theo lời dặn dò của vua như thế nào, để nghe tận tai lời giải đáp vấn đề này. Các vị thưa:

- Bạch Tôn sư, giờ đây xin Tôn sư giải thích vấn đề điềm triệu cho chúng con rõ và cho chúng con thấy chân lý. Lúc ấy, vị đệ tử lớn tuổi nhất hỏi bậc Đạo sư bằng cách ngâm vần kệ đầu:

1. Hiển bày chân lý, giải nghi nan,

Xin dạy kinh gì của Thánh nhân

Được học hành theo giờ thuận lợi,

Đời này, đời kế tạo hồng ân?

Khi vị đệ tử lớn nhất đã đặt vấn đề điềm lành qua các lời kệ này, bậc Đại sĩ muốn xóa tan mọi nỗi nghi ngờ của chư Thiên và loài người, liền đáp lại:

- Đây và đây chính là điềm lành.

Và như vậy, ngài diễn tả các điềm lành với tài thiện xảo của một vị Phật:

2. Mọi Phạm thiên, thần thánh hiển linh,

Rắn rồng ta thấy giữa quần sinh,

Trong lòng mãi mãi đầy từ mẫn,

Vị ấy ban ơn mọi hữu tình.

Như vậy, bậc Đại sĩ đã thuyết giảng Điềm lành thứ nhất, rồi tiếp đến thuyết giảng Điềm lành thứ hai và các Điềm lành khác còn lại:

3. Kẻ nào khiêm tốn với muôn người,

Yêu mến nữ nam, mọi gái trai,

Đứng trước lời bình không đáp lại,

Sẽ mang hạnh phúc đến cho đời.

4. Gặp hiểm nguy, người có trí nhanh

Chẳng khinh đồng nghiệp, bạn đồng hành,

Chẳng khoe dòng trí, giàu, giai cấp,

Hạnh phúc cho đời ắt khởi sinh.

5 Người nào kết bạn thiện, hiền nhân,

Được trọng vì mồm chẳng ác thâm,

Không hại bạn, chia đều của cải,

Chính niềm hạnh phúc giữa thân bằng.

6. Vợ hiền đồng tuổi, có tình thân,

Tận tụy, nhân từ, trẻ lại đông,

Đức hạnh, trung thành, dòng quý tộc,

Ấy niềm hạnh phúc giữa hồng quân.

7. Vua nào đại đế giữa thần dân,

Biết sống thanh cao, đủ khả năng,

Bảo: “Đấy bạn ta,” không dối trá,

Chính niềm hạnh phúc giữa vương quân.

8. Thành tín, cùng cơm nước cúng dường,

Vòng hoa tươi tốt, các mùi hương,

Với tâm thanh tịnh gieo an lạc,

Ẩy mang hạnh phúc mọi thiên đường.

9. Các trí nhân thuần thiện, chánh chân,

Tâm tư rửa sạch, gắng tinh cần,

Theo đời thanh tịnh, người hiền trí,

Phúc lạc thay người giữa Thánh nhân!

Cứ như vậy, bậc Đại sĩ đã đưa bài thuyết pháp lên đến đỉnh cao nhất của Thánh quả, và sau khi đã giải thích các Điềm lành trong tám vần kệ, ngài ngâm vần kệ cuối cùng để tán thán các Điềm lành ấy:

10. Công đức như vầy giữa thế gian

Được tôn sùng bởi mọi hiền nhân,

Người khôn hãy bước đi theo chúng,

Điềm triệu chẳng mang tính thật chân.

Các bậc hiền trí, sau khi nghe các Điềm lành này xong, còn ở lại bảy tám ngày nữa rồi từ giã ngài và lên đường đến chỗ cũ.

Vua đến thăm các ông và hỏi chuyện kia. Các vị giải thích vấn đề Điềm lành như cách đã được giải thích cho quý vị và trở lại Tuyết sơn. Từ đó về sau, vấn đề Điềm lành đã được thông hiểu trên thế giới. Sau khi đã chuyên tâm học tập vấn đề Điềm lành, lúc mạng chung, các vị đều lên cộng

trú với Thiên chúng rất đông đảo. Còn Bồ-tát tu tập Tứ vô lượng tâm và cùng với hội chúng của ngài được tái sinh lên cõi Phạm thiên.

Sau khi chấm dứt Pháp thoại này, bậc Đạo sư bảo:

- Này các Tỷ-kheo, không phải bây giờ mà cả ngày xưa nữa Ta cũng đã giải thích vấn đề Điềm lành.

Rồi Ngài nhận diện tiền thân:

- Vào thời ấy, hội chúng đệ tử của đức Phật là đám hiền nhân kia, Sāriputta (Xá-lợi-phất) là vị Trưởng đệ tử, người đã hỏi vấn đề Điềm lành và Ta chính là Đạo sư.

454. CHUYỆN TRÍ GIẢ GHATA

(TIỀN THÂN GHATA)

Hắc đế Kanha hãy đứng lên...

Chuyện này bậc Đạo sư kể tại Kỳ Viên vê cái chêt cua mọt nam tử. (Hoàn cảnh cũng giống trong số 449, Tiền thân Maṭṭakuṇḍali)

Ở đây, bậc Đạo sư hỏi vị nam cư sĩ:

- Này cư sĩ, có phải ông đang phiền muộn chăng?

- Thưa vâng, bạch Thế Tôn.

Đức Phật bảo:

- Này cư sĩ, ngày xưa, các bậc trí nghe lời dạy của các hiền nhân nên không phiền muộn về cái chết của con mình nữa.

Và theo lời thình cầu của ông, Ngài kể một chuyện quá khứ.

Ngày xưa, một vị vua có danh hiệu là Mahākaṃsa trị vì ở Uttarāpatha. trong địa hạt Kaṃsa ở kinh thành Asitañjana. Ông có hai hoàng nam Kaṃsa và Upakaṃsa, và một công chúa Devagabbhā. Vào ngày sinh nàng, các Bà- la-môn tiên đoán tương lai của nàng, bảo:

- Một hoàng nam do công chúa này sinh ra sẽ phá hoại xứ sở và dòng họ Kaṃsa.

Vua quá yêu thương con gái nên không thể giết nàng được, mà để cho các hoàng huynh của nàng lo liệu việc đó, còn ngài chỉ sống hết đời thì từ trần. Khi ngài băng hà, Kaṃsa lên làm vua và Upakaṃsa làm phó vương. Hai vị nghĩ sẽ có sự phản đối của quần thần nếu như bắt công chúa phải chết, vì thế quyết định không gả nàng cho ai cả, mà cứ để nàng sống không có chồng và canh giữ thật kỹ. Các ngài lại xây một cái tháp tròn đơn độc để nàng ở đó. Bấy giờ, nàng có một nữ tỳ tên là Nandagopā và chồng nữ tỳ này là Andhakaveṇhu, gã gia nô canh giữ nàng.

Thời ấy, vị vua danh hiệu Mahāsāgara đang trị vì ở phương bắc

Madhurā, có hai vương tử là Sāgara và Upasāgara. Vào lúc vua cha băng hà, Sāgara lên ngôi vua và Upasāgara làm phó vương. Vương tử này là bạn của Upakaṃsa, cùng lớn lên và cùng học với một thầy. Song chàng đã có âm mưu gian díu trong khuê phòng của hoàng huynh và bị bại lộ nên phải chạy trốn đến Upakaṃsa, trong địa phận Kaṃsa. Upakaṃsa tiến cử chàng với vua Kaṃsa và vua đón tiếp chàng rất trọng thể.

Upasāgara, trong lúc vào chầu vua thường quan sát cái tháp mà công chúa Devagabbhā trú ngụ, và khi hỏi ai ở đó, rồi nghe chuyện kia, chàng đem lòng yêu nàng. Còn Devagabbhā, một hôm, trông thấy chàng khi chàng cùng đi với Upakaṃsa vào chầu vua. Nàng hỏi ai đó, và khi được Nandagopā nói đó là Upasāgara, con của Đại vương Sāgara, thì nàng cũng yêu chàng ngay. Chàng Upasāgara trao một món quà cho Nandagopā, bảo:

- Này hiền tỷ, xin chị thu xếp cho tôi được gặp Devagabbhā.

- Dễ lắm.

Nandagopā bảo và kể lại chuyện ấy với công chúa. Nàng đã thầm yêu chàng nên đồng ý ngay. Một đêm kia, Nandagopā sắp đặt một cuộc hẹn hò và đem Upasāgara lên tháp và chàng ở lại đó với Devagabbhā. Vì đôi bên tiếp xúc thường xuyên như thế nên Devagabbhā có thai. Dần dần, ai cũng biết nàng có thai nên hai vị hoàng huynh cật vấn Nandagopā. Nữ tỳ này xin hai vị hứa tha tội cho nàng, rồi kể tình tiết của câu chuyện. Khi hai vị nghe chuyện, liền suy nghĩ: “Ta không thể bảo giết em gái ta được. Nếu em ta sinh con gái, chúng ta sẽ tha chết cho hài nhi ấy luôn, còn nếu con trai thì giết nó đi.”

Và hai vị vua gả Devagabbhā cho Upasāgara đem về làm vợ.

Đến thời mãn nguyệt khai hoa, nàng sinh hạ một gái. Hai vị hoàng huynh nghe tin ấy rất hoan hỷ đặt cho hài nhi tên là công nương Añjanā. Hai vị lại cho các em một ngôi làng để làm tài sản, đặt tên là Ghovaḍḍhamāna. Upasāgara đem Devagabbhā đến sống cùng nhau tại ngôi làng ấy.

Devagabbhā lại có thai nữa và đúng ngày đó Nandagopā cũng có thai. Khi đến kỳ, cả hai lại cùng sinh một ngày. Deva sinh con trai và Nanda sinh con gái. Song Deva sợ rằng con trai nàng có thể bị giết nên bí mật gởi con đến Nanda và nhận con gái của Nanda về nuôi. Chúng lại báo tin nàng sinh con gái với hai vị hoàng huynh. Hai vị hỏi:

- Con trai hay gái?

Chúng đáp:

- Con gái.

Các hoàng huynh bảo:

- Vậy thì lo nuôi nấng nó đi.

Cứ như vậy, Devagabbhā sinh mười con Irai, và Nandagopā sinh mười con gái. Bọn con trai sống với Nanda và bọn con gái sống với Deva, chẳng một ai biết được bí mật kia.

Con trai trưởng của Devagabbhā được đặt tên là Vāsudeva, con trai thứ là Baladeva, thứ ba là Candadeva, thứ tư Suriyadeva, thứ năm Aggideva, thứ sáu Varuṇadeva, thứ bảy Ajjuna, thứ tám Pajjunna, thứ chín Ghatapaṇḍita, thứ mười Aṅkura. Chúng nổi tiếng là các con trai của gia nô Andhakaveṇhu hay Mười anh em nô lệ.

Theo thời gian chúng lớn khôn, rất cường tráng lại hung dữ, bạo tàn, chúng đi khắp nơi cướp phá, chúng còn cả gan đến độ cướp lễ vật triều cống được dâng vua. Dân chúng đến tụ tập ở sân chầu vua, kêu than:

- Các con trai của Andhakaveṇhu, cả Mười anh em ấy đang cướp phá xứ sở.

Vì thế, vua triệu Andhakaveṇhu đến, trách mắng y đã để các con mình đi cướp bóc. Cứ như vậy, các tiếng kêu than nổi dậy ba bốn lần, vua hăm dọa y. Vì lo sợ cho tính mạng mình nên y xin vua ban cho y đặc ân được an toàn tính mạng rồi kể chuyện bí mật kia, rằng chúng không phải là con trai của y như thế nào, mà là con trai của Upasāgara. Vua hoảng sợ.

- Làm thế nào bắt chúng nó được? Ngài hỏi quần thần.

Quần thần tâu:

- Tâu Đại vương, chúng nó là bọn đánh vật, chúng ta hãy tổ chức thi đánh vật tại kinh thành và khi chúng vào vòng đấu, chúng ta sẽ bắt chúng và giết đi.

Thế là quần thần tìm hai người đánh vật Cānura và Muṭṭhika, và cho loan báo khắp kinh thành bằng trống lệnh rằng vào ngày thứ bảy sẽ có một cuộc thi đô vật.

Vùng đâu được chuẩn bị trước hoàng môn, có hàng rào quanh đấu trường. Vòng được trang hoàng rất vui mắt. Cờ chiến thắng được buộc sẵn sàng. Cả kinh thành quay cuồng như ở trong cơn lốc. Hàng hàng lớp lớp

ghế ngồi chật ních. Cānura và Muṭṭhika bước vào vòng đấu, đi nghênh ngang, nhảy nhót, la hét, vỗ tay. Mười anh em kia cũng thế. Trên đường đi, chúng đã cướp phá phố thợ giặt nên phục sức các xiêm y rực rỡ vào; lại cướp nước hoa của các tiệm nước hoa, xoa dầu thơm khắp nguời; đeo vòng trên đầu, hoa tai trên tai, chúng nghênh ngang bước vào đấu trường, nhảy nhót, la hét vỗ tay.

Vào lúc ấy, Cānura đang đi quanh và vỗ tay, Baladeva thấy gã liền suy nghĩ: “Ta không muốn đụng kẻ kia với bàn tay ta!” nên chàng chụp lấy sợi dây lớn từ chuông voi, vừa nhảy lên, hò hét, vừa ném dây quanh bụng Cānura, cột hai đầu dây lại thật chặt, rồi tung gã kia lên, quay cuồng gã quanh đầu mình, rồi đạp gã xuống đất cho lăn ra khỏi đấu trường. Khi Cānura đã chết, vua cho gọi Muṭṭhika. Muṭṭhika bước lên, hò hét, vỗ tay. Baladeva tát mạnh vào mặt gã và trong lúc gã la lớn:

- Ta không phải kẻ đấu vật! Ta không phải kẻ đấu vật!

Baladeva cột hai tay gã lại bảo:

- Đấu vật hay không phải đấu vật đối với ta cũng thế thôi!

Rồi chàng xô mạnh gã xuống đất, giết gã và ném gã ra ngoài đấu trường.

Muṭṭhika trong cơn giãy chết, thốt ra lời nguyền: “Ước mong ta thành quỷ để xé xác nó ra,” và gã trở thành con quỷ ở trong rừng có tên gọi là Kāḷamattiya. Vua bảo:

- Bắt Mười tên nô lệ này ra ngay.

Vào lúc ấy, Vāsudeva ném một cái bánh xe (một loại binh khí), chặt đứt đầu cả hai anh em nhà vua. Đám đông kinh hoàng quỳ xuống chân chàng và xin chàng cứu giúp che chở cho họ.

Thế là Mười anh em này, sau khi đã giết hai ông cậu xong, lên làm vua tại kinh thành Asitañjana và đem cha mẹ về đó ở.

Lúc bấy giờ, họ bắt đầu dự định chinh phục cả cõi Diêm-phù-đề (Ấn Độ). Chẳng mấy chốc, họ đi đến kinh thành Ayojjhā, nơi ngự trị của vua Kāḷasena. Họ bao vây kinh thành, tiêu diệt đám rừng rậm quanh đó, phá vỡ trường thành và bắt vua làm tù binh, chiếm vương quốc vào tay họ.

Sau đó, họ đến Dvāravatī. Bấy giờ, kinh thành này có một phía là biển, một phía là núi. Dân chúng đồn rằng nơi đó có quỷ hiện. Con quỷ giữ vị trí canh phòng, hễ thấy quân thù nó hóa thành con lừa và hí như lừa vậy. Lập

tức, nhờ sức kỳ bí của quý, cả kinh thành bay lên không gian đặt chân trên một hòn đảo giữa biển; khi quân thù đi rồi, nó sẽ trở lại và ổn định trên vị trí cũ.

Lần này, cũng như thường lệ, vừa khi con lừa thấy Mười anh em kia đến thì nó hí lên như lừa. Cả kinh thành bay lên không gian và đặt mình trên hòn đảo kia. Họ không thấy kinh thành nữa nên quay lui. Sau đó, kinh thành lại trở về chỗ cũ. Bọn họ trở lại, con lừa lại làm như trước, bọn họ không thể nào chiếm lấy thành Dvāravatī được.

Vì thế, họ đến yết kiến vị hiền giả Kanhadīpīyana và nói:

- Thưa Tôn giả, chúng tôi đã thất bại trong việc chiếm vương quốc Dvāravatī, xin cho chúng tôi biết phải làm cách nào?

Ông bảo:

- Trong một cái hào ở nơi kia, có một con lừa đi quanh quẩn. Nó hí lên khi thấy quân thù, nên lập tức kinh thành bay lên không. Các ngài phải ôm lấy thân nó mà van xin, đó là cách để các ngài đạt mục đích.

Sau đó, họ tạ từ ẩn sĩ và cả mười người đi đến con lừa, quỳ xuống chân nó, bảo:

- Thưa Tôn ông, chúng ta không nhờ cậy ai được ngoài Tôn ông! Khi chúng ta đến chiếm thành, xin đừng hí lên.

Con lừa đáp:

- Ta không thể nào không hí được. Song nếu các ngài đến trước, và bốn người trong bọn các người đem các cây cày bằng sắt thật lớn, và đặt bốn cột trụ sắt lớn ở dưới đất tại bốn cổng thành. Khi kinh thành bắt đầu bay lên, nếu các ngài đóng vào trụ sắt một dây xích bằng sắt buộc vào cây cày thì kinh thành không thể nào bay lên nổi.

Họ cám ơn con lừa, và nó không kêu một tiếng khi họ đem đến các cây cày và đào hố chôn các cột trụ dưới đất ở bốn cổng thành rồi đứng đợi. Sau khi con lừa hí, cả kinh thành bắt đầu bay lên. Song những người đứng ở bốn cổng thành với bốn cây cày đã đóng vào các cột trụ các dây xích sắt buộc vào các cây cày, nên kinh thành không thể bay lên được nữa. Thế là Mười anh em vào thành giết vua và chiếm vương quốc.

Như vậy, họ chiếm được toàn cõi Diêm-phù-đề, và trong sáu mươi ba ngàn kinh thành, họ đã dùng bánh xe kia giết sạch mọi vị vua các nước đó, rồi sống tại Dvāravatī, chia vương quốc thành mười phần. Song họ đã quên

mất cô chị đầu là công nương Añjanā, vì thế họ bảo:

- Hãy chia vương quốc ra mười một phần.

Song Aṅkura đáp:

- Thôi cho chị ấy phần của tiểu đệ, và đệ sẽ làm việc khác mà sống, các vương huynh chỉ giảm thuế cho đệ ở mỗi vương quốc của các vương huynh thôi.

