Luận Đại Trí Độ Tập III

Quyển 51. Phẩm thứ hai mươi hai - Thắng Xuất (Vượt Lên Trên Hết Thảy) Phẩm thứ hai mươi ba - Đẳng Không ( Bằng Với Hư Không)

Luận Đại Trí Độ

Quyển 51

Phẩm thứ hai mươi hai

Thắng Xuất

(Vượt Lên Trên Hết Thảy)

KINH :

Ngài Huệ Mạng Tu Bồ Đề bạch Phật : Bạch Thế Tôn ! Ma Ha Diễn và người hành Ma Ha Diễn thắng xuất (vượt lên trên) hết thảy thế gian, Trời, Người và A Tu La.

Bạch Thế Tôn ! Ma Ha Diễn ví như hư không, dung thọ vô lượng, vô biên chúng sanh, chẳng thấy chỗ đi, chẳng thấy chỗ đến, chẳng thấy chỗ trú. Vì sao ? Vì quá khứ là bất khả đắc, hiện tại là bất khả đắc, vị lai cũng là bất khả đắc; cả ba đời bình đẳng, đều là bất khả đắc cả.

Bởi nhân duyên vậy, nên gọi là Ma Ha Diễn.

Phật dạy : Này Tu Bồ Đề ! Đúng như vậy, đúng như vậy, Bồ Tát Ma Ha Tát hành đầy đủ sáu pháp Ba La Mật, từ Đàn Ba La Mật, … dẫn đến Bát Nhã Ba La Mật, mới gọi là Bồ Tát Ma Ha Tát hành Ma Ha Diễn.

Lại nữa, Bồ Tát Ma Ha Tát hành Ma Ha Diễn có đầy đủ hết thảy các Đà La Ni môn, hết thảy các Tam Muội môn, từ Thủ Lăng Nghiêm tam muội, … dẫn đến Ly Trước Như Hư Không Bất nhiễm tam muội, … dẫn đến Ly Trước Như Hư Không Bất Nhiễm tam muội.

Lại nữa, Bồ Tát Ma Ha Tát hành Ma Ha Diễn có đầy đủ mười tám không, từ nội không, … dẫn đến vô pháp hữu pháp không; có đầy đủ ba mươi bảy pháp trợ đạo, từ bốn niệm xứ, … dẫn đến tám thánh đạo; có đầy đủ mười lực, … dẫn đến mười tám bất cộng pháp.

Này Tu Bồ Đề ! Đúng như lời ông nói, Ma Ha Diễn thắng xuất hết thảy thế gian, Trời, Người và A Tu La.

Này Tu Bồ Đề ! Nếu cõi Dục là thật có, là thường hằng, là bất hoại, chẳng phải là hư vọng, chẳng phải là điên đảo, chẳng phải là vô pháp (pháp chẳng có), thì Ma Ha Diễn chẳng có thể thắng xuất hết thảy thế gian, Trời, Người và A Tu La được.

Bởi cõi Dục là hư vọng, là ức tưởng, là hoà hợp, là danh tự, là vô thường, là tán hoại, là vô pháp, nên Ma Ha Diễn thắng xuất hết thảy thế gian, Trời, Người và A Tu La.

Này Tu Bồ Đề ! Nếu cõi Sắc và cõi Vô Sắc là thật có, là thường hằng, là bất hoại, chẳng phải là hư vọng, chẳng phải là điên đảo, chẳng phải là vô pháp, thì Ma Ha Diễn chẳng có thể xuất hết thảy thế gian, Trời, Người và A Tu La được.

Bởi cõi Sắc và cõi Vô Sắc là hư vọng, là ức tưởng,

là hoà hợp, là danh tự, là vô thường, là tán hoại, là vô pháp, nên Ma Ha Diễn thắng xuất hết thảy thế gian, Trời, Người và A Tu La.

Này Tu Bồ Đề ! Nếu sắc … dẫn đến thức, sắc … dẫn đến pháp, nhãn …dẫn đến ý, nhãn thức … dẫn đến ý thức, nhãn xúc… dẫn đến ý xúc, nhãn xúc nhân duyên sanh thọ … dẫn đến ý xúc nhân duyên sanh thọ là thật có, là thường hằng, là bất hoại, chẳng phải là hư vọng, chẳng phải là điên đảo, chẳng phải là vô pháp, thì Ma Ha Diễn chẳng có thể thắng xuất hết thảy thế gian, Trời, Người và A Tu La được.

Bởi sắc … dẫn đến thức, sắc … dẫn đến pháp, nhãn dẫn đến ý, nhãn thức … dẫn đến ý thức, nhãn xúc dẫn đến ý xúc, nhãn xúc nhân duyên sanh thọ … dẫn đến ý xúc nhân duyên sanh thọ là hư vọng, là ức tưởng, là hoà hợp, là danh tự, là vô thường, là tán hoại, là vô pháp, nên Ma Ha Diễn thắng xuất hết thảy thế gian, Trời, Người và A Tu La.

Này Tu Bồ Đề ! Nếu như pháp tánh thật tế, bất khả tư nghì tánh là hữu pháp (pháp có), chẳng phải là vô pháp (pháp chẳng có), thì Ma Ha Diễn chẳng có thể thắng xuất hết thảy thế gian, Trời, Người và A Tu La được.

Bởi như pháp tánh thật tế, bất khả tư nghì tánh là vô pháp (pháp chẳng có), là phi pháp (chẳng phải

pháp) nên Ma Ha Diễn thắng xuất hết thảy thế gian, Trời, Người và A Tu La.

Này Tu Bồ Đề ! Nếu sáu pháp Ba La Mật, từ Đàn Ba La Mật … dẫn đến Bát Nhã Ba La Mật là hữu pháp, chẳng phải là vô pháp, thì Ma Ha Diễn chẳng có thể thắng xuất hết thảy thế gian, Trời, Người và A Tu La được.

Bởi sáu pháp Ba La Mật là vô pháp, là phi pháp, nên Ma Ha Diễn thắng xuất hết thảy thế gian, Trời, Người và A Tu La.

Này Tu Bồ Đề ! Nếu mười tám không, từ nội không … dẫn đến vô pháp, hữu pháp không là hữu pháp, chẳng phải là vô pháp, thì Ma Ha Diễn chẳng có thể thắng xuất hết thảy thế gian, Trời, Người và A Tu La được.

Bởi mười tám không là vô pháp, là phi pháp, nên Ma Ha Diễn thắng xuất hết thảy thế gian, Trời, Người và A Tu La.

Này Tu Bồ Đề ! Nếu bốn niệm xứ … dẫn đến mười tám bất cộng pháp là hữu pháp, chẳng phải là vô pháp, thì Ma Ha Diễn chẳng có thể thắng xuất hết thảy thế gian, Trời, Người và A Tu La được.

Bởi bốn niệm xứ … dẫn đến mười tám bất cộng pháp là vô pháp, là phi pháp, nên Ma Ha Diễn thắng xuất hết thảy thế gian, Trời, Người và A Tu La.

Này Tu Bồ Đề ! Nếu nhân pháp tánh, Tu Đà Hoàn

pháp tánh, Tư Đà Hàm pháp tánh, A Na Hàm pháp tánh, A La Hán pháp tánh, Bích Chi Phật pháp tánh, Bồ Tát pháp tánh, Phật pháp tánh đều là hữu pháp chẳng phải là vô pháp, thì Ma Ha Diễn chẳng có thể thắng xuất hết thảy thế gian, Trời, Người và A Tu La được.

Bởi nhân tánh, Tu Đà Hoàn tánh … dẫn đến Phật tánh đều là vô pháp, là phi pháp, nên Ma Ha Diễn thắng xuất hết thảy thế gian, Trời, Người và A Tu La.

Này Tu Bồ Đề ! Nếu hết thảy thế gian, Trời, Người, A Tu La đều là hữu pháp, chẳng phải là vô pháp, thì Ma Ha Diễn chẳng có thể thắng xuất hết thảy thế gian, Trời, Người và A Tu La được.

Bởi hết thảy thế gian, Trời, Người và A Tu La đều là vô pháp, là phi pháp, nên Ma Ha Diễn thắng xuất hết thảy thế gian, Trời, Người và A Tu La.

Này Tu Bồ Đề ! Nếu trong khoảng thời gian từ khi Bồ Tát phát tâm đến khi toạ đạo tràng, mà tâm là hữu pháp, chẳng phải là vô pháp, thì Ma Ha Diễn chẳng có thể thắng xuất hết thảy thế gian, Trời, Người và A Tu La được.

Bởi trong khoảng thời gian từ khi Bồ Tát sơ phát tâm, đến khi toạ đạo tràng, tâm là vô pháp, là phi pháp, nên Ma Ha Diễn thắng xuất hết thảy thế gian, Trời, Người và A Tu La.

Này Tu Bồ Đề ! Nếu “như kim cang huệ” của Bồ

Tát là hữu pháp, chẳng phải là vô pháp, thì Bồ Tát chẳng có thể biết được hết thảy các kiết sử và tập khí là vô pháp, là phi pháp, dẫn đến chẳng có thể được Nhất Thiết Chủng Trí, khiến Ma Ha Diễn chẳng có thể thắng xuất hết thảy thế gian, Trời, Người và A Tu La được.

Bởi “như kim cang huệ” của Bồ Tát là vô pháp, là phi pháp nên Bồ Tát biết rõ hết thảy các kiết sử và tập khí đều là vô pháp, là phi pháp, khiến Ma Ha Diễn thắng xuất hết thảy thế gian, Trời, Người và A Tu La.

Này Tu Bồ Đề ! Nếu ba mươi hai tướng tốt trang nghiêm thân Phật là hữu pháp, chẳng phải là vô pháp, thì oai đức của Phật chẳng có thể vang lừng, rộng khắp cả hằng sa thế giới được.

Bởi ba mươi hai tướng tốt trang nghiêm thân Phật là vô pháp, là phi pháp, nên oai đức của Phật vang lừng, rộng khắp cả hằng sa thế giới ở trong mười phương.

Này Tu Bồ Đề ! Nếu quang minh của Phật là hữu pháp, chẳng phải là vô pháp, thì quang minh của Phật chẳng có thể chiếu khắp cả hằng sa thế giới được.

Bởi quang minh của Phật là vô pháp, là phi pháp, nên chư Phật thường phóng quang minh đến vô lượng hằng sa thế giới.

Này Tu Bồ Đề ! Nếu âm thanh của Phật với sáu mươi âm điệu trang nghiêm là hữu pháp, thì âm thanh trang nghiêm của Phật chẳng

có thể biến khắp cả mười phương thế giới được.

Bởi âm thanh của Phật, với sáu mươi âm điệu trang nghiêm là vô pháp, là phi pháp nên chư Phật dùng âm thanh trang nghiêm nói pháp, khiến chúng sanh ở khắp mười phương thế giới đều được nghe pháp.

Này Tu Bồ Đề ! Nếu pháp luân là hữu pháp, chẳng phải là vô pháp thì chư Phật chẳng có thể chuyển pháp luân được.

Bởi Pháp luân là vô pháp, là phi pháp nên chư Phật thường chuyển pháp luân, đưa chúng sanh vào Vô Dư Niết Bàn.

Các đức Phật quá khứ, hiện tại và vị lai đều làm như vậy cả.

LUẬN :

Ngài Tu Bồ Đề nêu lên 5 câu hỏi về Ma Ha Diễn, và đều đã được Phật giải đáp rất đầy đủ rõ ràng. Bởi vậy nên ngài rất vui mừng và tán thán rằng Ma Ha Diễn có đại lực phá hết thảy các chấp về pháp tướng, thắng xuất hết thảy thế gian, Trời, Người và A Tu La.

Ví như ở thế gian, những người bị giam cầm trong ngục tối, có thể vượt ra khỏi ngục tù bằng ba cách :

• Hạng thứ nhất, nhờ nương theo đêm tối mà trốn thoát.

• Hạng thứ hai nhờ lo lót tiền bạc mà thoát được khỏi ngục.

• Hạng thứ ba nhờ có sức mạnh bên ngoài giúp đỡ,

• phá ngục mà được thoát khỏi ngục.

Cũng như vạy, ba thừa giáo tuy đều có thể giải thoát chúng sanh ra khỏi ngục tù ba cõi, ra khỏi sanh tử luân hồi, nhưng vẫn có chỗ sai khác nhau:

• A La Hán chưa biết rõ tổng tướng và biệt tướng của các ma sự, chưa được đầy đủ các lực phương tiện để phá ngoại đạo, chưa sanh bi tâm nhằm lợi sanh, mà chỉ cầu Niết Bàn do vì nhàm chán sanh tử.

• Bích Chi Phật tuy đã có bi tâm, có lực thần thông khiến phá được các ác ma, ngoại đạo, nhưng vẫn chưa bằng được Bồ Tát.

• Bồ Tát từ sơ phát tâm, đã khởi hành đại bi tâm thương xót hết thảy chúng sanh, nên dù chưa thành Phật, cũng đã có vô lượng công đức, làm lợi lạc cho chúng sanh.

Lại nữa, Bồ Tát đã quyết định biết rõ thật tướng các pháp, đã được đầy đủ sáu pháp Ba La Mật, nên có đại lực phá các ma vương và ngoại đạo, tận đoạn các kiết sử phiền não. Bồ Tát biết rõ tổng tướng và biệt tướng của hết thảy các pháp, nên được Nhất Thiết Chủng Trí, dẫn đến được quả Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác.

Ngài Tu Bồ Đề tán thán Ma Ha Diễn có đại lực phá hết thảy các chấp về pháp tướng, nên thắng xuất hết thảy thế gian, Trời, Người và A Tu La.

Ví như hư không bao trùm cả vạn vật mà hư không vẫn bất tận. Cũng như vậy, Đại Thừa Ma Ha Diễn bao trùm hết thảy các pháp Phật trong cả ba đời mà vẫn như như, vẫn

thường hằng, nên nói Ma Ha Diễn chẳng có tướng xuất, chẳng có tướng nhập, chẳng có tướng trú, chẳng có quá khứ, chẳng có hiện tại, chẳng có vị lai. Vì sao ? Vì cả ba đời đều nhiếp trọn trong Ma Ha Diễn cả vậy.

Bởi nhân duyên vậy, nên ngài Tu Bồ Đề được Phật tán thán.

Hỏi : Ngài Tu Bồ Đề đã tán thán Ma Ha Diễn rồi. Như vậy vì sao Phật còn tán thán thêm nữa ?

Đáp : Phật tán thán chỗ ngài Tu Bồ Đề đã tán thán. Vì sao ? Vì nghĩa lý của Ma Ha Diễn quá sâu xa, nên trước phải nói rõ về tướng của Ma Ha Diễn, rồi sau mới nói đến các pháp Ba La Mật, các đà la ni, các tam muội, mười tám không, bốn niệm xứ dẫn đến mười tám bất cộng pháp.

Đúng như lời ngài Tu Bồ Đề nói. Ma Ha Diễn đã thật sự phá hết thảy các chấp về pháp tướng, và thắng xuất hết thảy thế gian, Trời, Người và A Tu La.

