Số 2 (1973)

5. Khởi Nguyên Của Dân Tộc Việt Nam

KHỞI NGUYÊN CỦA

DÂN TỘC VIỆT NAM

( Rút trong Bắc thuộc thời kỳ đích Việt nam )

Lời giới thiệu của dịch giả :

Đây là dịch một chương trong Đặc san của Viện « Đông Nam Á nghiên cứu chuyên san » số III nhan đề : « Bắc thuộc thời kỳ đích Việt nam » của tác giả Lã Sĩ Bằng ở Đại học Trung Văn Hương cảng.

Với tinh thần tôn trọng sự thật của nhà văn hóa, nhất là ngành sử học, giáo sử Lã Sĩ Bằng trong tác phẩm nói trên tỏ ra hết sức trung thực, cởi mở và xây dựng. Riêng về những nhận định về Việt nam chúng tôi thấy rất chính xác, khách quan của nhà học giả chân chính cho nên chúng tôi có dùng làm tài liệu nghiên cứu về sự tương quan giữa văn hóa Trung hoa và Việt nam. Nay xin dịch nguyên văn một chương để độc giả thưởng thức và thẩm định sự cố gắng đáng mong đợi của « Viện Nghiên cứu Đông Nam » ở Hương cảng.

N. Đ. T.

Dân tộc Việt nam nguyên thuộc về hệ thống dân tộc bản xứ Đông nam Trung quốc thời cổ. Từ thượng cổ cho đến thời Tần Hán giải đất hiện tại gọi là Triết giang, Phúc kiến, Quảng đông, Quảng tây cho đến Bắc việt, Trung việt đều là đất của người Việt ở cả. Cuối thời Xuân thu Việt vương Câu Tiễn xưng Bá ấy là thời kỳ thịnh vượng nhất của người Việt, theo nhà Hán học người Pháp tên là E. Chavamres khảo chứng thì lãnh vực nước Việt thời ấy, phía Bắc suốt cả miền Giang tô đến tận phía Nam Sơn đông. Năm 465 tr. Kỷ nguyên dương lịch sau khi Câu Tiễn mất rồi người sau không thể thừa kế nghiệp Bá ấy nữa, nước Việt bên suy vong. Truyền lại sáuđời đến Vô Cương, nước sở đem quân đánh nước Việt. Vô Cương bị giết, người Sở chiếm hết đất đai. Bấy giờ vào năm 333 tr. Kỷ nguyên dương lịch, sử kýcủa Tư Mã Thiên quyển 41 mục «Việt vương Câu Tiễn thế gia» có nói: «Từ đấy người Việt tản mác, con cháucác họ tranh chấp, người làm Vua, người làm Chúa ở ven biển Giang nam hàng phục vào nước Sở.»

Nhà Hán học người Pháp là L. Anrousseau căn cứ vào đoạn sử ấy mà suy luận ra cuộc di cư của người Việt như sau : «Căn cứ vào đoạn văn trên đây cóthể thấy được việc di dân của người nước Việt xưa vào năm. 333 tr. K.n. dương lịch. Bắt đầu họ đi xuống phương Nam tập đoàn chính dời khỏi bình nguyên phì nhiêu phía Bắc Đại dũ lĩnh, phía Đông vòng quanh các núi theo dọc bờ biển thiên di về phương Nam. Sử kỷđã nói: « Con cháu các họ tranh lập hoặc làm Vua, hoặc

làm Chúa », thì có thể thấy rằng họ lập lên một số nước nhỏ mà không cóthể thống nhất, nhân thế mà Việt tộc tản cưmới sinh ra nhiều nước nhỏ mà phổ thông gọi là Bách việt vào thế kỷthứ 3 tr. K.n. dương lịch. Tómlại mà nói thì năm 333 sau khi nước Việt đi xuống miền Nam lập thành một số quốc gia phong kiến, trong số ấy có bốn nước trọng yếu hơn cả là :

1. Nước Việt ở giải Ôn châu tức Đông Âu việt,

2. Nước Việt ở giải Phúc châu tức Mân việt,

3. Nước Việt ở giải Quảng châu tức Nam việt,

4. Nước Việt ở giải Quảng tây phíaNam cùng với Bắc việt tức là Lạc việt hay Tây Âu hùng .

Bốn nước ấy vào thời cuối nhà Chu nghĩa là cuối thế kỷthứ IV đầu thế kỷthứШ tr. K.n. Tây lịch đã thành lập rồi vì sách Trang tử quyển 7 trong ấy có nói đến Nam việt mà ở thời nhà Chu cũng có danh từ Lạc việt ».

ông L. Aurousseau nghiêư cứu lầu lượt bốn nước trọng yếu trong hàng Bách việt rồi kết luận mà đoán định rằng nước Việt nam ngày nay trực tiếp thuộc về di dân của nước Việt đã diệt vong vào năm 333 tr. K.n. Tây lịch, mà tổ tiên của họ tại 6 thế kỷ tr. K.n. Tây lịch đã dựng nướcở lưu vực sông Triết ngày nay trong tỉnh Triết giang.

Thuyết của L. Aurousseau phát biểu 40 năm trước đây, bấy giờ nhân vì Khảo cổ học, Ngữ học, Dân tộc học các phương diện chưa được ấn chứng cho nên trong giới học thuật không được tiếp nhận một cách phổ biến. Và ông Aurousseau khảo

luận vềkhởi nguyên của dân tộc Việt nam chuyên viết về hai chữ Âu và Việt mà Đông âu tức người Việt đất Ôn châu, Tây âu tức người Việt đất Вắс việt đều thuộc về chi phái Việt tộc gọi là Âu, thuyết ấy luận đoáncó chỗ sai lầm. Xét chữ Âu thực trỏ vào dân bản xứ đảo Hải nam, chữ Tây âu trỏ vào người Việt ở phương Tây đất Âu tức Quảng tây phía Nam và Bắc việt, mà Đông âu trỏ vào người Việt ở phương Đông đất Âu tức là một giải Ôn châu, mà thời kỳ thiên cư cũng không nên xác định sau năm 335 tr. K.n. Tây lịch. Tuy nhiên: ngoài những khuyết điểm nhỏ ấy thuyết của ông Aurousseau suy đoán về nguồn gốc dân tộc Việt nam do từ Bách việt mà ra rất có giá trị.

Cận đại các phương diện phát hiện và nghiên cứu về Khảo cổ học, Nhân loại học, Ngôn ngữ học, Dân tộc học đủ để công nhận suy đoán của Aurousseau, Văn hóaBắc sơn thời tiền sử Việt nam mà chủ nhân có bộ phận thuộc về chủng tộc Indonesian. Văn hóa Đông sơn về sau thuộc về Văn hóa Đông cổ của Lạc việt từng tiếp nhận ảnh hưởng bên ngoài phần chủ yếu tự Hoa trung mà địa khu trung tâm của văn hóa Đông sơn lại lấy Bán đảo Nam trung và Hoa nam làm chủ yếu. Nói rõ hơn thì dân tộc Việt nam thuộc về giống người tóccứng da vàng miền Nam Mông cổ, hình sọ và mũi về chỉ số cùng bề cao của thân thể thì đại khái giống với người dân việt và Mán nước Tầu. Về ngôn ngữ thì dân tộc Việt nam nói tiếng độc vận đơn âm, thanh điệu phức tạp của tiếng Việt nam thuộc về Hán Thái

ngữ. Đến như đặc trưngvăn hóa nguyên thủy của họ đều thuộc về phạm vi văn hóa cổ Đông nam á. Giáo sư Lăng Thuần Thanh hơn 10 năm gần đây hết sức nghiên cứu so sánh dân tộc học của văn hóacổ Đông nam á có kết luận rằng : « Không những dân tộc Việt nam do nhómBách việt thời cổ Trung quốc ra mà dân bản xứ Nam dương Indonésia cũng cùng một nguồn gốc Bách việt thời cổ Trung quốc. Theo thuyết của Lăng Thuần Thanh thì khu vực địa lý phân phát nền văn hóacổ xưa của Đông nam á ấy không những chỉ bao quát bán đảo và Hải đảo Đông nam á như bản đảo phía Nam Trung hoa và Nam dương quần đảo, mà về lục địa còn bao quát từ bán đảo đến phương Nam Trung hoa ngược lên phía Bắc đến Trường giang vượt xa tới sông Hoài, Tần lĩnh phía Nam, chạy từ bờ biển phía Đông, ngang qua miền Nam Trung hoa sang phía Tây qua Điền (Vân nam), Miến điện cho đến Assam ở Ấn độ. Danh từ Trung quốc trong cổ sử thường gọi là Bách việt tức là hệ thống Tây nam cũng gọi là Cức liêu cùng với dân bản xứ Indonésia ở Nam dương hiện tại là dân tộc cùng thuộc về một hệ thống văn hóa, đấy là giòng giõi thiên di về phương Nam về sau của Việt tộc.

Trong Bách việt một chi nhánh Lạc việt đi xuống phương Nam để trởnên một dân tộc trong nhóm Bách việt còn bảo tổn được dân tộc tính chưa bị Hán tộc đồng hóa và dung hòa nhờ sự thuận lợi của tình thế địa lý cho nên đã có thể phán kháng quân Tần khoảng 4 năm từ 221 đến 217 tr. K.n. Tây lịch. Từ Hán Vũ đế diệt nhà Triệu ( 111 tr. K.n. Tây lịch ) về sau Việt

Nam tuy lệ thuộc vào Trung quốc hơn một ngàn năm thấm nhuần Hánhóa nhưng không bị Hán tộc đồng hóa và thu hút, kết cục vào thếkỷthứ X kỷ nguyên Tây lịch đã thoát ly Trung quốc mà độc lập. Đến như người Việt Đông âu, Mân việt, Nam việt, các chi nhánh Việt tộc ấy từ thời Hántới nay đã hướng vào trung tâm Hán tộc để bị đồng hóa đến dung hòa thành dân Trung quốc ngày nay ởcác tỉnh Triết,Mân, Việt,Quế.