Họ đồng ý và đưa phần chàng cho chị đầu; họ sống chung với nàng Dvāravatī, cả chín ông vua, trong khi Aṅkura đóng tàu đi buôn.

Với thời gian, các vua ấy sinh được nhiều con trai và con gái và lâu sau đó, các bậc cha mẹ họ từ trần. Vào thời ấy, chuyện kể là con người sống đến hai mươi ngàn tuổi.

Sau đó, vương tử yêu quí của Đại vương Vāsudeva mất di. Vua dở sống dở chết vì sầu muộn, nên xao lãng mọi việc, cứ nằm than khóc, bám chặt lấy sàng tọa. Lúc ấy, Trí giả Ghata suy nghĩ: ‘Trừ ta ra không ai đủ khả năng xoa dịu nỗi buồn của hoàng huynh. Ta muốn tìm phương tiện để làm giảm nỗi ưu phiền cho ngài.” Vì thế, chàng làm vẻ điên cuồng đi khắp kinh thành, nhìn lên bầu trời và kêu lớn:

- Cho ta một con thỏ! Cho ta một con thỏ!

Cả kinh thành chấn động lên. Họ bảo nhau:

- Trí giả Ghata nổi điên rồi!

Vừa lúc ấy, một cận thần tên là Rohiṇeyya, đi vào yết kiến vua Vāsudeva và mở đầu câu chuyện bằng cách ngâm vần kệ đầu tiên:

1. Hắc đế Kaṇha, hãy đứng lên,

Sao ngài nhắm mắt ngủ, nằm yên,

Kìa bào đệ, gió to đang cuốn

Tâm trí chàng bay mất, hãy nhìn:

Mất trí, Ghata mồm lảm nhảm,

Hỡi ngài Đại đế tóc đen huyền!

Khi viên cận thần nói vậy xong, bậc Đạo sư thấy vua ấy đứng dậy, rồi với Trí tuệ tối thắng, Ngài cảm hứng ngâm vần kệ thứ hai:

2. Chốc lát vua dài tóc Kesava,

Nghe Rohiṇeyya lớn tiếng gào la,

Đứng lên, đại đế đầy phiền muộn

Vì nỗi khổ buồn của Ghata.

Vua đứng lên, vội vàng bước xuống từ cung thất tiến về phía Trí giả Ghata, ngài chụp mạnh lấy chàng bằng cả hai tay và ngâm vần kệ thứ ba hỏi chàng:

1. Sao dáng điên rồ, đệ bước qua

Khắp miền non nước Dvāraka,

Và kêu: “Thỏ, thỏ,” này cho biết,

Ai lấy thỏ con của đệ à?

Trước câu hỏi của vua, chàng chỉ đáp lại bằng cách ngâm mãi các lời kệ ấy. Còn vua ngâm thêm hai vần kệ nữa:

4. Thỏ làm bằng ngọc hoặc vàng ròng,

Như đệ ước ao, bạc hoặc đồng,

Vỏ ốc, san hô, hay đá cuội,

Ta làm ngay thỏ, đệ an lòng.

5. Còn có nhiều loài thỏ biết bao,

Vẫn thường quanh quẩn chốn rừng sâu,

Được mang về nữa. ta đòi bắt,

Hãy nói, em thích chọn thứ nào?

Nghe lời vua, bậc hiền nhân đáp lại bằng cách ngâm vần kệ thứ sáu:

6. Em chẳng ước ao thỏ thế gian,

Mà mơ con thỏ ở cung trăng,

Này Kesava, thỏ kìa, đem xuống,

Em chẳng đòi thêm một đặc ân.

“Chắc em ta đã nổi điên rồi,” vua suy nghĩ khi nghe nói vậy. Lòng đầy sầu muộn, ngài ngâm vần kệ thứ bảy:

7. Nói thật này, em sẽ chết thôi

Nếu em cầu khẩn chuyện kia hoài,

Em đòi chuyện chẳng ai mong ước,

Con thỏ cung trăng ở cõi trời!

Trí giả Ghata khi nghe vua đáp lại, liền đứng yên không nhúc nhích và

nói:

- Này vương huynh, anh biết rằng con người đòi thỏ mặt trăng thì không thể nào có được và sẽ phải chết. Vậy tại sao anh phiền muộn vì đứa con trai đã mất?

8. Nếu Kaṇha hiểu chuyện này mau,

Và giải khuyên người khóc khổ đau,

Anh vẫn cớ sao đang phiền muộn

Đứa con trai đã chết từ lâu?

Rồi chàng nói tiếp khi vẫn đứng trên đường:

- Này anh, em chỉ cầu xin cái có thật, còn anh lại phiền muộn vì cái không còn nữa.

Sau đó, chàng giáo hóa vua bằng hai vần kệ sau:

9. Con ta sinh, ước chẳng lìa trần,

Không một người hay cả thánh thần

Có thể đạt lời nguyền kia, vậy

Sao điều không có, lại cầu mong?

10. Không có bùa thiên, hoặc thuốc thần,

Chẳng loài cỏ thuốc hoặc tiền vàng

Đủ công năng để làm cho sống

Người chết, Kaṇha vẫn khóc than.

Vua nghe vậy, đáp:

- Này hiền đệ, em có mục đích tốt lành lắm. Em đã làm như vậy để xua tan mọi phiền muộn của ta.

Sau đó, ngài ngâm bốn vần kệ để tán thán Trí giả Ghata:

11. Trẫm nghe nhiều bậc trí nhân,

Nhiều người lỗi lạc khuyên toàn điều hay,

Song Ghata đã khéo thay,

Mở đôi mắt trẫm từ nay sáng bừng!

12. Ta đang thiêu đốt trong lòng,

Như khi người đổ dầu trong lửa đào,

Em đã mang nước lạnh vào,

Và em dập tắt khát khao, tủi buồn.

13. Vì con, bao nỗi sầu tuôn,

Mũi tên độc cắm trong hồn của ta,

Em vừa an ủi khuây khoa

Nỗi niềm bi thiết, nhổ ra tên này.

14. Tên vừa nhổ, hết đau ngay,

Giữ tâm thanh thản, ta rày bình an,

Nghe lời chân lý, hỡi chàng,

Ta không còn phải khóc than đau buồn.

Và cuối cùng:

15. Hãy làm như đấng từ tâm,

Và như các bậc trí nhân đại hiền,

Giải tan các nỗi ưu phiền,

Như Ghata đã giải khuyên anh mình.

Đây là vần kệ phát xuất từ Trí tuệ tối thắng.

Bằng cách ấy, Vāsudeva Đại vương đã được vương tử Ghata an ủi nỗi buồn.

Sau một thời gian dài, vua cai trị vương quốc, các vương tử của Mười anh em làm vua kia suy nghĩ:

- Dân chúng đồn rằng Kaṇhadīpāyana có thần thông lực. Ta thử xem sao. Thế là cả bọn ấy kiếm một thanh niên cho gã phục sức đẹp vào rồi buộc một chiếc gối quanh bụng gã làm như thể gã có thai. Rồi họ đem gã vào yết kiến ngài và hỏi:

- Thưa Tôn giả, khi nào thì người đàn bà này sinh con?

Nhà ẩn sĩ nhận thấy (nhờ thần lực) rằng Mười anh em vương tử này đã đến hồi mạt vận; rồi khi xem kỹ hạn kỳ mạng sống của chính mình được chừng nào, ngài hiểu là ngài phải chết đúng ngày hôm ấy. Sau đó, ngài hỏi:

- Thưa các vị vương tử, người này là gì của các vị?

Họ khăng khăng đáp lại:

- Xin hãy trả lời cho chúng ta rõ.

Ngài đáp:

- Từ ngày thứ bảy kể từ nay, người này sẽ sinh ra một khúc gỗ keo. Với khúc gỗ ấy, nó sẽ phá tan dòng họ Vāsudeva, dù cho các vị có lấy thanh gỗ ấy và đốt đi rồi thả tro xuống sông.

Họ đáp:

- A, đạo sĩ này giả hiệu. Đàn ông không thể nào đẻ con được!

Rồi họ làm một sợi dây thừng giết ngài lập tức.

Các vị vua triệu các vương tử vào hỏi tại sao đã giết đạo sĩ. Khi các vị nghe như vậy đều kinh hãi. Các vị cho người canh giữ chàng trai kia, và đến ngày thứ bảy, chàng ta lấy ra từ trong bụng một khúc gỗ keo, họ đem đốt đi và thả tro xuống sông. Tro ấy trôi theo dòng nước dính vào một bên bờ nhờ một cái ngõ vào phía sau, từ nơi ấy mọc lên một cây Eraka.

Một ngày kia, các vua đề nghị đi du hí dưới sông. Vì thế. các vị ấy đến ngõ sau này dựng một chiếc rạp lớn, và trong cái rạp rực rỡ ấy, các vị vua ăn uống vui đùa. Sau đó, các vị bắt đầu đấm đá nhau và chia thành hai phe gây gỗ dữ dội. Cuối cùng, một người trong đám đó thấy không có gì tốt hơn để làm cây gậy liền hái một ngọn lá Eraka, ngay sau khi hái, nó liền biến thành cái gậy gỗ keo trong tay, người ấy dùng gậy đánh nhiều người. Rồi các người khác cũng hái như vậy, và các lá cây mà họ hái đều biến thành gậy gộc, và bọn người ấy dùng gậy đánh nhau cho đến chết. Trong lúc cả bọn tàn sát lẫn nhau, chỉ có bốn người: Vāsudeva, Baladeva, công chúa Añjanā, vương tỷ, và vị quan tế sư nhảy lên xe chạy trốn. Còn cả đám kia chết hết không sót ai.

Bấy giờ, bốn vị ấy dùng xe trốn đi đến khu rừng Kāḷamattikā, nơi ấy gã đấu vật Muṭṭhika tái sinh làm quỷ đúng như lời nguyện của y. Khi y nhận thấy Baladeva, y liền dựng lên một ngôi làng tại đó rồi giả dạng làm người nô bộc vừa đi vừa nhảy nhót la hét vừa búng tay một hồi:

- Ai muốn đấu đây?

Baladeva mới thấy y liền nói:

- Này anh, em sẽ cố đánh gã này.

Vāsudeva cố hết sức ngăn cản chàng, song chàng vẫn xuống xe, đi đến gã, búng tay; gã kia chụp ngay chàng trong lòng bàn tay và nhai chàng ngấu nghiến như một củ cải!

Vāsudeva thấy chàng đã chết, liền đi suốt đêm cùng chị và viên tế sư rạng ngày sau vừa đến một làng ở biên địa. Vua nằm xuống trong chổ ẩn sau một bụi rậm, nhờ chị và viên tế sư vào làng bảo nấu một ít thức ăn đem đến dâng ngài. Một người thợ săn (tên là Jarā hay Lão niên) thấy bụi rậm lay động: “Chắc có con lợn rồi!” Gã suy nghĩ và đâm một giáo xuyên suốt chân ngài.

- Ai đã bắn ta bị thương đó? Vāsudeva la lớn.

Người thợ săn thấy gã đã đâm nhằm một người nên kinh hoàng bỏ chạy trốn. Vua hồi tỉnh đứng lên gọi gã thợ săn:

- Này lão tiều phu, tới đây đừng sợ!

Khi gã đến, Vāsudeva hỏi:

- Người là ai?

- Tâu Chúa thượng, tiểu thần là Jarā.

Vua nghĩ thầm

- Than ôi! Hễ ai bị Lão niên đâm bị thương đều phải chết, người xưa vẫn nói như vậy. Chắc chắn ta phải chết hôm nay rồi.

Sau đó, vua bảo:

- Này lão tiều phu, xin đừng sợ, đến đây buộc vết thươmg lại cho ta.

Khi miệng vết thương buộc lại xong, vua để gã đi. Vết thương khiến ngài đau đớn ghê gớm, ngài không thể ăn thứ gì mà các người kia mang đến. Sau đó, ngài bảo các người kia:

- Hôm nay ta phải chết. Các người yếu đuối lắm, không bao giờ có thể có nghề gì khác để sinh sống, vậy hãy học chuyên khoa này của ta.

Nói xong, ngài dạy cho hai người học một chuyên khoa, rồi để cho họ ra đi, và ngài chết ngay hôm đó. Như vậy, trừ công nương Añjanā, tất cả đều chết không ai sót. Câu chuyện kể như vậy.

Khi bậc Đạo sư đã chấm dứt Pháp thoại này, Ngài bảo:

- Này cư sĩ, như vậy ngày xưa, có người đã thoát khỏi khổ đau vì con chết bằng cách nghe theo lời dạy của các bậc trí nhân; thôi, ông đừng nghĩ đến chuyện ấy nữa.

Sau đó Ngài tuyên thuyết các Sự thật, vị cư sĩ đã được an trú vào Sơ quả (Dự Lưu).

Và Ngài nhận diện tiền thân:

- Vào thời ấy, Ānanda (A-nan) là Rohiṇeyya, Sāriputta (Xá-lợi-phất) là Vāsudeva, các đệ tử của đức Phật là các người kia, và Ta chính là Trí giả Ghata.

Chương Mười Một- Phẩm Mười Một Bài Kệ

CHƯƠNG MƯỜI MỘT

PHẤM MƯỜI MỘT BÀI KỆ

455. CHUYỆN VOI HIẾU DƯỠNG MẸ

(TIỀN THÂN MĀTUPOSAKA)

Cho dù voi chúa phải đi xa...

Chuyện này bậc Đạo sư kể trong lúc trú tại Kỳ Viên về một Tỷ-kheo còn mẹ phải cấp dưỡng.

Hoàn cảnh chuyện này cũng giống như chuyện Sāma (số 540 tập VI).

Trong dịp này, bậc Đạo sư nói chuyện với chúng Tăng, Ngài bảo:

- Này các Tỷ-kheo, chớ giận Tỷ-kheo này. Ngày xưa, bậc hiền nhân, ngay cả lúc sinh ra từ bụng của loài vật, và cách xa mẹ mình cũng không chịu ăn uống gì trong bảy ngày, cứ gầy héo mỏi mòn. Dù được cung cấp đồ ăn vương giả, họ cũng chỉ đáp: “Không có mẹ ta thì ta không muốn ăn.” Tuy thế, lúc gặp lại mẹ, họ mới chịu ăn như trước.

Nói vậy xong, Ngài kể một chuyện quá khứ.

Một thuở nọ, khi vua Brahmadatta trị vì tại Ba-la-nại, Bồ-tát được sinh làm Đại tượng vương ở vùng Tuyết sơn. Toàn thân voi màu trắng rất hùng vĩ, là chúa đàn gồm tám mươi ngàn con voi vây quanh ngài, song mẹ ngài bị mù. Ngài thường đưa cho bầy voi những quả rừng thật ngon để đem về dâng mẹ, tuy thế, chúng chẳng đem gì về dâng voi mẹ mà chúng ăn hết. Khi ngài hỏi thăm và biết được việc ấy, ngài bảo:

- Ta muốn rời đàn để nuôi mẹ ta.

Thế là một đêm thuận lợi, bầy voi không hay biết, ngài đưa mẹ đi đến đỉnh núi Caṇḍorana (Chiên-đồ-gia); tại đó, ngài để mẹ ở trong một hang dưới đồi, gần một hồ nước và nuôi nấng mẹ rất chu đáo.

Bấy giờ, một người thợ rừng ở Ba-la-nại đi lạc đường và không thể

nào tìm lối ra được nên bắt đầu than khóc ầm ĩ. Nghe tiếng này Bồ-tát thầm nghĩ: "Đó là một người đang cơn hoạn nạn, khi ta đang ở đây mà gã gặp tai họa thật chẳng phải lẽ.” Vì vậy, ngài đến gần gã, nhưng gã bỏ chạy vì quá sợ hãi: thấy thế, chúa voi bảo gã:

- Này người kìa, anh không cần phải sợ ta, đừng chạy trốn, hãy nói tại sao anh vừa đi vừa khóc thế?

- Tâu chúa tể, kẻ hèn này bị lạc đường đã bảy ngày qua.

Chúa voi đáp:

- Anh đừng sợ nữa, và ta sẽ đưa anh ra đường đi của dân chúng.

Sau đó, ngài bảo người ấy leo lên ngồi trên lưng ngài và đưa gã ra khỏi rừng, xong ngài quay về.

Còn con người độc ác kia quyết vào thành phố báo tin cho vua biết. Vì thế, gã đánh dấu các cây cối, các ngọn đồi, rồi tiến về Ba-la-nại. Lúc ấy, vương tượng của hoàng đế vừa từ trần. Ngài cho truyền lệnh bằng một hồi trống:

- Nếu kẻ nào thấy ờ đâu có con voi xứng đáng để hoàng thượng ngự du thì hãy báo ngay.

Sau đó, gã kia đến triều kiến vua và tâu:

- Tâu Chúa thượng, tiểu thần đã thấy một con voi tuyệt mỹ, toàn thân màu trắng, một vật tối thắng xứng đáng để Chúa thượng ngự lên. Tiểu thần xin chỉ đường. Nhưng xin đưa các người quản tượng đi theo để bắt voi.

Vua chấp thuận, bảo một người thợ rừng cùng đi với gã ấy và một đoàn tùy tùng lên đường.

Người thợ cùng đi với gã và trông thấy Bồ-tát đang ăn uống trong một hồ nước. Khi Bồ-tát thấy gã thợ rừng, ngài nghĩ: “Hiểm họa này chắc chắn không phát xuất từ ai khác ngoài kẻ kia. Nhưng ta rất mạnh, ta có thể đánh tan tành cả ngàn con voi trong lúc thịnh nộ, ta lại đủ sức tiêu diệt cả đàn voi ra trận của một vương quốc. Tuy nhiên, nếu ta bị lòng phẫn nộ chi phối thì công đức của ta sẽ bị tổn hại. Vì vậy hôm nay, ta sẽ không nổi giận, cho dù có bị gươm giáo đâm vào da thịt.” Với quyết định này, ngài cúi đầu đứng bất động.

Người thợ rừng bước xuống hồ sen, khi thấy vẻ tuyệt mỹ của các chóp ngà voi, gã bào:

- Này con, hãy đến đây.

Rồi nắm lấy cái vòi giống như sợi dây thừng bằng bạc, gã dẫn voi về thành Ba-la-nại trong vòng bảy ngày.

Khi mẹ Bồ-tát thấy con mình không trở về, bà đoán chắc hẳn ngài bị quan quân nhà vua bắt rồi và bà than khóc:

- Giờ đây cây cối vẫn mọc, nhưng con ta đã đi xa rồi.