Do nghiệp lực mới có năm ấm, mười hai nhập, mười tám giới … dẫn đến mới có xúc, có thọ. Nếu các pháp thế gian nầy đều là hữu pháp, đều chẳng phải là vô pháp, thì Ma Ha Diễn chẳng có thể thắng xuất thế gian được. Nhưng bởi các pháp thế gian đều là vô pháp, là phi pháp nên Ma Ha Diễn

thắng xuất hết thảy thế gian, Trời, Người và A Tu La vậy.

Hỏi : Nói các pháp hữu vi do duyên hoà hợp sanh, đều là pháp chẳng có, là vô pháp, thì còn hợp lý. Còn “như pháp tánh thật tế”, “bất khả tư nghi tánh” là những pháp vô vị, sao cũng nói là tự tánh không, là vô pháp, là phi pháp ?

Đáp : “Vô vi” là tánh không, nên là pháp chẳng có, là chẳng phải pháp, tức là vô pháp, là phi pháp vậy.

Phật dạy : Nếu ly pháp hữu vi thì chẳng có được pháp vô vi. Pháp vô vi là bất khả đắc. Vì sao ? Vì thật tướng của “hữu vi” là “vô vi”. Người nào quán được pháp hữu vi là hư vọng, là chẳng thật có thì có thể biết rõ “pháp tánh thật tế” là như như.

Ví phàm phu ở nơi “pháp tánh như như” mà khởi chấp tướng, thủ tướng nên phải nói “vô pháp tánh” vậy. Thế nhưng dù nói có pháp tánh hay nói chẳng có pháp tánh, thì đó cũng chỉ là các phương tiện nhân duyên để phá trừ các chấp về pháp tướng cả.

Như pháp tánh thật tế, bất khả tư nghì tánh cũng là như vậy.

Ví như Đàn Ba La Mật là pháp vô vi, nhưng đối với người sơ học thì phải nói có pháp Đàn Ba La Mật, nhằm phá xan tham, còn đối với các bậc Thánh thì nói Đàn Ba La Mật là không. Bởi vậy nên nói có Đàn Ba La Mật thế gian và Đàn Ba La Mật xuất thế gian. Vì sao ? Vì nếu chúng sanh là thật có, là hữu pháp, chẳng phải là vô pháp thì chẳng thể độ họ vào Vô Dư Niết Bàn được.

Hỏi : Kể từ ba mươi hai tướng tốt của Phật trở về sau, vì sao chẳng nói Ma Ha Diễn thắng xuất hết thảy thế gian nữa ?

Đáp : ba mươi hai tướng tốt của Phật dẫn đến chuyển pháp luận cũng chỉ là danh tự. Trước đây nói Ma Ha Diễn thắng xuất hết thảy thế gian là nói về tổng tướng, còn từ ba mươi hai tướng tốt của Phật trở về sao đều nhiếp về biệt tướng, nhằm so sánh các pháp xuất thế gian này với các pháp thế gian ngoại đạo. Phật có ba mươi hai tướng tốt, có quang minh chiếu diện, có âm thanh trang nghiêm, có chuyển pháp luân lợi ích cho hết thảy chúng sanh. Đây là những pháp vô thượng mà thế gian ngoại đạo chẳng sao có thể sánh kịp được.

Sở dĩ trong đoạn kinh trên đây, Phật nhắc đi nhắc lại nhiều lần rằng Ma Ha Diễn thắng xuất hết thảy thế gian, vì Phật muốn phá tâm điên đảo của chúng sanh vọng chấp có ngã, có pháp.

Hỏi : Ở trong khắp mười phương có đến sáu đạo chúng sanh. Vì sao chỉ nói thắng xuất Trời, Người và A Tu La mà thôi ?

Đáp : Trong sáu đạo chúng sanh thì Ma Ha Diễn đều thắng xuất tất cả.

Hỏi : Trong kinh Long Vương có nêu trường hợp loài rồng cũng được đạo Bồ Tát. Như vậy vì sao xếp loài rồng vào trong ác đạo ?

Đáp : Trong vô lượng vô biên loài chúng sanh thì loài rồng được đạo rất ít.

Nên biết rằng có kinh nói : Do muốn hoá độ Long Vương mà có đại Bồ Tát làm thân rồng, sống chung với loài rồng vậy.

&

Phẩm thứ hai mươi ba

Đẳng Không

(Bằng Với Hư Không)

KINH :

Phật bảo ngài Tu Bồ Đề : Này Tu Bồ Đề ! Ông nói Ma Ha Diễn và hư không đồng đẳng chăng ?

Đúng như lời ông nói, Ma Ha Diễn đồng đẳng với hư không.

Vì sao ? Này Tu Bồ Đề ! Ông nên biết :

• Hư không chẳng có mười phương ( phương Đông, phương Tây, phương Nam, phương Bắc, bốn phương chéo, phương Trên và phương Dưới). Ma Ha Diễn cũng như vậy.

• Hư không chẳng phải dài, chẳng phải ngắn, chẳng phải tròn, chẳng phải vuông … Ma Ha Diễn cũng như vậy.

• Hư không chẳng xanh, chẳng đỏ, chẳng đen … Ma Ha Diễn cũng như vậy.

• Hư không chẳng phải quá khứ, chẳng phải hiện tại, chẳng phải vị lai. Ma Ha Diễn cũng như vậy.

• Hư không chẳng có tăng, chẳng có giảm. Ma Ha Diễn cũng như vậy.

Hư không chẳng có cấu, chẳng có tịnh. Ma

• Ha Diễn cũng như vậy.

• Hư không chẳng sanh, chẳng trú, chẳng diệt. Ma Ha Diễn cũng như vậy.

• Hư không chẳng thiện, chẳng bất thiện, chẳng vô ký, chẳng phải chẳng thiện, chẳng phải chẳng bất thiện, chẳng phải chẳng vô ký. Ma Ha Diễn cũng như vậy.

• Hư không chẳng thấy, chẳng nghe, chẳng biết. Ma Ha Diễn cũng như vậy.

• Hư không chẳng có tướng nhiễm, chẳng có tướng ly. Ma Ha Diễn cũng như vậy.

• Hư không chẳng có lệ thuộc vào ba cõi. Ma Ha Diễn cũng như vậy.

• Hư không chẳng có sơ phát tâm … dẫn đến chẳng có Phật tâm. Ma Ha Diễn cũng như vậy.

• Hư không chẳng có địa tánh. Ma Ha Diễn cũng như vậy.

• Hư không chẳng có Thanh Văn quả, Bích Chi Phật quả, … dẫn đến chẳng có Phật quả. Ma Ha Diễn cũng như vậy.

• Hư không chẳng có Thanh Văn địa, Bích Chi Phật địa, … dẫn đến chẳng có Phật địa. Ma Ha Diễn cũng như vậy.

Bởi nhân duyên vậy, nên nói Ma Ha Diễn đồng đẳng với hư không.

Này Tu Bồ Đề ! Lại nữa :

• Hư không chẳng phải sắc, chẳng phải vô sắc, chẳng phải thấy được (khả kiến), chẳng phải chẳng thấy được (bất khả kiến), chẳng phải có đối (hữu đối), chẳng phải chẳng có đối (vô đối), chẳng phải hợp, chẳng phải tan. Ma Ha Diễn cũng như vậy.

• Hư không chẳng phải thường, chẳng phải vô thường, chẳng phải khổ, chẳng phải lạc, chẳng phải ngã, chẳng phải vô ngã. Ma Ha Diễn cũng như vậy.

• Hư không chẳng phải không, chẳng phải chẳng không, chẳng phải vô tướng, chẳng phải chẳng vô tướng, chẳng phải vô tác, chẳng phải chẳng vô tác. Ma Ha Diễn cũng như vậy.

• Hư không chẳng phải tịch diệt, chẳng phải chẳng tịch diệt, chẳng phải ly, chẳng phải chẳng ly. Ma Ha Diễn cũng như vậy.

• Hư không chẳng phải có thể được (khả đắc), chẳng phải chẳng có thế được (bất khả đắc). Ma Ha Diễn cũng như vậy.

• Hư không chẳng phải có thể nói ra (khả thuyết), chẳng phải chẳng có thể nói ra được (bất khả thuyết). Ma Ha Diễn cũng như vậy.

Bởi nhân duyên vậy, nên nói Ma Ha Diễn đồng đẳng với hư không.

LUẬN :

Ngài Tu Bồ Đề tán thán Ma Ha Diễn cùng hư không bình đẳng.

Phật nói rộng thêm cho sáng nghĩa. Ví như nói : Hư không chẳng có mười phương; Ma Ha Diễn cũng chẳng có mười phương …

Hỏi : Nói hư không như vậy là đúng, vì hư không là pháp vô vị, nên chẳng có sắc, thanh, hương, vị … Còn như tu theo Đại Thừa Ma Ha Diễn, thì hành giả có các hành pháp hữu vi, có hành các sắc pháp, như hành bố thí, hành các Ba La Mật khác … Như vậy, làm sao có thể nói Ma Ha Diễn cùng hư không bình đẳng được ?

Đáp : Phải nên xem xét sáu pháp Ba La Mật về cả hai mặt : thế gian và xuất thế gian.

Ba La Mật thế gian là pháp hữu vi, có nhiếp sắc pháp, nên chẳng có đồng với hư không. Còn Ba La Mật xuất thế gian là như pháp tánh thật tế, do trí tuệ hoà hợp mà có, nên tợ như hư không; cứ y theo đó mà tu, thì sẽ được vô sanh pháp nhẫn. Khi vào được vô sanh pháp nhẫn rồi, thì chẳng còn phân biệt nữa, nên là như hư không vậy.

Lại nữa, Phật dùng vô ngại trí, quán thật tướng pháp như hư không. Người chưa được trí huệ thanh tịnh chẳng có thể làm như vậy được. Trước sau, Phật đều nói rốt ráo không. Ví như nói Vô Dư Niết Bàn tướng đồng như hư không, thì chẳng ai có thể nghi ngờ gì được nữa.

Hỏi : Nói Ma Ha Diễn là vô sở hữu, nên là như hư không, là đủ rồi. Vì sao còn dẫn chứng thêm nhiều thí dụ khác làm gì nữa ?

Đáp : Vì các Bồ Tát sơ phát tâm vẫn còn chấp tâm, còn chấp các nội ngoại nhân duyên sanh pháp, nên chưa thấy rõ Ma Ha Diễn là vô sở hữu, là như hư không. Bởi vậy, nên Phật phải nêu thêm nhiều thí dụ cho thấy rõ Ma Ha Diễn cùng hư không bình đẳng, nhằm tận trừ các chấp về pháp tướng.

&

KINH :

Này Tu Bồ Đề ! Đúng như lời ông nói, hư không dung thọ vô lượng, vô biên chúng sanh; Ma Ha Diễn cũng như vậy, dung thọ vô lượng, vô biên chúng sanh.

Đúng như vậy. Chúng sanh là vô sở hữu, nên hư không cũng vô sở hữu; hư không vô sở hữu nên Ma Ha Diễn cũng vô sở hữu. Bởi vậy, nên nói Ma Ha Diễn dung thọ vô lượng, vô biên chúng sanh. Vì sao ? Vì chúng sanh, hư không, Ma Ha Diễn, cùng hết thảy các pháp đều là vô sở hữu, là bất khả đắc cả.

Lại nữa, ngã vô sở hữu, … dẫn đến tri giả, kiến giả cũng đều là vô sở hữu. Bởi vậy, nên như pháp tánh thật tế cũng là vô sở hữu … dẫn đến vô lượng, vô biên pháp cũng đều là vô sở hữu cả. Vì sao ? Vì hết thảy các pháp đều do duyên hoà hợp mà có.

Này Tu Bồ Đề ! Ma Ha Diễn dung thọ vô lượng, vô biên chúng sanh. Vì sao ? Vì chúng sanh

bất khả đắc, dẫn đến tri giả, kiến giả, … thật tế, cùng vô lượng, vô biên pháp đều bất khả đắc.

Lại nữa, ngã vô sở hữu, dẫn đến tri giả, kiến giả vô sở hữu. Bất khả tư nghì tánh cũng vô sở hữu, nên hư không vô sở hữu, Ma Ha Diễn vô sở hữu, dẫn đến vô lượng, vô biên pháp cũng đều vô sở hữu.

Này Tu Bồ Đề ! Ma Ha Diễn dung thọ vô lượng, vô biên chúng sanh. Vì sao ? Vì ngã và chúng sanh bất khả đắc, dẫn đến vô lượng, vô biên pháp cũng đều bất khả đắc.

Lại nữa, ngã và chúng sanh vô sở hữu, nên nhãn dẫn đến ý vô sở hữu. Nhãn dẫn đến ý vô sở hữu, nên hư không vô sở hữu, Ma Ha Diễn vô sở hữu, dẫn đến vô lượng, vô biên pháp cũng đều vô sở hữu.

Này Tu Bồ Đề ! Ma Ha Diễn dung thọ vô lượng, vô biên chúng sanh. Vì sao ? Vì ngã và chúng sanh bất khả đắc, dẫn đến vô lượng, vô biên pháp cũng đều bất khả đắc.

Lại nữa, ngã và chúng sanh vô sở hữu, dẫn đến tri giả, kiến giả vô sở hữu, nên nội không vô sở hữu, dẫn đến vô pháp không vô sở hữu. Vô pháp hữu pháp không vô sở hữu, nên hư không vô sở hữu, Ma Ha Diễn vô sở hữu, dẫn đến vô lượng, vô biên pháp cũng đều vô sở hữu.

Này Tu Bồ Đề ! Ma Ha Diễn dung thọ vô lượng, vô biên chúng sanh. Vì sao ? Vì ngã và chúng sanh bất khả đắc, dẫn đến vô lượng, vô biên pháp cũng đều bất khả đắc.

Lại nữa, ngã và chúng sanh vô sở hữu, dẫn đến tri giả, kiến giả vô sở hữu, nên niệm bốn xứ vô sở hữu dẫn đến mười tám bất cọng pháp vô sở hữu. Bốn niệm xứ dẫn đến mười tám bất cọng pháp vô sở hữu, nên hư không vô sở hữu, Ma Ha Diễn vô sở hữu, dẫn đến vô lượng, vô biên pháp cũng đều vô sở hữu.

Này Tu Bồ Đề ! Ma Ha Diễn dung thọ vô lượng, vô biên chúng sanh. Vì sao ? Vì ngã và chúng sanh bất khả đắc, dẫn đến vô lượng, vô biên pháp cũng đều bất khả đắc.

Lại nữa, ngã và chúng sanh vô sở hữu, dẫn đến tri giả, kiến giả vô sở hữu, nên “tánh địa” vô sở hữu, dẫn đến “dĩ tác địa” vô sở hữu. “Tánh địa” dẫn đến “dĩ tác địa” vô sở hữu, nên hư không vô sở hữu, Ma Ha Diễn vô sở hữu, dẫn đến vô lượng, vô biên pháp cũng đều vô sở hữu.

Này Tu Bồ Đề ! Ma Ha Diễn dung thọ vô lượng, vô biên chúng sanh. Vì sao ? Vì ngã và chúng sanh bất khả đắc, dẫn đến vô lượng, vô biên pháp cũng đều bất khả đắc.