LÃ SĨ BẰNG

NGUYỄN ĐĂNG THỤC dịch

* Nhị Khê đã phát hành:

TRIẾT LÝ ĐỐI CHIẾU

của NGUYỄN ĐĂNG THỤC

*Kinh Thi sẽ in:

THIỀN CỦA VẠN HẠNH

của NGUYỄN ĐĂNG THỤC

6. Tinh Hoa Tư Tưởng Cổ Việt

TINH HOA

TƯ TƯỞNG CỔ VIỆT

TỪ trước đến nay người ta thường có quan niệm sai lằm rằng dân tộc ta không có tư tưởng. Đã đành rằng chúng ta không có những trường phái và lý thuyết như ở Tây phương cũng như khôngcó các kiến trúc đồ sộ, nhưng điều này tưởng không có gì lạ. Trước hết, vì dân ta phải thường trực tự vệ chống đe dọa xâm lược từ phương Bắc, hai nữa vì tư tưởng cổ truyền đã thẩm thấu vào đời sống dân gian thành những nếp sống phổ cặp rồi. Vì lẽ đó, thiết tưởng muốn thấy được và hiểu được tư tưởng Việt phải đi cùng một lúc về hai nguồn cội, một là tư tưởng ẩn tàng trong các huyền thoại và truyền thuyết cổ thời, và hai là nếp sống của người dân, thể hiện qua

ca dao tục ngữ và phong tục tập quán. Trong phạm vi bài nàychúng ta hãy thử đào sâu vào một vài huyền thoại để tìm hiểu các tư tưởng triết lý ẩn tàng trong đó. (1)

Có hai lý do khiến chúng ta có thể dựa vào các huyền thoại và truyền thuyết để tìm hiểu tư tưởng dân ta. Trước hết, cả một giai đoạn hơn hai ngàn năm lịch sử của dân ta trước khi bị Trung hoa xâm lấn còn nằm trong bí sử ; khoa khảocổ cùng khoa ngôn ngữ học đã khai quật dần dần thời kỳ này nhưng chưa đủ nói lên được các khía cạnh chi tiết về nếp sống cùng nhiều dữ kiện xã hội khác. Tuy thế, hai ngàn năm hơn đó tất đã ghi những nét mạnh vào nếp sống dân ta để tạo nên một nền tảng văn hóa. Chính nhờ giai đoạn dựng nước dài hơn hai ngàn năm này mà dân ta sau đómới giữ được độc lập và dân tộc tính mặc dù bao cố gắng đồng hóa của người Tầu. Sau nữa, nếp sống vững chắc và lâu dài ấy không thể không đúc thành những nét tư tưởnglớn làm nền tảng tư duy cho dân tộc ta. Những nétlớn ấy của tư tưởng cổ Việt đã được truyền tụng lại cho con cháu các đời sau, qua các huyền thoại và truyền thuyết. Có hiểu được nhu cầu tự vệ quốc phòng thường trực của dân ta, mới thấy được giá trị của các huyền thoại và truyền thuyết ấy trong việc lưu truyền tư tưởng cho con cháu. Trước sức mạnh ào ạt và hung bạo của người Tầu không có gì có thể tồn tại

———

(1)Về huyền thoại nước ta có đặc điểm là toàn nói về con người không phải nửa người nửa vật hay thuần vật như trong các huyền thoại Tây phương. Có lẽ nên gọi các huyền thoại, của dân ta là «Nhân thoại » hơn là « Thần thoại ».

dù là văn tự, sách vở và kiến trúc. Chỉ còn hai cái có thể hy vọng lưu truyền được, đó là nếp sống, vì đã quá sâu dầy và phổ cập, những câu truyện truyền tụng từ đời này sang đời khác (trăm năm bia đá thì mòn, nghìn năm bia miệng hãy còn trơ trơ). Vậy việc truyền lại cho con cháu những tư tưởng lớn qua các câu truyện thần thoại là một hành động đầy khôn ngoan của cha ông chúng ta. Trước một gia tài tư tưởng quí báu ấy tại sao chúng ta lại coi thường ? Vã lại hầu hết những tư tưởng lớn của thế giới đều được gói ghém trong các biểu tượng nửa thần thoại nửa truyền thuyết, như trong Cựu ước và Tân ước chẳng hạn. Bởi thế phân tích tư tưởng dân tộc qua các huyền thoạivà truyền thuyết không phải là một việc làm vô căn cứvà thiếu tin cậy. Đương nhiên tư tưởng ấy phải được phổ cập trong dân gian mới đáng kể là tư tưởng tiêu biểu cho dân tộc được.

Các huyền thoại và truyền thuyết mà chúngtôi sắp dựa vào để phân tích tư tưởng Cổ Việt sau đây hầu hết chúng ta đều đã đọc qua ít nhất một lần. Cókhác chăng là cách chúng tôi trình bày để lột ra được những nét tư tưởng lớn của Tổ Tiên chúng ta.

Bây giờ chúng ta hãy ngược giòng thời gian để trở về thuở dân ta mới lập quốc tại miền Cổ Việt (ngày nay là Hoa nam). Đây là chúng ta đã cắt ngắn lịch sử dân ta đi cả nghìn năm rồi theo những thuyết mới nhất về lịch sử tiến hóa của Việt tộc. Sở dĩ chúng ta phải cắt ngắn vì chúng ta mới có di tích chắc chắn kể từ thời đó thể hiện qua câu chuyện kết duyên

giữa nàng Âu Cơ và Lạc Long quân, và chuyện bọc trăm trứng (Bách việt). Hơn nữa, câu chuyện kết hợp kỳ thúấy tại Động Đình Hồ (Dương tử giang) lạỉ cũng khởi đầu cho giai đoạn lâu hơn hai nghìn năm, là giai đoạn đặt nền móng cho nếp sống của dân tộc.

Chúng tôi gọi giai đoạn khởi đi bằng câu chuyện kết hợp giữa Âu và Lạc ấy là giai đoạn khai quốc.Sở dĩ chúngtôi gọi bằng danh hiệu ấy là một phần để phân biệt tính chất của giai đoạn nầy với hai giai đoạn sau, một phần để nói lên sự bôn tẩu lập quốc của dân ta thuở ấy. Câu chuyện kết hợp Âu Cơ và Lạc Long chẳng những đãnói lên được cố gắng kết hợp hai chi của nòi Việt mà còn làm nền tảng cho sự kết hợp giữa Tiên và Rồng sau này để thành hèm (totem) Tiên Rồng trong giai đoạn sau. Trong chiều hướng đó, câu chuyện nặng tính chất chủng tộc ấy còn làm ta bắt đầu mường tượng ra sự kết hợp giữa hai yếu tố đối lập là cha và mẹ, dương và âm, cao và thấp (ven núi và ven biên), nóng và lạnh... Từ đóchúng ta cũng thấy bắt đầu mường tượng một ý niệm mơ hồ về sự cần thiết phải dung hòa được hai yếu tố đối nghịch nhau ấy. Tuy thế chúng ta chưa thấy hiện rõcái trục của sự kết hợp.

Sang giai đoạn thứ hai trong diễn trình tiến hóa của tư tưởng và đời sống dân tộc, chúng ta bước vào giai đoạn đạo học. Ở giai đoạn chủng tộc hay khai quốc chúng ta chưa thấy tư tưởng hiện ra một cách quan trọng rõ rệt. Trong giai đoạn đạo học, chúng ta thấy những sự kiện lịch sử của giai đoạn

đầu được cô đúc lại và trừu tượng hóa thành những nétlớn cho tư tưởng hình thành. Tuy nhiên những tư tưởng này chỉ là những nét hết sức phổquát chưa khai triển ra; tuy thế lại đã là nền tảng cho suốt quá trình, khai triển của tư tưởng dân ta sau này. Chúngtôi gọi giai đoạn mà tư tưởng mới chỉ hiển hiện những nétlớn ấy là giai đoạn đạo học và giai đoạn khai triển tư tưởnglớn ra là giai đoạn triết học, theo quan niệm đạo học đặt nền móng cho mọi suy tư triết học. Trong giai đoạn thứ hai này chúng ta thấy xuất hiện totem (hèm) Tiên Rồng. Mỗi dân tộc đều có mốt totem biểutượng cho ý chí chung của dân tộc ấy, như nước Pháp lấy con gà trống làm vật tổ, và ngay như ngày nay nước Mỹ lấy con chím ưng làm vật biểu tượng cho dân tộc. Điều đặc biệt đối với dân tộc ta do đó không phải ởviệc có hèm,mà chínhở việc có một hèm kép là Tiên với Rồng ghép chung lại thành một. Tại sao Tổ tiên ta không chọn một hèm đơn cho giản dị và dễ dàng lại chọn một hèm kép gồm hai vật tổ ? Tất nhiên nó phải ẩn dấu đằng sau một ý nghĩa gì. Chúng ta thử phân tíchý nghĩa thường được gán cho hai vật đó thì hiểu được. Trước hết, Tiên là một biểu tượng của thanh thoát, cao nhã, tươi sáng, đẹp đẽ ; Rồng là một biểu tượng của hùng mạnh, vĩ đại, rực rỡ, tung hoành. Đương nhiên cái ý niệm nhị nguyên Tiên Rồng đã hàm chứa trong câu chuyện Âu Lạc rồi nhưng giờ đây to tem Tiên Rồng đưa ra được một quan điểm sống rõ rệt hơn : sống cho hùng mạnh nhưng đồng thời thanh

thoát, chứ không phải cái hùng mạnh như hổ, như voi hay như chim ưng chỉ thuần có mạnh mà thiếu thanh nhã. Đi sâu một bước nữa, Tiên tuy tướng và dụng là âm nhưng thể lại là dương (trong sáng, linh hoạt) mà Rồng tuy tướng và dụng là dương nhưng thể lại là âm (tiềm phục) (1).