Và bà đã ngâm hai vần kệ sau:

1. Dù cho voi chúa phải đi xa,

Dược thảo, nhũ hương vẫn mọc ra,

Lúa cỏ, trúc đào, cùng súng trắng,

Kèn xanh chỗ khuất vẫn đơm hoa.

2. Tượng vương hẳn đến tận phương nao

Sung túc nhờ bao kẻ tước cao,

Trang điểm ngọc vàng, vua chúa cỡi,

Oai hùng thắng địch thủ mang bào.

Bấy giờ, người luyện voi kia đang lúc còn đang đi đường đã gửi về triều một tờ sớ dâng vua. Nhà vua liền ra lệnh cả kinh thành trang hoàng thật lộng lẫy. Người luyện voi dẫn Bồ-tát vào một cái chuồng được tô điểm bằng các dây tua, tràng hoa và vây quanh mỗi bức màn đủ màu rực rỡ, xong đến trình vua. Vua mang các món cao lương mỹ vị ra bảo đưa cho Bồ-tát, nhưng ngài không ăn chút gì cả:

- Nếu không có mẹ ta, ta không muốn ăn gì đâu.

Vua van nài ngài ăn, và ngâm vần kệ thứ ba:

3. Nào ăn đi một miếng, Voi này,

Đừng có buồn chi, chớ héo gầy,

Để phụng sự vua, còn lắm việc

Mà Voi sẽ đảm trách sau này.

Nghe vậy, Bồ-tát ngâm vần kệ thứ tư:

4. Không, trên đỉnh núi Chiên-đồ-gia,

Khốn khổ bà kia, mắt lại lòa,

Giậm một chân vào gốc cổ thụ

Vì không Voi chúa, ấy con bà.

Vua ngâm vần kệ thứ năm để hỏi ý nghĩa lời ngài:

5. Ai ở trên đồi Chiên-đồ-gia,

Nào ai khốn khổ, lại mù lòa?

Giậm chân vào một gốc cây nọ,

Vì chẳng chúa voi, con cùa bà?

Voi đáp lời qua vần kệ thứ sáu:

6. Mẹ ta ở trên núi Chiên-đồ gia,

Khốn khổ mù lòa thật xót xa,

Giậm một chân vào gốc cổ thụ,

Bởi vì Voi chúa ấy là ta.

Khi nghe nói vậy, vua liền cho ngài được tự do, và ngâm vần kệ thứ bảy:

7. Voi hùng phụng dưỡng mẫu thân mình,

Nên thả tự do, cứ mặc tình,

Thôi để Voi đi về với mẹ

Và cùng sum họp với gia đình.

Vần kệ thứ tám và thứ chín xuất phát từ Trí tuệ tối thắng của đức Phật.

8. Khỏi cảnh giam cầm được thoát thân,

Hết dây ràng buộc, chúa voi rừng,

Vài lời khuyên nhủ cùng vua ấy,

Voi lại trở về chốn núi ngàn.

9. Rồi xuống hồ kia mát lạnh trong,

Nơi này Voi vẫn tới bao lần,

Dùng vòi hút nước từ hồ ấy

Tung vẫy khắp mình của mẫu thân.

Nhưng mẹ của Bồ-tát tưởng là trời bắt đầu mưa, nên ngâm vần kệ thứ mười để trách cơn mưa:

10. Ai đó đem mưa thật trái thời,

Thần nào độc ác quá, trời ơi!

Vì nay con trẻ đà đi vắng,

Con trẻ xưa thường phụng dưỡng tôi.

Lúc ấy, Bồ-tát ngâm vần kệ thứ mười một để trấn an mẹ:

11. Sao mãi nằm kia vậy, mẹ ơi!

Này đây con mẹ đã về rồi,

Ca-thi Đại đế, ngài thông tuệ,

Cho trẻ bình an được tái hồi.

Bà mẹ liền đáp lời, cảm tạ vua qua vần kệ cuối cùng:

12. Vạn tuế trường tồn, đấng Đại vương!

Cầu ngài đem lại nước hùng cường,

Tự do ngài trả cho con đó,

Với mẹ, con tròn vẹn kính thương!

Vua rất hoan hỷ vì đức độ của Bồ-tát nên ra lệnh xây một thị trấn không xa hồ ấy, và vua thường đến phụng sự Bồ-tát cùng mẹ ngài. Sau đó, khi mẹ ngài từ trần, ngài đi thật xa đến một tinh xá tên là Kāraṇḍaka. Tại đây, có năm trăm bậc trí giả an trú và vua thường đến cúng dường các ngài. Vua lại truyền tạc một tượng bằng đá có hình Bồ-tát và thường đến chiêm bái để tỏ lòng ngưỡng mộ ngài. Dần dần, dân chúng khắp cõi Diêm-phù-đề (Ẩn Độ) tụ tập lại đó cùng nhau cử hành ngày hội gọi là hội Voi.

Khi bậc Đạo sư chấm dứt Pháp thoại, Ngài tuyên thuyết các Sự thật. Bấy giờ, lúc kết thúc các Sự thật, Tỷ-kheo phụng dưỡng mẹ đã được an trú vào Sơ quả (Dự Lưu).

Rồi Ngài nhận diện tiền thân:

- Vào thời ấy Ānanda là nhà vua, mẫu hậu Mahāmyā là mẹ voi và chính Ta là chúa voi đã nuôi dưỡng mẹ mình.

456. CHUYỆN VƯƠNG TỬ NGUYỆT QUANG

(TIỀN THÂN JUṆHA)

Tâu Đại vương nghe lão nói điều này...

Chuyện này bậc Đạo sư kể trong lúc trú tại Kỳ Viên về các đặc ân mà Tôn Giả Ānanda nhận được.

Suốt trong hai mươi năm đầu Ngài chứng đắc quả Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, các thị giả đức Thế Tôn không phải chỉ là một người. Khi thì Tôn giả Nāgasamāla, khi thì Tôn giả Nāgita, Upavāna, Sunakkhatta, Cunda, Sāgala, khi thì Meghiya hầu hạ đức Thế Tôn. Một ngày kia, đức Thế Tôn bảo các Tỷ-kheo:

- Này các Tỷ-kheo, nay Ta đã già, và khi Ta bảo chúng ta hãy đi đường này, vài người trong Tăng chúng lại đi đường khác, có người làm rơi bình bát và y của ta xuống đường. Vậy hãy chọn một Tỷ-kheo luôn luôn hầu cận ta.

Sau đó, Tăng chúng đồng đứng lên, bắt đầu với Tôn giả Sāriputta (Xá- lợi-phất) và chắp hai tay lên đầu nói lớn:

- Bạch Thế Tôn, con xin hầu hạ Thế Tôn, con muốn hầu hạ Thế Tôn.

Nhưng Ngài từ chối, trả lời:

- Lời thỉnh cầu của các ông đã được ta biết trước, thôi đủ rồi.

Sau đó, Tăng chúng nói với Tôn giả Ānanda:

- Này Hiền giả, Hiền giả hãy xin giữ chức vụ thị giả.

Tôn giả đáp:

- Nếu đức Thế Tôn sẽ không ban cho ta chiếc y mà chính Ngài đã nhận, nếu Ngài sẽ không ban cho ta đồ ăn khất thực của Ngài, nếu Ngài sẽ không cho phép ta ở cùng trong Hương phòng, nếu Ngài sẽ không muốn cho ta cùng Ngài đi đến nơi Ngài được mời; nhưng nếu đức Thế Tôn sẽ đi với ta đến nơi mà ta được mời, nếu ta sẽ được phép giới thiệu hội chúng vào lúc hội chúng từ các vùng xa xôi hay các nước ngoài đến yết kiến đức Thế Tôn, nếu ta sẽ được gặp đức Thế Tôn khi có nghi vấn khởi lên, hoặc

nếu bất cứ khi nào đức Thế Tôn thuyết Pháp mà ta vắng mặt thì ngài sẽ thuyết Pháp lại cho ta ngay lúc trở về; thế thì, ta sẽ hầu hạ đức Thế Tôn.

Tôn giả cầu xin tám đặc ân này, bốn điều “không” và bốn điều “có” và đức Thế Tôn ban tất cả cho Tôn giả. Sau đó, Tôn giả thường xuyên hầu hạ bậc Đạo sư trong hai mươi lăm năm liền. Vì vậy, sau khi đã đạt được năm đức tính xuất sắc và sau khi thành tựu bảy phúc lạc: “Phúc lạc về Đạo pháp, phúc lạc về sự giáo hóa, phúc lạc về sự tuệ tri các nhân duyên, phúc lạc về sự quán sát công đức của mình, phúc lạc vì được ở trong một Thánh chúng, phúc lạc về nhiệt tâm tinh cần được khai sáng, phúc lạc về khả năng đạt giác ngộ,” vào hầu cận đức Phật, Tôn giả nhận được tám đặc ân và trở nên danh tiếng trong Giáo pháp của đức Phật. Tôn giả sáng chói chẳng khác nào mặt trăng trên bầu trời.

Một ngày kia, Tăng chúng bắt đầu nói đến chuyện ấy trong Chánh pháp đường:

- Này hiền hữu, đức Như Lai đã làm thỏa nguyện Tôn giả Ānanda bằng cách ban các điều ước của Tôn giả.

Bậc Đạo sư đi vào và hỏi:

- Này các Tỷ-kheo, các ông đang nói chuyện gì trong khi ngồi ở đây?

Tăng chúng thưa với Ngài. Sau đó, Ngài bảo:

- Không phải đây là lần đầu tiên, này các Tỷ-kheo, mà thuở xưa cũng như bây giờ Ta đã làm thỏa nguyện Ānanda với một đặc ân; ngày xưa cũng như bây giờ, bất cứ điều gì ông muốn xin, Ta đều ban cho cả.

Nói vậy xong, Ngài kể một chuyện quá khứ.

Một thuở nọ, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, một vương tử của ngài là Juṇha, hay Nguyệt Quang Vương tử, đang theo học tại Takkasilā.

Một đêm kia, sau khi lắng nghe kỹ lưỡng lời dạy bảo của vị giáo sư, chàng từ giã nhà của thầy trong đêm tối và lên đường về nhà. Một Bà-la- môn đã đi khất thực, và đang trên đường về nhà, còn vương tử vì không thấy vị này, nên chạy đến đụng vào Bà-la-môn ngã xuống và kêu lên. Chàng động lòng thương liền quay lại, cầm lấy hai tay vị kia và đỡ dậy. Vị Bà-la-môn nói:

- Này con, con đã làm vỡ bình bát của ta, vậy hãy cho ta tiền mua một bữa ăn.

Vương tử đáp:

- Thưa Tôn giả Bà-la-môn, bây giờ tiểu sinh không thể cho ngài tiền bữa ăn được, nhưng tiểu sinh là vương tử Juṇha, con vua xứ Kāsi; khi tiểu sinh về vương quốc, ngài có thể gặp tiểu sinh và xin số tiền ấy.

Khi chàng trai hoàn tất việc học tập, chàng tạ từ thầy dạy và trở về Ba- la-nại, trình vua cha việc học tập của chàng.

Vua phán:

- Trẫm đã thấy được con trước khi từ trần và muốn thấy con trẫm lên

ngôi.

Sau đó, ngài làm lễ quán đảnh cho con và phong chàng lên ngôi vua. Với danh hiệu Đại vương Juṇha, vương tử cai trị rất chân chánh.

Khi vị Bà-la-môn hay tin ấy, ông nghĩ rằng giờ đây mình có thể lấy lại tiền bữa ăn rồi. Thế là ông đến Ba-la-nại, thấy toàn thể kinh thành được trang hoàng rực rỡ và vua đang ngự du trong đám rước rất uy nghi hướng về phía hữu, diễu quanh kinh thành. Đứng trên một chỗ cao, vị Bà-la-môn giơ tay kêu lớn:

- Đại vương toàn thắng!

Vua đi qua mà không nhìn thấy ông. Khi vị Bà-la-môn thấy mình không được chú ý, liền ngâm một vần kệ để xin ngài giải thích:

1. Tâu Đại vương, nghe lão nói điều này

Chẳng phải là vô cớ lão về đây,

Đời thường bảo: Mình không nên vượt quá

Người du sĩ đứng ngay trên đường sá.

Khi nghe những lời này, vua thúc vương tượng quay lại với cái gậy nạm ngọc của ngài và ngâm vần kệ thứ hai:

2. Ta đứng nghe, này Đạo sĩ nói ngay,

Cớ sao ngài cất bước đến nơi đây?

Ngài ao ước một đặc ân nào đó,

Mà phải tìm, xin nói cho ta rõ.

Và câu chuyện của vua và vị Bà-la-môn hỏi đáp lẫn nhau được kể lại trong các vần kệ sau đây:

Bà-la-môn:

3. Xin cho lão năm ngôi làng thượng hạng

Bảy trăm bò, tỳ nữ một trăm nàng,

Hơn một ngàn đồ trang sức bằng vàng,

Hai người vợ với ta cùng dòng dõi.

Quốc vương:

1. Đạo sĩ ơi, ngài có điều sám hối

Thật hãi hùng khi phải thổ lộ ra,

Ngài có nhiều thần chú hoặc đạo bùa,

Hay ma quỷ sẵn sàng tuân mệnh lệnh,

Hoặc thỉnh cầu vì hầu ta chân chính?

Bà-la-môn:

2. Không ăn năn, chẳng thần chú, đạo bùa,

Không quỷ ma nào tuân lệnh của ta,

Không đòi thưởng vì công lao giúp đỡ,

Song trước kia chúng ta đà gặp gỡ,

Đây chính là sự thật phải trình ra.

Quốc vương:

3. Trẫm không sao nhớ nổi, thời gian qua,

Rằng trẫm đã tương phùng ngài thuở nọ,

Trẫm van ngài nói điều này cho rõ

Khi gặp nhau, nơi chốn, thuở xưa xa?

Bà-la-môn:

4. Trong thành đô mỹ lệ chúa Gandhāra,

Tâu Chúa thượng, Takkasilā chốn ở,

Đêm tối đen như mực kia, tại đó

Lão và ngài cùng vụt tới chạm vai,

5. Khi chúng ta đang đứng đó, thưa ngài,

Cuộc trò chuyện bắt đầu đầy thân thiện,

Chỉ lần đó chúng ta cùng diện kiến,

Trước chẳng hề và sau đó cũng không.

Quốc vương:

9. Khi trí nhân đã gặp, hỡi La-môn,

Thiện nhân giữa đời không nên để mặc

Tình bạn xưa nay cố nhân đi khuất,

Chẳng vì đâu, làm việc cũ chẳng quên!

10. Chính kẻ ngu chối bỏ việc xưa liền.

Và bỏ mặc tình người xưa chẳng nhớ

Những người ấy chúng có lần gặp gỡ;

Người ngu làm nhiều việc chẳng ra gì,

Chúng vong ân và chúng cứ quên đi.

11. Song chánh nhân chẳng hề quên quá khứ,

Tình bằng hữu, người quen, luôn gắn bó,

Việc nhỏ nhoi do bằng hữu làm nên

Cũng chẳng hề bị từ chối, lãng quên,

Chánh nhân tận cuối đời ghi ơn bạn.

12. Trẫm ban cố nhân năm làng thượng hạng,

Bảy trăm bò, nữ tỳ một trăm nàng,

Hơn một ngàn đồ trang sức bằng vàng,

Hai người vợ, với ngài cùng đẳng cấp.

Bà-la-môn:

13. Đại vương ôi, khi thiện nhân hòa hợp,

Như trăng rằm ta thấy giữa sao trời,

Như ta đây cũng vậy, Chúa công ôi,

Vì ngài đã giữ lời xưa giao ước,

Bồ-tát liền tô thêm niềm quý trọng đối với đạo sĩ kia.

Khi bậc Đạo sư đã chấm dứt Pháp thoại này, Ngài bảo:

- Này các Tỷ-kheo, đây không phải là lần đầu Ta làm Ānanda thỏa nguyện với các đặc ân, mà Ta đã làm như vậy ngày xưa nữa.

Cùng các lời này, Ngài nhận diện tiền thân:

- Vào thời ấy, Ānanda là vị Bà-la-môn, và Ta chính là vua.

457. CHUYỆN THIÊN TỬ CHÁNH PHÁP

(TIỀN THÂN DHAMMA)

Ta hành chánh hạnh giữa trần gian...

Chuyện này bậc Đạo sư kể trong khi trú tại Kỳ Viên về việc Devadatta (Đề-bà-đạt-đa) bị nuốt vào lòng đất như thế nào.

Tăng chúng tụ tập trong Chánh pháp đường đàm luận:

- Này Hiền hữu, Đề-bà-đạt-đa sinh lòng thù nghịch với đức Như Lai và đã bị nuốt vào lòng đất.

Bậc Đạo sư đi vào hỏi Tăng chúng đang nói chuyện gì lúc ngồi ở đó. Tăng chúng trình với Ngài. Ngài đáp:

- Này các Tỷ-kheo, nay kẻ ấy bị nuốt vào lòng đất vì đã giáng một đòn chống lại quyền lực vinh quang của Ta, song ngày xưa kẻ ấy đã chống lại uy quyền của lẽ phải, nên đã bị nuốt vào lòng đất và đọa vào địa ngục.

Nói vậy xong, Ngài kể một chuyện quá khứ.

Một thời nọ, khi vua Brahmadatta lên ngôi tại Ba-la-nại, Bồ-tát được sinh vào cõi Dục giới thiên làm một Thiên tử, có tên là Dhamma hay Chánh pháp, đồng thời Đề-bà-đạt-đa lại có tên là Adhamma hay Tà pháp.

Vào ngày trai giới trăng tròn, về buổi chiều khi cơm nước xong xuôi, dân chúng ngồi vui vẻ trước sân nhà mình trong làng, ngoài phố hay kinh thành, Dhamma xuất hiện trước mặt quần chúng, đứng vững trên không gian, cỡi chiếc thiên xa của ngài và phục sức thiên y rực rỡ giữa hội chúng Thiên nữ, ngài dạy bảo như sau:

- Đừng đoạt mạng sống của mọi loài hữu tình và tránh mười ác đạo, hãy làm tròn phận sự phụng dưỡng cha mẹ, cùng tam nghiệp chân chánh (Chánh thân nghiệp, Chánh khẩu nghiệp, Chánh ý nghiệp), nhờ thế các người sẽ được tái sinh lên Thiên giới và hưởng mọi vinh quang tuyệt diệu.