Lại nữa, ngã và chúng sanh vô sở hữu, dẫn đến tri giả, kiến giả vô sở hữu, nên bốn quả Thanh Văn vô sở hữu. Bốn quả Thanh Văn vô sở hữu, nên

hư không vô sở hữu, Ma Ha Diễn vô sở hữu, dẫn đến vô lượng, vô biên pháp cũng đều vô sở hữu.

Này Tu Bồ Đề ! Ma Ha Diễn dung thọ vô lượng, vô biên chúng sanh. Vì sao ? Vì ngã và chúng sanh bất khả đắc, dẫn đến vô lượng, vô biên pháp cũng đều bất khả đắc.

Lại nữa, ngã và chúng sanh vô sở hữu, dẫn đến tri giả, kiến giả vô sở hữu, nên Thanh Văn thừa, Bích Chi Phật thừa, Bồ Tát thừa, Phật thừa vô sở hữu. Thanh Văn thừa, Bích Chi Phật thừa, Bồ Tát thừa, Phật thừa vô sở hữu nên Nhất Thiết Chủng Trí vô sở hữu, hư không vô sở hữu, Ma Ha Diễn vô sở hữu, dẫn đến vô lượng, vô biên pháp cũng đều vô sở hữu.

Này Tu Bồ Đề ! Ma Ha Diễn dung thọ vô lượng, vô biên chúng sanh. Vì sao ? Vì ngã và chúng sanh bất khả đắc, dẫn đến vô lượng, vô biên pháp cũng đều bất khả đắc.

Lại nữa, vì như “Niết Bàn tánh” dung thọ vô lượng, vô biên chúng sanh, thì Ma Ha Diễn cũng dung thọ vô lượng, vô biên chúng sanh, vì như hư không dung thọ vô lượng, vô biên chúng sanh, thì Ma Ha Diễn cũng dung thọ vô lượng vô biên chúng sanh vậy.

LUẬN :

Hỏi : Vì sao chẳng nói hư không quảng đại, mà lại nói hư không vô sở hữu, dung thọ vạn vật và cùng với Ma

Ha Diễn bình đẳng ?

Đáp : Vì ai cũng đều biết hư không là vô sở hữu, và dung thọ vạn vật.

Hỏi : Tâm và tâm sở cũng vô sắc, vô hình. Vì sao chẳng nói các tâm và tâm sở dung thọ vạn vật ?

Đáp : Tướng của các tâm và tâm sở là hay biết, chẳng phải là tướng dung thọ.

Lại nữa, tâm và tâm sở chẳng có trú xứ, chẳng có trong, có ngoài, có gần, có xa, ….

Do phàm phu chấp “sắc pháp” có tướng, nên mới phân biệt “sắc pháp” với “tâm pháp”. Rồi từ đó, khởi sanh ý niệm về trú xứ vậy. Lại do chấp “sắc xứ” mà khởi chấp có hư không.

Nên biết tánh của hư không là dung thọ. Trái với hư không là sắc, cũng như trái với vô minh là minh vậy. Chỗ nào chẳng có vô minh, thì minh hiện ra; chỗ nào chẳng có khổ là có lạc. Cũng như vậy, chỗ nào chẳng có sắc, là có hư không.

Tâm và tâm sở chẳng có nghĩa dung thọ, như tà kiến chẳng dung thọ chánh kiến vậy. Còn tánh của hư không là dung thọ hết thảy các vật.

Tâm và tâm sở có sanh, có diệt khiến người tu hành có thể tu đoạn được các chấp đó. Còn hư không chẳng phải như vậy, vì hư không là trường tồn, là chẳng có đoạn diệt.

Bởi vậy nên, mặc dù tâm và tâm sở cũng là vô sắc vô hình như hư không, nhưng vẫn khác với hư không. Tâm

và tâm sở chẳng dung thọ vạn vật, còn hư không thì dung thọ tất cả.

Hỏi : Vì sao chẳng nói hư không là vô lượng vô biên, dung thọ vạn vật, mà lại nói hư không là vô sở hữu, dung thọ vạn vật ?

Đáp : Hư không chẳng có tự tướng. chỉ do đối đãi với “sắc tướng” mà nói có “hư không tướng” vậy thôi. Đã chẳng có tự tướng thì “hư không tướng” cũng chẳng thật có. Bởi vậy nên chẳng có thể nói hư không là vô lượng vô biên được.

Hỏi : Trước đây nói rằng hư không có tướng dung thọ vạn vật. Vì sao nay lại nói “hư không tướng” là chẳng thật có ?

Đáp : “Dung thọ tướng” là “vô sắc tướng”. Vì sao ? Vì chỗ nào chẳng có “sắc tướng” thì “hư không tướng” liền hiện ra vậy.

Như vậy nếu chưa có “sắc” mà đã có “hư không” rồi thì hư không là chẳng có tướng, là vô tướng vậy. Vì sao ? Vì do đối đãi với “sắc” mà nói có “hư không”. Như vậy hư không cũng là tác pháp, chẳng phải là chân pháp, nên nói hư không là vô tướng, là bất khả đắc.

Hỏi : Trước nói “hư không tướng” là vô tướng, rồi sau đó lại nói chỗ nào chẳng có “sắc tướng” thì “hư không tướng” liền hiện ra. Như vậy là có “hư không tướng”, sao lại nói “hư không tướng” chẳng thật có.

Đáp : Hư không là chẳng có tướng, tức là vô tướng. Hư không chẳng có chỗ trú, tức là vô sở trú. Cho nên dù

nói hư không có tướng thì tướng ấy cũng chẳng phải tướng (vô sở tướng), chẳng phải trú (vô sở trú) rồi vậy.

Lại nữa, nếu nói rằng tướng của hư không là “vô sở trú” thì “vô sở trú tướng” ấy cũng là không. Vì sao ? Vì “ly tướng” tức là “ly trú xứ tướng”, tức là vô tướng, là “vô sở trú tướng” vậy.

Bởi vậy nên nói hư không chẳng có tướng, tức là vô tướng, hư không chẳng chẳng phải hữu pháp, tức là phi pháp, là vô pháp vậy.

Phải đoạn hết ngôn ngữ, phải dứt sạch các tâm hành xử mới thấy rõ “hư không tướng” là “Niết Bàn tướng”, là vô tướng vậy. Hết thảy các pháp tướng cũng đều là như vậy cả.

Hỏi : Nếu nói như vậy thì hết thảy các pháp cũng là hư không rồi. Sao còn lấy hư không làm dụ để làm gì nữa ?

Đáp : Các pháp đều do duyên hoà hợp mà có, nên đều là hư dối. Chúng sanh do vô minh che tâm, mà khởi chấp có các pháp, chấp có sáu căn, sáu trần, sáu thức… Do điên đảo chấp như vậy mà tâm trí của chúng sanh bị mê mờ, nên Phật lấy hư không làm dụ để phá các chấp vi tế về có pháp (hữu pháp).

Do đối đãi với sắc mà nói có hư không, nhưng hư không cũng chỉ là giả danh, chẳng thật có. Cũng như vậy, do năm ấm hoà hợp mà giả danh có chúng sanh, nhưng chúng sanh là chẳng thật có. Chúng sanh cũng như hư không đều chẳng thật có, chẳng phải là định pháp. Ma Ha Diễn cũng là như vậy.

Nếu chẳng có chúng sanh thì cũng chẳng có Bồ Tát, chẳng có Phật, dẫn đến chẳng có Ma Ha Diễn.

Bởi nhân duyên vậy, nên nói Ma Ha Diễn dung thọ vô lượng vô biên chúng sanh. Vì sao ? Vì nếu Ma Ha Diễn là hữu pháp thì chẳng thể dung thọ vô lượng vô biên chúng sanh được. Do vì Ma Ha Diễn là vô pháp, là phi pháp nên mới dung thọ vô lượng vô biên chúng sanh.

Hỏi : Nếu hư không là chẳng thật có, thì làm sao có thể lấy hư không làm dụ, làm sao có thể ví Ma Ha Diễn với hư không dung thọ vô lượng vô biên chúng sanh được ?

Đáp : Phật nói : Ma Ha Diễn là tánh không, vô lượng vô biên chúng sanh là tánh không, hết thảy các pháp cũng là tánh không. Bởi nhân duyên vậy, nên Ma Ha Diễn có thể dung thọ vô lượng vô biên chúng sanh. Vì sao ? Vì hư không, Ma Ha Diễn, dẫn đến hết thảy chúng sanh đều là bất khả đắc cả.

Có thuyết nói : Do mười phương hư không đều bất khả đắc, nên “vô số” cũng bất khả đắc, đồng đẳng với hư không. Chỉ do phân biệt mà nói có một số, có nhiều số, có một pháp Ba La Mật, dẫn đến có sáu pháp Ba La Mật, …

Lại có thuyết nói : Do lúc ban đầu chấp có số một, nên mới có vô số các số hoà hợp, dẫn đến vô số các pháp hoà hợp. Như vậy thì biết rằng “vô số” chỉ là danh tự, chẳng phải là định pháp. Vì sao ? Vì một pháp đã là không thì vô số pháp cũng là không.

Lại có thuyết nói : Mỗi “số”, mỗi “pháp” đều do phân biệt, do suy lường mà có. Các pháp đã là không thì vô số, vô lượng, vô biên đều chẳng thật có.

Nên biết : Nói lượng là nói về tổng tướng, nói biên là nói về biệt tướng. Vì sao ? Vì có trù lượng mới dẫn đến có biên tế.

Lại nữa, ngã và chúng sanh, dẫn đến tri giả, kiến giả đều là không, thật tế cũng là không, nên “vô số” cũng là không. Vô số đã là không thì vô lượng, vô biên, dẫn đến hết thảy pháp đều là không cả.

Bởi nhân duyên vậy, nên nói Ma Ha Diễn có thể dung thọ vô lượng, vô biên chúng sanh, vì hết thảy các pháp đều rốt ráo không cả.

Lại cũng nên biết Sự và Tướng chẳng rời nhau. Nếu chẳng có chúng sanh thì chẳng có pháp, và ngược lại, nếu chẳng có pháp thì cũng chẳng có chúng sanh.

Trước nói về tổng tướng là nói hết thảy pháp đều không, sau nói về biệt tướng là nói về pháp không, pháp như, pháp tánh, thật tế …

Như vậy là trước sau đều trình bày “diệu pháp”. Vì sao ? Vì nói các pháp là không, có nghĩa nói hết thảy các pháp, ở nơi bất khả tư nghì tánh đều là diệu pháp cả. Dẫn đến Vô Dư Niết Bàn tánh cũng là như vậy.

&

KINH :

Phật bảo tiếp : Này Tu Bồ Đề ! Ông nói Ma Ha Diễn chẳng thấy chỗ đến, chẳng thấy chỗ đi, chẳng thấy chỗ trú chăng ?

Đúng như lời ông nói, Ma Ha Diễn chẳng có đến (vô lai), chẳng có đi (vô khứ), chẳng có trú (vô trú).

Vì sao ? Sắc dẫn đến thức chẳng từ đâu đến, cũng chẳng đi về đâu nên là vô sở trú.

Sắc pháp dẫn đến thức pháp, sắc như dẫn đến thức như, sắc tánh dẫn đến thức tánh, sắc tướng dẫn đến thức tướng chẳng từ đâu đến cũng chẳng đi về đâu, nên đều là vô sở trú.

Cũng như năm ấm, tất cả mười hai nhập, mười tám giới, sáu đại chủng … đều như vậy cả.

Này Tu Bồ Đề ! Nhãn dẫn đến ý, nhãn pháp dẫn đến ý pháp, nhãn như dẫn đến ý như, nhãn tánh dẫn đến ý tánh, nhãn tướng dẫn đến ý tướng chẳng từ đâu đến, cũng chẳng đi về đâu, nên đều là vô sở trú.

Địa chủng…, dẫn đến thức chủng, địa chủng pháp dẫn đến thức chủng pháp, địa chủng như dẫn đến thức chủng như, địa chủng tánh dẫn đến thức chủng tánh, địa chủng tướng dẫn đến thức chủng tướng chẳng từ đâu đến, cũng chẳng đi về đâu, nên đều là vô sở trú.

Này Tu Bồ Đề ! Như, như pháp, như tánh, như

tướng chẳng từ đâu đến, cũng chẳng đi về đâu, nên đều là vô sở trú.

Thật tế, thật tế pháp, thật tế như, thật tế tánh, thật tế tướng chẳng từ đâu đến, cũng chẳng đi về đâu, nên đều là vô sở trú.

Bất khả tư nghì, bất khả tư nghì pháp, bất khả tư nghì tánh, bất khả tư nghì tướng chẳng từ đâu đến, cũng chẳng đi về đâu, nên đều là vô sở trú.

Đàn Ba La Mật, … dẫn đến Bát Nhã Ba La Mật, Đàn Ba La Mật pháp dẫn đến Bát Nhã Ba La Mật pháp, Đàn Ba La Mật như dẫn đến Bát Nhã Ba La Mật như, Đàn Ba La Mật tánh dẫn đến Bát Nhã Ba La Mật tánh, đàn Ba La Mật tướng dẫn đến Bát Nhã Ba La Mật tướng chẳng từ đâu đến, cũng chẳng đi về đâu, nên đều là vô sở trú.

Bốn niệm xứ dẫn đến mười tám bất cộng pháp cũng đều là như vậy.

Này Tu Bồ Đề ! Bồ Tát, Bồ Tát pháp, Bồ Tát như, Bồ Tát tánh, Bồ Tát tướng chẳng từ đâu đến, cũng chẳng đi về đâu, nên đều là vô sở trú.

Phật, Phật pháp, Phật như, Phật tánh, Phật tướng chẳng từ đâu đến, cũng chẳng đi về đâu, nên đều là vô sở trú.

Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác, Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác pháp, Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác như, Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác tánh, Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh

Giác tướng chẳng từ đâu đến, cũng chẳng đi về đâu, nên đều là vô sở trú.

Này Tu Bồ Đề ! Hữu vi, hữu vi pháp, hữu vi như, hữu vi tánh, hữu vi tướng chẳng từ đâu đến, cũng chẳng đi về đâu, nên đều là vô sở trú.

Vô vi, vô vi pháp, vô vi như, vô vi tánh, vô vi tướng chẳng từ đâu đến, cũng chẳng đi về đâu, nên đều là vô sở trú.

Này Tu Bồ Đề ! Bởi nhân duyên vậy, nên nói Ma Ha Diễn chẳng có chỗ đến (vô lai), chẳng có chỗ đi (vô khứ), chẳng có chỗ trú (vô trú).

LUẬN :

Đoạn kinh trên đây tán than Ma Ha Diễn là chẳng có chỗ đến, chẳng có chỗ đi, chẳng có chỗ trú, và tán than thật tướng của các pháp là bất động.

Hỏi : Các pháp đều có chỗ đến, chỗ đi, chỗ trú. Như vậy vì sao lại nói pháp tướng là bất động ?