Khi lui về thì sức mạnh tiềm ẩn như Tiên, khi tiến ra thì cao cả vũ bảo như Rồng, tuy hai mặt mà vẫn chỉ là một. Cái ýniệm trung dương hữu âm, trung âm hữu dương, và cực âm lộng dương, cực dương lộng âm đã có rõ. Việc dung hòa được hai ý niệm tưởng như tương phản này vào một hèm kép là một sáng tạo tư tưởng kỳ vĩ của Tổ tiên ta vì đã đặt được nền tảng thống nhất cho nhị nguyên đối lập rồi.

Chúng ta có thể nói mà không sợ vọng ngôn rằng lịch sử dân tộc ta đã thể hiện được ý chí Tiên Rồng trên. Lịch sử ta là một lịch sử dài dấu tranh chống ngoại xâm hùng mạnh từ phương Bắctới. Lúc mà sức mạnh dân tộc vươn lên cùng tột nhất để đuổi quân xâm lược đoạt lại giang sơn, đấy chínhlàlúc dân ta biểu dương sức mạnh vũ bão của Rồng, nhưng cũng chính ngay trong những những giây phút hùng mạnh vô địch ấy dân ta lại biết tự kiềm chế và lui về dùng ngoại giao khôn khéo để vuốt mặt cho kẻ thù hầu tránh cảnh dồn địch vào chân tường, đấy chính là lúc mà những nét thanh cao tươi mát của Tiên được hiện lên giúp dân tộc ta trở về được tình trạng

———

(1) Muốn hiểu rõ điểmnày cần đi sâu vào dịch và y lý Đôngphương, không thuộc phạm vi bài này.

nhu hòa để cùng sống với người. Ngay đến những chuyện như Phù Đổng Thiên Vương hay trăm nghìn truyện anh hùng hữu danh và vô danh khác, chúng ta cũng thấy tinh thần Tiên Rồng truyền thống ấy được phát hiện, lúc tiến ra để phò vua cứu nước thì sức mạnh tựa hùm beo, không sức quân địch nào cản nổi, mà khi xong việc thì lui về ẩn dật trên non cao tiêu dao cùng ngày tháng, xem danh lợi như lông tơ, thực đã thể hiện được tinh thần dung hợp Tiên Rồng đến độ tinh vi và hiện thực nhất.

Nhưng mặc dù những nétlớn căn bản đã được vạch ra, tư tưởng Cổ Việt chỉ thật sự thành hình một cách vững chắc và có hệ thống kể từ khi Thánh Tản Viên xuất hiện triết học hóa các tinh chỉ trên. Giai đoạn kể từ Tản Viên chúng tôi gọi là giai đoạn triết học để tỏ cái ýđó. Tư tưởng Tản Viên được gói ghém trong hai chuyện lưu truyền tục gọi là truyện Sách ước và truyện Gậy Thần. Chi tiết về cốt truyện đôi khi có sai khác tùy theo sách sử chép lại và có sai lạc đôi chút mỗi đời khi truyền tụng lại. Nhưng dù sao cốt truyện vẫn không thay đổi và chính nhờ ở cốt truyện này mà chúng ta mới tìm được ý nghĩa sâu sắc của câu truyện. Đại cương thì người ta truyền tụng rằng, Thánh Tản Viên (tên thật là Nguyễn Tuấn) được thần trao cho một cây gậy có hai đầu sinh và tử, chỏ đầu tử thì sống thành chết, chỏ đầu sinh thì chết thành sống lại. Nhờ gậy này mà Tản Viên cứu được một con rắn, con rắn này lại chính là con Thủy Long Vương. Nhà Vua trả ơn Tản Viên bằng cách cho cuốn sách trắng tinh không có chữ nhưng khi muốn ước

gì thì chữ hiện ra mà được như thế. Thánh Tản Viên đem Gậy Thần và Sách Ước ra giúp vua Hùng Vương giết giặc cứu nước.

Câu truyện quan trọng ở cây Gậy Thần và cuốn Sách Ước. Gậy Thần có chín đốt và hai đầu sinh tử. Chín đốt chỉ chín nguyên số từ 1 tới 9. Còn hai đầu sinhtử cũng như hai đầu của nhị nguyên sóng chết, có không, tam vật. v.v... Khi đã cầm nắm được giữa gậy thì chỉ sinh ra sinh, chỉ chết ra chết, tức đã cầm nắm được sự sốngvà sự chết, cầm nắm được trục của sinh tử. Sự sống với chết chỉ là tương đối, khi con người đã khám phá và cầm nắm được những luật tắc của tự nhiên và vận dụng được vào nhân sinh rồi (tức chỉ sự hiểu được chín đốt) thì sống chết ở nơi tự con người không ở thiên mệnh hay nơi đầu khác. Trong ngôn ngữ thông thường chúng ta nghe nóitới những giây phút sống bằng cả hàng năm hay hàng chục năm; ấy cũng vì trong những giây phút ấy người ta đã sống thực sống hết được sức mình.

Nếu câu chuyên Gậy Thầncó một ý nghĩa nhân sinh đầy tính chất nhân bản và nhân chủ như thế thì câu chuyện Sách Ước lại nói lên được vũ trụ quan đặc thù của dân tộc ta. Sở dĩ vũ trụ quan này gọi là đặc thù vì đã làm nổi bật mối liên bệ nhân bản giữa con người và tự nhiên. Tự nhiên ở đây tượng trưng bằng quyển sách ước trắng tinh không có chữ (gợi ta nhớ tới ý niệm vô cực của Lão) còn con người được tượng trưng bằng sự ước muốn. Luật tắc của tự nhiên thì vô cùng tận và luôn luôn như thế. Khi con người ước muốn thế nào thì

thiên nhiên hiện ra như thế đó. Đây là nói lên cái ý niệm con người cải tạo tự nhiên cho thích hợp với ý muốn của mình, cho phục vụ được nhân sinh. Ở tự nhiên thì luật tắc cứ thế đó, vô thưởng vô phạt, vào con người thì có phân ra thưởng phạt, thiện ác, tùy theo tiêu chuẩn nhân sinh xã hội. Thí dụ như cái bàn chẳng hạn. Vật liệu để làm cái bàn thì lấy trong thiên nhiên, như bàn gỗ thì là cây trong rừng, mà cây trong rừng thì muôn đời vẫn như thế nếu không được bàn tay con người chế thành cái bàn. Nhưng khi thành bàn thì lại khác biệt vì tùy theo sởthích và tài khéo của cá nhân, cũng như tùy theo tập tục của xã hội. Cái bàn có thể tròn, vuông, hay hình khác; có thể mầu xanh, trắng... có thể dùng để ăn, để viết, hay để trang trí. Ngay trong thí dụ này chúng ta đã thấy hiện rõ ba phần tư tưởng là tự nhiên, con người và xã hội, mà trong đó con người là trục nối từ tự nhiên vào xã hội, nhờ có người mới chế từ cây vào bàn được. Câu chuyện Sáchước do đó đãlàm nổi bật cái trục Nhân trong Tam tài.

Tóm lại, qua hai câu truyện rất đơn giản mà Thánh Tản Viên đãnói lên hai khía cạnh quan trọng bậc nhất vẫn làm ưu tư cả loài người Đông Tây kim cổ: con người chuyển không thành có, và con người là trục của sống chết, cầm nắm được sự sống chết ởnơi tự mình. Trongý nghĩa ấy, quan niệm Dịch của Việt ta khác quan niệm Dịch của Trung hoa. Ở Trung hoa, luật tác động cũng nhận có chuyển từ vô cực ra thái cực, ra lưởng nghivà ra vô cùng. Tuy nhiên, đấy mới chỉ là luật tắc

thuần túycủa tầng tự nhiên, còn đối với con người còn thiếu một khoen nối nữa vì vấn đề đặt ra cho con người là ai hay đúng hơn, làm sao chuyển từ không ra có được. Vì không tìm được khoen này nên Dịch Trung hoa mới đi vào thiên mệnh và phát triển mạnh về số mệnh học mà không vận dụng Dịch vào được nhân sinh. Còn ở nước ta, bằng biểu tượng Ước Muốn, Tản Viên đã cho ta thấy cái khoen nối kết chuyển từ tĩnh vào động là ở ngay con người.

Chính nhờ được nung đúc qua bao nhiêu ngàn năm trong tinh thần nhân bản và nhân chủ cao độ như trên mà dân tộc ta đã có những đức tính ít thấy ởcác dân tộc khác. Từ ngàn xưa chúng ta đã biết sống hào hùng mà vẫn thanh thoát, biết ôn nhu mà không thiếu dũng liệt. Lại biết hòa với người để cùng sống khi người không có ý muốn hại mình; đồng thời khi bị người áp muốn áp đặt văn hóa tư tưởng ngoại lai hòng tiêu diệt tư tưởng độc lập của mình thì biết vừa chống đối vừa thẩm thấu để dung hóa, đãi lọc lấy những chất liệu nhân bản trong tư tưởng của địch nhân đem vào làm thành chất liệu cho tư tưởng của mình. Cái phong độ và lội sống ấy đã giúp dân ta thoát qua bao cuộc thứ thách cam go tưởng như mất nước và diệt vong. Cái phong đồ ấy thể hiện từ trong lối sống giản dị nhưng thắm thiết tình người của nông phu cho tới tinh thần khí phách nhưng không kiêu ngạo của các sĩ phu trước quân giặc. Cái phong độ ấy còn tỏa ra trong ca dao tục ngữ, tạo nên những tính tình đặc biệt của dân ta như hài hước, châm biếm, tình tứ, hiên ngang, giản dị... Phong độ và tính

tình ấy tưởng không thể một chốc lát hay vài chục năm trời mà đào tạo được. Phải cả một nếp sống bình dị trong dân giã dần dà tập luyện mà thành. Mấy ngàn năm hun đúc lên một tinh thần và tính tình ấy.