Như vậy, ngài khuyến cáo dân chúng hành trì Mười thiện đạo, và ngài

diễu quanh cõi Diêm-phù-đề (Ấn Độ) một vòng thật uy nghiêm hướng về phía hữu. Nhưng Adhamma lại dạy dân chúng:

- Hãy sát sinh các loài hữu tình.

Và như thế vị này đã xúi giục dân chúng theo Mười ác đạo và diễu quanh cõi Diêm-phù-đề hướng về phía tả.

Lúc bấy giờ, thiên xa của hai vị đối diện nhau trên không gian, và đám tùy tùng của hai vị hỏi nhau:

- Các ông là tùy tùng của ai?

Và chúng đáp:

- Chúng ta là tùy tùng của Dhamma.

- Còn chúng ta là tùy tùng của Adhamma.

Rồi chúng chiếm chỗ, làm cho lối đi được chia hai ra. Nhưng Dhamma bảo Adhamma:

- Này Hiền giả, ngài là Adhamma và ta là Dhamma, ta đi về hướng phải, vậy hãy quay xe qua một bên nhường lối cho ta.

Rồi ngài ngâm vần kệ đầu:

1. Ta hành chánh hạnh ở trần gian,

Danh tiếng người đời được tặng ban,

Đạo sĩ, hiền nhân, khen ngợi mãi,

Phần ta, đường chánh được tôn sùng,

Đường ta là đó, ta chân chánh,

Tà pháp, vậy ngài hãy tránh đường.

Đây là các vần kệ tiếp theo:

Tà:

2. Trong chiếc hùng xa của pháp Tà,

Ngự trên ngôi báu ấy là ta,

Đại hùng không kẻ làm kinh hãi,

Vì vậy, ta không tự trước giờ

Nhường chỗ, sao nay đành nhượng bộ

Để cho Chánh pháp vượt xe qua?

Chánh:

3. Chánh pháp đã bày tỏ trước tiên,

Là Thần ưu thắng, bậc cao niên,

Tà pháp trẻ hơn vì đẻ muộn,

Hậu sinh nhường bước, lệnh bề trên!

Tà:

4. Dù ngài đức độ hoặc cầu xin,

Hoặc nếu công bình lẽ tự nhiên,

Ta quyết cũng không hề nhượng bộ,

Hôm nay ta dự đấu tranh liền,

Bất kỳ ai hễ giành ưu thắng,

Vị ấy được nhường chỗ trước tiên.

Chánh:

5. Khắp cõi gần xa, ta nổi danh

Anh hùng vô địch, đại quang vinh,

Trong ta, hình thái này mang đủ

Tất cả công năng kết hợp thành,

Tà pháp này, ta là Chánh pháp,

Làm sao ngài chiến thắng phần mình?

Tà:

6. Nhờ sắt mà vàng được đập ra,

Lấy vàng đập sắt, thấy bao giờ?

Nếu Tà đánh Chánh mà Tà thắng,

Sắt đẹp như vàng chẳng kém thua.

Chánh:

7. Nếu ngài chiến đấu thật hùng cường,

Lời nói ngài dẫu chẳng thiện chơn,

Ta sẽ thứ tha lời ác ấy,

Và dù không muốn, phải nhường đường.

Hai vị ngâm sáu vần kệ trên để đối đáp lẫn nhau. Nhưng vừa lúc Bồ- tát ngâm vần kệ này, Adhamma không thể nào đứng trên xe được nữa mà nhào đầu xuống đất đang há miệng để nuốt vị ấy liền, và vị ấy tái sinh vào địa ngục.

Đức Thế Tôn vừa nhận thấy việc này xảy ra, Ngài liền ngâm các vần kệ cuối cùng phát xuất từ Trí tuệ tối thắng của Ngài:

8. Lời ấy vừa nghe tự cõi cao,

Pháp Tà kia đã ngã lăn nhào,

Kinh hoàng số phận cho Tà pháp,

Dù muốn, ta không đánh trận nào.

9. Vậy pháp Tà khiêu chiến bạo hung,

Bại vì Đại sĩ lượng khoan dung,

Chết vì bị nuốt vào lòng đất,

Bậc Chánh chân an lạc, đại hùng,

Bảo vệ cho mình bằng chánh lý,

Ngự lên xa giá vội đằng vân.

10. Ở nhà ai chẳng kính song thân,

Giáo sĩ, hiền nhân, lúc mạng chung,

Thân hoại, bật tung dây trói buộc,

Từ đây kẻ ở chốn phàm trần

Thẳng vào địa ngục ngay, nào khác

Tà pháp kia nhào xuống ngã lăn.

11. Ở nhà ai kính trọng song thân,

Giáo sĩ, hiền nhân, lúc mạng chung,

Thân hoại, bật tung dây trói buộc,

Cõi Thiên thẳng tiến tự phàm trần,

Như ngài Chánh pháp trên xa giá

Đi đến cung trời của thiện nhân.

Khi bậc Đạo sư chấm dứt Pháp thoại, Ngài bào:

- Này các Tỷ-kheo, không phải chỉ bây giờ mà cả ngày xưa nữa, Đê- bà-đạt-đa đã tấn công Ta và đã bị nuốt vào lòng đất.

Rồi Ngài nhận diện tiền thân:

- Vào thời ấy, Đề-bà-đạt-đa là Adhamma (Tà pháp), đám tùy tùng của Tà pháp này là tùy tùng của Đề-bà-đạt-đa, còn ta là Dhamma (Chánh pháp) và các đệ tử của đức Phật là đám tùy tùng của Dhamma vậy.

458. CHUYỆN VUA THIỆN LAI

(TIỀN THÂN UDAYA)

Dung sắc nàng trong sáng, vẹn toàn...

Chuyện này bậc Đạo sư kể trong lúc trú tại Kỳ Viên về một Tỷ-kheo thối thất.

Trường hợp này sẽ được giải thích trong Tiền thân Kusa (số 531 tập VI).

Bậc Đạo sư hỏi người này:

- Này Tỷ-kheo, có đúng là ông thối thất như Tăng chúng bảo chăng?

Người ấy đáp:

- Thưa vâng, bạch Thế Tôn.

Ngài nói:

- Này Tỷ-kheo, tại sao ông lại thối thất trong Giáo pháp như Giáo pháp của Ta đưa đến giải thoát, mà tất cả chỉ vì tham dục?

Các bậc trí nhân ngày xưa, từng làm vua tại Surundhana, một kinh thành phồn thịnh rộng mười hai dặm mỗi bề, dù suốt cả bảy trăm năm sống cùng phòng với một nữ nhân diễm lệ như Thiên nữ, cũng không hề bị lôi cuốn vào dục vọng, thậm chí cũng chẳng bao giờ đưa mắt nhìn nàng với lòng ham muốn cả.

Nói vậy xong, Ngài kể một chuyện quá khứ.

Một thuở nọ, khi vua Kāsi đang trị vì quốc độ Kāsi, ở kinh thành Surundhana, ngài không có con cái gì cả. Vì thế, ngài ra lệnh cho các vương phi cầu tự. Bấy giờ Bồ-tát từ cõi Phạm thiên xuống nhập vào mẫu thai của chánh hậu. Và do ngài sinh ra đời làm vui lòng đại chúng nên được đặt tên là Udayabhadda, tức Thiện Lai. Vào lúc vương nhi biết đi chập chững, thì một người khác xuất hiện ở đời này từ cõi Phạm thiên xuống nhập mẫu thai làm công chúa của một bà vương phi khác và nàng cũng được đặt cùng tên ấy Udayabhaddā.

Khi thái tử đến tuổi trưởng thành, chàng tinh thông mọi ngành học thuật, và hơn nữa, chàng trong sáng đến độ chàng không biết gì về các hành động xác thịt, ngay cả trong các giấc mơ tâm chàng cũng không hướng đến ác dục. Vua cha ước mong chàng cũng không lên ngôi báu với lễ quán đảnh phong vương huy hoàng và muốn diễn kịch để chàng giải trí, nên ngài ra lệnh ngay. Nhưng Bồ-tát đáp:

- Con không thiết ngai vàng, lòng con không hướng về ác dục.

Chàng cứ bị nài ép mãi, nhưng chàng đáp lại bằng cách bảo tạc một tượng nữ nhân bằng vàng ròng, rồi trình lên song thân với lời tâu:

- Khi nào hoàng nhi tìm được một nữ nhân như vậy, hoàng nhi sẽ nhận ngôi báu.

Quần thần đem bức tượng vàng đi khắp cõi Diêm-phù-đề, nhưng họ không tìm ra nữ nhân nào giống như vậy cả, cuối cùng họ trang điểm cho nàng Udayabhaddā thật lộng lẫy rồi đưa nàng ra so với bức tượng, dung sắc nàng còn vượt xa khi nàng đứng cạnh nó. Thế là quần thần đem gả nàng cho Bồ-tát làm vương phi, dù cả hai vị đều không muốn, vì nàng chính là công chúa Udayabhaddā, em ruột cùng cha khác mẹ với ngài, rồi quần thần lại làm lễ quán đảnh phong vương cho ngài.

Cả hai vị cùng nhau sống một cuộc đời thanh tịnh, không vướng dục tình. Theo thời gian, khi song thân qua đời, Bồ-tát trị vì vương quốc. Hai vị ở chung phòng, nhưng từ bỏ dục vọng, đến độ không bao giờ nhìn nhau với vẻ ham muốn. Không những thế, hai vị còn ước nguyền rằng, nếu một trong hai vị từ trần trước thì sẽ trở lại gặp vị kia từ cõi mới tái sinh, để báo tin: “Ta đã tái sinh ở nơi kia.”

Thời bấy giờ, từ lúc làm lễ quán đảnh, Bồ-tát sống bảy trăm năm rồi từ trần. Vì không có vua nào nối ngôi, nên có lệnh của tiên đế Udayabhadda ban bố rằng triều đình phải lo trị nước. Bồ-tát đã trở thành Sakka (Đế-thích) Thiên chủ trên cõi trời Ba mươi ba, và do cảnh vinh quang này quá huy hoàng, nên ngài không nhớ đến đời trước trong vòng bảy ngày. Thế là sau bảy trăm năm theo ước tính của loài người, ngài nhớ lại và tự nhủ: “Ta muốn trở về gặp công chúa Udayabhaddā và sẽ thử lòng nàng bằng vàng bạc quý, rồi rống lên tiếng rống sư tử, ta sẽ thuyết giáo, như thế là ta thành tựu lời nguyện ước xưa.”

Vào thời ấy, chuyện kể rằng, đời sống con người kéo dài được mười

ngàn năm. Bây giờ, vào ban đêm cửa cung khóa chặt, quân canh đã được bố trí cẩn mật, và công chúa đang ngồi yên lặng một mình trong cung điện nguy nga ở lầu thượng, suy tư về công hạnh của nàng. Lúc ấy, Đế-thích Thiên chủ cầm một chiếc dĩa vàng đựng đầy tiền vàng và xuất hiện trong khuê phòng trước mặt nàng, rồi đứng ra một bên. Ngài bắt đầu ngâm vần kệ thứ nhất với nàng:

1. Dung sắc nàng trong sáng, vẹn toàn,

Nàng ngồi lầu thượng, dáng cô đơn,

Diễm kiều, trông tựa như Thiên nữ,

Xin được đêm nay ở với nàng.

Công chúa đáp lời này qua hai vần kệ sau:

2. Thành này tường bọc, lũy đào sâu,

Việc đến gần đây khó biết bao,

Trong lúc tháp cao và lũy rộng,

Canh phòng đoàn kết với cung đao.

3. Chẳng bầy niên thiếu, bậc anh hùng

Có thể vào đây được dễ dàng,

Hãy nói, việc gì là cớ sự

Cùng ta gặp gỡ chốn thâm cung?

Sau đó, Đế-thích Thiên chủ ngâm vần kệ thứ tư:

4. Đại quỷ là ta, hỡi tố nga,

Với nàng, ta xuất hiện bây giờ,

Ban ta ân huệ nàng, nương tử,

Đây đĩa vàng, xin nhận của ta.

Nghe thế, công chúa liền ngâm vần kệ thứ năm:

5. Từ thuở Thiện Lai vĩnh biệt trần,

Ta không đòi, dẫu quỷ hay thần,

Hoặc người ở cạnh, này Thiên tử,

Đừng đến nữa đây, chớ ở gần.

Nghe giọng sư tử hống của nàng, Thiên chủ không còn đứng lại nữa, mà làm ra vẻ giã từ nàng rồi lập tức biến mất. Hôm sau cũng vào giờ ấy, ngài cầm cái chén bạc đựng đầy tiền vàng và đến nói với nàng qua vần kệ thứ sáu:

6. Cực lạc cùng nhau biết rõ rành,

Hoàn toàn trọn vẹn giữa đôi tình,

Khiến người đời phạm bao điều ác,

Ôi quý nương, nàng chớ vội khinh!

Chén bạc, hãy nhìn, ta kính tặng,

Hỡi nàng, cười mỉm giá khuynh thành.

Lúc ấy, công chúa suy nghĩ: “Nếu ta cứ để vị kia nói mãi chuyện nhảm nhí, y sẽ đến hoài. Vậy ta không nói gì nữa với y.” Thế là nàng không nói thêm lời nào. Đế-thích Thiên chủ thấy nàng không có gì để nói nữa, nên biến mất từ chỗ đứng.

Ngày kế tiếp cũng vào giờ ấy, ngài cầm chén sắt đựng đầy tiền vàng và bảo:

- Thưa công nương, nếu nàng ban cho ta tình yêu của nàng, ta sẽ tặng nàng chén sắt đầy vàng này.

Khi trông thấy ngài, công chúa ngâm vần kệ thứ bảy:

7. Nam nhi mong tán tỉnh hồng quần,

Đem tặng vàng kia cứ mãi tăng,

Cho đến khi nàng chiều thỏa ý,

Nhưng ta xét cách của Thiên thần,

Nơi ngài khác hẳn, nay ngài đến,

Tặng vật xem ra cứ giảm dần.

Khi nghe những lời này, bậc Đại sĩ đáp:

- Thưa công nương, ta là một kẻ đi buôn rất thận trọng. Ta không phung phí của cải vô ích đâu. Nếu nàng tăng dần vẻ xuân sắc, ta sẽ tăng số tặng vật cho nàng, nhưng sắc đẹp của nàng đang tàn tạ dần, vì thế ta giảm dần số tặng vật đó thôi.

Nói xong, ngài ngâm ba vần kệ:

8. Ôi mỹ nhân, xuân sắc tàn phai,

Hỡi nàng thục nữ giữa trần ai,

Hôm nay nàng phải già hơn trước,

Nên số vàng ta tặng giảm hoài.

9. Vậy thưa nàng nữ chúa huy hoàng,

Trước mắt ta đang ngưỡng mộ nàng,

Trong lúc ngày đêm qua thấm thoắt,

Sắc nàng tươi đẹp sẽ phai tàn.

10. Song hỡi công nương trí tuyệt trần,

Nếu như nàng thuận ý bằng lòng,

Giữ gìn Thánh đạo và thanh tịnh,

Nàng sẽ luôn kiều diễm bội phần.

Ngay sau đó, công chúa ngâm một vần kệ khác:

11. Chư Thiên chẳng giống các người trần,

Da chẳng già, không thấy nếp nhăn,

Thiên chúng làm sao không thể xác?

Điều này, Đại quỷ nói cho cùng.

Lúc ấy, Thiên chủ giải thích vấn đề này qua một vần kệ nữa:

12. Thiên chúng không như người thế gian,

Chẳng già, da chẳng thấy đường nhăn,

Mai đây và mãi về sau nữa,

Thiên lạc vô ngần, mỹ sắc tăng.

Khi nàng nghe nói dung sắc trên Thiên giới, nàng hỏi con đường lên đó qua một vần kệ khác:

13. Điều gì làm khiếp sợ quần sinh,

Xin hỏi ở đời, đấng hiển linh,

Làm sáng tỏ con đường thiện ấy,

Xin ngài giải thích thật phân minh

Làm sao đi hướng về Thiên giới,

Nơi ấy chẳng còn phải hãi kinh.

Kế đó, Thiên chủ giải thích vấn đề trong một vần kệ nữa:

14. Ai khéo hộ trì khẩu, ý, căn,

Chẳng ưa làm ác nghiệp về thân,

Trong nhà ta thấy nhiều lương thực,

Ban phát rộng lòng, tín chánh chân,

Hào phóng, ngọt ngào, đầy thiện ý,

Sẽ sinh Thiên giới chẳng kinh hoàng.

Khi công chúa nghe lời ngài xong, nàng cảm tạ ngài qua một vần kệ khác:

15. Giống như bà mẹ, giống như cha,

Đại lực thần đang giáo hóa ta,

Hỡi Đại thần oai hùng mỹ diệu,

Ngài là ai đó, nói ngay ra.

Liền đó, Bồ-tát ngâm kệ:

16. Ta chính Thiện Lai, hỡi mỹ nhân,

Vì lời ước hẹn, đến bên nàng,

Giờ đây đã nói, ta từ giã,

Lời hứa ngày xưa hết buộc ràng!

Công chúa thở dài bảo:

- Ôi Chúa thượng, ngài chính là Đại vương Udayabhadda ư?

Rồi nàng nức nở khóc, nước mắt tuôn như suối chảy:

- Vắng bóng Chúa thượng, thần thiếp không thể nào sống được. Xin Chúa thượng dạy bảo thần thiếp cách nào thiếp có thể sống cùng Chúa thượng mãi mãi!

Nói xong, nàng lại ngâm kệ khác:

17. Nếu Đại vương là chúa Thiện Lai,

Đến đây vì nguyện ước, không sai,

Thì xin dạy thiếp, ôi Hoàng thượng,

Để sống cùng nhau mãi mãi hoài.

Tiếp theo, ngài ngâm bốn vần kệ để giáo hóa nàng:

18. Thoáng chốc, xuân thì vụt quá nhanh,

Đời không bền vững, mọi loài sinh,

Chết rồi, sống lại đời sau nữa,

Thối nát, thân này thật mỏng manh.

Vậy chớ buông lung cùng phóng dật.

Tiến lên, vững bước, giữ tâm thành.

19. Nếu cả trần gian, mọi bạc vàng

Thuộc quyền cai trị một anh quân,

Thánh nhân còn vượt xa vua ấy

Trong cuộc thi đua giữa cõi trần.

Vậy chớ buông lung cùng phóng dật.

Tín tâm giữ vững, bước lên đàng.

20. Song thân cùng quyến thuộc, anh em,

Và vợ (có tiền lại kết duyên),

Tất cả đều ra đi lũ lượt,

Kẻ này xa kẻ khác luân phiên,

Vậy đừng sống cuộc đời buông thả,

Giữ tín tâm bền vững, bước lên.