Đáp : Vì là chẳng có ngã (vô ngã), chẳng có chúng sanh (vô chúng sanh), nên ở nơi hết thảy pháp chẳng có người thấy, cũng chẳng có người biết.

Bởi vậy nên nói hết thảy pháp đều là chẳng đến (vô lai), chẳng đi (vô khứ). Vì đi đến (khứ lai) cũng là chẳng đi đến (vô khứ lai) vậy.

Lại nữa, ở cả ba đời thì tầm cầu tướng đi đến (khứ lai) là chẳng có thể được (bất khả đắc) vậy.

Hỏi : Thân có di động. Như vậy vì sao lại nói chẳng có khứ lai ?

Đáp : Chẳng phải như vậy. Các tướng khứ lai đều là bất khả đắc. Nếu ly “khứ thời”, thì “khứ tướng” là bất khả đắc. Vì sao ? Vì phải ở nơi “khứ thời” mới có “khư tướng”, và phải ly “khứ tướng” mới thấy được “khứ thời”. Vì sao ? Vì “khứ thời” và “khứ tướng” là hai pháp khác nhau. Ví như người đi chẳng phải là thời gian đi vậy.

Lại nữa, ly người đi thì chẳng có tướng đi, ngược lại ly tướng đi thì cũng chẳng có người đi. Vì sao ? Vì người đi và tướng đi đều là bất khả đắc cả.

Đối với các tướng lai, tướng trú cũng đều là như vậy cả.

Phật dạy : Các pháp hữu vi đều là pháp sanh diệt, đều chẳng có định tướng.

Bởi vậy nên nói các pháp là vô khứ, vô lai, vô trú, là bất động. Vì sao ? Vì sắc, sắc pháp, sắc như, sắc tánh, sắc tướng chẳng từ đâu đến, cũng chẳng đi về đâu, nên đều chẳng trú (vô sở trú).

Nếu mắt thấy sắc mà chẳng phân biệt được tốt xấu, thật hư, chẳng phân biệt được tự tướng hay tha tướng, thì chẳng có thể biết được sắc pháp là vô thường, là sanh diệt, là bất định.

Nếu biết rõ sắc pháp chỉ là danh tự, chỉ do duyên hoà hợp mà có, thì mới biết rõ sắc pháp chỉ là như bọt nước, là hư dối, là ly tán, là chẳng thật có.

Sắc hiện tại đã là như vậy, thì sắc quá khứ, sắc vị lai cũng là như vậy cả.

Lại nữa, chư Phật và chư đại Bồ Tát quán hết thảy các pháp đều là rốt ráo thanh tịnh, quán sắc, sắc pháp, sắc như, sắc tướng, sắc tánh đều do duyên hoà hợp mà có, chẳng phải như phàm phu điên đảo vọng thấy sắc vậy. Vì sao ? Vì chư Phật và chư đại Bồ Tát thấy được thật tánh của sắc.

Hỏi : Tánh của sắc rất sâu xa, mầu nhiệm. Như vậy làm sao chư Bồ Tát có thể thấy được ?

Đáp : Vì Bồ Tát có đầy đủ năm lực, nên biết được như vậy.

Ví như khi thấy khói là liền biết có lửa. Cũng như vậy, Bồ Tát biết rõ sắc là vô thường, là tán hoại, là thô tướng, là khổ tướng, nên cũng biết rõ tánh của sắc là “không”.

Bởi nhân duyên vậy, nên Bồ Tát biết rõ hết thảy các pháp đều chẳng đi (vô khứ), chẳng đến (vô lai), chẳng trú (vô trú).

&

KINH :

Phật lại bảo tiếp : Này Tu Bồ Đề ! Ông nói Ma Ha Diễn chẳng có trước, chẳng có sau, chẳng có chặng giữa chăng ? Ông nói cả ba đời đều là bất khả đắc, đều là bình đẳng, nên gọi là Ma Ha Diễn chăng ?

Đúng như lời ông nói, cả ba đời đều là bất khả đắc, đều là bình đẳng nên gọi là Ma Ha Diễn.

Vì sao ? Này Tu Bồ Đề ! Vì quá khứ là tánh không, hiện tại là tánh không, vị lai là tánh không. Cả ba

đời đều là tánh không nên đều là bình đẳng. Dẫn đến Ma Ha Diễn cũng là tánh không, Bồ Tát cũng là tánh không, nên đều là bình đẳng.

Tánh không là chẳng phải một, chẳng phải khác, nên là bình đẳng. Lại nữa, “không” và “bất không” là chẳng có khác nhau và đều là bình đẳng cả.

Ma Ha Diễn và Bồ Tát là bình đẳng, là bất khả đắc. Nhiễm và bất nhiễm là bình đẳng, là bất khả đắc. Thiện và bất thiện là bình đẳng, là bất khả đắc. Thường và vô thường, lạc và khổ … cũng đều là bình đẳng, là bất khả đắc. Dẫn đến cõi Dục và cõi phi Dục, cõi Sắc và cõi phi Sắc, cõi Vô Sắc và cõi phi Vô Sắc cũng đều là bình đẳng, là bất khả đắc cả.

Vì sao ? Vì “Ma Ha Diễn tự pháp” là bất khả đắc.

Này Tu Bồ Đề ! Sắc quá khứ, sắc hiện tại, sắc vị lai, …, dẫn đến thức quá khứ, thức hiện tại, thức vị lai cũng đều là tánh không. Ở trong tánh không thì quá khứ, hiện tại và vị lai đều là bất khả đắc cả.

Này Tu Bồ Đề ! Đàn Ba La Mật quá khứ, Đàn Ba La Mật hiện tại, Đàn Ba La Mật vị lai, … dẫn đến Bát Nhã Ba La Mật quá khứ, Bát Nhã ba La Mật hiện tại, Bát Nhã Ba La Mật vị lai cũng đều là tánh không, đều là bình đẳng, đều là bất khả đắc cả.

Bốn niệm xứ, …, dẫn đến mười tám bất cộng pháp cũng đều là như vậy.

Này Tu Bồ Đề ! Phàm phu ở cả ba đời (quá khứ,

hiện tại và vị lai) đều bất khả đắc. Vì sao ? Vì ba đời bình đẳng vậy.

Này Tu Bồ Đề ! Thanh Văn, Bích Chi Phật, Bồ Tát, Phật ở trong ba đời đều là bất khả đắc cả. Vì sao ? Vì chúng sanh bất khả đắc, vì ba đời bình đẳng nên Thanh Văn, Bích Chi Phật, Bồ Tát, Phật bất khả đắc vậy.

Này Tu Bồ Để ! Bồ Tát Ma Ha Tát an trú trong Bát Nhã Ba La Mật, biết rõ ba đời bình đẳng, thành tựu được Nhất Thiết Chủng Trí. Như vậy gọi là Bồ Tát Ma Ha Tát hành Ma Ha Diễn.

Bồ Tát an trú trong Ma Ha Diễn thắng xuất hết thảy thế gian, Trời, Người và A Tu La, nên thành tự được Nhất Thiết Chủng Trí.

Lúc bấy giờ, ngài Tu Bồ Đề bạch Phật : Bạch Thế Tôn ! Lành thay, lành thay ! Trong quá khứ Bồ Tát đã ở trong Ma Ha Diễn tu học, mà được Nhất Thiết Chủng Trí, trong vị lai Bồ Tát cũng sẽ ở trong Ma Ha Diễn tu học để được Nhất Thiết Chủng Trí, trong hiện tại chư Bồ Tát cũng đang ở trong Ma Ha Diễn tu học để được Nhất Thiết Chủng Trí.

Bạch Thế Tôn ! Bởi nhân duyên vậy, nên Ma Ha Diễn là diệu pháp của chư Bồ Tát.

Phật dạy : Này Tu Bồ Đề ! Đúng như vậy, đúng như vậy ! Chư Phật quá khứ, hiện tại và vị lai, đều ở trong Ma Ha Diễn tu học mà được Nhất Thiết Chủng Trí.

LUẬN :

Trên đây ngài Tu Bồ Đề tán than Ma Ha Diễn, ở trong quá khứ, hiện tại và vị lai đều bất khả đắc.

Phật giảng rộng cho ngài Tu Bồ Đề nghe rằng : ba đời đều bình đẳng, đều là tánh không, nên đều là bất khả đắc. Dẫn đến Bồ Tát cũng là tánh không, Ma Ha Diễn cũng là tánh không, nên đều bất khả đắc.

Phật dạy rằng : Tánh không chẳng phải một, chẳng phải khác, chẳng có hợp, chẳng có tan, nên ba đời là bình đẳng, là bất khả đắc. Khi đã biết rõ ba đời bình đẳng thì vào được “không tam muội”. Bồ Tát ở nơi rốt ráo không nên được tự tại, dùng các pháp tương đãi để rộng độ chúng sanh khắp ba cõi.

Nơi đây Phật mật ý nói rằng : Các pháp đều do duyên hoà hợp mà có, nên đều là tự tánh không.

Sắc quá khứ, sắc hiện tại, sắc vị lai đều là tự tánh không. Vì sao ? Vì trong không chẳng có ba đời. Bồ Tát quán năm ấm ở trong cả ba đời đều là bất khả đắc, nên phát tâm bố thí mà biết rõ bố thí là bất khả đắc.

Hỏi : Vì sao ba đời bình đẳng mà bố thí lại bất khả đắc ?

Đáp : Vì các pháp ở trong cả ba đời đều bình đẳng, dù mỗi pháp đều có tướng riêng, nhưng các pháp tướng đều bình đẳng cả.

Bốn niệm xứ…, dẫn đến mười tám bất cộng pháp đều bất khả đắc. Thanh Văn, Bích Chi Phật, Bồ Tát, Phật cũng đều bất khả đắc.

Vì chúng sanh là tánh không, nên Bồ Tát an trú trong Bát Nhã Ba La Mật, học ba đời là bình đẳng, là tự tánh không, tu tập các thiện pháp, nên được đầy đủ Nhất Thiết Chủng Trí.

Phật dạy : Bồ Tát an trú trong Ma Ha Diễn, tu tập Bát Nhã Ba La Mật nên thắng xuất hết thảy thế gian, Trời, Người và A Tu La.

Lúc bấy giờ ngài Tu Bồ Đề tán than : Lành thay, lành thay ! Ma Ha Diễn là diệu pháp của chư Bồ Tát. Vì sao ? Vì trong quá khứ Bồ Tát đã ở trong Ma Ha Diễn tu học, mà được Nhất Thiết Chủng Trí, trong vị lai Bồ Tát cũng sẽ ở trong Ma Ha Diễn tu học để được Nhất Thiết Chủng Trí, trong hiện tại chư Bồ Tát cũng đang ở trong Ma Ha Diễn tu học để được Nhất Thiết Chủng Trí.

Phật tán than ngài Tu Bồ Đề : Đúng như vậy, đúng như vậy ! Chư Phật quá khứ, hiện tại và vị lai, đều ở trong Ma Ha Diễn tu học mà được Nhất Thiết Chủng Trí.

(Hết quyển 51)

&

Quyển 52. Phẩm thứ hai mươi bốn - Hội Tông ( Hội Các Tông Chỉ) Phẩm thứ hai mươi lăm - Thập Vô ( Mười Điều Không)

Luận Đại Trí Độ

Quyển 52

Phẩm thứ hai mươi bốn

Hội tông

(Hội Các Tông Chỉ)

KINH :

Lúc bấy giờ ngài Phú Lâu Na bạch Phật : Bạch Thế Tôn ! Trước đây thế tôn dạy ngài Tu Bồ Đề, vì các Bồ Tát nói về Bát Nhã Ba La Mật. Nay sao lại nói về Ma Ha Diễn ?

Ngài Tu Bồ Đề bạch Phât : Bạch Thế Tôn ! Con nói về Ma Ha Diễn như vậy là ly Bát Nhã Ba La Mật chăng ?

Phật dạy : Này Tu Bồ Đề ! Ông nói về Bát Nhã Ba La Mật như vậy là tuỳ Bat Nhã Ba La Mật, là chẳng ly Bát Nhã Ba La Mật. Vì sao ? Vì tất cả các thiện pháp, dù có là pháp Bích Chi Phật, dù có là pháp Bồ Tát, dù có là pháp Phật cũng đều là pháp trợ đạo cả. Tất cả các thiện pháp ấy đều nhiếp trong Bát Nhã Ba La Mật cả.

Ngài Tu Bồ Đề thưa: Bạch Thế Tôn ! Vì sao nói hết thảy các thiện pháp đều là pháp trợ đạo ?

Phật dạy : Này Tu Bồ Đề ! sáu pháp Ba La Mật, bốn niệm xứ, bốn chánh cần, bốn như ý túc, năm căn, năm lực, bảy giác chì, tám thánh đạo, ba giải thoát môn ( không, vô tướng và vô tác), mười lực, bốn vô sở uý, bốn vô ngại trí, đại từ, đại bi,…, dẫn đến mười tám pháp bất cộng đều là những pháp trợ đạo và đều nhiếp vào trong Bát Nhã Ba La Mật cả. Bồ Tát hành các thiện pháp này mà chẳng hề chấp các pháp tướng, vì thường tu hạnh xả vậy.

Này Tu Bồ Đề ! Sắc,… dẫn đến thức, sắc…., dẫn đến pháp, nhãn…, dẫn đến ý, nhãn thức…, dẫn đến ý thức, nhãn xúc…, dẫn đến ý xúc, nhãm xúc nhân duyên sanh thọ…, dẫn đến ý xúc nhân duyên sanh thọ, sáu đại chủng, sáu pháp Ba La Mật, bốn niệm xứ, bốn chánh cần, bốn như ý túc, ngũ căn, năm lực, bảy giác chì, tám thánh đạo, ba giải thoát môn….cùng tất cả các thiện pháp, dù hữu lậu hay vô lậu, dù là hữu vi hay vô vi, dù là khổ đế, tập đế, diệt đế hay đạo đế, dù là ba cõi, dù là mười tám không, dù là đà na li, dù là tam muội, dù là mười lực… dẫn đến mười tám bất cộng pháp, dù là Phật, Phật pháp, Phật tánh, Phật như, dù là thật tê, dù là bất khả tư nghì tánh, dù là Niết Bàn v.v…. Cũng đều là chẳng có hợp, chẳng có tan, chẳng có sắc, chẳng có hình, chẳng có đối và đều chỉ là một tướng (nhất tướng), là chẳng có tướng (vô tướng) cả.

Này Tu Bồ Đề ! Bởi nhân duyên vậy, nên đúng như lời ông nói “Ma Ha Diễn tuỳ thuận Bát Nhã Ba La

Mật, chẳng có ly Bát Nhã Ba La Mật”. Vì sao ? Vì Ma Ha Diễn chẳng khác Bát Nhã Ba La Mật, Bát Nhã Ba La Mật chẳng khác Ma Ha Diễn, Ma Ha Diễn và Bát Nhã Ba La Mật là chẳng phải hai, chẳng phải khác. Dẫn đến năm Ba La Mật kia cũng đều là như vậy cả.