Tư tưởng Việt do đóđã mang sẵn những yếu tố đồng hợp với tư tưởng thế giới cổ kim. Hơn thế nữa trong tư tưởng và đời sống dân ta còn thấy nổi bật hơn đâu hết tư tưởng nhân bản và nhân chủ, lấy con người làm trung tâm nối kết từ tự nhiên vào xã hội. Tư tưởng Việt nhờ đóđãcó sẵn mầm mống đểtổng hợp tư tưởng Đông Tây kim cổ. Mà ngày nay, nhu cầu cấp thiết và sâu dầy là nhu cầu tổng hợp văn hóa trước thực trạng phân hóa của xã hội ta gây ra bởi cuộc giao thoa tư tưởng lớn đang diễn ra ngay tại nước ta. Đây là một nhu cầu không thểkhông được giải quyết vì nếu không thực hiện được cuộc tổng hợp văn hóa này thì dân ta sẽ mãi mãi nằm trong cuộc phân hóa và phân tranh của tư tưởng lớn trên thế giới hiện đang hội tụ ở nước ta. Đây chínhlàlúc ta phải khai quật lại truyền thống tinh hoa của tư tưởng Việt rồi hiện đại hóa cùng hệ thống hóanó để làm trụ cốt cho một cuộc tổng hợp mới tạo dựng một nền tảng tư tưởng làm đà đẩycho dân ta tiến lên thoát khỏi cảnh bị động hiện tại và tiếp nối được cuộc tiến hóa của lịch sử nước nhà. Chỉ sau khi làm được cuộc tổng hợp đó, tư tưởng mớiổn định, và chỉ sau khi tư tưởng được ổn định, mọi kế hoạch phát triển và kiến thiết xã hội mới có một nền tảng vững chắc và lâu bền để thành công được.

NGUYỄN VIẾT HỒNG

TU THƯ ĐẠI HỌC VẠN HẠNH ĐANG IN :

ABHIDHAMMTTHASANGAHA

THẮNG PHÁP TẬP YẾU LUẬN

TẬP II

hay MÔN TÂM LÝ HỌC CỦA ĐẠO PHẬT

Tỷ Kheo THÍCH MINH CHÂU (dịch và giải)

... Đây là quyển sách căn bản cho những ai muốn tham học tạng A Tỳ Đàm và trở thành sách đầu giường cho chư Tăng Miến điện, Tích lan, Thái lan v.v...

Ngài Anurudha đã thành công khi Ngài chẩn mạch được căn bệnh cổ truyền và khéo léo hệ thống hóa tư tưởng và triết học Abhidhamma một cách gọn ghẽ và súc tích...

Sách đã được dịch ra tiếng Miên, Thái, Tích lan, Miến điện, Ấn độ, Anh, Pháp v.v... chỉ trừ có tiếng Việt, và bản dịch này là để bổ khuyết sự thiếu sót ấy.

Có nguyênbản Pàli và phụ lục Pàli-Việt, Việt-Pàli.

CÁC TÔNG PHÁI CỦA ĐẠO PHẬT

Nguyên tác : The Essentials of Buddhism Philosophy củaJUNJIRO TAKAKUSU, TUỆ SỸ giới thiệu và dịch.

... Cố Giáo sư J. Takakusu là một học giả rất quen thuộc của thế giới Phật giáo, với những công trình văn hóa quan trọng. Đây là tác phẩm chính yếu của Giáo sư đước viết bằng Anh ngữ trong các năm 1938 - 39, dành cho các giảng khóa tại Đại học đường Hawaii. Năm 1939, các Triết gia thế giới họp tại Đại học đường Hawaii trong khóa Hội thảo các Triết gia Đông Tây, tác phẩm này được dùng làm bản văn cho các cuộc thảo luận của họ. Sách trình bày những điểm tinh túy của Triết học Phật giáo, qua các tông phái Đại thừa, Tiểu thừa và đã được liệt kê vào sổ sách phải đọc trong chương trình Tiến sĩ Phật học của các Viện Đại học Thế giới.

7. Nguyễn Huệ, Một Thiên Tài Quân Sự

NGUYỄN HUỆ, MỘT

THIÊN TÀI QUÂN SỰ

CUỘC khởi nghĩa của Tây Sơn bắtđầu năm Tân mão(1771) ở một ấp nhỏ thuộc tỉnh Bình định đã đưa Nguyễn Nhạc lên ngôi Thái Đức hoàng đế (1778) và Nguyễn Huệ Quang Trung hoàng đế (1788), chấm dứt các dòng họ Lê, Trịnh, Nguyên đầy uy quyền non ba thế kỷở nước Việt.

Sự nghiệp ấy hoàn thành, theo Hoa Bằng, vì anh em Tây Sơn là hiện thân của ý nguyện toàn dân đang bị áp bức dưới một « chế độ bất lương », vì Quang Trung là « con đẻ của thời đại» (1). Chúng ta có thểnói rõ thêm, sự nghiệp hoàn thành là

———

(1) Hoa Bằng, Quang Trung anh hùng dân tộc 1788-1792, tái bản lần2, Saigon,Bốn Phương xb., 1958, tr.30.

nhờ thiên tài quân sự của Nguyễn Huệ, người em thứ ba nhà Tây Sơn (1).

SƠ LƯỢC TIỂU SỬ NGUYỄN HUỆ

Quê quánở Nghệ an (2), Nguyễn Huệ sinh năm 1753 con Hồ Phi Phúc và Nguyễn thị Đồng, ở ấp Kiên thánh, huyện Tuy viễn, Qui nhơn (3) trong một gia đình khá giả (4). Nguyễn Huệ là người thông minh linh lợi, có dị tướng ngay cả dưới ngòi bút của sử thần nhà Nguyễn :

———

(1) Có vài tác giả, như Louis Eugène Louvet, cho Huệ là anh Lữ. Tham khảo : Louis Eugène Louvet, Mgr. d'Adran. Missionnairẹ et Pa-triote, Paris, Librairie Delhomme et Briguet, 1900, tr. 53.

Mới đây, ông Nguyễn Phương đã tham khảo ý kiến của nhiều tác giả cho thấy thứ tự Nhạc, Lữ,Huệ là hợp lý. Tham khảo: Nguyễn Phương, Việt nam thời bành trướng : Tây sơn, Saigon, Khai Trí xb, 1968, chú thích 1, tt. 161-162.

(2) Tổ phụ anh em Tây sơn là Hồ Phi Khang ở huyện Hưng nguyên, tỉnh Nghệ an, bị quân chúa Nguyễn Phúc Tần do Nguyễn Hữu Tiến, Nguyễn Hữu Dật bắt khoảng 1653 -1657 giải về Nam, cho về ở ấp Tây sơn khai khẩn đất hoang. Đến thời Nhạc, Huệ, đổi họ là Nguyễn. Việc đổi họ này theo Sở Cuồng (Tây Sơn Ngoại sử) là để phù hợp với câu sám « Phù Nguyễn Trì Thống », theo Văn Tân (Cách mạng Tây Sơn) là để phù hợp với họ đang cầm quyền, hoạt động sẽ dễ dàng.

(3) Nay là thôn An khê (ở vùng Hòn một, gần đèo An khê, trên quốc lộ 19 Qui nhơn — Pleiku) thuộc huyện Bình khê, tỉnh Bình định.

Năm 1799 khi chiếm đưọc Qui nhơn, Nguyễn Ánh đổi thành Bình định.

(4) Nguyễn Nhạc làm chủ trại Tây sơn, sau biện lại tuần Vân đồn. Văn Tân (sđd), dẫn Nghệ an chí của Bùi Tồn Trai cho biết nhờ giàu có Nguyễn Nhạc mới được làm chủ trại.

« Nguyễn Văn Huệ là em của Nhạc, tiếng nói như chuông to, mắt lập lòe như ánh điện, là người thông minh giáo hoạt, giỏi chiến đấu, người người đều kinh sợ. » (1)

Thuở nhỏ, Nguyễn Huệ cùng các anh thụ giáo văn võ nơi giáo Hiến ở ấp Yên thái, Qui nhơn.

Vị thầy dạy dỗ anh em Tây Sơn đâu phải một ông đồ tầm thường! Những chi tiết mù mờ còn lại cho thấy ông là một nhà nho ấp ủ mối bất bình lớn (2). Lẩn khuất trong một ấp nhỏ ởQui nhơn rồi mở trường dạy học, có lẽ là hoạt động thích hợp nhất trong thời gian ẩn thân. Công việc này sẽ giúp giáo Hiến giải tỏa những ấm ức chất chứa, và thâm tâm giáo Hiến tránh sao không mong mỏi trong đám môn sinh ấy lại chẳng có kẻ đứng lên thể hiện chí nguyện mình đạp đổ cường quyền bạo lực. Vì thế mới có việc :

« Giáo Hiến nói riêng với Nhạc :« Lời sấm nóikhởi nghĩa ở Tây (Tây sơn), thu chiến công ở Bắc. Anh là người Tây sơn hãy gắng lên ». (3)

———

1. Đại nam Chính biên Liệt truyện, Nhà Tây Sơn, Tạ Quang Phát dịch và chú giải, Saigon, Phú Quốc Vụ khanh Đặc trách Văn hóa, 1970, tr. 73.

2. Ngay đến họ của ông ta hiện cũng không được biết rõ. Văn Tân (sđd., tr. 35) cho biết theo Sở Cuồng (Tây Sơn Ngoại sử) thì giáo Hiến họ Trương và là con của Trương Văn Hạnh, trong khi Đại nam Chính biên Liệt truyện(sđd., tr. 9) cho biết hai người là bạn của nhau.