21. Thân kia, hãy nhớ, sẽ làm thành

Thực phẩm cho nhiều ỉoại chúng sinh,

Hoan lạc cũng như niềm khổ não

Chỉ là giờ khắc thoáng trôi nhanh,

Đời này nối tiếp đời sau mãi,

Vậy chớ buông lung, giữ tín thành.

Bậc Đại sĩ đã thuyết pháp như vậy. Công chúa rất hoan hỷ với cách giáo hóa trên, và nàng cảm tạ ngài với vần kệ cuối cùng:

22. Thiên thần này nói ngọt ngào,

Thế nhân thấy rõ ngắn sao cuộc đời,

Đời buồn, ngắn ngủi thế thôi,

Đi theo đời sống, không rời sầu bi.

Giã từ trần thế, ta đi,

Từ kinh đô xứ Kāsi lên đàng.

Sau khi thuyết giáo như vậy cho nàng xong, Bồ-tát trở lại cõi của ngài.

Ngày kế tiếp, công chúa liền giao việc trị nước cho các triều thần, còn nàng trở thành ẩn sĩ ngay trong kinh thành ấy, ở hoa viên đầy an lạc. Tại đó, nàng vẫn sống theo chánh hạnh cho đến khi mạng chung, nàng được tái sinh ở cõi Trời Ba mươi ba, làm thị nữ của Bồ-tát.

Khi bậc Đạo sư chấm dứt Pháp thoại này, Ngài thuyết giảng các Sự thật. Bấy giờ, lúc kết thúc các Sự thật, vị Tỷ-kheo thối thất đã được an trú vào Sơ quả (Dự Lưu).

Rồi Ngài nhận diện tiền thân:

- Vào thời ấy, thân mẫu La-hầu-la là công chúa kia và Đế-thích Thiên chủ chính là Ta.

459. CHUYỆN NGỤM NƯỚC UỐNG

(TIỀN THÂN PĀNĪYA)

Ngụm nước kia còn là của bạn mình...

Chuyện này bậc Đạo sư kể trong lúc trú tại Kỳ Viên về sự điều phục các ác dục.

Ta biết rằng có một thời, năm trăm dân chúng thành Xá-vệ là gia chủ cùng thân hữu của đức Như Lai đã đi nghe Pháp và xuất gia thọ giới Tỷ-kheo. Trong khi sống ở tinh xá trên Con Đường Lát Vàng kia, vào ban đêm các vị chìm đắm trong dục tưởng (các chi tiết cũng được biết như trong chuyện trước). Theo lệnh cùa đức Thế Tôn, Tôn giả Ānanda liền tập hợp Tăng chúng lại. Bậc Đạo sư ngồi xuống ở chỗ đã được soạn sẵn và không cần hỏi Tăng chúng: “Có phải các ông chìm đắm trong dục tưởng chăng?” mà Ngài dạy bảo Tăng chúng bằng những lời tổng quát:

- Này các Tỷ-kheo, không có việc gì được xem là lỗi lầm nhỏ nhặt cả. Một Tỷ-kheo phải chế ngự tất cả các dục mỗi khi chúng khởi lên. Các bậc trí nhân thuở xưa, trước khi đức Phật ra đời, đã biết điều phục ác dục và đạt đến trí tuệ của một vị Độc Giác Phật.

Cùng với lời dạy này, Ngài kể cho Tăng chúng nghe một chuyện quá khứ.

Một thời, khi vua Brahmadatta trị vì thành Ba-la-nại, có hai người bạn trong một làng kia ở quốc độ Kāsi. Hai người ấy ra đồng mang theo hai bình nước uống, họ đặt khuất bên đường trong lúc cuốc đất, mỗi khi khát nước lại đến đó uống. Một trong hai người ấy, khi uống nước, đã để dành nước trong bình của mình và uống nước trong bình kẻ kia. Buổi chiều khi ra khỏi rừmg tắm rửa xong, kẻ ấy đứng suy nghĩ: “Ta có phạm lỗi gì hôm nay, hoặc do thân căn, hoặc do căn nào khác chăng?” Lúc đó. ông nhớ lại đã uống ngụm nước trộm như thế nào, và buồn phiền kêu lên:

- Nếu sự thèm khát này khởi lên trong ta, nó sẽ khiến ta phải tái sinh vào cõi dữ. Vậy ta quyết nhiếp phục lỗi lầm.

Vì vậy, do chuyện uống ngụm nước trộm này mà ông dần dần đạt được thiền định và chứng đắc Thắng trí của một vị Độc Giác Phật (Pacceka Buddha) và ông đứng đấy suy nghĩ về Thắng trí của mình vừa đạt được.

Bây giờ, người kia sau khi tắm xong bảo:

- Này Hiền hữu, về nhà đi.

Ông đáp:

- Hiền hữu về nhà đi, nhà cửa chẳng có ý nghĩa gì đối với ta nữa! Ta là một vị Độc Giác Phật đây!

- Ô kìa, Độc Giác Phật giống như Hiền hữu ư?

- Thế thì các vị ấy ra sao?

- Các vị ấy có tóc dài cỡ hai ngón tay, đắp y vàng, sống ở động Nandamūla tận trên vùng Tuyết sơn.

Người kia vỗ vào đầu; ngay lập tức, các dấu vết của một người thế tục biến mất, một cặp y đỏ đắp quanh mình vị ấy, một dây đai màu vàng như lằn chớp cột quanh thắt lưng, tấm thượng y màu son đỏ vắt qua một bên vai, một y phấn tảo màu đen sẫm như đám mây trời bão nằm vắt qua một vai kia, một bình bát bằng đất màu vàng nâu treo lủng lẳng trên vai tả, ông đứng vững trên không, sau khi thuyết Pháp xong liền bay lên cao và không hề hạ xuống cho đến khi bay tận hang núi Nandamūla.

Một người khác cũng sống trong một làng ở Kāsi, là một địa chủ, đang ngồi trong tiệm tạp hóa thì thấy một người nọ dẫn vợ đi tới. Vừa thấy nàng là một mỹ nhân dung sắc tuyệt thế, người kia lỡ phá giới đức và liếc nhìn nàng. Sau đó ông suy nghĩ: “Nếu tham dục này tăng trưởng, nó sẽ khiến ta đọa vào cõi ác thú.” Ông vừa tu tập tâm vừa làm phát khởi thiền định và đạt Thắng trí của một vị Độc Giác Phật, rồi đứng trên không và thuyết Pháp, về sau cũng bay đến động Nandamūla.

Lại có hai cha con là dân làng Kāsi, cùng du hành với nhau. Tại lối đi vào rừng có nhiều kẻ cướp trú ẩn. Những quân cướp này, nếu bắt được cả hai cha con, thì sẽ giữ người con lại và bắt người cha đi về, bảo:

- Hãy đem tiền đến chuộc con trai ông.

Hoặc nếu là hai anh em, chúng sẽ giữ người em lại và bắt người anh đi nếu là hai thầy trò, chúng giữ ông thầy lại và bắt học trò đi về, người

học trò muốn học hành sẽ đem tiền đến và chúng sẽ thả ông thầy.

Lúc bấy giờ, khi hai cha con này thấy bọn cướp đang nằm chờ, người cha bảo:

- Con đừng gọi ta là cha, ta cũng không gọi con là con đấy.

Hai người đông ý như vậy, nên khi quân cướp đi đến, chúng hỏi hai người là gì đối với nhau, hai người đáp:

- Chúng ta chẳng là gì đối với nhau cả.

Rồi họ nói dối một điều đã nghĩ sẵn từ trước. Khi hai người rời khỏi rừng và nghỉ ngơi sau khi đã tắm rửa buổi tối xong, người con xem xét lại đức hạnh của mình và nhớ lời nói dối kia, nghĩ thầm: “Lỗi lầm này nếu tăng trưởng sẽ nhận chìm ta vào cõi ác. Ta quyết khắc phục lỗi lầm.” Sau đó, người ấy tu tập thiền định và đạt Thắng trí của một vị Độc Giác Phật, rồi đứng trên không và thuyết Pháp cho cha, xong cũng đi về hang Nandamūla.

Trong một làng ở Kāsi cũng có một địa chủ ra lệnh cấm sát sinh. Bấy giờ, đến lúc người ta thường dâng lễ tế thần, một đám dông tụ tập lại và nói:

- Thưa chủ nhân, đây là lúc tế lễ, xin cho chúng tôi giết bò, lợn và những súc vật khác để dâng lễ cúng thần linh.

Ông bảo:

- Cứ làm như các anh đã làm trước kia.

Dân làng liền làm một việc đại sát sinh. Khi người ấy thầy một số lớn cá thịt, liền suy nghĩ: “Người ta đã giết hết các sinh vật này, tất cả cũng chỉ vì lời nói của ta mà thôi!” Ông ăn năn hối hận, và khi đứng bên cửa sổ, ông tu tập thiền định và đạt Thắng trí của một vị Độc Giác Phật, rồi đứng trên không thuyết Pháp xong cũng đi về hang Nandamūla.

Một người địa chủ khác sống ở quốc độ Kāsi, cấm bán rượu mạnh

Một đám đông đến kêu gào:

- Thưa chủ nhân, chúng tôi phải làm sao? Đây là tửu hội được yêu chuộng lâu đời rồi mà!

Người ấy đáp:

- Cứ làm như các anh vẫn làm trước kia.

Dân chúng tổ chức đại hội, uống rượu mạnh và gây sự lẫn nhau, kẻ gãy tay chân, người vỡ đầu sứt tai và phải chịu nhiều hình phạt về chuyện này. Người địa chủ thấy vậy, nghĩ thầm: “Nếu ta không cho phép chuyện này thì dân chúng đã không phải chịu khổ sở như vậy.” Ông cảm thấy ăn

năn dù chỉ một việc nhỏ nhặt kia. Sau đó, ông tu tập thiền định và đạt Thắng trí của một vị Độc Giác Phật, đứng trên không thuyết Pháp, khuyên bảo dân chúng phải tỉnh giác, rồi ông cũng đi đến hang Nandamūla.

Một thời gian sau, năm vị Độc Giác Phật đều giáng lâm tại cổng thành Ba-la-nại, để tìm đồ ăn bố thí. Thượng y và hạ y của các Ngài đều được đắp gọn ghẽ, với phong thái ung dung thanh thoát, các Ngài đi khất thực đến tận cung môn của vua. Rất hoan hỷ khi ngắm các vị ấy, ngài rước các vị ấy vào cung, rửa chân các vị và xoa dầu thơm, dâng lên các vị đủ món ăn thượng vị loại cứng và loại mềm, rồi ngài ngồi xuống một bên và nói vói các vị như sau:

- Thưa các Tôn giả, các Ngài đang còn thanh xuân mà đã sống đời tu hành, thật vi diệu biết bao! Ở tuổi này các Ngài đã là ẩn sĩ, và các Ngài đã nhìn thấy nỗi khổ đau của ác dục. Nguyên nhân nào đã đưa đến hành động của các Ngài?

Các Ngài đáp lại:

1. Ngụm nước kia là của bạn mình,

Ta đà uống trộm, dẫu thân tình,

Chán chê lầm lỗi ta vừa phạm,

Phát nguyện về sau sẽ trở thành

Ẩn sĩ, giã từ đời thế tục,

Vì e tái phạm tội phần mình.

2. Vợ của người kia, lỡ liếc nhìn,

Trong lòng ta dục vọng bừng lên,

Chán chê lầm lỗi ta vừa phạm.

Ta quyết về sau tự phát nguyền

Từ giã thế gian làm ẩn sĩ,

Vì e tái phạm lỗi lầm trên.

3. Trộm cướp trong rừng bắt phụ thân

Ta đành nói với bọn kia rằng:

“Người này chẳng phải là thân phụ,”

Ta biết ngay là nói dối gian.

Chán ghét lỗi lầm ta phạm phải,

Về sau ta ước nguyện tu thân... (như trên)

4. Người làm tửu hội sát sinh linh,

Chẳng phải là không thuận ý mình,

Chán ghét lỗi lầm ta đã phạm,

Về sau ta đã phát tâm thành..(như trên)

5. Cả bọn người kia một thuở xưa,

Cùng nhau chè chén thật say sưa,

Đánh nhau gây sự nhiều người khổ,

Chẳng phải là không thuận ý ta.

Chán ghét lỗi lầm ta đã phạm,

Về sau ta ước nguyện ly gia,

Giã từ thế tục, làm tu sĩ,

Vị sợ ta còn phạm lỗi xưa.

Các Ngài ngâm lần lượt các vần kệ trên.

Khi vua đã nghe xong lời giải thích của mỗi vị Phật, ngài nói lời tán thán:

- Thưa các Tôn giả, việc tu hành của các Ngài thật xứng đáng lắm thay. Vua rất hoan hỷ về bài thuyết Pháp của các vị này. Ngài ban tặng các y trong, y ngoài cho các vị, cùng thuốc men xong xuôi, liền để các vị Độc Giác Phật ra đi. Các vị ấy cảm tạ ngài rồi trở về nơi đã xuất hành.

Sau đó, vua sinh chán ghét các dục lạc, ngài ly tham, ngài vẫn dùng các món cao lương mỹ vị, song ngài không nói chuyện với bọn cung nhân, cũng không nhìn đến chúng. Nhàm chán khởi lên trong tâm, ngài lui về cung thất nguy nga của ngài ngồi đó nhìn thẳng vào bức tường trắng trước mặt cho đến khi ngài nhập thiền định, cảm nhận trong tâm ngài lạc thọ của thiền định. Mải mê trong nỗi hân hoan, ngài ngâm kệ chê bai tham dục:

6. Ta quyết ly tham, diệt dục tham,

Bốn bề vô vị, tựa gai đâm!

Chẳng bao giờ nữa, dù từ trước

Ta đã đi theo chuyện lỗi lầm,

Lạc thú như vầy ta đã gặp,

Đây là lạc thú của tham tâm.

Lúc ấy, bà chánh hậu của ngài suy nghĩ thầm: “Đức vua đã nghe lời thuyết Pháp của các vị Độc Giác Phật, và nay ngài tự giam mình với nỗi chán chường trong cung điện thật nguy nga cùa ngài. Ta phải chăm sóc ngài mới được.” Vì thế, bà đến cửa cung thất của vua, và đứng ở cửa, nghe rõ những lời cảm hứng đầy hoan lạc của ngài tỏ ý chê bai tham dục, bà bảo:

- Tâu Hoàng thượng, ngài vừa chê bai tham dục! Song chẳng có lạc

thú nào bằng lạc thú của tham dục êm ái cả.

Sau đó, để tán thán tham dục, bà ngâm một vần kệ khác:

7, Cựu lạc dịu êm thật khó lường,

Thú nào hơn được thú yêu thương,

Ai theo lạc thú này sau đạt

Hạnh phúc trên cao cõi ngọc đường!

Nghe vậy vua đáp:

- Này ác nữ nhân! Thật quái lạ, bà nói gì thế? Dục lạc phát xuất từ đâu đấy? Có nhiều khổ đau tiếp theo sau để trả giá cho dục lạc.

Cùng với các lời này, ngài ngâm các vần kệ cuối để tỏ lòng chê bai tham dục:

8. Tham dục hôi tanh, thật đáng nhờm,

Chẳng còn khổ não khốc tàn hơn,

Ai theo ác dục này sau phải

Gặt lấy sầu bi địa ngục môn.

9. Thèm muốn khát khao mãi chẳng nguôi,

Còn hơn kiếm sắc khéo tay mài,

Hơn dao đâm suốt vào lồng ngực,

Tham dục càng nên phỉ nhổ hoài.

10. Hố kia sâu đến cỡ thân người,

Than củi kia đang cháy đỏ tươi,

Cái lưỡi cày nung ngoài nắng gắt,

Dục tham còn độc hại hơn thôi.

11. Thuốc độc nào tàn hại tối đa,

Dầu nào nguy hiểm với thân ta,

Rỉ nào bám chặt đồng hư hoại,

Tham dục còn hơn chúng nữa mà.

Bậc Đại sĩ đã thuyết pháp cho bà chánh hậu như vậy. Sau đó, ngài tập hợp triều thần lại và phán:

- Này các khanh, các khanh hãy cai trị vương quốc. Ta sắp từ giã thế tục.

Và ngay giữa tiếng khóc lóc kêu gào của quần chúng, ngài vụt lên cao, vừa đứng vững trên không, vừa thuyết pháp. Rồi theo hướng gió ngài bay đến vùng Tuyết sơn cao xa nhất, ở một nơi đầy an lạc, ngài dựng một am thất, tại đấy ngài sống đời của một bậc hiền trí cho đến mạng chung, ngài

được sinh lên cõi Phạm thiên.

Sau khi chấm dứt Pháp thoại này, bậc Đạo sư nói thêm:

- Này các Tỷ-kheo, không có gì gọi là lỗi lầm nhỏ mọn cả, ngay đến những lỗi nhỏ nhất cũng phải được người trí điều phục.

Rồi Ngài tuyên thuyết các Sự thật. Bấy giờ, vào lúc kết thúc bài giảng, năm trăm vị Tỷ-kheo đã được an trú vào Thánh quả (A-la-hán).

Rồi Ngài nhận diện tiền thân:

- Vào thời ấy, các vị Độc Giác Phật đắc Niết-bàn, mẹ của Rāhula (La- hầu-la) là bà chánh hậu và Ta là vị vua kia.

460. CHUYỆN THÁI TỬ YUVAÑJAYA

(TIỀN THÂN YUVAÑJAYA)

Con xin đảnh lễ đấng Quân vương...

Chuyện này bậc Đạo sư kể trong lúc trú tại Kỳ Viên về Đại sự xuất thế của Ngài.

Một ngày kia, các Tỷ-kheo tụ họp trong Chánh pháp đường:

- Này Hiền hữu, một vị Tỷ-kheo bảo vị kia, đấng Thập Lực trước kia hẳn có thể sống tại gia, có thể làm một vị Chuyển luân Thánh vương ở giữa đại thế giới đầy đủ báu vật, vinh quang với bốn Thần lực siêu phàm, được đám vương tử vây quanh hơn ngàn vị. Tuy thế, Ngài đã từ bỏ mọi cảnh vinh quang ấy khi Ngài nhận thấy mối nguy hiểm nằm trong tham dục. Nửa đêm, cùng với Channa (Xa-nặc), Ngài cỡi vương mã Kanthaka (Kiền-trắc) của Ngài và ra đi. Trên bờ sông, Anomā, dòng sông vẻ vang ấy, Ngài từ giã thế tục và suốt sáu năm liền, Ngài sống khổ hạnh ép xác, sau đó Ngài tự tu tập và chứng đắc Chánh Đẳng Giác.