Này Tu Bồ Đề ! bốn niệm xứ chẳng khác Ma Ha Diễn, Ma Ha Diễn chẳng khác bốn niêm xứ, Ma Ha Diễn và bốn niệm xứ chẳng phải hai, chẳng phải khác. Dẫn đến mười tám bất cộng pháp chẳng khác Ma Ha Diễn, Ma Ha Diễn chẳng khác mười tám bất cộng pháp, Ma Ha Diễn và mười tám bất cộng pháp chẳng phải hai, chẳng phải khác.

Bởi nhân duyên vậy, nên đúng như lời ông nói, Ma Ha Diễn tức là Bát Nhã Ba La Mật vậy.

LUẬN :

Theo như ý kinh trên đây thì ngài Phú Lâu Na chẳng còn có tâm nghi. Thế nhưng vì hạng người mới học Bát Nhã Ba La Mật, chỉ phân biệt các pháp theo danh tự mà chưa rõ nghĩa “không”, nên ngài Phú Lâu Na phải vì họ mà nêu câu hỏi. Ngài Tu Bồ Đề dựa nơi chỗ hỏi của ngài Phú Lâu Na mà bạch Phật, để thỉnh Phật giảng rộng thêm

Phật bảo ngài Tu Bồ Đề rằng : Đúng như lời ông nói, Ma Ha Diễn tuỳ thuận Bát Nhã Ba La Mật, chẳng khác Bát Nhã Ba La Mật, chẳng ly Bát Nhã Ba La Mật.

Phật vì tuỳ thuận chúng sanh mà nói ba thừa đạo, nhưng hết thảy thiện pháp của ba thừa đạo đều nhiếp trọn vào trong Bát Nhã Ba La Mật, và đều dẫn đến Niết Bàn cả.

Muốn vào Niết Bàn, phải tu ba giải thoát môn (không, vô tướng và vô tác), nên nói ba giải thoát môn là cộng pháp của cả ba thừa đạo. Hành giả do trí giới, mà sanh thiền định; do thiền định mà sanh trí huệ; và khi được trí huệ viên mãn rồi, thì chẳng còn chấp thế gian nữa.

Hỏi : Vì sao nói ba thừa đạo pháp đều là trợ đao pháp, và đều nhiếp vào trong Bát Nhã Ba La Mật cả ?

Đáp: Vì Bồ Tát hành đầy đủ các thiện pháp, mà chẳng hề chấp các thiện pháp ấy, Bồ Tát thường tu hạnh xả, nên chẳng còn chấp các pháp tướng vậy.

Nên biết rằng ba mươi bảy Phẩm Trợ Đạo và ba giải thoát môn là cộng pháp của cả ba thừa. Còn sáu pháp Ba La Mật là pháp của Bồ Tát; mười lực, bốn vô sở uý, bốn vô ngại trí, đại từ, đại bi… mười tám bất cộng pháp thường dẫn đến hành xả, là pháp của Phật.

Có thuyết nói rằng tu sáu pháp Ba La Mật có hai trường hợp:

• Đầy đủ (cụ túc) Ba La Mật.

• Chưa đầy ddue (chưa cụ tức) Ba La Mật.

Đầy đủ Ba La Mật là pháp Bồ Tát; chưa đầy đủ Ba La Mật là pháp Nhị Thừa.

Lại có thuyết nói Ma Ha Diễn là tánh không, Bát Nhã

Ba La Mật cũng là tánh không. Bởi vậy nên hai pháp này là chẳng phải hai, chẳng phải khác.

Ngài Tu Bồ Đề nói về Ma Ha Diễn là tuỳ thuận Bát Nhã Ba La Mật. Vì sao ? Vì Bát Nhã Ba La Mật cũng như năm Bát Nhã Ba La Mật kia đều là tánh không, nên Ma Ha Diễn cũng là tánh không. Dẫn đến pháp như, pháp tánh, thật tế, bất khả tư nghì tánh, Niết Bàn tánh cũng đều là như vậy cả.

Lại nữa, chư đại Bồ Tát, khi hành Ma Ha Diễn, đã dùng lực phương tiện Bát Nhã Ba La Mật để tu các thiện pháp nhằm dẫn đến đạo Niết Bàn, mà vẫn biết rõ các pháp ấy đều chẳng có hợp, chẳng có tan, chẳng có sắc, chẳng có hình, chẳng có đối …, vì đều chỉ là một tướng (nhất tướng), là chẳng có tướng (vô tướng) vậy.

&

Phẩm thứ hai mươi lăm

Thập Vô

(Mười Điều Không)

KINH :

Ngài Tu Bồ Đề bạch Phật : Bạch Thế Tôn ! Bồ Tát Ma Ha Tát quá khứ bất khả đắc, hiện tại bất khả đắc, vị lai bất khả đắc.

Vì sao ? Sắc …, dẫn đến thức vô biên, nên Bồ Tát Ma Ha Tát cũng vô biên.

Sắc …, dẫn đến thức là Bồ Tát Ma Ha Tát. Sắc dẫn đến thức bất khả đắc, nên Bồ Tát Ma Ha Tát cũng bất khả đắc. Ở nơi hết thảy các chỗ mà tầm cầu Bồ Tát Ma Ha Tát, thì cũng đều là bất khả đắc cả.

Bạch Thế Tôn ! Con phải dạy Bát Nhã Ba La Mật cho hạng Bồ Tát nào ?

Bạch Thế Tôn ! Bồ Tát chỉ là danh dự. Ví như nói ngã là danh dự thì ngã là rốt ráo bất sanh. Ví như nói ngã là tự tánh không, thì hết thảy các pháp cũng đều là tự tánh không cả.

Thế nào là sắc rốt ráo bất sanh ? Ví như nói ngã là tự tánh không, thì hết thảy các pháp cũng đều là tự tánh không cả.

Thế nào là sắc rốt ráo bất sanh ? Thế nào là thọ, tưởng, hành thức rốt ráo bất sanh ?

Bạch Thế Tôn ! Nếu sắc là rốt ráo bất sanh, thì chẳng thể gọi là sắc dược. Nếu thọ, tưởng, hành, thức là rốt ráo bất sanh, thì chẳng thể gọi là thọ, tưởng, hành, thức được.

Bạch Thế Tôn ! Nếu hết thảy pháp là rốt ráo bất sanh, thì con có thể dạy Bát Nhã Ba La Mật cho Bồ Tát được chăng ? Nhưng nếu rốt ráo bất sanh, thì chẳng sao có được Bồ Tát hành Vô Thượng Bồ Đề.

Bạch Thế Tôn ! Nếu có Bồ Tát nào nghe các lời này, mà tâm chẳng chìm đắm, chẳng hối, chẳng kinh, chẳng hãi, chẳng sợ, thì phải biết đó là hạng Bồ Tát Ma Ha Tát thường hành Bát Nhã Ba La Mật.

Ngài Xá Lợi Phất hỏi ngài Tu Bồ Đề : Thưa ngài Tu Bồ Đề ! Xin ngài cho biết :

• Vì nhân gì mà ngài nói Bồ Tát quá khứ bất khả đắc, Bồ Tát hiện tại bất khả đắc, Bồ Tát vị lai bất khả đắc ?

• Vì nhân duyên gì mà ngài nói sắc vô biên … dẫn đến thức vô biên, nên Bồ Tát cũng vô biên ?

• Vì nhân duyên gì mà ngài nói sắc … dẫn đến thức là Bồ Tát ? Và nói sắc … dẫn đến thức bất khả đắc, nên Bồ Tát cũng bất khả đắc ?

• Vì nhân duyên gì mà ngài nói ở nơi hết thảy chỗ muốn tầm cầu Bồ Tát, thì cũng đều là bất khả đắc ? Và nói như vậy, thì phải dạy Bát Nhã Ba La Mật cho hạng Bồ Tát nào ?

• Vì nhân duyên gì mà ngài nói Bồ Tát chỉ là danh tự ?

• Vì nhân duyên gì mà ngài nói nếu ngã là danh tự, thì ngã là rốt ráo bất sanh ? Và nói nếu ngã là tự tánh không, thì các pháp cũng đều là tự tánh không ? Thế nào là sắc rốt ráo bất sanh … dẫn đến thế nào là thức rốt ráo bất sanh ?

Vì nhân duyên gì mà ngài nói sắc rốt ráo

• bất sanh, thì chẳng thể gọi là sắc … dẫn đến thức rốt ráo bất sanh, thì chẳng thể gọi là thức ?

• Vì nhân duyên gì mà ngài nói hết thảy pháp rốt ráo bất sanh, thì có thể dạy Bát Nhã Ba La Mật cho Bồ Tát được chăng ?

• Vì nhân duyên gì mà ngài nói nếu ly rốt ráo bất sanh, thì chẳng sao có được Bồ Tát hành Vô Thượng Bồ Đề ?

• Vì nhân duyên gì mà ngài nói nếu có Bồ Tát nào nghe lời nói này, mà tâm chẳng chìm đắm, chẳng hối, chẳng kinh, chẳng hãi, chẳng sợ, thì phải biết đó là hạng Bồ Tát Ma Ha Tát thường hành Bát Nhã Ba La Mật ?

Ngài Tu Bồ Đề đáp : Thưa ngài Xá Lợi Phất !

• Vì chúng sanh là vô sở hữu, nên Bồ Tát quá khứ bất khả đắc, Bồ Tát hiện tại bất khả đắc, Bồ Tát vị lai bất khả đắc.

• Vì chúng sanh là không, là ly, nên Bồ Tát quá khứ bất khả đắc.

• Vì năm ấm (từ sắc dẫn đến thức) là vô sở hữu, nên Bồ Tát quá khứ bất khả đắc.

Vì năm ấm tách là vô sở hữu, là không, là ly, nên Bồ Tát quá khứ bất khả đắc. Vì sao ? Vì trong tánh không, thì quá khứ hiện tại và vị lai đều bất khả đắc. Tánh không chẳng khác với Bồ Tát; tánh không chẳng khác với quá khứ. Nên biết rằng

• “tánh không”, “quá khứ” và “Bồ Tát” là những pháp chẳng phải hai, chẳng phải khác. Bởi vậy nên Bồ Tát quá khứ là bất khả đắc.

• Vì sáu pháp Ba La Mật là vô sở hữu, là không, là ly, nên Bồ Tát quá khứ bất khả đắc. Vì sao ? Vì trong tánh không, thì quá khứ, hiện tại và vị lai đều bất khả đắc. Tánh không chẳng khác với Bồ Tát; tánh không chẳng khác với quá khứ. Nên biết rằng “tánh không”, “quá khứ” và “Bồ Tát” là những pháp chẳng phải hai, chẳng phải khác. Bởi vậy nên Bồ Tát quá khứ là bất khả đắc.

• Vì nội không … dẫn đến vô pháp hữu pháp không là vô sở hữu, là không, là ly, nên Bồ Tát quá khứ bất khả đắc. Vì bốn niệm xứ … dẫn đến mười tám bất cộng pháp là vô sở hữu, là không, là ly, nên Bồ Tát quá khứ bất khả đắc. Vì sao ? Vì trong tánh không, thì quá khứ, hiện tại và vị lai đều bất khả đắc. Tánh không chẳng khác với Bồ Tát; tánh không chẳng khác với quá khứ. Nên biết rằng “tánh không”, “quá khứ” và “Bồ Tát” là những pháp chẳng phải hai, chẳng phải khác. Bởi vậy nên Bồ Tát quá khứ là bất khả đắc.

Vì hết thảy các tam muội, hết thảy các đà la ni đều là vô sở hữu, là không, là ly, nên Bồ Tát quá khứ bất khả đắc. Vì như pháp tánh thật thế, bất khả tư nghì tánh đều là vô sở hữu, là không,

• là ly, nên Bồ Tát quá khứ bất khả đắc. Vì Thanh Văn, Bích Chi Phật, Bồ Tát, Phật, đều là vô sở hữu, là không, là ly, nên Bồ Tát quá khứ bất khả đắc. Vì Vô Thượng Bồ Đề, Nhất Thiết Chủng Trí đều là vô sở hữu, là không, là ly, nên Bồ Tát quá khứ là bất khả đắc. Vì sao ? Vì trong tánh không, thì quá khứ, hiện tại và vị lai đều bất khả đắc. Tánh không chẳng khác với Bồ Tát; tánh không chẳng khác với quá khứ. Nên biết rằng “tánh không”, “quá khứ” và “Bồ Tát” là những pháp chẳng phải hai, chẳng phải khác. Bởi vậy nên Bồ Tát quá khứ là bất khả đắc.

Dẫn đến Bồ Tát hiện tại, Bồ Tát vị lai cũng đều là bất khả đắc cả.

LUẬN :

Hỏi : Trên đây nói Bồ Tát và Bồ Tát danh tự đều là bất khả đắc. Như vậy thì ngài Tu Bồ Đề vì ai mà nói Bát Nhã Ba La Mật ?

Đáp : Ngài Tu Bồ Đề là vị đại đệ tử của Phật, là bậc “Hành Không Đệ Nhất”. Ngài thường nói về pháp “không”, nên chỗ ngài nói ra đều y nơi “không môn”, nhằm làm lợi ích cho chúng sanh cả.

Trước đây chỉ có lược nói về Bồ Tát bất khả đắc. Nay rộng nói về nghĩa Bồ Tát bất khả đắc. Vì Bồ Tát là vô sở hữu, là không, là ly nên là bất khả đắc.

Nếu người tu hành quán các “pháp không” mà chẳng tuỳ thuận theo “vô tướng”, “vô tác”, nếu chẳng dùng “vô tác tâm” thì sẽ chẳng có muốn nghe, chẳng có muốn làm gì cả. Như vậy thì tự lợi còn chẳng muốn, huống nữa là lợi tha.

Bởi vậy nên phật dạy: Bồ Tát vào Bát Nhã Ba La Mật chẳng nên chấp ngã, chẳng nên phân biệt các pháp tướng, khi thật hành các thiện pháp. Các việc như vậy rất khó làm, nên người mới phát tâm thường nghĩ rằng: “nếu hết thảy pháp là vô ngã, thì tu các thiện pháp làm gì nữa?”. Hàng người này do nghe nói Bát Nhã Ba La Mật là “vô tâm tướng”, nên thường dễ sanh tâm nhàm chán.

Bởi nhân duyên vậy, nên ngài Tu Bồ Đề phải nói rõ: Ngã, từ trước đến nay vốn là không, chẳng phải trước có mà nay không.

Người tu hành phải biết rõ “ngã” bản lai là như vậy, từ nơi vốn là không, nay cũng là không, chẳng có gì mất mát cả. Bởi vậy nên chẳng có gì phải kinh, phải hãi, phải sợ cả.

Ví như cây đại thọ có gốc rễ bám sâu vào đất, chẳng có thể trong pmootj phen mà dùng rìu chặt để đốn hạ được. Người thợ rừng phải cưa phải chặt rất nhiều lần, lại phải đào bới đến tận sâu mới mong hạ được cây đến tận gốc rễ được.

Cũng như vậy, Bồ Tát nghe nói về pháp không chẳng phải chỉ mới nghe qua một lần mà liền đoạn sạch phiền não kiết sử, mà liền vào được “pháp không”.

Bởi nhân duyên vậy, nên ngài Tu Bồ Đề phải rộng giải để chúng hội được thâm hiểu.