Giáo Hiến ở nhà Trương Văn Hạnh bấy giờ làm quan dưới triều Võ Vương (1738-1765). Khi Võ Vương mất, di chiếu lập người con lớn tuổi nhất là Luân lên nối nghiệp. Nhưng Trương Phúc Loan chuyên quyền, bắt giam Luân, đưa người con thứ 16 mới 11 tuổi tên Thuần lên ngôi. Sợ việc bại lộ, Trương Phúc Loan tìm giết những người biết chuyện, Trương Văn Hạnh ở trong số này.

3. Đại nam Chính biên Liệt truyện, sđd., tr. 9.

Dưới sự chú tâm dạy dỗ của bậc thầy ấy, anh em Tây Sơn có được một căn bản vững vàng ra đời. Nói thế không đểphủ nhận khả năng tiềm tàng của anh em Tây Sơn, nhất là của Nguyễn Huệ, mới giải thích được sự nghiệp vượt trên thường nhân của họ, mà chỉ để tỏ thấy khả năng ấy đã được trau luyện để càng sáng tỏ. Chí của Nguyễn Huệ là chí cao viễn, được ấp ủ hun đúc ngay từ thuở ấu thời, đâu đợi đến năm 1788, khi 200.000 quân Thanh tràn sang nước Việt, Nguyễn Huệ mới« nễ lời các tường » đăng đàn tế cáo trời đất !

Một đoạn thư gửi Nguyễn Thiếp sau này cho thấy rõ điều ấy :

« Thiên hạ loạn thế này! Nhân dân lầm than thế này ! Vậy mà nhà thầy cứ nằm cao không dậy, thì đối với thiên hạ, nhân dân ra sao ?» (1).

Cuộc đời của Nguyễn Huệ đã hơn một lần chứng tỏ sự đam mê cuồng nhiệt của ông. Một người con gái Bắc hà 16 tuổi đã có thể ảnh hưởng mạnh đến quyết định của Nguyễn Huệ (2).

———

(1) Trích lại trong : Nguiễn Ngu Í, Hồ Thơm Nguyễn Huệ Quang Trung 1752-1792 hay Giấc Mộng Lớn Chưa Thành,Saigon, về Nguồn xb., 1967, tr. 8.

(2) Năm 1786 khi Lê Hiền Tông mất, người nối nghiệp là tự tôn Lê Duy Kỳ. Ngọc Hân công chúa vốn không ưa tự tôn nênnói với Nguyễn Huệ. Nguyễn Huệ bèn ngỏ ý với triều thân nhà Lê muốn hoãn việc hành lễ đăng quang.Cả triều đình e ngại. Các vị trong tôn thất nhà Lê đổ tội cho Ngọc Hân công chúa làm lớ việc lớn. Công chúa sợ; xin Nguyễn Huệ cho lập tự tôn. Nguyễn Huệ bằng lòng. Lễ đăng quang bấy giờ mới cử hành.

Một người vợ khác, mất cuối tháng 3-1791 khiến ông điên cuồng làm khiếp sợ các giáo sĩ Tây phương (1). Bản chất cuồng nhiệt bên trong ấy thể hiện nơi chốn sa trường sẽ biến thành một sức quyến rũ lôi cuốn hết thảy mọi người (2).

Ngọn lửa nhiệt thành ấy chính là điều kiện dẫn đến những công trình vĩ đại mà con người bình thường không bao giờ nghĩ đến.

NGUYỄN HUỆ, THIÊN TÀI QUÂN SỰ

Đời sâu thật dễ dàng thần thánh hóa Nguyễn Huệ. Biết bao cá nhân, biết bao tácphẩm được dựng lên ca tụng vị anh hùng ấy. Nhưng thật ra, đâu phải đợi đến đời sau, thiên tài quân sự của Nguyễn Huệ đã được những người cùng thời nhìn nhận.

Các giáo sĩ Tây phương đương thời thường ví Nguyễn Huệ như « tân Attila », « Alexandre », vốn là những nhà quân sự nổi danh bách chiến bách thắng của Âu châu (3). Hãi sợ tài

———

([1]) Thư giáo sĩ Girard gửi giáo sĩ Boiret ngày 25-11-1792 : « Các quan đã khuyên Tiếm vương cho mời một người Âu vào cung Sau lại yêu tôi (giáo sĩ Girard) kê thuốc cho phu nhân Tiếm vương, nhưng bà ta từ trần... Tiếm vương gần như thành điên khùng, ông muốn hành quyết 2 thầy lang đã săn sóc vợ ông. May thay họ chỉ phải mang cùm thôi... »

Tham khảo : Đặng Phương Nghi, «Triều đại Quang Trung dưới mắt các nhà truyền giáo Tây phương,» Sử Địa, số 13 (tháng 1 đến 3-69), tr. 151.

(2) Ta Chí Đại Trường, «Góp thêm về Phổ hệ Tây Sơn và chân dung Anh Em họ,» Sử Địa, số 9-10 (1968), tr. 129.

(3) Trong nhật ký tường trình của Hội truyền giáo Bắc kỳ gửi Hội Truyền giáo Trung ương Ba lê từ tháng 10-1788, Nguyễn Huệ được gọi là « tân Atlila » : Tham khảo : Đặng Phương Nghi, « Vài tài liệu mới lạ về những cuộc Bắc tiến của Nguyễn Huệ,» Sử Địa, số 9-10 (1968), tr. 196.

Trong bức thư đề tháng6-1789 gửi Blandin, giáo sĩ Le Royví Nguyễn Huệ như « Alexandre » . Tham khảo : Đặng Phương Nghi, « Triều đại Quang Trung dưới mắt các nhà truyền giáo Tây phương, » Sử Địa, số 13 (tháng 1 đến 3-1969), tr. 145.

dụng binh của Nguyễn Huệ, cácgiáo sĩ khi được tin giám mục Bá Đa Lộc chiêu mộ quân Pháp giúp Nguyễn Ánh đã không khỏi e ngại quân Pháp sẽ thất trận trước Tây Sơn, Trong bức thư đề ngày 11-6-1788, giáo sĩ La Bartelle gửi giáo sĩ Letondal đã viết:

« Tôi không rõ cuộc viễn chinh của người Pháp khi nào sẽxảy ra. Nhưng tôi sợ rằng quân Pháp của chúng tavì khinh thường bọn người này (Tây Sơn) và không am hiểu tường tận cách hành binh của họ và không đủ sẵn sức mạnh và có thể trở thành nạn nhân ».(1)

Người Việt cùng thời với Nguyễn Huệ như một cung nhân cũ của vua Lê từ Trường an (2) ra Thăng long nói với Thái hậu:

« Cứ xem những lời trong bài hịch, thì thầy ngài (Tôn Sĩ Nghị ) buộc cho ta nhiều lắm, mà ngài thì cứ lượn lừ trên sông, chỉ dùng thanh thế dọa nạt, không biết Nguyễn Huệ là bậc anh hùng lão thủ hăng tợn và giỏi cầm quân. Coi у ra Bắc vào Nam, thật là thần xuất quỷ nhập, không ai cóthể dò biết. Y bắt Nguyễn Hữu Chỉnh như bắt trẻ con, giết Vũ Văn Nhậm như giếtcon lợn, không một người nào còn dám trông thẳng vào mặt. Nghe lệnh của y, ai cũng mất cả hồn vía, sợ hơn sấm sét. E rằng bất nhật у sẽ lại ra, quân Tôn tổng đốc còn có cái lo bên trong, địch sao cho nổi ?» (3).

———

(1) Trích lại trong : Nguyễn Nhã, «Tài dùng binh của Nguyễn Huệ », SửĐịa, số 13 (tháng 1 đến 3-1969), tr. 206.

(2) Phủ Trường an thuộc trấn Sơn nam, nay thuộc tỉnh Ninh bình.

(3) Ngô Thời Chí, Hoàng Lê Nhất Thống Chí, Ngô Tất Tố dịch, Saigon, Tự Do xb., 1958, tr. 252.

TỔ CHỨC QUÂN ĐỘI:

Đánh mau, đánh mạnh là điểm nổi bật về phép dụng binh của Nguyễn Huệ. Đó ỉà lối đánh của kẻ chủ động chiến trường, lối đánh của kẻ mạnh.

Thế mạnh ấy bắt nguồn từ sự tổ chức quân đội toàn hảo bao gồm các yếu tố huấn luyện, hỏa lực và mưu lược của nhà chỉ huy.

•Tuyển binh, huấn luyện:

Về quân số, Nguyễn Huệ có biện pháp hữu hiệu tuyển số binh cần thiết và nhất là có tài huấn luyện thật mau chóng các tân binh.

Khi ra Bắc đánh quân Thanh, tới Nghệ an và Thanh hóa, Nguyễn Huệ lấy thêm lính đến « hơn một vạn » (1). Tính từ khi đến Nghệ an ngày 26-12-1788 cho đến vùng núi Tam điệp ngày 15-1-1789, trong khoảng không đầy một tháng trời vừa tuyển binh, vừa huấn luyện tân binh, vừa chuyển quân vậy mà đạo quân ấy đại thắng đạo quân viễn chinh nhà Thanh, với quân số gấp đôi.

Phi một thiên tài quân sự thật không ai làm được « phép lạ » ấy. Hay, nói như một giáo sĩ Tây phương đương thời :

« ... quân phiến loạn (Tây Sơn) làm sao so sánh được với đối

———

(1) Ngô Thời Chí, sđd., tr. 254.

Đại nam Chính biên Liệt truyện, sđd., tr. 133 chỉ cho biết sau khi lấy thêm binh ởNghệ an, Thanh hóa, quân số tổng cộng « hơn mười vạn ».

phương của họ ? Và không có bàn tay Thượng đế thì làm sao họ có thểđánh bại được địch thủ khi địch hơn họ về lượng cũng như về sức ?» (1).