Tăng chúng nói với nhau như vậy về công hạnh của đức Phật. Bậc Đạo sư bước vào hỏi:

- Này các Tỷ-kheo, trong lúc ngồi đây, các ông đang nói về vấn đề gì?

Tăng chúng thưa với Ngài. Bậc Đạo sư bảo:

- Này các Tỷ-kheo, đây không phải lần đầu tiên Như Lai làm Đại sự xuất thế. Ngày xưa, Ngài đã từ bỏ ngai vàng ở vương quốc Ba-la-nại rộng đến mười hai dặm.

Nói vậy xong, Ngài kể một chuyện quá khứ.

Một thuở nọ, có một vị vua mệnh danh là Sabbadatta cai trị thành Ramma. Kinh thành mà nay ta gọi là Ba-la-nại đã được gọi là Surundhana trong tiền thân Udaya (số 45), cũng là Sudassana trong tiền thân Cūḷasutasoma (số 525), hay là Brahmavaḍḍhana trong tiền thân Soṇananda

(số 532), và là Pupphavatī trong tiền thân Khaṇḍahāla (số 542). Còn trong tiền thân Yuvañjaya này, nó lại có tên là thành Ramma. Như vậy tên đó thay đổi theo nhiều hoàn cảnh.

Thời ấy, vua Sabbadatta có một ngàn vương tử và ngài phong chức phó vương cho Thái tử Yuvañjaya.

Một sáng sớm kia, thái tử ngự lên vương xa lộng lẫy của chàng trong quang cảnh cực kỳ uy nghi, chàng nhàn du trong vườn thượng uyển. Khắp các đỉnh cây, ngọn cỏ, đầu cành, trên các mạng nhện giăng tơ qua các đầu ngọn lau, chàng thấy các giọt sương lủng lẳng như vô số xâu chuỗi ngọc trai. Chàng hỏi:

- Này hiền hữu quản xa, cái gì đây?

- Tâu điện hạ, đây là chất lỏng rơi xuống trong mùa lạnh, mà người ta gọi là sương mai.

Thái tử tiếp tục du ngoạn vui chơi trong ngự viên trọn ngày hôm đó. về chiều, khi chàng quay lại lối cũ, chàng không còn thấy hạt sương nào nữa. Chàng hỏi:

- Này hiền hữu quản xa, những hạt sương đâu rồi? Nay ta không còn thấy chúng nữa.

Vị kia đáp:

- Tâu điện hạ, khi mặt trời lên cao, sương tan hết và chìm xuống đất.

Nghe vậy, thái tử thất vọng bảo:

- Đời người ta cũng được tạo thành chẳng khác gì các giọt sương mai trên ngọn cỏ. Ta cần phải thoát khỏi gánh nặng bức bách của bệnh tật, tuổi già và chết chóc. Ta phải từ giã song thân và rời thế tục.

Như vậy là do nhân duyên các giọt sương mai, chàng nhận thức ba cõi sinh hữu (Dục giới, Sắc giới, Vô sắc giới) như thể đang ở trong ngọn lửa cháy bừng. Khi chàng về cung, chàng vào yết kiến phụ vương trong Đại pháp đình nguy nga của ngài. Đảnh lễ vua cha xong, chàng đứng sang một bên và ngâm vần kệ đầu để xin phép vua cha được rời thế tục:

1. Con xin đảnh lễ đấng quân vương,

Giữa ngự quan, bằng hữu, đại thần,

Hoàng thượng, con mong rời thế tục,

Xin hoàng thượng chẳng chối từ con.

Kế đó, vua ngâm vần kệ thứ hai để khuyên can chàng:

2. Con có mơ gì, hỡi Dũ-vân,

Cha ban tròn vẹn mọi cầu mong,

Nếu ai làm hại, cha che chở,

Con chớ làm tu sĩ ẩn thân.

Nghe thế, thái tử ngâm vần kệ thứ ba:

3. Chẳng có ai làm hại đến con,

Ước mơ con đạt được vuông tròn,

Song con muốn kiếm nơi an trú,

Mà tuổi già không phá mỏi mòn.

Bậc Đạo sư ngâm nửa vần kệ để giải thích vấn đề này:

4. Thái tử tâu vầy với phụ vương,

Vua cha liền phán bảo cùng con:

(Nửa vần kệ sau do đức vua ngâm:)

“Đừng rời thế tục, này vương tử,

Dân chúng kinh thành thảy khóc thương.”

Vương tử lại đáp vần kệ này:

5. Đại đế, đừng làm trẻ phải xa,

Cuộc đời không tục lụy phù hoa,

Con e say đắm nhiều tham dục

Sẽ hóa mồi ngon của tuổi già.

Khi nghe nói điều này, vua cha phân vân do dự. Sau đó, mẫu hậu được tin:

- Tâu lệnh bà, thái tử đang xin phép hoàng thượng để xuất gia.

Bà hỏi:

- Ngươi nói gì thế?

Tin ấy khiến bà ngạt thở, liền ngự vào chiếc kiệu bằng vàng, bà bảo đi nhanh đến Đại pháp đường và ngâm vần kệ thứ sáu:

6. Mẹ van con đó, hỡi con thân,

Và mẹ mong con phải ở gần,

Mẹ muốn gặp con hoài, thái tử,

Con đừng rời bỏ chốn phàm trần.

Khi nghe vậy, thái tử ngâm vần kệ thứ bảy:

7. Như đầu ngọn cỏ đọng hơi sương,

Khi mặt trời lên rực ánh dương,

Cũng vậy là đời người thế tục,

Xin đừng cản bước, mẹ hiền thương.

Chàng nói vậy xong, bà vẫn van xin chàng mãi, với mục đích ngăn cản chàng. Sau đó, bậc Đại sĩ tâu với vua cha vần kệ thứ tám:

8. Bảo người khiêng kiệu, hãy cùng nâng!

Đừng đề mẹ già cứ cản ngăn,

Con trẻ muốn đi vào Thánh đạo.

Xa đời sinh diệt, tấu Minh quân!

Khi vua cha nghe con nói, ngài phán:

- Này ái hậu, hãy lên kiệu về cung thường lạc của ta mà an nghỉ.

Trước lệnh của vua, đôi chân vương hậu quỵ xuống, rồi bà được đám cung nữ vây quanh dìu bà về. Khi bước vào hậu cung, đứng nhìn về phía Đại pháp đường, bà băn khoăn hỏi tin tức con mình. Sau khi mẫu hậu đi rồi, Bồ-tát lại xin phép vua cha lần nữa. Vua không thể từ chối chàng được, liền phán:

- Này thái tử thân yêu, cứ làm theo ý nguyện của con và từ bỏ thế tục.

Khi vừa nghe cha chấp thuận điều này, tiểu hoàng đệ của Bồ-tát là vương từ Yudhṭṭhila, đến đảnh lễ vua cha, và cũng xin phép theo đời xuất gia như thế, vua liền bằng lòng ngay.

Cả hai vị vương tử từ biệt vua cha và giờ đây, sau khi từ bỏ mọi dục lạc thế gian, hai vị ra đi từ Đại pháp đường giữa đại chúng. Chánh hậu nhìn theo bậc Đại sĩ và than khóc:

- Thái tử đã từ giã thế tục, kinh thành Ramma này sẽ trống rỗng.

Rồi bà ngâm đôi vần kệ:

9. Nhanh lên, cầu hạnh phúc, con ôi!

Ta chắc Ramma trống vắng thôi,

Đại đế Sabba vừa chấp thuận,

Dũ-vân thái tử xuất gia rồi.

10. Thái tử. đại huynh giữa cả ngàn,

Hoàng nhi trông dáng thật như vàng,

Từ đây vương tử oai hùng đã

Đắp chiếc y vàng, bỏ thế gian.

Bồ-tát không đi ngay lên đưòng tu hành. Không, trước tiên ngài đến từ biệt song thân, rồi cùng với tiểu đệ là vương tử Yudhiṭṭhila, ngài rời kinh thành và bảo đám đại chúng đang theo sau hai vị phải quay về, còn hai vị

tiến lên vùng Tuyết sơn. Tại đó, hai vị dựng lên mội thảo am ở một chốn đầy an lạc và hành trì cuộc đời của bậc hiền nhân thanh tịnh tu tập thiền định hướng thượng. Hai vị sống suốt đời bằng các củ quả rừng rồi được sinh lên cõi Phạm thiên.

Vấn đề này được giải thích qua vần kệ cuối cùng, phái xuất từ Trí tuệ tối thắng của đức Phật:

11. Vương tử Dũ-thi với Dũ-vân,

Sống đời thanh tịnh của hiền nhân,

Giã từ vương phụ và vương mẫu,

Chặt đứt làm đôi xích tử thần.

Khi bậc Đạo sư đã chấm dứt Pháp thoại, Ngài bảo:

- Này các Tỷ-kheo, đây không phải lần đầu Như Lai từ bỏ vương quốc để đi theo đời tu hành, mà ngày xưa cũng đã làm như thế.

Rồi Ngài nhận diện tiền thân:

- Thuở ấy, song thân trong hoàng tộc ngày nay là vương phụ và mẫu hậu, Ānanda là tiểu đệ Yudhiṭṭhila và thái tử Yuvañjaya chính là Ta.

461. CHUYỆN ĐẠI VƯƠNG DASARATHA

(TIỀN THÂN DASARATBA)

Lakkhaṇa hiền đệ lẫn Sītā...

Chuyện này bậc Đạo sư kể tại Kỳ Viên về một người địa chủ có cha chết.

Khi người cha từ trần, lòng ngưòri ấy tràn ngập đau buồn, bỏ dờ mọi công việc của mình, ông chìm đắm trong nỗi u sầu. Vào một buổi sáng, bậc Đạo sư nhìn xuồng thế gian, nhận thấy người ấy đã đến thời kỳ thành thục để đắc quả Dự Lưu. Hôm ấy khi đã đi khất thực tại Xá-vệ và thọ thực xong, Ngài bảo các Tỷ-kheo lui về, rồi Ngài đem theo một Tỷ-kheo trẻ đi đến nhà người ấy. Ngài chào ông và nói với ông trong lúc Ngài ngồi đó bằng những lời ngọt ngào như mật:

- Này cư sĩ, ông đang sầu muộn phải chăng?

- Thưa vâng bạch Thế Tôn. Con đang buồn vì cha con mất!

Bậc Đạo sư bảo:

- Này cư sĩ. các bậc trí nhân ngày xưa hiểu rõ Tám pháp của thế giới này (được và mất, vinh và nhục, khen và chê, lạc và khổ), nên khi cha mất, các ngài không thấy đau buồn, dù chỉ mảy may.

Rồi theo lời thinh cầu của ông, Ngài kể một chuyện quá khứ.

Một thuở nọ, tại Ba-la-nại, một vị Đại vương mệnh danh Dasaratha, từ bỏ các ác đạo và cai trị theo Chánh pháp. Trong số mười sáu ngàn cung phi, vị chánh hậu sinh hạ hai vương tử và một công chúa; thái tử được đặt tên là Rāmapaṇḍita hay hiền giả Rāma. Vị thứ hai được đặt tên Lakkhaṇa hay Cát Tường và tên công chúa là Sītā hay Thanh Lương.

Theo thời gian, chánh hậu qua đời. Lúc bà từ trần, vua bị nổi đau buồn xâm chiếm trong một thời gian, nhưng khi được triều thần thúc giục, ngài cử hành tang lễ bà xong, lại phong cho một vương phi khác lên làm chánh hậu. Bà này đuợc vua hết sức sủng ải. Sau đó bà thụ thai, được vua chăm sóc rất

ân cần chu đáo và sinh hạ một hoàng nam, đặt tên là vương tử Bharata.

Vua rất yêu quý vương tử ấy và bảo chánh hậu:

- Này ái khanh, ta ban cho nàng một ân huệ, nàng hãy chọn đi.

Bà nhận đặc ân trên, nhưng xin vua cho bà hoãn lại sự lựa chọn ấy một thời gian. Khi vương nhi lên bảy tuổi, bà đến yết kiến vua và tâu:

- Tâu thánh thượng, ngài đã hứa ban một đặc ân cho vương tử, con của thần thiếp, giờ đây xin ngài ban cho thần thiếp được chăng?

Vua phán:

- Ái khanh hãy chọn đi.

Bà bảo:

- Tâu thánh thượng, xin ban vương quốc này cho con thần thiếp.

Vua tỏ vẻ bất cần đối với bà:

- Lui ra ngay, này ác nữ nhân! Ngài phán một cách giận dữ. Hai vương nhi của ta sáng rực như hai ngọn lửa hồng, ngươi muốn giết chúng đi rồi đòi ngai vàng cho con của ngươi đấy chăng?

Bà hoảng sợ chạy về cung thất nguy nga của bà, rồi các ngày tiếp theo, lại cố xin vua đặc ân ấy mãi. Vua không chấp thuận ban cho bà ân huệ ấy. Ngài nghĩ thầm: “Nữ nhân thường vong ân và phản bội, ác phụ này có thể dùng chiếu chỉ giả mạo hay hối lộ gian trá để sai giết các con ta.” Vì vậy, ngài cho triệu hai con đến và kể hết mọi việc cho con nghe, rồi phán:

- Này hai vương nhi, nếu các con ở đây chắc tai họa có thể xảy ra cho các con. Vậy hãy qua vương quốc bên cạnh ta, hoặc vào rừng, rồi khi thân ta đã được hỏa táng, hãy trở về thừa kế vương vị thuộc về gia tộc của các con.

Sau đó, ngài triệu các thầy tướng số đến hỏi về thọ mạng của ngài. Họ tâu rằng ngài có thể sống thêm mười hai năm nữa. Rồi ngài bảo:

- Này các con, sau mười hai năm các con phải trở về và giương cao chiếc lọng của hoàng gia.

Hai vương tử hứa lời xong và vừa đi khỏi cung điện vừa khóc lóc. Công nương Sītā nói:

- Ta cũng sẽ đi cùng hai vương huynh.

Nàng vào từ biệt phụ vương, vừa ra đi vừa khóc lóc.

Cả ba anh em lên đường giữa đám đông dân chúng. Ba vị bảo dân chúng lui về, rồi tiến lên cho đến khi đi tận vùng Tuyết sơn. Tại đó, ở một nơi có nước chảy nhiều và thuận tiện để hái quả rừng, hai vị dựng am tu

và sống tại đó bằng quả cây.

Trí giả Lakkhaṇa và Sītā nói với trí giả Rāma:

- Đại hiền huynh ở địa vị thân phụ của chúng em, vậy xin ở lại trong am và chúng em sẽ di hái quả về nuôi hiền huynh.

Chàng đồng ý. Từ đó hiền giả Rāma ở tại nhà, còn hai em cùng đi mang quả rừng về nuôi chàng.

Ba vị sống tại đó như vậy và nuôi thân bằng quả rừng hoang dại, song vua Dasaratha héo mòn vì nhớ các con nên từ trần vào năm thứ chín. Trong lúc cử hành tang lễ vua, hoàng hậu ra lệnh giương chiếc lọng phong vương cho con trai bà là vương tử Bharata. Nhưng triều thần bảo:

- Các vị vương tử chúa tể của chiếc lọng này đang ở trong rừng.

Nên đại chúng không cho phép việc ấy. Vương từ Bharata lại bảo:

- Ta sẽ đi tìm Đại vương huynh Rāma trong rừng về và giương chiếc lọng phong vương cho ngài.

Mang theo năm biểu tượng của vương quyền (bảo kiếm, lọng trắng, vương miện, đôi hài và cái quạt bằng lông đuôi trâu rừng), chàng lên đường cùng một đoàn hộ tống đầy đủ bốn đạo quân (voi, kỵ mã, xe, bộ binh), đến nơi ba vị đang trú ngụ. Không xa đó mấy, chàng ra lệnh cắm trại, rồi cùng vài triều thần đi đến viếng vùng ẩn am, vào lúc hiền giả Lakkhaṇa cùng Sītā đã đi vào rừng.

Hiền giả Rāma đang ngồi ở cửa am, vô tư và thanh thản như một pho tượng bằng vàng ròng vững chắc. Vị vương tử đến gần ngài đảnh lễ rồi đứng một bên, kể cho ngài nghe mọi việc xảy ra ở vương quốc, vừa quỳ xuống chân ngài cùng đám triều thần vừa òa lên khóc nức nở. Hiền giả Rāma không buồn cũng không khóc, tâm trí ngài không còn xúc động nữa.

Sau khi Bharata đã hết khóc và ngồi xuống, mãi đến chiều hai vị kia mới trở về với mớ quả rừng. Hiền giả Rāma suy nghĩ: “Hai em kia còn trẻ, chúng không có trí tuệ tỉnh giác như ta. Nếu thình lình chúng được nghe tin rằng phụ vương đã băng hà, nỗi đau khổ sẽ lớn quá mức chúng chịu đựng, ai biết được tim chúng chẳng tan nát ra? Vậy ta sẽ dụ chúng bước xuống nước rồi tìm phương tiện tỏ bày sự thật.” Rồi vừa chỉ cho hai em một nơi ở phía trước có nước, ngài bảo:

- Các em đi ra ngoài lâu quá, vậy đây là cách để các em hối lỗi. Hãy bước xuống vũng nước kia và đứng đó.

Rồi ngài ngâm nửa vần kệ:

1. Lakkhaṇa hiền đệ, lẫn Sītā,

Bước xuống ao kia cả đấy mà.

Chỉ một lời thế là đủ, hai vị bước xuống nước và đứng đó. Lát sau, ngài báo tin cho hai em bằng cách ngâm nửa vần kệ tiếp:

Vương tử Bharata vừa nói rõ

Dasaratha đại đế đã băng hà.

Khi hai vị nghe tin vương phụ đã băng hà, liền ngất xỉu. Ngài lập lại tin ấy, hai vị lại ngất xỉu, đến lần thứ ba hai vị vẫn ngất đi. Các triều thần liền đỡ họ dậy và đem họ ra khỏi nước rồi đặt họ lên đất khô ráo. Khi hai vị đã được an ủi khuyên lơn, cả hai vẫn ngồi khóc lóc, kêu gào. Lúc ấy vương tử Bharata suy nghĩ: “Vương huynh Lakkhaṇa và vương tỷ Sītā không thể nào ngăn nỗi sầu bi khi nghe tin phụ vương từ trần, song hiền giả Rāma chẳng than khóc kêu gào gì cả. Ta không biết nguyên nhân gì khiến vương huynh chẳng sầu muộn. Ta sẽ hỏi xem.”