Hỏi: Có pháp “Bồ Tát” ở trong ba đời chăng?

Đáp: Nên biết rằng: hiện tại chẳng phải là quá khứ,

cũng chẳng phải là vị lai. Quá khứ và vị lai đều do duyên hoà hợp đối đãi mà có và đều là không. Trước và sau đã là không thì hiện tại, ở chặng giữa cũng là không.

Lại nữa, nếu nói năm ấm là Bồ Tát, thì năm ấm cũng là rốt ráo không, là vô lượng vô biên, là đồng vị với vô vi pháp.

Bởi nhân duyên vậy, nên Bồ Tát quá khứ là bất khả đắc, Bồ Tát hiện tại là bất khả đắc, Bồ Tát vị lai cũng là bất khả đắc.

Hỏi: Nếu nói như vậy thì phải vì ai mà nói Bát Nhã Ba La Mật?

Nếu ở hết thảy xứ, ở hết thảy thời, ở hết thảy chủng mà Bồ Tát đều bất khả đắc thì còn nói Bát Nhã Ba La Mật với ai được nữa?

Lại nữa, nếu nói ngã là vô sở hữu, là rốt ráo không, là rốt ráo bất sanh... dẫn đến nói chúng sanh là không, nói năm ấm là không thì làm sao có Bồ Tát được nữa?

Đáp: Chúng sanh cũng như năm ấm là rốt ráo không, là rốt ráo bất sanh. Người nào biết rõ được như vậy là biết rõ Bồ Tát cũng là rốt ráo không, là rốt ráo bất sanh vậy.

Hỏi: Vì sao nói “Sắc rốt ráo bất sanh, thì chẳng thể gọi là sắc, dẫn đến nói thọ, tưởng, hành thức, rốt ráo bất sanh thì chẳng thể gọi là thọ, tưởng, hành thức”?

Đáp: Vì năm ấm là tướng của “sanh thân”, mà ở nơi “vô phân biệt tướng” thì năm ấm là rốt ráo bất sanh. Bởi vậy nên chẳng có thể dùng năm ấm để giáo hoá ai được cả.

Nếu có Bồ Tát nào nghe nói như vậy mà chẳng kinh, chẳng hãi, chẳng sợ thì phải biết đó là hạng Bồ Tát thường

hành Bát Nhã Ba La Mật.

Hỏi: Ngã và Bồ Tát cũng chỉ là một pháp, như vậy sao lẫy ngã để ví dụ cho Bồ Tát được?

Đáp: vào được Bát Nhã Ba La Mật là vào được hết thảy “pháp không”.

Người sơ học chẳng thể biết rõ được ý này, nên cho đó là không trơn. Bởi vậy nên người tu hành trước hết phải phân biệt tội phước, nhằm tu phước, xả tội, khiến được quả báo phước đức. Thế nhưng sau đó lại phải biết rõ phước đức cũng là vô thường. Vì phước đức là vô thường sẽ sanh khổ, nên người tu phải xả phước đức thế gian để cầu đạo niết bàn.

Nên biết rằng chấp ngã mà khởi sanh ra các phiền não, nhưng muốn tầm cầu các phiền não ở nơi 6 thức thì phiền não cũng là bất khả đắc. Vì sao? Vì phàm phu do chấp ngã mới điên đảo tầm cầu các tướng phiền não, còn người đã biết rõ được lý vô ngã thì chẳng còn bị phiền não trói buộc, thì mới dễ lãnh thọ được giáo pháp.

Lại nữa, nếu chỉ nói sắc là không thì người sơ cơ nghe như vậy rất khó được giải. Vì sao? Vì tuy tai nghe nói sắc là không mà mắt vẫn thường thấy sắc, khiến vẫn thường chấp sắc là thật có.

Bởi vậy nên người tu hành phải phá “ngã chấp” trước đã rồi sau đó mới phá “pháp chấp”.

Nên biết rằng các bậc đệ tử của Phật đã chứng được đạo rồi, đều đã tự chứng được “vô ngã”. Còn người chưa được đạo thì chỉ tin được “pháp không”, mà chưa thật tin nơi “vô ngã”. Bởi vậy nên kinh thường lấy “vô ngã” làm ví dụ khi nói về các pháp như huyễn.

Trên đây ngài Tu Bồ Đề nói hết thảy pháp là không, Bồ tát cũng là không, nên đã dùng “vô ngã” dụ cho bồ tát, cũng ví như dùng chất “thạch mật” để dụ cho nước “cam lồ” vậy.

Hỏi: ngài Xá Lợi Phất đã biết “không” tức là “vô ngã” rồi, vì sao nay còn hỏi nữa?

Đáp: Ngài Tu Bồ Đề là Thanh Văn, tự xét trí đức chưa được bằng chư đại bồ tất, nên trước phật ngài chẳng dám nói thâm nghĩa của Bát Nhã Ba La Mật, sợ hàng sơ học Bồ Tát khởi tâm nghi.

Ngài Xá Lợi Phất muốn đoạn nghi cho các vị tân học bồ tát đó nên mới nêu câu hỏi, để ngài Tu Bồ Đề rộng giải về nghĩa Bát Nhã Ba La Mật.

Do ngài Xá Lợi Phất chất vấn mà ngài Tu Bồ Đề phải khéo phân biệt chỗ thâm nghĩa của Bát Nhã Ba La Mật, khiến đại chúng sanh được tín tâm thanh tịnh.

Hỏi: Vì sao nói người nào nghe nói Bồ Tát quá khứ bất khả đắc, mà chẳng kinh, chẳng hãi, chẳng sợ là hạng người thường hành Bát Nhã Ba La Mật?

Đáp: Các hàng Thanh Văn từ khi mới vào đạo, dẫn đến khi được quả vị A La Hán, đều quán các pháp nhân

duyên, nhưng vẫn chưa triệt ngộ được “tánh không”. Còn các bậc Bích Chi Phật, thì tuy đã được đạo, mà vẫn chưa đầy đủ từ bi tâm.

Phải là người hành đầy đủ sáu pháp Ba La Mật, thâm nhập “pháp không”, mới đầy đủ từ bi tâm, mới được gọi là Bồ Tát ma Ha Tát.

Bởi nhân duyên vậy, nên mới đặt ra những danh xưng khác nhau, do công đức có sai khác nhau vậy.

Nên biết “ngã” và “chúng sanh” là chẳng phải hai, chẳng phải khác. Ví như trước cùng một sự việc, mà có người thọ khổ, có người thọ lạc, chỉ vì tâm trạng của mỗi người mỗi khác vậy.

Hỏi: Trước đây có nói “do nhân duyên chúng sanh không, mà bồ tát cũng không”. Nay ngài Tu Bồ Đề lại nói thêm “do nhân duyên chúng sanh không, nên bồ tát ở cả ba đời đều không.

Như vậy, nếu chẳng có Bồ Tát, thì năm ấm cũng vẫn có chăng?

Đáp: Vì muốn phá chấp ngã, mà nói chúng sanh là không, là vô ngã. Vì là vô ngã, nên năm ấm cũng là không. Ví như, khi người chết rồi, thì sắc thân sẽ tan rã, khiến năm ấm thân chẳng còn là vật ngã sở của người đó nữa. Bởi vậy nên nói năm ấm là không, dẫn đến Bồ Tát cũng là không.

Hỏi: Nếu nói năm ấm là không, thì “không” có phải là Bồ Tát chăng?

Đáp: “năm ấm không” chẳng phải bồ tát. Vì sao? Vì “không” là “vô sở hữu”, là “vô phân biệt”. Khi năm ấm ly tán,

thì chẳng còn có “năm ấm tánh”, nên cũng chẳng còn có Bồ Tát nữa?

Lại nữa, nếu năm ấm là không, Bồ Tát là không, thì ba đời cũng là không. Người tu hành phải quán năm ấm thân là không, sáu Ba La Mật là không, Bồ Tát pháp là không, dẫn đến Bồ Tát cũng là không.

Phật nói nhân duyên các pháp đều không, nên “không” chẳng khác Bồ Tát, Bồ Tát chẳng khác “không”. Như vậy, Bồ Tát là không, Bồ Tát pháp là không, ba đời cũng là không. Những pháp này chẳng phải hai, chẳng phải khác.

Sáu Ba La mật, dẫn đến Nhất Thiết Chủng Trí cũng đều là như vậy. Người hành được các pháp như vậy, gọi là Bồ Tát Ma Ha Tát.

Các hàng Thanh Văn và Bích Chi Phật, nếu vào được pháp không thì cũng sẽ được như chư Phật và chư Bồ Tát, cũng sẽ biết rõ rằng tất cả Thanh Văn, Bích Chi Phật, Phật đều là bất khả đắc cả.

Kinh:

Thưa ngài Xá Lợi Phật! Sắc ví như hư không, dẫn đến thức cũng ví như hư không. Vì sao? Vì hư không chẳng có biên bờ, chẳng có chặng giữa. Do vì biên bờ và chặng giữa đều bất khả đắc, nên mới có tên gọi là hư không, mới có danh pháp hư không vậy.

Cũng như vậy, sắc.... dẫn đến thức cũng chẳng có biên bờ, chẳng có chặng giữa. Do vì biên bờ và chặng giữa đều bất khả đắc, hên sắc là không, dẫn đến thức là không. Trong “tánh không” đó chẳng có biên bờ, chẳng có chặng giữa.

Bởi nhân duyên vậy, nên nói sắc là vô biên, thì bồ tát cũng vô biên, dẫn đến nói thức vô biên thì bồ tát cũng vô biên.

Bốn niệm xứ dẫn đến mười tám bất cộng pháp cũng đều là như vậy.

Thưa ngài Xá Lợi Phất! Sắc và sắc tướng là không.... dẫn đến thức và thức tướng là không, Đàn Ba La Mật và Đàn Ba La Mật tướng là không... dẫn đến Bát Nhã Ba La Mật và Bát Nhã Ba La Mật tướng là không, nội không và nội không tướng là không... dẫn đến vô pháp hữu pháp không và vô pháp hữu pháp không tướng là không, bốn niệm xứ và bốn niệm xứ tướng là không... dẫn đến mười tám bất cộng pháp và mười tám bất cộng pháp tướng là không, như pháp tánh thật tế và như pháp tánh thật tế tướng là không, bất khả tư nghì tánh và bất khả tư nghì tánh tướng là không, tam muội môn và tam muội môn tướng là không, đà la ni môn và đà la ni môn tướng là không, Nhất Thiết Chủng Trí và nhất Thiết Chủng Trí tướng là không, Thanh Văn Thừa và Thanh Văn thừa tướng là không, Bích Chi Phật thừa và Bích Chi Phật

thừa tướng là không, Bồ Tát thừa và Bồ Tát thừa tướng là không, dẫn đến Phật thừa và Phật thừa tướng là không.

Trong “tánh không” thì sắc dẫn đến thức đều bất khả đắc. Bởi nhân duyên vậy, nên nói sắc là Bồ Tát.... dẫn đến nói thức là Bồ Tát cũng đều bất khả đắc cả.

Thưa ngài Xá Lợi Phất! Sắc ở trong sắc là bất khả đắc, thọ ở trong sắc là bất khả đắc, sắc ở trong thọ là bất khả đắc, thọ ở trong tưởng là bất khả đắc, thọ và tưởng ở trong sắc là bất khả đăc, hành ở tron hành là bất khả đắc, hành ở trong thức là bất khả đắc, thức ở trong thức là bất khả đắc, thức ở trong sắc, thọ, tưởng và hành là bất khả đắc.

Lại nữa, nhãn ở trong nhãn là bất khả đắc, nhãn ở trong nhĩ là bất khả đắc, nhĩ ở trong nhĩ là bất khả đắc, nhĩ ở trong nhãn là bất khả đắc nhĩ ở trong tỷ là bất khả đắc, tỷ ở trong tỷ là bất khả đắc, tỷ ở trong nhãn và nhĩ là bất khả đắc, tỷ ở trong thiệt là bất khả đắc, thiệt ở trong thiệt là bất khả đắc, thiệt ở trong nhãn, nhĩ, tỷ là bất khả đắc, thân ở trong thân là bất khả đắc, thân ở trong nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt là bất khả đắc, thân ở trong ý là bất khả đắc, ý ở trong ý là

bất khả đắc, ý ở trong nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt và thân là bất khả đắc.

Dẫn đến sáu trần, sáu thức, sáu xúc, sáu xúc nhân duyên sanh thọ cũng đều là như vậy.

Đàn Ba La mật... dẫn đến Bát Nhã Ba La Mật, nội không.... dẫn đến vô pháp hức pháp không, bốn niệm xứ... dẫn đến mười tám bất cộng pháp, hết thảy các tam muội môn, hết thảy các đà la ni môn, tánh pháp... dẫn đến Bích Chi Phật pháp, sơ địa... dẫn đến thập địa, nhất thiết trí, đạo chủng trí, nhất thiết chủng trí cũng đều là như vậy.

Tu Đà Hoàn.. dẫn đến A La Hán, Bích Chi Phật, Bồ Tát, Phật cũng đều là như vậy.

Vì sao? Vì Bồ Tát ở trong Bồ Tát là bất khả đắc, Bát Nhã Ba La Mật ở trong Bát Nhã Ba La Mật là bất khả đắc, Bát Nhã Ba La Mật ở trong Bồ Tát là bất khả đắc, Bồ Tát ở trong Bát Nhã Ba La Mật là bất khả đắc, giáo hóa vô sở hữu ở trong Bát Nhã Ba La Mật là bất khả đắc, gioá hoá vô sở hữu ở trong giáo hoá là bất khả đắc, Bồ Tát và Bát Nhã Ba La Mật ở trong giáo hoá vô sở hữu là bất khả đắc.

Hết thảy các pháp đều là vô sở hữu, là bất khả đắc. Bởi nhân duyên vận, nên ở nơi hết thảy xứ, nơi hết thảy thời, nơi hết thảy chủng, Bồ Tát đều là bất khả đắc.

Như vậy chẳng có hạng bồ tát nào để dạy Bát

Nhã Ba La Mật cả.

Thưa ngài Xã Lợi Phất! Sắc là giả danh, dẫn đến thức là giả danh, sắc giả danh chẳng phải là sắc... dẫn đến thức giả danh chẳng phải là thức. Vì sao? Vì danh và danh tướng đều là tánh không. Nếu danh và danh tướng đều là không thì Bồ tát chẳng phải Bồ Tát. Bởi nhân duyên vậy, nên Bồ tát chỉ là giả danh. Đàn Ba La Mật chỉ là danh tự. Trong danh tự chẳng có Đàn Ba La mật, trong Đàn Ba La Mật chẳng có danh tự. Dẫn đến Bát Nhã Ba La mật chỉ là danh tự, trong danh tự chẳng có Bát Nhã Ba La Mật, trong Bát Nhã Ba La Mật chẳng có danh tự. Bởi nhân duyên vậy, nên Bồ Tát chỉ là giả danh.