Cách tuyển binh rất gắt gao, tránh được mọi sự ẩn lậu. Tài liệu của những chứng nhân đương thời đã kiểm chứng sự kiện này. Trong một lá thư ngày 16-6-1788, giáo sĩ Doussaint gửi cho Blandin viết :

« Rất khó đi lại, kẻ nào không có thẻ sẽ bị bắt giữ và bị tù, mỗi làng bắt buộc phải dựng lên 2 hay 3 căn nhà nhận dấu (tay) củangười qua lại. Với phương tiện này, họ bắt được tận hết suất đinh.» (2).

Những chứng nhân khác sẽ nói rõthêm về chi tiết « tận hết suất đinh » này :

« Người bạn đồng sự trẻ của chúng tôi bắt buộc phải chạy bởi người ta bắt tất cả mọi người phải điđánh nhau từ 15 tuổi trở lên. Những người già, đàn bà góa, và con gái cũng bắt đi sửa cầu, đường xá.» (3).

« Họ (quân Tây Sơn)đã phá hủy ở đây tất cả những ngôi nhà thờ đẹp nhất của chúng ta cùng tất cả những ngôi chùa và bắt các sư tăng cầm khí giới ra trận.» (4).

———

(1) Thư ngày 12-7-1789 của giáo sĩ Sérard. Tham khảo : Đặng Phương Nghi, « Triều đại Quang Trung dưới mắt các nhà Truyền giáo Tây phương, » Sử Địa, số 13 (tháng 1 đến 3-1969), tr. 166.

(2) Trích lại trong : Nguyễn Nhã, bđd., tr. 217.

(3) Thư ngày 13-5-1787 của giáo sĩ Longer gửi Blandin, trích lại trong: Nguyễn Nhã bđd.» tr. 217.

(4) Thư ngày 25-6-1786 của giáo sĩ La Bartelle gửi Blandin, trích lại trong : Nguyễn Nhã, bđđ., tr. 217.

Để chuyển quân thật mau tạo yếu tố bất ngờ nơi chiến trường, đàn áp tâm lý địch quân, Nguyễn Huệ ra lệnh cho lính cứ 3 người 1 nhóm luân phiên võng lẫn nhau. Người lính nào, do đó, cũng có dịp nghĩ ngơi : việc chuyển quân vừa nhanh, vừa không kiệt sức, tinh thần phấn khởi « quân lính vừa đi vừa hát rất nhộn nhịp nên quên cả mệt nhọc đi ! » (1).

•Hỏa lực :

Về hỏa lực, những khí giới lợi hại nhất của quân Tây Sơn là voi trận và ống phun lửa gọi là « hỏa hổ ». Chính Tôn Sĩ Nghị khi kéo quân sang Việt nam có ban ra 8 điều quân luật, cácđiều thứ 4 và thứ 5 đã đề cập đến những trường hợp đối phó với 2 loại khi giới lợi hại ấy (2).

Về loại ống phun lửa, từ đời Lê Thái Tổ đã thấy nói đến. Mỗi vệ trang bị ống lửa hạng đại tưởng quân 1 cái, hạng lớn 10

———

(1) Văn Tân, sđd., tr. 119. Đây là theo Lê triều Dã sử. Mới đây, Nguyễn Lương Bích và Phạm Ngọc Phụng nghi ngờ sự việc quân lính cáng nhau là do người sau viết sách tưởng tượng để giải thích tốc độ hành quân mau lẹ của quân Tây Sơn. Việc cáng nhau, theo các tác giả này, « không thể đi nhanh được bằng đi bộ rảo cẳng, càng không thể đi nhanh đều đặn trong thời gian nhiầu ngày liền ». Tham khảo : Nguyễn Lương Bích và Phạm Ngọc Phụng, Tìm hiểu Thiên tài Quân sự của Nguyễn Huệ, Hànội, nxb. Quân đội Nhân dân, 1966, chủ thích 2, tr. 227.

(2) Điều thứ 4 : Người Nam, khi ra trận, hay dùng voi. Voi không phải là món người Thanh quen thạo : hễ gặp voi, thường cứ chạy đi trước... hễ thấy voi ra trận nếu xa thì bắn bằng súng, nếu gần thì trị bằng đao và cung, khiến voi bị thương, đau phải chạy quay lại, rồi tự giày đạp lẫn nhau...

Điều thứ 5 : Quân Nam toàn dùng cái ống phun thuốc súng làm lợi khí, gọi là « hỏa hổ ». Khi hai quân giáp nhau, quân Nam tất phải trước dùng thứ đồ ấy để đốt cháy quần áo người ta khiến cho phải lui. Hiện ta (quân Thanh) đã chế sẵn được vài trăm cái mộc bằng da trâu sống. Nếu thấy quân Nam bắn hỏa hổ thì quân ta một tay cầm mộc để đở lửa, mộttay cầm dao để chém bừa.

Tham khảo : Hoa Bằng, sđđ., tt. 160-161.

cái, hạng nhỏ 80 cái (1). Tất nhiên đến đời Nguyễn Huệ loại khígiới này đã được cải tiến nhiều mới khiến chủ tướng quân Thanh e ngại.

Voi có nhiều ởrặng Trường sơn, anh em Tây Sơn ở vùng Qui nhơn lại thường liên lạc với đồng bào thiểu số nên quá quen thuộc với loài này. Việc thành lập đoàn tượng hình vốn rất lợi hại tất nhiên được Tây Sơn chú trọng nhiều. Để tăng thêm hiệu năng chiến đấu của voi, Nguyễn Huệ đã đặt đại bác trên mình voi hay kéo theo sau. Đoàn tượng binh do đó trở thành một binh chủng đa năng : voi trở thành phương tiện cơ động, phương tiện đột kích và phương tiện hỏa lực.

Chính đoàn tượng binh của Tây Sơn đã trở thành lực lượng xung kích, góp phần không nhỏ trong chiến dịch đại phá quân Thanh

CHIẾN THUẬT, CHIẾN LƯỢC :

Quân số, hỏa lực... thật ra chỉ là những phương tiện, phải có bộ óc vận dụng khéo léo những phương tiện tốt ấy mới đưa đến những kết quả mong muốn. Chúng ta muốn nói đến mưu lược, khả năng của vị tướng cầm đầu đoàn quân ấy.

Trong cuộc đời làm tướng, không có trận nào mà không thể hiện mưu lược của Nguyễn Huệ. Từ trận đầu tiên đi vào sử sách là trận đánh úp Tống Phước Hiệp ở Phú yên với kế «dụ địch », trận tiêu diệt 20.000 quân Xiêm la với kế « phục kích »,

———

(1) Phan Huy Chú, Lịch triều Hiến chương Loại chí, Tập IV, Hànội, nhà xuất bản Sử Học, 1962, tr. 25.

trận đánh chiếm Phú xuân với kế«lygián » đến trận đại phá 200.000 quân Thanh với kế « xuất kỳ bất ý, công kỳ vô bị », Nguyễn Huệ luôn luôn tỏ khả năng bách chiến bách thắng của mình. « Nơi nào có ta mang quân đến, nơi đó quân thù bị đánh tan tành», (1) thật không phải là ngoa ngôn.

•Chiến thuật đánh úp:Trận Phú yên 1775.

Năm 1775, quận Việp Hoàng Ngũ Phúc được lệnh chúa Trịnh Sâm đem quân vào Quảng nam, chỗ đất Tây Sơn đang tranh giành với họ Nguyễn. Thế là Tây Sơn 2 mặt thọ địch. Bị thua quân Hoàng Ngũ Phúc ởCẩm sa (huyện Hòa vinh, Quảng nam), Nguyễn Nhạc phải rút về Qui nhơn rồi dùng chước hòa bình, mua lòng Hoàng Ngũ Phúc xin hàng, tình nguyện làm tiền quân theo Trịnh đánh Nguyễn. Hoàng Ngũ Phúc ưng thuận, phong Nguyễn Nhạc làm Tây Sơn hiệu trưởng trang tiết tướng quân.

Yên mặt Bắc rồi, Tây Sơn quyết định đánh chiếm Phú yên lúc ấy do tướng Nguyễn là Tống Phước Hiệp trấn giữ với quân số 20.000. Ai sẽ đảm nhận nhiệm vụ khó khăn này? Những kiện tướng như Tập Đình, Lý Tài đều đã bị loại. Tập Đình sau trận bại Cầm sa (Quảng nam) đã bỏ trốn về Trung hoa (2). Lý Tài sau nhiều trận đại bại không còn tinh thần nữa. Chính trong tình thế ấy, Nguyễn Huệ, mới 23 tuổi, lần dầu tiên được giao trọng trách.

———

(1) Hịch của Quang Trung hoàng đế ngày 10-7 âm lịch (1792) gửi quân dân 2 tỉnh Quảng ngãi, Qui nhơn.

Toàn bài hịch đã được dịch đăng trong tạp chí Sử Địa. Tham khảo : Đặng Phương Nghi, «Triều đại Quang Trung dưới mắt các Nhà Truyền giáo Tây phương, » Sử Địa, số 13 (Tháng 1 đến 3-1969), tt. 175-177.

(2) Nguyễn Lương Bích và Phạm Ngọc Phụng, sđđ., tr. 38.

Để tạo yếu tố bất ngờ trên chiến trường, Tây Sơn cho người giả thương lượng hợp tácvới Tống Phước Hiệp. Rồi nhân lúc Tống Phước Hiệp ơ hờ, Nguyễn Huệ đem binh đánh úp Phú yên giết tại trận cai dội Nguyễn Văn Hiền, bắt sống cai cơ Nguyễn Khoa Kiên. Tàn quân Nguyễn cùng Tống Phước Hiệp tháo chạy. Phú yên lọt vào tay Nguyễn Huệ (1).