Rồi chàng ngâm vần kệ thứ hai hỏi:

2. Cho biết, Rāma, bởi lực gì,

Gặp buồn, huynh lại chẳng sầu bi?

Lòng huynh sầu muộn không tràn ngập,

Dù được tin vương phụ mất đi?

Sau đó, Rāma giải thích lý do ngài không cảm thấy sầu bi bằng cách đáp lời:

3. Khi chẳng làm sao giữ vật nào,

Dù cho người ấy có kêu gào.

Vậy nên người trí đầy thông tuệ

Phải tự hành mình bởi cớ sao?

4. Các đám thanh niên, kẻ trưởng thành,

Người ngu cùng với bậc thông minh,

Giàu, nghèo, kết cuộc đều cầm chắc,

Phải chết từng người giữa chúng sinh.

5. Như ta đứng trước quả cây muồi,

Hay phát sinh niềm sợ quả rơi,

Cũng vậy phát sinh lòng sợ chết,

Với phàm nhân ở khắp muôn người.

6. Nhiều kẻ vừa trông thấy buổi mai,

Có khi chiều tối đã lìa đời,

Và người được thấy khi chiều xuống,

Vừa mới sáng mai đã mất rồi.

7. Nếu người ngu dại hoặc cuồng điên,

Phúc lạc đổ dồn đến tự nhiên,

Khi nó tự hành bằng nước mắt,

Bậc hiền làm giống kẻ kia liền.

8. Cách này đây nó tự hành mình,

Kẻ ấy gầy mòn lại tái xanh,

Nước mắt chẳng làm gì ích lợi,

Chẳng làm người chết được hồi sinh.

9. Như nhà cháy rực lửa đang hồng,

Được dập tắt liền với nước sông,

Người mạnh, người hiền, người có trí,

Những người hiểu giáo lý tinh thông,

Nỗi buồn đem rắc như bông vải,

Khi có cuồng phong thổi bão bùng.

10. Một khi sinh vật phải lìa trần,

Một kẻ khác liền được thọ thân,

Kết hợp với nhiều dây trói buộc,

Có cùng đặc tính một nguồn căn,

Phước phần mỗi kẻ đều tùy thuộc

Vào những dây liên hệ buộc ràng.

11. Người mạnh, tinh thông lý nhiệm mầu,

Quán sát đời này lẫn kiếp sau,

Hiểu bản chất này chung của chúng,

Cho nên chẳng bị nỗi buồn rầu,

Khiến cho lòng trí mình dao động,

Dù có khổ đau đến độ nào.

12. Vậy ta nên cống hiến song thân,

Phụng dưỡng các ngài phẩm vật dâng,

Ta sẽ bảo tồn di tích cũ,

Ấy là hành động của hiền nhân.

Trong các vần kệ này, ngài đã giải thích tính Vô thường của vạn vật.

Khi hội chúng nghe Pháp thoại này của hiền giả Rāma làm sáng tỏ quy luật Vô thường, họ đều tiêu tan mọi nỗi sầu muộn. Sau đó, vương tử Bharata kính chào hiền giả Rāma và van xin ngài nhận lãnh vương quốc ở Ba-la-nại. Hiền giả Rāma bảo:

- Này vương đệ, hãy đem Lakkhaṇa và Sītā về với vương đệ, và chính các vương đệ hãy chăm lo cai trị đất nước.

- Tâu chúa thượng, không đuợc, xin chúa thượng đảm nhận quốc độ.

- Này vương đệ, phụ vương đã ban lệnh cho ta nhận lãnh quốc độ sau mười hai năm. Nếu ta về bây giờ, ta sẽ không thi hành lệnh vua ban. Vậy ba năm nữa ta sẽ về.

- Thế ai sẽ cai trị nước trong thời gian này?

- Chính vương đệ.

- Tiểu đệ không muốn thế.

- Vậy thì cho đến khi ta về, đôi hài này sẽ làm việc đó.

Rāma bảo, rồi tháo đôi hài rơm ra, ngài trao chúng cho vương đệ. Thế là ba vị nhận lấy đôi hài, từ tạ vị hiền nhân và lên đường về Ba-la-nại cùng với đoàn người hộ tống đông đảo.

Trong ba năm liền, đôi hài ấy cai trị vương quốc. Triều thần đặt chúng lên ngai khi hội chúng xét xử một việc gì. Nếu vụ kiện được xét xử sai, đôi hài sẽ đập vào nhau. Và khi thấy dấu hiệu ấy, sự việc kia được xét lại, đến khi việc phán xét đúng đắn thì đôi hài nằm yên.

Khi thời gian ba năm ấy đã qua, bậc trí nhân ra khỏi rừng, đi đến Ba- la-nại, và vào ngự viên. Các vương tử nghe tin ngài đến, liền cùng một đoàn hộ tống đông đảo đi đến hoa viên, và phong Sītā lên làm chánh hậu, rồi làm lễ quán đảnh (rảy nước thánh) cho cả hai. Khi cử hành lễ quán đảnh như thế xong, bậc Đại sĩ đứng trên chiếc vương xa lộng lẫy với một đám đông vây quanh tiến vào kinh thành, đi diễu quanh một vòng theo hướng bên hữu, rồi ngự lên tlnrợng lầu vĩ đại của cung điện nguy nga Sucandaka kia. Ngài trị nước tại đó rất chân chánh trong mười sáu ngàn năm, và về sau đi lên cộng trú cùng hội chúng của chư Thiên.

Vần kệ này từ Trí tuệ tối thắng giải thích phần kết thúc câu chuyện:

Trăm năm nhân với sáu mươi lần,

Một vạn năm thêm, chuyện kể rằng

Dũng sĩ Rāma lên ngự trị,

Cổ ngài ba ngấn, hạnh phúc tràn

Khi bậc Đạo sư chấm dứt Pháp thoại này, Ngài tuyên thuyết các Sự thật. Bây giờ, lúc kết thúc các Sự thật, người địa chủ đã được an trú vào Sơ quả (Dự Lưu).

Rồi Ngài nhận diện tiền thân:

- Thời ấy, vua Suddhodana là vua Dasaratha, hoàng hậu Mahāmāyā là mẫu hậu, mẹ của Rāhula là Sītā, Ānanda là Bharata và Ta chính là hiền giả Rāma.

462. CHUYỆN VƯƠNG TỬ SAṂVARA

(TIỀN THÂN SAṂVARA)

Quả xưa thánh thượng đã tinh tường...

Chuyện này bậc Đạo sư kể lại trong lúc trú tại Kỳ Viên về một Tỷ- kheo không giữ tinh tấn.

Chúng ta đã biết đây là một thiện gia nam tử ở Xá-vệ, sau khi nghe bậc Đạo sư thuyết Pháp, người này từ bỏ thế tục. Đang khi hoàn thành mọi nhiệm vụ do các giáo sư và các vị giáo thọ đề ra, người ấy vừa học thuộc lòng các chi phần của Giới bổn Pātimokkha. Sau năm năm ông nói:

- Khi nào ta đã được chỉ dạy pháp môn nhập thiền định, ta sẽ vào an trú trong rừng.

Sau đó, ông từ giã các giáo sư, tiến vào một làng ở biên địa trong vương quốc Kosala. Dân chúng hài lòng với cách ăn ở của ông, nên ông dựng am lá ở đó được cung phụng đầy đủ. Vào mùa mưa, với nhiệt tâm tinh cần, nỗ lực phấn đấu, ông cố gắng đạt đến thiền định trong vòng ba tháng, song chẳng đạt được chút gì từ việc này cả. Sau đó, ông suy nghĩ: “Quả thật ta là người đầy nhiệt tâm đối vớỉ các thế gian pháp nhất trong bốn hạng người được bậc Đạo sư thuyết giảng. Ta còn làm gì nữa với đời sống trong rừng?” Rồi ông lại nghĩ thầm: “Ta sẽ trở về Kỳ Viên, trong lúc chiêm ngưỡng hảo tướng của đức Như Lai và nghe giọng Ngài thuyết Pháp dịu ngọt như mật, ta sẽ sống cả đời tại đó.”

Thế là người ấy giảm sút lòng tinh tấn, và lên đường lần hồi đi đến Kỳ Viên. Các giáo sư và các vị giám hộ của ông, cùng bạn bè thân thuộc hỏi ông về nguyên nhân trở về đây. Ông bảo cho các vị kia biết, đại chúng đều chê trách ông về việc này và chất vấn ông tại sao lại làm như vậy. Sau đó, đại chúng dẫn ông đến yết kiến bậc Đạo sư.

Bậc Đạo sư hỏi:

- Này các Tỷ-kheo, tại sao các ông dẫn một Tỷ-kheo đến đây mà kẻ ấy không muốn?

Tăng chúng đáp:

- Tỷ-kheo này đã đến đây vì ông đã giảm sút tinh tấn.

Bậc Đạo sư hỏi:

- Việc này có đúng như họ nói với Ta chăng?

Người ấy đáp:

- Thưa vâng, bạch Thế Tôn.

Bậc Đạo sư bảo:

- Này Tỷ-kheo, tại sao ông không còn tinh tấn nữa? Đối với một ngườì yếu kém và lười biếng, không có quả vị cao cả nào dành cho y trong giảo pháp này, y cũng không thể đạt Thánh quả. Chỉ những kẻ nào nỗ lực tinh cần mới hoàn thành việc ấy được. Ngày xưa ông đầy đủ dũng lực, lại dễ dạy bảo, và vì thế dù là nhỏ tuổi nhất trong đám cả trăm vương tử của vua Ba-la-nại, ông cũng đã chiếm được chiếc lọng trắng nhờ tuân theo đúng lời giáo huấn của các bậc hiền nhân.

Nói vậy xong, Ngài kể một câu chuyện quá khứ.

Một thuở nọ, khi vua Brahmadatta trị vì tại Ba-la-nại, vị trẻ tuổi nhất (trong số một trăm vương tử của ngài tên là vương tử Saṃvara. Vua giao mỗi con trai ngài cho một vị cận thần đảm trách cùng với lời chỉ dẫn để dạy mỗi người những môn học cần phải học tập. Vị cận thần dạy cho vương tử Saṃvara là Bồ-tát, ngài thật sáng suốt, học rộng, làm tròn nhiệm vụ như người cha đối với vương tử kia. Trong khi mỗi vị vương tử được giáo dục như thế, các cận thần thường đem họ đến để vua cha thăm viếng. Ngài ban cho mỗi vị một thị trấn và truyền lệnh ra đi nhận chức.

Khi vương tử Saṃvara hoàn thành mọi việc học tập, chàng hỏi Bồ-tát:

- Thưa dưỡng phụ, nếu phụ vương đưa con đến một thị trấn thì con phải làm gì?

Ngài đáp:

- Này con, khi con được ban cho một thị trấn, con phải từ chối và tâu: "Tâu phụ vương, con là con út trong nhà, nếu đi nữa thì sẽ không còn ai dưới chân phụ vương, nên con muốn ở lại nơi đang sống đây dưới chân phụ vương thôi.”

Rồi một ngày kia, khi vương tử Saṃvara đến đảnh lễ ngài và đang

đứng một bên. vua hỏi chàng:

- Này vương nhi, con đã học tập xong chưa?

- Tâu phụ vương, đã xong.

- Vậy con hãy lựa chọn một thị trấn.

- Tâu phụ vương, nếu vậy thì quanh mình phụ vương sẽ trống vắng, vương nhi xin ở lại dưới chân phụ vương, chứ không đi đâu khác.

Vua rất hoan hỷ và bằng lòng ngay.

Sau khi chàng ở lại bên mình vua cha, chàng hỏi Bồ-tát:

- Thưa dưỡng phụ, con phải làm gì nữa?

Ngài bảo:

- Hãy xin vua cha một ngự viên cũ.

Vương tử đồng ý và xin một hoa viên với số hoa quả trồng tại đó, chàng kết bạn cùng những người thế lực trong kinh thành. Chàng lại hỏi phải làm gì nữa. Bồ-tát bảo:

- Hãy xin vua cha cho phép phân phát tiền của khắp kinh thành.

Chàng làm theo và không hề bỏ quên một người nào, chàng phân phát tiền của khắp kinh thành. Chàng lại hỏi ý kiến Bồ-tát và sau khi xin vua cha chấp thuận, chàng phân phát thực phẩm trong cung điện, bọn nô tỳ, bầy ngựa và quân lính, không sót nơi nào; đối với sứ giả các nước ngoài đến, chàng sắp đặt nơi ăn chốn ở cho họ, chàng ấn định thuế má cho các thương nhân; mọi việc gì cần thu xếp, chàng đều làm một mình cả.

Như vậy, theo lời khuyên của bậc Đại sĩ, chàng kết bạn với mọi người, cả những người sống trong gia đình cho đến những người không gia đình, mọi người trong kinh thành, các triều thần của quốc độ này cho đến đám ngoại nhân; nhờ sức thu hút của chàng kết hợp bằng hữu lại với chàng như thể một sợi dây sắt, chàng được mọi người yêu mến thiết thân.

Đến khi vua lâm trọng bệnh trên vương sàng, triều thần hỏi ngài:

- Tâu chúa thượng, khi chúa thượng băng hà, chúng thần sẽ trao chiếc lọng trắng cho ai?

Ngài đáp:

- Này các hiền khanh, các vương tử của ta đều có quyền được chiếc lọng trắng, song các khanh hãy trao nó cho người nào làm hài lòng các khanh.

Vì vậy sau khi ngài băng hà, và khi lễ tang đã được cử hành xong, vào ngày thứ bảy, quần thần tụ họp lại và bảo:

- Tiên vương ra lệnh cho chúng ta trao chiếc lọng trắng cho người nào làm vừa lòng chúng ta. Vậy người mà tâm chúng ta hằng ao ước chính là vương tử Saṃvara.

Cho nên đại chúng giương chiếc lọng trắng che lên đầu chàng cùng với các dây tua bằng vàng, và chàng được cả vương tộc hộ tống lên ngôi.

Đại vương Saṃvara tuân thủ lời khuyên răn của Bồ-tát nên cai trị rất đúng Chánh pháp.

Còn chín mươi chín vị vương tử hay tin vua cha từ trần và chiếc lọng trắng đã giương lên cho vương tử Saṃvara. Các vị bảo:

- Nhưng nó là em út trong nhà, chiếc lọng không thuộc về nó được. Chúng ta hãy giương chiếc lọng lên cho vị huynh trưởng của chúng ta.

Họ đều tập hợp mọi lực lượng lại, và gởi thư đến Saṃvara, buộc chàng hoàn trả chiếc lọng nếu không thì sẽ giao chiến; sau đó, các vị bao vây kinh thành. Vua báo tin này với Bồ-tát và hỏi phải làm gì bây giờ. Ngài đáp:

- Này Đại vương, ngài không nên gây chiến với các vương huynh. Hãy chia bạc vàng của vua cha thành một trăm phần, rồi gởi chín mươi chín phần đến các vương huynh cùng thông điệp này: “Xin hãy nhận phần tài sản của phụ vương vì tiểu đệ không muốn gây chiến với các vương huynh.”

Vua liền làm như thế.

Sau đó, vị huynh trưởng, thái tử Uposatha, triệu tập các vương tử kia lại bảo:

- Này các hiền đệ, không ai có khả năng chiến thắng vị vua này được, và đây lại là em út của ta. Mặc dù trước đây, đó là kẻ thù của ta, nay không phải như vậy nữa, mà em ta gởi vàng bạc đến chúng ta, không muốn gây chiến với chúng ta. Giờ đây, chúng ta không thể nào cùng một lúc giương cao chiếc lọng lên cho mọi người được, chúng ta hãy giương lọng lên cho một người thôi, hãy để một mình em út ta làm vua. Vậy khi chúng ta gặp em ta, chúng ta sẽ giao trả vàng bạc của vương tộc cho em ta và trở về thị trấn của mình.

Sau đó, tất cả các vị ấy ngưng việc vây hãm kinh thành và đi vào trong thành, không còn là thù địch nữa. Vua bảo triều thần ra nghênh tiếp các vị và đại chúng đi đón các vương tử ấy. Các vương tử cùng đoàn tùy tùng đông đảo đi bộ vào, bước lên các bậc thềm của cung điện hết sức khúm núm trước Đại vương Saṃvara và ngồi xuống một chỗ thấp. Còn vua

Saṃvara ngự trên ngai vàng dưới chiếc lọng trắng, trông ngài thật uy nghi cao cả và rực rỡ huy hoàng; bất cứ nơi nào ngài nhìn đến, đại chúng đều rúng động toàn thân.

Thái tử Uposatha chiêm ngưỡng cảnh nguy nga lộng lẫy của Đại vương Saṃvara, nghĩ thầm: “Ta chắc phụ vương ta biết rõ là vương tử Saṃvara sẽ làm vua sau khi ngài băng hà, nên ngài đã ban cho chúng ta các thị trấn mà chẳng cho vương đệ ta vùng nào cả.” Sau đó, chàng ngâm ba vần kệ nói với vua:

1. Quả xưa thánh thượng đã tinh tường,

Bản chât tính tình của Đại vương,

Ân đã ban nhiều vương tử khác,

Đại vương lại chẳng được ban phần.

2. Chính là vương phụ lúc sinh thời,

Hay lúc thành tiên, đến cõi trời,

Vì thấy lợi nhiều cho quốc độ,

Nên vương tộc đã thuận theo lời.

3. Hãy nói lực gì, Saṃvara,

Đại vương vượt hẳn cả hoàng gia,

Sao vương huynh lại không đoàn kết,

Để chiếm ngôi cao của đệ à?

Nghe vậy, vua Saṃvara ngâm sáu vần kệ giải thích đặc tính của ngài:

4. Ta chẳng bao giờ miễn cưỡng dâng

Những gì xứng với đại hiền nhân,

Sẵn sàng ban tặng đầy trân trọng,

Đảnh lễ, ta quỳ xuống dưới chân.

5. Ta chẳng tỵ hiềm, muốn học luôn

Mọi điều đức hạnh hợp công bằng,

Các hiền nhân dạy điều lương thiện

Trong ấy các ngài thấy lạc hoan.

3. Ta vẫn thường nghe sự bảo ban

Của nhiều bậc trí, đại hiền nhân,

Tâm hồn ta hướng về lương thiện,

Ta chẳng coi thường lời dạy răn.

4. Voi chiến cùng nhiều đạo mã xa,

Bộ binh và vệ sĩ vương gia,

Ta không hề bớt phần công nhật,

Mà trả tiền lương đủ mọi nhà.