Nội không chỉ là danh tự, trong danh tự chẳng có nội không, trong nội không chẳng có danh tự. Dẫn đến vô pháp hữu pháp không chỉ là danh tự, trong danh tự chẳng có vô pháp hữu pháp không, trong vô pháp hữu pháp không chẳng có danh tự. Bởi nhân duyên vậy, nên Bồ Tát chỉ là giả danh.

Bốn niệm xứ dẫn đến mười tám bất cộng pháp chỉ là danh tự, các tam muội môn, các đà la ni môn... dẫn đến Nhất Thiết Chủng Trí chỉ là danh tự. Bởi nhân duyên vậy, nên bồ tát chỉ là giả danh.

Thưa ngài Xá Lợi Phất! Ngã rốt ráo bất khả đắc, thì làm sao mà có sanh được. Dẫn đến tri giả, kiến giả rốt ráo bất khả đắc, thì làm sao mà có sanh được.

Nhãn dẫn đến ý, nhãn thức dẫn đến ý thức, nhãn xúc dẫn đến ý xúc, nhãn xúc nhân duyên sanh thọ... dẫn đến ý xúc nhân duyên sanh thọ đều rốt ráo bất khả đắc, thì làm sao mà có sanh được.

Đàn Ba La mật... dẫn đến Bát Nhã Ba La Mật rốt ráo bất khả đắc, thì làm sao mà có sanh được.

Bốn niệm xứ... dẫn đến mười tám bất cộng pháp rốt ráo bất khả đắc, thì làm sao mà có sanh được.

Các tam muội môn, các đà la ni môn... dẫn đến nhất thiết chủng trí rốt ráo bất khả đắc, thì làm sao mà có sanh được.

Thanh Văn, Bích Chi Phật, bồ tát, Phật rốt ráo bất khả đắc thì làm sao mà có sanh được.

Lại nữa, nếu có pháp trước thì mới có pháp sau sanh. Nay pháp thể vốn là không thì làm sao mà có sanh được. Bởi nhân duyên vậy, nên nói ngã cùng hết thảy pháp đều là rốt ráo bất sanh.

Luận:

Hỏi: Tâm và tâm sở là vô hìn, nên chẳng có thể thấy được. Còn sắc có tướng, có hình thì sao cũng nói sắc là vô biêhn?

Đáp: vì sắc pháp là vô sở xứ, nên là vô sắc, là bất khả đắc, là vô biên vậy.

Do có trù lượng, có chấp xa gần, nặng nhẹ... mà phàm phu mới nói sắc có biên bờ.

Phật dạy bốn đại đều là vô sở xứ nên chẳng có biên bờ. Vì sao? Vì chẳng có thể dùng năm thức mà trù lượng về các đại được, chẳng có thể dùng đấu, dùng cân... mà đo lượng các đại được. Bởi vậy nên nối sắc là vô biên.

Lại nữa, sắc quá khứ bất khả đắc, sắc hiện tại bất khả đắc, sắc vị lai bất khả đắc, nên nói sắc là vô biên, chẳng có bờ trước, chẳng có bờ sau, chẳng có chặng giữa.

Lại nữa, biên bờ của sắc chỉ là giả danh. Đây là do phân biệt mà có. Nếu sắc tán hoại thì biên bờ là bất khả đắc. Vì sao? Vì các pháp chẳng có định tướng vậy.

Lại nữa, vô vi pháp là bất sanh, bất diệt, nên khi quán được sắc là không, thì biết rõ vô số, vô lượng, vô biên sắc pháp cũng đều là không, cũng đều ví như hư không, cũng đồng là tướng vô vi vậy.

Như vậy, Bồ Tát cũng như hết thảy pháp đều là bất khả đắc.

Bởi vậy nên nói năm ấm vô biên, thì Bồ Tát cũng vô biên, bốn niệm xứ dẫn đến mười tám bất cộng pháp vô biên, thì bồ tát cũng vô biên.

Nên biết, do tâm phân biệt mà giả thi thiết ra các pháp, lại do năm ấm là vô số, vô lượng, vô biên, là bất khả đắc nên chẳng thể nói sắc.. dẫn đến thức là Bồ Tát được.

Lại cũng nên biết, nếu ly các tâm sở pháp, thì sắc chỉ là vô tình, chỉ ví như cây cỏ gạch ngói... nên chẳng thể gọi sắc là Bồ Tát được. Trái lại nếu tâm và tâm sở ly sắc thân thì chẳng có chỗ y chỉ, nên cũng chẳng thể gọi sắc là bồ tát được.

Bồ tát quán sáu pháp Ba La Mật, ba mươi bảy Phẩm Trợ Đạo, mười tám không, mười lực, mười tám bất cộng pháp, như pháp tánh thật tế, bất khả tư nghì tánh, ba giải thoát môn, hết thảy các tam muội môn và đà la ni môn, đạo chủng trí, nhất thiết trí, nhất thiết chủng trí, ba thừa pháp... đều là tự tướng không cả.

Bồ tát lại quán ba pháp Ba La Mật và sáu pháp Ba La Mật tướng, năm ấm và năm ấm tướng, mười hai nhập và mười hai nhập tướng, mười tám giới và mười tám giới tướng... dẫn đến quán nhất thiết trí và nhất thiết trí tướng, nhất thiết chủng trí và nhất thiết chủng trí tướng, quán Thanh Văn và Thanh Văn tướng, Bích Chi Phật và Bích Chi Phật tướng, Bồ Tát và Bồ Tát tướng, Phật và Phật tướng đều là tự tướng không cả.

Người tu hành quán thường, quán vô thường có thể vào được một môn, hai môn... dẫn đến vào được vô lượng môn, được Nhất Thiết Chủng Trí. Tuy nhiên nếu muốn tầm cầu Bồ Tát, thì Bồ Tát là bất khả đắc. Vì sao? Vì ngay “tự pháp” đã là không thì “tha pháp” cũng là không.

Như trên đã nói: Sắc ở trong sắc là bất khả đắc, thọ ở trong thọ là bất khả đắc, sắc ở trong thọ là bất khả đắc, thọ ở trong sắc là bất khả đắc... dẫn đến Bát Nhã Ba La Mật ở trong Bát Nhã Ba La Mật là bất khả đắc, giáo hoá ở trong giáo hoá là bất khả đắc. Vì sao? Vì Bồ Tát chỉ là danh tự. Đã là danh tự thì Bồ Tát cũng như năm ấm là tán hoại, là tịch diệt, là như hư không vậy.

Bởi nhân duyên vậy, nên nói Bồ tát chỉ là giả danh. Ví như nhà huyễn thuật hoá tác ra các huyễn vật, huyễn sự, rồi dùng các danh tự mà đặt tên cho các sự vật ấy.

Ngài Tu Bồ Đề nói với ngài Xá Lợi Phất rằng: Chẳng phải chỉ riêng Bồ Tát là giả danh, mà năm ấm cũng là giả danh. Trong giả danh thì tướng của “giả danh pháp” ấy là bất khả đắc. Đây là xét về đệ nhất nghĩa vậy.

Bởi nhân duyên vậy, nên nói bồ tát là phi bồ tát. Người thật hành sáu pháp Ba La Mật, được nhất thiết chủng trí gọi là Bồ Tát. Nhưng Bồ Tát cũng như Bồ Tát pháp cũng đều là danh tự, là không, là vô sở hữu.

Hết thảy các pháp đều bình đẳng tánh. Thế nhưng người thế gian đã gượng ép đặt cho mỗi pháp một tên riêng, mà chẳng biết rằng hết thảy các pháp đều do duyên hoà hợp sanh, và đều chẳng phải thật có.

Trước đây đã nói ngã và danh tự ngã là rốt ráo bất say. Nay ngài Tu Bồ Đề nói rõ về “chúng sanh không” và “pháp không”, nhằm phá các chấp về ngã và pháp. Vì sao? Vì ngã bất khả đắc... dẫn đến tri giả, kiến giả bất khả đắc, nên chẳng làm sao mà có sanh được, sắc... dẫn đến thức bất khả đắc, nên chẳng làm sao mà có sanh được, nhãn... dẫn đến ý bất khả đắc, nên chẳng chẳng làm sao mà có sanh được, nhãn thức... dẫn đến ý thức bất khả đắc, nên chẳng làm sao mà có sanh được, nhãn xúc... dẫn đến ý xúc bất khả đắc, nên chẳng làm sao mà có sanh được, nhãn xúc nhân duyên sanh thọ... dẫn đến ý xúc nhân duyên sanh thọ bất khả đắc, nên chẳng làm sao mà có sanh được, các tam muội, các đà la ni... dẫn đến Thanh Văn, Bích Chi Phật, Bồ Tát, Phật đều bất khả đắc, nên chẳng làm sao mà có sanh được. Vì sao? Vì nếu các pháp

trước mà có, thì mới có thể nói có các pháp sau sanh ra được. Do vì pháp thể vốn đã là không thì chẳng có thể nói có pháp tự sanh ra được vậy.

KINH:

Thưa ngài Xá Lợi Phất!

* Vì sao ngã và các pháp đều là tự tánh không?

- Ngã và các pháp đều do duyên hoà hợp sanh, nên là tự tánh không. Sắc... dẫn đến thức do duyên hoà hợp sanh, nên là tự tánh không. Sắc... dẫn đến pháp do duyên hoà hợp sanh, nên là tự tánh không. Nhãn... dẫn đến ý do duyên hoà hợp sanh, nên là tự tánh không.

Nhãn xúc nhân duyên sanh thọ... dẫn đến ý xúc nhân duyên sanh thọ do duyên hoà hợp sanh, nên là tự tánh không. Địa chủng... dẫn đến thức chủng do duyên hoà hợp sanh, nên là tự tánh không. Đàn Ba La Mật... dẫn đến Bát Nhã Ba La Mật do duyên hoà hợp sanh, nên là tự tánh không. Bốn niệm xứ... dẫn đến mười tám bất cộng pháp do duyên hoà hợp sanh, nên là tự tánh không.

* Vì sao các pháp vô thường mà chẳng đoạn diệt?

Sắc... dẫn đến thức là vô thường, mà chẳng đoạn diệt. Cũng như vậy, hết thảy pháp đều là vô thường mà chẳng đoạn diệt. Do vì “vô thường tướng” cũng tức là “động tướng”, là “không tướng” vậy. Bởi nhân duyên vậy, nên nói hết thảy pháp đều là vô thường mà chẳng đoạn diệt.

* Vì sao các pháp là phi thường, phi diệt?

- Sắc... dẫn đến thức là phi thường, phi diệt. Cũng như vậy, hết thảy pháp đều là phi thường, phi diệt. Do vì tánh của các pháp tự là như vậy nên nói hết thảy pháp đều là phi thường và cũng là phi diệt.

* Vì sao các pháp là rốt ráo bất sanh?

- Sắc... dẫn đến thức là phi tác pháp, là chẳng phải pháp được tạo tác ra. Cũng như vậy, hết thảy pháp đều là phi tác pháp, đểu chẳng phải pháp được tạo tác ra. Do vì tác giả là bất khả đắc, chẳng có tác giả làm ra các pháp, nên nói hết thảy pháp là rốt ráo bất sanh.

* Vì sao sắc rốt ráo bất sanh, thì chẳng phải là sắc... dẫn đến thức rốt ráo bất sanh thì chẳng phải là thức?

- Sắc là tánh không... dẫn đến thức là tánh không. Tánh không không có nghĩa là vô sanh, vô trú, vô dị, vô diệt.

Cũng như vậy, nhãn... dẫn đến ý, nhãn thức... dẫn đến ý thức, nhãn xúc... dẫn đến ý xúc, nhãn xúc nhân duyên sanh thọ... dẫn đến ý xúc nhân duyên

sanh thọ đều là tánh không, và tánh không có nghĩa là vô sanh, vô trú, vô dị, bô diệt.

Bởi nhân duyên vậy, nên nói sắc rốt ráo bất sanh thì chẳng phải là sắc... dẫn đến thức rốt ráo Bát Nhã Ba La Mật sanh thì chẳng phải là thức.

*Vì sao nói nếu các pháp rốt ráo bất sanh, thì có nên dạy Bát Nhã Ba La Mật cho Bồ Tát chăng?

-Rốt ráo bất sanh tức là Bát Nhã Ba La Mật, Bát Nhã Ba La Mật tức là rốt ráo bất sanh. Rốt ráo bất sanh và Bát Nhã Ba La Mật là chẳng phải hai, chẳng phải khác.

Bởi nhân duyên vậy, nên tôi bạch Phật: nếu các pháp rốt ráo là bất sanh thì có nên dạy Bát Nhã Ba La Mật cho Bồ Tát chăng?

* Vì sao nói ly rốt ráo bất sanh thì chẳng có Bồ Tát hành Vô Thượng Bồ Đề?

- Bồ Tát hành Bát Nhã Ba La Mật chẳng thấy rốt ráo bất sanh khác với Bát Nhã Ba La Mật, chẳng thấy rốt ráo bất sanh khác với Bồ Tát. Vì sao? Vì rốt ráo bất sanh, Bát Nhã Ba La Mật và Bồ Tát là những pháp chẳng phải hai, chẳng phải khác.

Bồ Tát cũng chẳng thấy rốt ráo bất sanh khác với sắc, thọ, tưởng, hành, thức dẫn đến chẳng thấy rốt ráo bất sanh khác với nhất thiết chủng trí. Vì sao? Vì rốt ráo bất sanh, sắc, thọ, tưởng, hành, thức... dẫn đến nhất thiết chủng trí là những pháp chẳng phải hai, chẳng phải khác.

Bởi nhân duyên vậy nên nói ly rốt ráo Bát Nhã Ba La Mật sanh thì chẳng có Bồ Tát hành Vô Thượng Bồ Đề.

*Vì sao nói nếu Bồ Tát nào nghe nói lời này mà chẳng kinh, chẳng hãi, chẳng sợ thì đó là Bồ Tát Ma ha Tát hành Bát Nhã Ba La Mật?

- Bồ Tát Ma ha Tát hành Bát Nhã Ba La Mật chẳng thấy có tướng hay biết về các pháp, vì biết rõ các pháp đều là như mộng, như huyễn, như diệm, như ảnh, như hoá.

Bởi nhân duyên vậy, nên Bồ Tát nghe nói các pháp này mà chẳng kinh, chẳng hãi, chẳng sợ.

Luận:

Theo như trên đây, thì Bồ Tát biết rõ các pháp đều là tự tướng không, nên dùng tánh không để pháp các chấp về tự tướng của các pháp.

Ngài Tu Bồ Đề nói: các pháp do duyên hoà hợp sanh, nên đều là tự tướng không. Do năm ấm hoà hợp mà có Bồ Tát, có Bồ Tát danh tự, có Bồ Tát hành sáu pháp Ba La Mật, có Bồ Tát hành các thiện pháp... Thế nhưng, hết thảy các pháp đều chỉ là giả danh, đều là tự tướng không cả.

Ví như, mắt thấy cảnh, phải hội đủ các duyên hoà hợp như: Nhãn căn duyên sắc trần phải nương vào ánh sáng, phải có đủ khoảng hư không, lại phải có thêm bao nhiêu thứ duyên khác, mới thành tựu được sự thấy. Bởi vậy nên nói “pháp thấy” là rốt ráo không, là như mộng, như huyễn. Dẫn đến hết thảy các pháp cũng đều là như mộng, như huyễn cả.