Sau trận này, Nguyễn Huệ được Hoàng Ngũ Phúc phong làm Tây Sơn hiệu tiền phong tướng quân.

•Chiến thuật phục kích:Trận Xoài mút 1785.

Năm 1784, Nguyễn Ánh thua chạy ra đảo Thổ châu rồi sang Xiêm cầu viện. Tướng Xiêm là Chiêu Tăng và Chiêu Sương (2) đem 20.000 quân và 300 chiến thuyền sang đánh. Tướng Tây Sơn Trương Văn Đa bị thua, quân Xiêm — Nguyễn tiến đến tận Long hồ (Vĩnh long ngày nay). Nguyễn Huệ được tin, thân kéo binh vào Gia định.

Thoạt giao chiến, quân Tây Sơn cứ lui dần, lui dần... nhử quân Xiêm — Nguyễn đến Xoài mút (Sầm giang, Định tường) nơi Nguyễn Huệ đã cho một bọn binh lính lực lưỡng mai phục. Rồi phục binh Việt đổ ra đánh. Quân Xiêm — Nguyễn đang khốn đốn vì bị phục kích lại bị 2 mặt quân thủy lục do Nguyễn Huệ chỉ huy ép lại, đại bại. Tàn quân Xiêm trốn chạy về nước

———

(1) Đại nam Chính biên Liệt truyện. Nhà Tây Sơn, sđd, tr. 49-51.

(2) Chiêu hay chiếu là chức tước, không phải tên họ, có thể gọi là chao, chậu như tiếng Lào, tiếng Thái. (Chú củaNguyễn Lương Bích và Phạm Ngọc Phụng, sđd., tr. 89).

(18-1-1785). Nguyễn Ánh chạy về Hà tiên, trú ởCồn khơi rồi ra đảo Thổ châu. Tháng 3 âm lịch 1785 quân Tây Sơn tìm tới Thổ châu, Nguyễn Ánh lại chạy ra đảo Cổ cốt rồi sang Xiêm.

Người Xiêm la, sau trận thua năm Giáp thìn (1785), ngoài miệng tuy nói khác, nhưng trong lòng thì sợ Tây Sơn « như sợ cọp » (1) .

•Chiến thuật ly gián : Trận Phú xuân 1786.

Năm 1786, thừa dịp đại thắng quân Xiêm ở Gia định và theo lời khuyên của Nguyễn Hữu Chỉnh, Tây Sơn tiến quân đánh Thuận hóa, bấy giờ do Phạm Ngô Cầu (quận Tạo, quan Đại) trấn thủ với phó tướng là Hoàng Đình Thể.

Hai vị quan nhà Nguyễn này không ưa nhau. Phạm Ngô Cầu không ưa Hoàng Đình Thể vì thế lực quan phó tướng ngày càng mạnh. Hoàng Đình Thể, ngược lại, không phục Phạm Ngô Cầu vì quan Đại quá ư tham nhũng, nhân dân oán ghét (2).

Lợi dụng sự chia rẽ ấy, Nguyễn Huệ mật sai Nguyễn Hữu Chỉnh viết thư kín gửi cho Hoàng Đình Thể nhưng cố tình để lọt vào tay Phạm Ngô Cầu. Do đó khi Hoàng Đinh Thể ra chống cự vớiquân Tây Sơn cùng hai con thì bị Phạm Ngô Cầu đóngcủa thành, không tiếp tế.

Hoàng Đình Thể tức giận, định quay vào thành: giết Phạm Ngô Cầu, thì trên thành, Phạm Ngô Cầu đã kéo cờ trắng xin hàng Tây Sơn (3).

———

1. Hoa Bằng, sđd., tr. 54.

2. Nguyễn Phương, sđđ., tr. 144.

3. Hoàng Đình Thể tiếp tục chiến đấu rồi tự sát, hai con tử trận. Phần Phạm Ngô cầu trói mình tự nộp cho Nguyễn Huệ, bị giải về Qui nhơn và bị giết ở đó,

Hạ xongthành Phú xuân, Nguyễn Huệ cho quân tiến chiếm các đồn Cát doanh (Quảng trị), Đồng hới (Quảng bình). Các tướng Trịnh giữ đồn đều bỏ chạy (1).

Thế là chỉ trong mấy ngày, từ 15-6-1786 đến 22-6-1786 đất Thuận hóa từ Phú xuân cho đến sông Gianh đều lọt vào tay Nguyễn Huệ.

•Chiến thuật tốc chiến : Trận Đống đa 1789.

Tuy nhiên chiến dịch tiến đánh quân Thanh mới phổ hiện điển hình nhất khả năng quân sự của Nguyễn Huệ.

Nguyên năm 1788, Lê Chiêu Thống cử Lê Duy Đản, Trần Danh Án sang Trung hoa cầu cứu tổng đốc Lưỡng Quảng Tôn Sĩ Nghị (2). Mặt khác, Thái hậu nhà Lê cùng nhóm Lê Quýnh sau khi chạy lên Cao bằng nương dựa đốc trấn Nguyễn Công Túc cũng sang Trung hoa cứu viện. Tôn Sĩ Nghị nhân cơ hội muốn chiếm nước ta, dâng biểu lên Cao Tông nhà Thanh là Càn Long xin khởi binh sang đánh Việt nam. Càn Long ưng chuẩn hạ lệnh lấy lính 4 tỉnh Quảng đông, Quảng tây, Vân nam và Quí châu tất cả 200.000 người, chia làm 3 đạo sang đánh nước Việt.

Đạo thứ nhất do chính Tôn Sĩ Nghị và đề đốc Hứa Thế Hanh chỉ huy theo đường Nam quan vào Lạng sơn. Đạo thứ hai do tri phủ Điền Châu Sầm Nghi Đống dẫn binh Quảng tây

———

(1) Văn Tân, sđd., tr. 65.

(2) Tôn Sĩ Nghị là một tướng tài của nhà Thanh, từng viễn chinh thắng lợi ở Tây tạng năm 1751. Khi phụng mệnh Càn Long khởi binh, Tôn Sĩ Nghị đã hiến kế liên kết với Xiêm la cùng ép đánh nước Việt nhưng Càn Long không thuận. « Có lẽ vì nhà vua sợ quân Xiêm bất lực chăng ?». Tham khảo ; Văn Tân, sđd., tr. 104,

theo ngả Cao bằng vào. Đạo thứ ba do đề đốc Ô Đại Kinh dẫn binh Vân nam, Quí Châu theo ngả Tuyên quang, thung lũng sông Nhị vào Lào kay. Ngày 25-11-1788 tất cả các đạo quân đều cùng xuất phát.

Khi tiến quân, Tôn Sĩ Nghị đã xiết chặt kỷ luật quân Thanh trong 8 điều quân luật, tổ chức yễm trợ cực chu đáo : mỗi lính có một phu phục dịch. Đề phòng loại súng phun lửa của Tây Sơn, Tôn Sĩ Nghị cho làm sẵn những tấm chắn bằng da trâu. Lo lắng những cuộc phục kích vốn là chiến thuật quen thuộc của phe yếu, Tôn Sĩ Nghị cho phát quang đường đi, xét đất đề phòng hầm bẫy (1).

Sữa soạn kỹ càng như vậy tưởng chừng sự chiến thắng của đại quân 200.000 người là điều chắc chắn.

Sư thật trái lại. .

Theo lời bàn của Ngô Thì Nhậm (2), Ngô Văn Sở¹ lui binh từ Thăng long về Tam điệp (17-12-1788) khiến quân Thanh liên tiếp chiến thắng, « tướng sinh kiêu, binh sinh lộng ».

Sự khinh thường Tây Sơn của quan quân nhà Thanh khiến cácgiáo sĩ Tây phương đương thời cũng phải lo sợ thay cho họ :

«Thái độ hay tinh khinh địch của quân Trung hoa đầy ngạo khí vì đã thành công chống một kẻ địch lợi hại làm cho những người biết suy nghĩ e sợ và tiên đoán những biến chuyển về sau.»(3)

———

(1) Tạ Chí Bại Trường, « Đống Đa mâu thuẫn văn hóa vượt biên giới,» Sử Địa, số 13 (tháng 1 đến 3-1969), tr. 71,

(2) Đại Nam Chính biên Liệt truyện. Nhà Tây Sơn, sđd., tr. 127.

(3) Nhật ký của Giáo hội Bắc kỳ tháng 8-1787 đến 10-1788. Tham khảo : Đặng Phương Nghi, « Vài Tàiliệu mới lạ về những cuộc Bắc tiến của Nguyễn Huệ»Sử Địa, số 9-10 (1968), tr. 217.

Trong khi ấy, ở Tam điệp Ngô Văn Sở cử Nguyễn Văn Tuyết cấp báo với Phú xuân, Nguyễn Huệ được tin, lên ngôi hoàng đế (22-12-1788) thân cầm đại quân rầm rộ ra Bắc, đến Nghệ an mộ thêm quân cả thảy được 100.000 lính rồi làm lễ xuất phát.

Cuộc chuyển quân cực kỳ thần tốc (1). Ngày 15-1-1789 đại quân đến núi Tam điệp. Quang Trung hoàng đế cho quân sĩ ăn tết trước, khẳng khái tuyên bố : « chỉ nội mười ngày nữa, thế nào ta cũng quét sạch được giặc Thanh ! » (2).

Rời Nghệ an, một mặt thúc quân tiến gấp, một mặt dụng kế với Tôn Sĩ Nghị, Quang Trung cử Trần Danh Bính cầm đầu một phái bộ tỏ ý « cung thuận » khiến Tôn Sĩ Nghị càng kiêu căng, không phòng bị (3).