8. Quý tộc danh gia vẫn đến hầu,

Quân sư tài trí thật là cao,

Họ thường khen ngợi rằng lương thực,

Quả thật Ba-la-nại rất giàu.

9. Thịnh vượng như vậy, các lái buôn,

Từ nhiều quốc độ tới lui luôn,

Ta che chở chúng, này vương tử,

Sự thật, hiền huynh đã tỏ tường.

Thái tử Uposatha nghe kể rõ đức tính của vua liền ngâm hai vần kệ:

10. Đạo đức vượt hơn gia tộc mình,

Và em cai trị thật công bình,

Saṃvara tài trí càng cao trọng,

Phục lạc ban đều các đại huynh.

11. Vương huynh rày bảo vệ kho tàng,

Vương đệ sau này sẽ vạn an,

Tránh khỏi quân thù như Đế-thích

Mình vàng tránh các La-hầu vương.

Vua Saṃvara tiếp đãi các vương huynh rất trọng thể. Các vị ở lại cùng vua một tháng rưỡi, rồi bảo vua:

- Tâu Đại vương, chúng thần muốn đi xem có trộm cướp nào đặt chân lên lãnh thổ của chúng thần chăng, cầu mong triều đại này được vạn vạn phúc!

Các vị ấy lại ra về lãnh thổ của mọi người. Còn vua theo lời dạy của Bồ-tát, nên khi mạng chung, ngài đi lên cộng trú với hội chúng ở Thiên giới.

Khi bậc Đạo sư chấm dứt Pháp thoại này, Ngài nói thêm:

- Này Tỷ-kheo, xưa kia ông đã theo lời dạy bảo, tại sao nay ông lại không tiếp tục nỗ lực tinh cần?

Rồi Ngài thuyết giảng các Sự thật. Bấy giờ, lúc kết thúc các Sự thật, vị Tỷ-kheo đã được an trú vào Sơ quả (Dự Lưu).

Rồi Ngài nhận diện tiền thân:

- Thời ấy, Tỷ-kheo này là vua Saṃvara, Sāriputta (Xá-lợi-phất) là thái tử Uposatha, các vị trưởng lão và cao niên là các vương huynh kia, các đệ tử của đức Phật là đám tùy tùng của các vị ấy và Ta chính là vị cận thần đã khuyến giáo vua.

463. CHUYỆN TRÍ GIẢ SUPPĀRAKA

(TIỀN THÂN SUPPĀRAKA)

Những người kia mũi nhọn như dao...

Chuyện này bậc Đạo sư kể trong lúc trú tại Kỳ Viên về sự viên mãn của Trí tuệ tối thắng.

Một ngày nọ, chúng ta nghe kể rằng, về buổi tối, các Tỷ-kheo đang đợi đức Như Lai đến thuyết Pháp cho Tăng chúng, và trong lúc ngồi tại Chánh pháp đường, các vị nói với nhau:

- Nảy Tỷ-kheo, quả thật bậc Đạo sư có trí tuệ vĩ đại, trí tuệ quảng bác, trí tuệ mẫn tiệp, trí tuệ linh hoạt, trí tuệ tinh xảo, trí tuệ uyên thâm, trí tuệ Ngải đáp ứng đúng nơi đúng lúc! Trí bao la như thế giới, như đại dương vô tận, như bầu trời trài rộng mênh mông. Khắp cả xứ Diêm-phù-đề không một bậc trí nhân nào có thể sánh bằng đấng Thập Lực, như một đợt sóng nổi lên trên đại dương không thể chạm đến bờ được, hoặc nếu chạm vào bờ, sóng kia sẽ vỡ tan. Cũng vậy, không một người nào có thể đạt đến trí tuệ bằng đấng Thập Lực, hoặc nếu kẻ ấy đến chân bậc Đạo sư thì sẽ vỡ tan.

Bằng những lời ấy, Tăng chúng tán thán Trí tuệ tối thắng của đấng Thập Lục. Bậc Đạo sư bước vào và hỏi:

- Này các Tỷ-kheo, các ông đang nói gì trong khi ngồi đây?

Tăng chúng thưa với Ngài. Ngài bảo:

- Không phải chỉ bây giờ Như Lai mới đầy đủ trí tuệ. Ngày xưa, ngay khi trí tuệ chưa viên thành Chánh giác, Ngài cũng đã sáng suốt thông minh. Mậc dù mù lòa, Ngài cũng biết qua các dấu hiệu của đại dương là ở trong đại dương có chôn giấu các loại ngọc này nọ.

Sau đó, Ngài kể một chuyện quá khứ.

Một thuở nọ, một vị vua mệnh danh Bharu trị vì trong quốc độ Bharu. Có một thị trấn bên hải cảng được đặt tên là Bharukaccha hay là Đầm

Bharu. Vào thời ấy, Bồ-tát sinh ra trong gia đình một thuyền trưởng ở tại đó, ngài rất khả ái với làn da màu vàng nâu. Cha mẹ đặt tên ngài là Suppārakakumāra.

Ngài lớn lên, xuất sắc khác thường, và ngay khi chỉ mới được mười sáu tuổi, ngài đã hoàn toàn tinh thông nghệ thuật hàng hải. Sau đó, khi thân phụ mất, ngài câm đầu đám thủy thủ và miệt mài với nghề hàng hải. Ngài thật thông minh sáng suốt, khi ngài lên tàu rồi thì không hề có chiếc tàu nào đến làm hại được.

Theo thời gian, ngài bị thương vì nước mặn nên đôi mắt ngài mất cả thị giác. Sau sự kiện ấy, dù ngài là thuyền trường của đám thủy thủ, ngài không còn đeo đuổi sự nghiệp thương mãi nữa mà quyết định về phục vụ vua. Ngài đến yết kiến vua với mục đích ấy, và vua phong cho ngài chức hội thẩm đánh giá các báu vật. Từ đó, ngài định giá trị các voi báu, ngọc báu và châu báu.

Một hôm, một con voi được đem trình lên vua, da voi màu đá đen nên có thể được làm vương tượng. Vua liếc nhìn voi rồi ra lệnh đem nó đi đến trình diện với bậc trí giả. Quân hầu liền dẫn con vật đến gặp ngài. Ngài sờ tay lên khắp mình voi và bảo:

- Con voi này không xứng đáng làm quốc tượng. Nó có đặc tính của một con vật bị dị tật ở phía sau. Khi voi mẹ sinh ra nó đã không đủ sức mang nó lên vai nên để nó ngồi xuống đất, vì vậy nó bị tật nguyền ở chân sau.

Họ chất vấn những người đem voi đến, và bọn ấy trả lời rằng bậc trí giả đã nói đúng sự thật. Khi vua nghe nói chuyện kia, lòng rất hoan hỷ và ra lệnh ban cho bậc trí giả tám đồng tiền vàng.

Một ngày khác, người ta đem một con ngựa dâng lên để làm vương mã. Con vật này cũng được dẫn đến bậc trí giả. Ngài lấy tay sờ khắp mình ngựa rồi nói:

- Con vật này không thích hợp để làm vương mã cho đức vua ngự. Vào ngày nó sinh ra, ngựa mẹ chết đi nên do thiếu sữa mẹ, nó không lớn lên đầy đủ.

Lời nói này của ngài cũng đúng sự thật nữa. Khi nghe được chuyện ấy, vua rất đẹp ý, phán bảo đem tặng ngài tám đồng tiền nữa.

Vào một ngày khác, một chiếc xe được đem đến để làm vương xa. Vua cũng đưa xe này đến ngài. Ngài lấy tay rờ khắp xe và bảo:

- Chiếc xe này được làm bằng gỗ rỗng, nên không thích hợp với đức vua.

Lời nói này của ngài cũng đúng như các lời khác. Vua lại một phen hài lòng khi nghe chuyện này nên ban thêm cho ngài tám đồng tiền nữa. Một lần nữa, có người đem dâng vua một tấm thảm quý có giá trị lớn. Vua liền đưa nó đến ngài như lần trước. Ngài sờ khắp tấm thảm, rồi bảo:

- Ở đây có một chỗ mà con chuột đã cắn một lỗ.

Họ xem kỹ và thấy chỗ đó, liền tâu với vua. Vua đẹp ý lại bảo cho ngài tám đồng tiền nữa.

Lúc bấy giờ, bậc trí giả mới suy nghĩ: “Chỉ được có tám đồng vàng để xem những việc kỳ diệu như thế đấy. Đây là món tiền tặng cho thợ hớt tóc, chắc hẳn vua này là cậu bé thường hớt tóc! Tại sao ta phải phụng sự một vị vua như thế chứ? Ta sẽ trở về nhà riêng của mình.” Thế là ngài trở về hải cảng Bharukaccha và sống tại đó.

Lúc ấy, có vài thương nhân chuẩn bị một chiếc thuyền và đang đi tìm một thuyền trưởng. Họ suy nghĩ: “Ngài Suppāraka thông minh kia là một bậc trí giả tài ba, có ngài trên tàu thì không con tàu nào đến hại nữa. Dù ngài mù lòa, bậc trí giả Suppāraka vẫn là người tuyệt hảo.” Vì thế họ đi đến ngài và mời ngài làm thuyền trưởng.

Ngài đáp:

- Này các hiền hữu, ta mù rồi, làm sao lái thuyền các bạn được?

Các thương nhân bảo:

- Thưa Tôn giả, quả ngài mù thật đấy, song ngài là người tài giỏi nhất.

Vì họ cứ năn nỉ ngài mãi không ngớt nên cuối cùng ngài chấp thuận.

Ngài bảo:

- Như các bạn đã nói với ta, thì ta sẽ làm thuyền trưởng của các bạn.

Sau đó, ngài bước lên chiếc thuyền của họ.

Họ lái thuyền ra giữa đại dương. Suốt bảy ngày liền, thuyền đi không gặp rủi ro nào, rồi một ngọn gió trái mùa nổi lên. Thuyền trôi dạt bốn tháng trên vùng đại dương hoang dã, cho đến lúc vào được một nơi gọi là biển Khuramāla (Bãi dao nhọn hoắc). Tại đây, loài cá có thân như người với mõm nhọn hoắc như lưỡi dao, nhào lộn dưới nước. Các thương nhân quan sát loài cá này, vừa hỏi bậc Đại sĩ biển này tên gì, vừa ngâm vần kệ đầu:

1. Đám người kia mũi nhọn như dao,

Vừa nhảy lên cao, lại lộn nhào,

Hãy nói, Suppā, cho chúng bạn,

Biển này đuợc biết với tên nào?

Bậc Đại sĩ nghe câu nói này, liền ôn lại trong trí các kiến thức thủy thủ của ngài, rồi đáp qua vần kệ thứ hai:

2. Này các thương nhân cảng Bharukaccha,

Đi tìm vàng bạc bán đường xa,

Đây là biển cả Khuramāla đó,

Thuyền của các người đã lạc qua.

Lúc bấy giờ, đại dương này có nhiều kim cương. Bậc Đại sĩ suy nghĩ rằng nếu ngài bảo chúng bạn đây là biển kim cương, họ sẽ làm chìm tàu do lòng tham hốt nhiều kim cương. Vì thế, ngài không nói gì cả; song sau khi đưa thuyền đến, ngài lấy một sợi dây thừng và thả lưới xuống như thể bắt cá. Với dây này, ngài đã hốt được một mớ kim cương và giấu trong thuyền, rồi ngài lựa những thứ ít giá trị quăng xuống biển.

Chiếc thuyền đi qua vùng biển này, đến một biển khác tên là Aggimāla (Vùng lửa cháy). Biển này tỏa ra ánh sáng như thể một ngọn lửa đang bừng cháy, như mặt trời đúng ngọ. Các thương nhân hỏi han ngài qua vần kệ:

3. Kìa đại dương như ngọn lửa hồng,

Như vầng nhật chiếu, bạn cùng trông,

Suppā, xin nói cho bè bạn,

Tên gọi là gì chốn đại dương?

Bậc Đại sĩ đáp lại họ qua vần kệ tiếp theo:

4. Này các thương nhân ở Bharukaccha,

Đi tìm vàng bạc bán đường xa,

Đây là biển cả Aggimāla đó,

Thuyền của các người đã lạc qua.

Bấy giờ, biển này chứa đầy vàng; cũng như trước, ngài lấy lên một mớ vàng và cất lên thuyền. Qua khỏi biển này, con thuyền đi đến một biển cả tên là Dadhimāla (Vũng sữa đông), óng ánh như sữa tươi hay sữa đông. Các thương nhân lại hỏi tên của biển qua vần kệ:

5. Kìa biển trắng phau giống sữa tươi,

Trắng như nhìn vũng sữa đông rồi,

Suppā, xin nói cùng bè bạn,

Tên gọi là gì của biển khơi?

Bậc Đại sĩ đáp lại chúng bạn bằng câu kệ tiếp theo:

6. Này các thương nhân ở Bharukaccha,

Đi tìm vàng bạc bán đường xa,

Đây là biển cả Dadhimāla đó,

Thuyền của các người đã lạc qua.

Trong biển này có rất nhiều bạc. Ngài lấy bạc theo cách như trước, rồi cất lên tàu. Chiếc thuyền đi qua biển này và đến một đại dương tên là Nīlavaṇṇakusamāla (Thảm cỏ kusa), có hình dáng một thảm cỏ kusa đen nhánh (cỏ cát tường) hay một cánh đồng lúa. Các thương nhân lại hỏi tên biển qua vần kệ:

7. Kìa, biển xanh như cỏ cát tường,

Tường như nhìn đám lúa nàng hương,

Suppā, hãy nói cho bè bạn,

Tên gọi là gì của đại dương?

Ngài đáp lời qua vần kệ tiếp theo:

8. Này các thương nhân xứ Bharukaccha,

Đi tìm vàng bạc bán đường xa,

Đại dương đây chính Nīlavaṇṇakusamāla đó,

Thuyền của các người đã lạc qua.

Bấy giờ trong biển này có rất nhiều ngọc bích quý. Cũng như trước, ngài lấy một mớ ngọc và cất trên thuyền. Qua khỏi biển này, con thuyền đi đến một biển tên gọi là Naḷamāla (Bãi lau sậy), có hình dáng một bãi lau sậy hay một rừng tre. Các thương nhân hỏi tên biển qua vần kệ:

9. Kìa đại dương như một khóm lau,

Khác nào ta thấy rặng tre đâu,

Suppā, hãy nói cho bè bạn,

Biển cả này tên gọi thế nào?

Bậc Đại sĩ đáp lại qua vần kệ sau:

10. Này các thương nhân xứ Bharukaccha,

Đi tìm vàng bạc bán đường xa,

Biển này tên gọi Naḷamāla đó,

Thuyền của các người đã lạc qua.

Bấy giờ biển này đây san hô với màu khóm tre, ngài lại hốt một mớ đá quý này và cất lên tàu.

Sau khi đi qua biển Naḷamāla, các thương nhân đến một biển có tên là Vaḷabhāmukha (Lòng chảo). Ở đây, nước rút đi và dâng lên một phía; và như vậy nước rút đi ở mọi phía và dâng lên trên các vách đá thẳng đứng để lại một vùng như thể cái hố sâu. Một đợt sóng dâng tràn lên một phía, khác nào một bức tường; tai lại nghe một tiếng gầm thét khủng khiếp, tưởng chừng làm thủng màng tai hoặc vỡ cả tim ra. Khi thấy cảnh này, các thương nhân kinh hoảng và hỏi tên biển qua vần kệ:

11. Này nghe tiếng thét thật kinh hoàng,

Từ biển cả kia thật dị thường!

Hố thẳm, hãy nhìn nhiều đợt sóng

Dâng lên dốc đứng tựa sườn non,

Suppā, hãy nói cho bè bạn,

Đây gọi tên gì của đại dương?

Bồ-tát đáp lại qua vần kệ:

12. Này các thương nhân xứ Bharukaccha,

Đi tìm vàng bạc bán dường xa,

Vaḷabhāmukha đại dương này đó,

Thuyền của các người đã lạc qua.

Ngài nói tiếp:

- Này các hiền hữu, một khi thuyền vào trong biển Vaḷabhāmukha này thì không thể nào trở về được. Nếu thuyền này vào đó, nó sẽ chìm và tan nát.

Bấy giờ có cả bảy trăm mạng người trên thuyền này, họ đều sợ chết; nên họ đồng thanh thốt lên một tiếng kêu vô cùng thảm thiết, chẳng khác nào tiếng kêu la của những kẻ đang bị đốt cháy trong chốn địa ngục tận cùng (Vô gián Địa ngục). Bậc Đại sĩ nghĩ thầm: “Trừ ta ra, không ai có thể cứu mạng họ được. Ta quyết cứu họ bằng một lời thề chân lý.” Rồi ngài nói lớn:

- Này các hiền hữu, hãy mau mau tắm cho ta bằng nước hương thơm, mặc y phục mới cho ta, dọn ra một chén nước đầy và đưa ta đứng trước con thuyền.

Cả bọn vội làm như vậy. Bậc Đại sĩ cầm chén nước đầy bằng cả hai tay, và đứng trước mũi thuyền, thực hiện một lời nguyện cầu chân lý trong khi ngâm vần kệ cuối cùng:

13. Từ khi ta nhớ rõ về thân,

Trí tuệ đầu tiên phát khởi dần,

Không một người nào ta sát hại,

Là điều ta đã biết tinh tường,

Nếu lời cầu nguyện này chân chánh,

Mong ước thuyền về chốn vạn an.

Bốn tháng qua, con thuyền đã du hành trong những vùng biển xa xôi nay dường như được ban cho thần lực siêu phàm, nên chỉ trong một ngày nó trở lại hải cảng Bharukaccha, vào tận trên đất liền cho đến khi dừng lại trước cửa nhà của vị thuyền trưởng kia, sau khi nhảy vọt qua một khoảng chừng một ngàn một trăm cubit (1 cubit = 45cm). Bậc Đại sĩ phân phát cho đám thương nhân tất cả vàng bạc, trân châu, san hô, kim cương và bảo:

- Số châu báu này là đủ cho các bạn rồi, vậy đừng du hành đường biển nữa.

Sau đó, ngài thuyết pháp cho họ và đến khi đã làm xong các việc bố thí và các thiện sự suốt đời, ngài đi lên cộng trú với hội chúng ở Thiên giới.

Sau khi chấm dứt Pháp thoại này, bậc Đạo sư bảo:

- Này các Tỷ-kheo, ngày xưa Như Lai cũng rất thông thái như bây giờ vậy.

Rồi Ngài nhận diện tiền thân:

- Thời bấy giờ, hội chúng của đức Phật là hội chúng thương nhân và Ta chính là Trí giả Suppāraka.