Lại nữa, nên biết hết thảy pháp đều chẳng phải thường (vô thường), chẳng phải đoạn (vô đoạn). Nói vô thường là nhằm phá chấp thường, còn nói vô đoạn là nhằm phá chấp đoạn.

Chấp “thường còn” và chấp “đoạn diệt” đều là các kiến chấp điên đảo. Nếu Bồ Tát biết rõ các pháp như vậy, thì vào được “thật tướng môn”, nên Ngài Tu Bồ Đề nói: vô thường tướng là động tướng, là không tướng vậy.

Lại nữa, nên biết năm ấm là rốt ráo bất sanh, vì tướng sanh là bất khả đắc; dẫn đến năm ấm chẳng phải là tác pháp, vì tác giả là bất khả đắc. Vì sao? Vì sắc là phi sắc, là chẳng phải sắc... dẫn đến thức là phi thức, là chẳng phải thức.

Nơi đây, ngài Tu Bồ Đề muốn nói: Sắc do duyên hoà hợp sanh là tự tướng không, là vô tướng, là pháp vô sanh, vô trú, vô dị, vô diệt. Dẫn đến thọ, tưởng, hành, thức cũng đều là như vậy cả.

Lại nữa, tướng bất sanh chẳng phải là tướng hữu vi nên pháp vô sanh nhiếp về vô vi pháp. Hết thảy các pháp cũng đề rốt ráo bất sanh như vậy cả.

Hỏi: nếu các pháp là rốt ráo bất sanh thì còn dạy Bát Nhã Ba La Mật cho ai được nữa?

Đáp: rốt ráo bất sanh chính là thật tướng pháp. Mà thật tướng pháp chính là Bát Nhã Ba La Mật vậy.

Hỏi: Bồ Tát cũng rốt ráo bất sanh. Như vậy làm sao mà giáo hoá Bát Nhã Ba La Mật cho Bồ Tát được?

Đáp: Nếu ly rốt ráo bất sanh mà có Bồ Tát thì mới nói có pháp Bát Nhã Ba La Mật để giáo hoá cho Bồ Tát. Vì sao? Vì rốt ráo bất sanh, Bát Nhã Ba La Mật và Bồ Tát là những pháp căhngr phải hai, chẳng phải khác.

Hỏi: nếu như vậy thì vì sao còn dạy cho người hành đạo phải ly rốt ráo bất sanh?

Đáp: như trên đây đã nói: nếu Bồ Tát nào nghe nói lời này mà chẳng kinh, chẳng hãi, chẳng sợ, thì phải biết đó là Bồ Tát Ma Ha Tát đã vào được thật tướng của các pháp. Ở trong đó, Bồ Tát chẳng còn thấy có chúng sanh, chẳng còn thấy ngã, dẫn đến chẳng còn thấy tri giả, kiến giả, chẳng còn thấy có người thuyết pháp, có người nghe pháp, chẳng có thấy có tà thuyết, có chánh thuyết. Vì sao? Vì đã biết rõ hết thảy các pháp đều do duyên hoà hợp sanh, khi hội đủ duyên hoà hợp thì có sanh, khi các duyên ly tán thì là diệt. Bồ Tát biết rõ hết thảy các pháp đều là hư vọng, là hư huyễn, là chẳng có định tướng, là bất sanh, bất diệt. Bởi vậy nên dù phải chết cấp thời, dù phải đoạ vào địa ngục, Bồ Tát vẫn giữ tâm bất động, chẳng hề sanh sợ hãi.

Ví như người nằm mộng thấy bao nhiêu cảnh tượng kinh hoàng, sanh tâm sợ hãi, nhưng khi vừa tỉnh mộng là liền biết rõ cảnh trong mộng chỉ là hư vọng, khiến các nỗi sợ hãi liền tan biến. Cũng như vậy, người tu hành khi còn vọng tâm, còn bị các pháp thế gian trói buộc thì vẫn còn sợ hãi. Nhưng khi đã vào được thật tướng pháp rồi, thì sẽ biết rõ các sự việc diễn biến trong thế gian chỉ là những cảnh mộng dài, tương tục nối tiếp, biết rõ hết thảy các

cảnh ở thé gian chỉ là hư vọng, chẳng thật có. Lúc bấy giờ thì chẳng còn sợ hãi nữa.

KINH:

Lúc bấy giờ, ngài Tu Bồ Đề bạch phật: Bạch Thế Tôn! Khi thật hành Bát Nhã Ba La Mật, Bồ Tát Ma Ha Tát quán các pháp như vậy nên chẳng thọ sắc, chẳng thấy sắc, chẳng trú sắc, chẳng chấp sắc, chẳng nói đó là sắc. Đối với thọ, tưởng, hành, thức cũng đều là như vậy.

Đối với nhãn... dẫn đến đối với ý, Bồ Tát cũng chẳng thọ, chẳng thấy, chẳng trú, chẳng chấp, chẳng nói đó là nhãn... dẫn đến chẳng nói đó là ý.

Đối với Đàn Ba La Mật... dẫn đến Bát Nhã Ba La Mật, Bồ Tát cũng chẳng thọ, chẳng thấy, chẳng trú, chẳng chấp, chẳng nói đó là Đàn Ba La Mật... dẫn đến chẳng nói đó là Bát Nhã Ba La Mật.

Đối với nội không.... dấn đến đối với vô pháp hữu pháp không, Bồ Tát cũng chẳng họ, chẳng thấy, chẳng trú, chẳng chấp, chẳng nói đó là nội không... dẫn đến chẳng nói đó là vô pháp hữu pháp không.

Đối với bốn niệm xứ... dẫn đến đối với mười tám bất cộng pháp, Bồ Tát cũng chẳng thọ, chẳng thấy, chẳng trú, chẳng chấp, chẳng nói đó là bốn niệm xứ, dẫn đến

chẳng niệm đó là mười tám bất cộng pháp.

Đối với các tam muội môn, các đà la ni môn... dẫn đến đối với nhất thiết chủng trí, Bồ Tát cũng chẳng thị, chẳng thấy, chẳng trú, chẳng chấp, chẳng nói đó là tam muội môn, là đà la ni môn... dẫn đến chẳng nói đó là nhất thiết chủng trí.

Bạch Thế Tôn! Khi thật hành Bát Nhã Ba La Mật, Bồ Tát Ma Ha Tát chẳng thấy sắc... dẫn đến chẳng thấy nhất thiết chủng trí. Vì sao?

Sắc chẳng sanh thì chẳng phải sắc... dẫn đến thức chẳng sanh thì chẳng phải thức.

Nhãn chẳng sanh thì chẳng phải nhãn... dẫn đến ý chẳng sanh thì chẳng phải ý.

Đàn Ba La Mật chẳng sanh thì chẳng phải Đàn Ba La Mật... dẫn đến Bát Nhã Ba La Mật chẳng sanh thì chẳng phải Bát Nhã Ba La Mật.

Nội không chẳng sanh thì chẳng phải là nội không... dẫn đến vô pháp hữu pháo không chẳng sanh, thì chẳng phải là vô pháp hữu pháp không.

Vì sao?

-Sắc chẳng sanh là chẳng phải hai, chẳng phải khác... dẫn đến thức chẳng sanh là chẳng phải hai, chẳng phải khác. Nhãn chẳng sanh là chẳng phải hai, chẳng phải khác... dẫn đến ý chẳng sanh là chẳng phải hai, chẳng phải khác. Đà Ba

La Mật chẳng sanh là chẳng phải hai, chẳng phải khác... dẫn đến Bát Nhã Ba La Mật chẳng sanh là chẳng phải hai, chẳng phải khác. Nội không chẳng sanh là chẳng phải hai, chẳng phải khác... dẫn đến vô pháp hữu pháp không chẳng sanh là chẳng phải hai, chẳng phải khác.

Bạch Thế Tôn! Bốn niệm xứ chẳng sanh, thì chẳng phải là bốn niệm xứ... dẫn đến mười tám bất cộng pháp chẳng sanh thì chẳng phải là mười tám bất cộng pháp. Pháp như, pháp tánh, thật tế, bất khả tư nghì tánh... dẫn đến chẳng phải là nhất thiết chủng trí. Vì sao?

- Vì bốn niệm xứ chẳng sanh... dẫn đến nhất thiết chủng trí chẳng sanh là chẳng phải hai, chẳng phải khác.

Bạch Thế Tôn, Các pháp bất sanh (chẳng sanh) là chẳng phải đồng cũng chẳng phải khác. Bởi vậy nên pháp bất sanh (chẳng sanh) là phi pháp (chẳng phải pháp). sắc bất sanh là phi sắc... dẫn đến nhất thiết chủng trí bất sanh là phi nhất thiết chủng trí.

Bạch Thế Tôn! Sắc chẳng diệt thì chẳng phải là sắc... dẫn đến thức chẳng diệt thì chẳng phải là thức. Nhãn chẳng diệt thì chẳng phải là nhãn... dẫn đến ý chẳng diệt thì chẳng phải là ý. Đàn Ba La Mật chẳng diệt thì chẳng phải là Đàn Ba La Mật...

dẫn đến Bát Nhã Ba La Mật chẳng diệt thì chẳng phải là Bát Nhã Ba La Mật. Nội không chẳng diệt thì chẳng phải là nội không... dẫn đến vô pháp hữu pháp không chẳng diệt thì chẳng phải là vô pháp hữu pháp không. Bốn niệm xứ chẳng diệt thì chẳng phải là bốn niệm xứ... dẫn đến mười tám bất cộng pháp chẳng diệt thì chẳng phải là mười tám bất cộng pháp. Pháp như, pháp tánh, thật tế, bất khả tư nghì tánh chẳng diệt thì chẳng phải là pháp như, pháp tánh, thật tế, bất khả tư nghì tánh... dẫn đến nhất thiết chủng trí chẳng diệt thì chẳng phải là nhất thiết chủng trí.

Bạch Thế Tôn! Các pháp bất diệt (chẳng diệt) là chẳng phải đồng cũng chẳng phải khác. Bơi vậy nên pháp bất diệt (chẳng diệt) là phi pháp (chẳng phải pháp): sắc bất diệt là phi săc... dẫn đến nhất thiết chủng trí bất diệt là phi nhất thiết chủng trí.

Bạch Thế Tôn! Pháp bất sanh, bất diệt là phi pháp. Vì sao? Vì hết thảy các pháp, sắc... dẫn đến nhất thiết chủng trí đều nhập vào trong “pháp số bất nhị".

LUẬN:

Theo lời kinh trên đây, ngài Tu Bồ Đề muốn nói rằng: nếu Bồ Tát quán năm ấm đều là không, thì sẽ hành được năm chánh quán, có nghĩa là chẳng thọ, chẳng thấy, chẳng trú, chẳng chấp năm ấm và chẳng nói đó là năm ấm.

Bồ Tát biết rõ năm ấm là vô thường, là nơi khởi sanh ra các phiền não thiêu đốt thân, não loạn tâm, nên chẳng thủ năm ấm tướng, cũng chẳng chấp năm ấm tướng.

Chẳng phải chỉ quán năm ấm là vô thường, mà Bồ Tát còn quán năm ấm là không, nên chẳng chấp năm ấm tướng, chẳng trú trong năm ấm tướng, chẳng trú trong năm ấm, chẳng y chỉ nơi năm ấm.

Vì sao? Vì khi đã biết rõ năm ấm là không mà mống tâm chấp “tánh không” ấy, thì liền bị các phiền não quáy nhiễu. Chỉ một niệm cấu, Bồ Tát còn chẳng khởi huống nữa là chấp đắm thân tâm. Bồ Tát biết rõ thân tâm là nguồn gốc của bao nhiêu nghiệp tội:

• Thân thì chịu đói khát, nóng lạnh, chịu cảnh già, bệnh, chết.

• Tâm thì chứa nhóm vô thường lượng ưu bi khổ não, tật đố, sân si, dẫn sanh vô lượng vô biên tội lỗi, khiến chúng sanh phải trôi lăn mãi trong các nẻo đường sanh tử. Vì chúng không sanh chẳng biết ró các pháp đề là vô thường, khổ, không, vô ngã nên chẳng hề có được tự tại.

Bồ Tát ở nơi “không môn” mà chẳng chắp “không”, cũng chẳng rơi vào các tà kiến, chấp về đoạn và thường, chẳng nói năm ấm là định pháp, dẫn đến chẳng nói nhất thiết chủng trí là định pháp, vì biết rõ các pháp đều chẳng có định tướng.

Vì sao? Vì ở nơi năm ấm mà hành năm chánh quán thì sẽ biết rõ năm ấn tướng là vô thường sanh tướng, là nhất tướng, là vô tướng... dẫn đến hết thảy các pháp tướng cũng đều là vô sanh tướng, là nhất tướng, là vô tướng cả.

Lại nữa, vô sanh cùng Bát Nhã Ba La Mật là chẳng phải hai, chẳng phải khác. Khi vào được vô sanh tâm là vào được Bát Nhã Ba La Mật, và ngược lại, vào được Bát Nhã Ba La Mật là vào được vô sanh tâm.

Các pháp đã là vô sanh tướng, thì cũng là vô diệt tướng, nên vô sanh tướng và vô diệt tướng là chẳng phải hai, chẳng phải khác. Bát Nhã Ba La Mật cùng vô sanh, vô diệt là chẳng phải hai, là chẳng phải khác... dẫn đến nhất thiết chủng trí cũng là như vậy. Vì sao? Vì hết thảy các pháp tướng đều là nhất tướng, là vô tướng.

Hỏi: vì sao nói sắc... dẫn đến nhất thiết chủng trí đều nhập vào trong “pháp số bất nhị”?

Đáp: khi chưa phá được sắc thì còn khởi thương ghét, vui buồn... còn sanh các kiết sử, còn chấp đắm nơi sắc. Khi đã phá sắc rồi thì lại sanh tà kiến, chấp sắc là không và trú ở nơi không đó.

Nay Phật dạy chư Bồ Tát rằng: Bồ Tát ở nơi sắc mà phải thường hành “trí huệ không”, mới biết rõ các pháp đều là “không” và đều là chẳng khác tướng, tức là “bất nhị tướng” vậy.

Bồ Tát phải biét rõ các pháp đều là hư vọng, đều chẳng thật có, chỉ do tâm nhiếp thọ cảnh mà khởi sanh các chấp phân biệt về các pháp.

Nên biết tâm cảnh vốn bình đẳng, chẳng phải hai, chẳng phải khác, mà phàm phu vọng chấp tợ có hai, có khác vậy thôi.

Bồ Tát biết rõ tâm pháp, sắc pháp... dẫn đến nhất thiết chủng trí đều là những pháp chẳng phải hai, chẳng

phải khác. Như vậy gọi là “pháp số bất nhị”.

Ngài Tu Bồ Đề vì thương xót chúng sanh, vì muốn lam lợi lạc cho chúng sanh, mà nói “hết thảy các pháp đều nhập vào trong pháp số bất nhị” vậy.

(Hết Quyển 52)