Ngày 30 tết (25-1-1789), quân Tây sơn qua sông Gián thủy (Ninh bình), đánh tan quân nhà Lê do Hoàng Phùng Nghĩa chỉ huy, truy kích bắt được tất cả bọn do thám Trung hoa chạy được đến Phú xuyên (Hà đông). Tin quân không bị tiết lộ, do đó, ngày mùng 3 tết quân Thanh đóngở Hà hồi đang đêm thấy vang dội tiếng loa kêu, « quân sĩ ứng tiếng luân phiên dạ rân gần mấy muôn người» (4) khiến quân Thanh càng thêm hãi sợ, phải xin hàng.

———

(1) Văn Tân đã tính quân Tây Sơn một ngày đi trên 15km, so với thời Đại chiến thứ nhất 1914-1918, quân Anh, Pháp chỉ di chuyển khoảng llkm là cao, bình thường 4km. Tham khảo : Văn Tân, sđd., tr. 141.

(2) Hoa Bằng, sđd., tr. 183.

(3) Phản ứng của Tôn Sĩ Nghị là xé thư ném xuống đất, giết Trần Danh Bình, bắt giam tất cả sứ giảTây Sơn.

(4) Đại nam Chính biên Liệt truyện. Nhà Tây Sơn, sdd., tr. 139

Sáng sớm mùng 5 tết (30-1-1789) Quang Trung cho đốt hết quân lương, tự quấn khăn vàng quanh cổ, những dấu hiệu của sự quyết chiến, cưỡi voi thúc quân tiến đánh đồn Ngọc hồi.

Quang Trung cho đoàn tượng binh hơn 100 voi đi tiên phong. Binh chủng này có dịp chứng tỏ khả năng công phá kinh khiếp cho dù Tôn Sĩ Nghị đã tiên liệu cách đề phòng :

« Mờ sáng hôm ấy, quân Thanh lùi đội tinh ký tiến lên. Chợt trông thấy voi, ngựa bên quân Thanh sợ cuống, hí lên, rống lên những tiếng kinh hoàng rồi chạy tán loạn ! Thấy thế quân Nam lại thúc voi xông vào, làm cho bên địch xô bồ hỗn độn loạn cả hàng ngũ», (1)

Quân Tây Sơn lại dùng ván gỗ tẩm rơm ướt theo hàng chữ nhất công đồn. Chính Quang Trung thúc voi đốc quân cố đánh khiến quân sĩ càng nức lòng. « Theo lời đồn, ông đeo 2 cái đoản đao (gươm) và chạy ngang dọc chém rơi đầu nhiều sĩ quan và binh lính Trung hoa làm rất nhiều người chết về tay ông. Ông luân mồm hô xưng phong và lúc nào cũng ở trận tuyến đầu » (2). Kết quả đồn bị hạ, quân Tây Sơn thừa thắng, phá luôn các đồn Văn điên (Hà đông), An quyết (ngoại ô Hà nội), trong khi một đạo quân khác cũng chiếm được đồn Khương thượng (3).

———

(1) Hoa Bằng, sđd., tr. 192

(2) Nhật ký của Giáo hội Bắc kỳ tháng 10-1788 đến 7-1789. Tham khảo : Đặng Phương Nghi, «Vài Tài liệu mới lạ về những cuộc Bắc tiến của Nguyễn Huệ,» Sử Địa, số 9-10 (1968), tr. 224.

(3) Trận Khương Thượng tức trận Đống Đa. Bị Đô Đốc Long vây hãm, tướng giữ đồn là Sầm Nghi Đống phải tự ải, rất nhiều thân binh cũng bị giết quanh vùng, để lại cho hậu thế chứng tích của mùa xuân chiến thắng Kỷ dậu.

Chiều ngày 5 tết Quang Trung kéo quân vào Thăng long, đúng như lời hứa trước ba quân ở Tam điệp.

Tôn Sĩ Nghị đóng quân ở bãi cát sông Nhị nghe tin báo vội chạy về phía Bắc, chặt đứt cầu phao bắc qua sông để chặn quân Tây Sơn :

« Tôn Sĩ Nghị giành qua sông Phú lương, ròi lập tức đẵn cầu phao để dứt với phía sau mình. Bởi vậy, quân ở bờ Nam,đề đốc Hứa Thế Hanh, tổng binh Trương Triều Long trở xuống quan, binh, phu dịch hơn vạn người đầu bị chết đuối ». (1)

Đạo quân Vân nam Quí châu lúc bấy giờ tiến xuống Sơn tây, nghe tin phải vội rút về.

Quang Trung cho binh truy kích tàn quân Tôn Sĩ Nghị sang tận đất Trung hoa. « Người Tàu (nhà Thanh) chấn động dữ dội từ của ải trở lên phía Bắc già trẻ dìu dắt nhau chạy trốn. Hằng mấy trăm dặm tuyệt nhiên không có người và khói bếp » (2).

Thế là không đầy 10 ngày, Quang Trung đã toàn thắng đoàn quân viễn chinh Trung hoa, gây tử thương hơn 10.000 quân vàcác tướng Hứa Thế Hanh, Trương Triều Long, Thượng Duy Thăng, Sầm Nghi Đống (tự tử)... cùng, không kể số võ khí cá nhân, 2.000 đến 3.000 cỗ đại bác (3).

———

(1) Tài liệu trong Càn Long Chinh vũ An nam kí của Ngụy Nguyên viết năm 1842, Hoàng Xuân Hãn dịch và chú giải. Tham khảo : Hoàng Xuân Hãn, « Việt Thanh Chiến sử, theo Ngụy Nguyên, một Sử gia Trung Quốc đời Thanh, » Sử Địa, số 9-10 (1968), tr.253.

(2) Đại nam Chính biên Liệt truyện. Nhà Tây Sơn, sdd., tr.143.

(3) Nhật ký của Giáo hội Bắc kỳ tháng 10-1788 đến 7-1789. Tham khảo: Đặng Phương Nghi, « Vài tài liệu mới lạ về những cuộc Bắc tiến của Nguyễn Huệ » Sử Địa, số 9-10 (1968). tt.224-225.

« Đó, kết quả của cuộc chinh phạt ấy là như vậy, nó đem đến đau đớn và nhục nhã cho quân Trung hoa và lợi lộc cùng vẻ vang cho quân Tây Sơn » (1).

KẾT LUẬN

Diệt xâm lăng, đánh bại quân Trung hoa, Xiêm la và hạ 3 dòng họ Lê, Trịnh, Nguyễn là những thành quả vô cùng rực rỡ của Nguyễn Huệ. Chúng chứng tỏ ông là một thiên tài quân sự không hề chiến bại.

Sự nghiệp quân sự của Nguyễn Huệ sẽ còn lẫy lừng nữa, khi ông sửa soạn công cuộc tấn công Trung hoa. Tiếc thay cái chết đã đến với Nguyễn Huệ quá sớm, vào ngày 16-9-1792 sau một cơn bạo bệnh, khi ông mới 40 tuổi (2).

Thật ra, thiên tài của Nguyễn Huệ không chỉ khu hạn trong phạm vi quân sự.

Về kinh tế, Quang Trung hoàng đế cho các thương nhân Tây phương vào buôn bán dễ dàng, mở chợ, lập nhà hàng ở Bình thủy quan (Cao bằng), Du thôn ải (Lạng sơn), Nam ninh (Quảng tây)... tạo điều kiện cho công thương nghiệp phát triển, Quang Trung còn buộc chức dịch các địa phương tìm

———

(1) Nhật lý của Giáo hội Bắc kỳ tháng 10-1788 đến 7-1789. Tham khảo : Đặng Phương Nghi, « Vài Tài liệu mới lạ về những cuộc Bắc tiến của Nguyễn Huệ »Sử Địa, số 9-10 (1968), tr. 226.

(2) Về ngày tháng Quang Trung mất, theo chính sử nhà Nguyễn là 29 tháng 9 Nhâm tí tức 13-12-1792 (Tham khảo : Đại nam Chính biên Liệt truyện. Nhà Tây Sơn, sdd, tr.173). Năm 1945 Hoàng Xuân Hãn đã dẫn chứng cho biết đích ngày chết của Quang Trung là 29 tháng 7 Nhâm tí tức 16-9-1792.

cách đưa những người tha phương về quê quán chăm lo nông nghiệp, cấp phát cho họ những ruộng đất bỏ hoang để kích thích việc sản xuất.

Về văn hóa giáo dục, nội một việc yêu tiếng mẹ đẻ, trọng dụng quốc văn, tiến tới việc xây dựng một nền học thuật Việt nam cũng đủ nêu gương sáng cho hậu thế tiếp nối.

Về tôn giáo, Quang Trung tôn sùng đạo Khổng, đạo Phật, lại có ý chấn chỉnh Phật giáo bằng cách bắt những nhà sư không xứng đáng phải hoàn tục. Thiên chúa giáo thời này cũng phát triển. « Từ khi nhà Tây Sơn lên làm chủ tôn giáo được tiến bộ» (1).

Về ngoại giao, Quang Trung đã liên tiếp đạt những thắng lợi ngoại giao với Trung hoa, điển hình là việc Quang Trung đã phá bỏ được lệ cống người vàng, lệ bắt đầu từ thời Lê Thái Tổ.

Đối nội cũng như đối ngoại, về kinh tế cũng như văn hóa, trong mọi hoàn cảnh, tất cả đều chứng tỏ Nguyễn Huệ là nhàlãnh đạo chân tàỉ.

Cái chết của Nguyễn Huệ, do đó, trước hết là một thua thiệt lớn cho quốc gia Việt nam hồi hậu bán thế kỷ XVIII...

TRẦN ANH TUẤN

•Chữ viết tắt :

• bđd : bài đã dẫn

• nxb nhà xuất bản

• sđd : sách đã dẫn

• xb : xuất bản

———

(1) Thư ngày 18-7-1793 của giáo sĩ Le Roy gửi Blandin dẫn bởi Hoa Băng, sdd., tr. 292.