Luận Đại Trí Độ Tập III

Quyển 42. Phẩm thứ chín - Tập Tán ( Họp & Tan)

Luận Đại Trí Độ

Quyển 42

Phẩm thứ chín

Tập Tán

(Họp Tan)

KINH:

Ngài Tu Bồ Đề bạch Phật: Bạch Thế Tôn! Ngã bất đắc, bất giác (chẳng được, chẳng biết), nên sự việc Bồ Tát hành Bát Nhã Ba La Mật là bất khả đắc (chẳng thể có được). Như vậy, làm sao có thể nói Bát Nhã Ba La Mật cho Bồ Tát nghe được?

Bạch Thế Tôn! Ngã bất đắc nên hết thảy các pháp tập tán đều là bất khả đắc. Nếu y theo danh tự Bồ Tát mà gọi đó là Bồ Tát, thì như vậy có phải hối chăng?

Bạch Thế Tôn! Danh tự là chẳng trú, cũng chẳng phải chẳng trú. Vì sao? Vì danh tự là vô sở hữu (chẳng có) vậy. Cho nên nói danh tự là chẳng trú, cũng chẳng phải chẳng trú, vì là vô sở hữu.

Bạch Thế Tôn! Ngã bất đắc nên sắc tập tán,..., dẫn đến thức tập tán đều là bất khả đắc. Như vậy

vậylàm sao mà lập ra danh tự được? Cho nên nói danh tự chẳng trú, cũng chẳng phải chẳng trú, vì là vô sở hữu.

Bạch Thế Tôn! Ngã bất đắc nên sắc tập tán, dẫn đến pháp tập tán, nhãn tập tán,..., dẫn đến ý tập tán, nhãn thức tập tán...dẫn đến ý thức tập tán, nhãn xúc tập tán...dẫn đến ý xúc tập tán, nhãn xúc nhân duyên sanh thọ tập tán,..., dẫn đến ý xúc nhân duyên sanh thọ tập tán, vô minh tập tán... dẫn đến lão tử tập tán đều là bất khả đắc cả Như vậy làm sao mà lập ra danh tự được? Cho nên nói danh tự chẳng trú, cũng chẳng phải chẳng trú, vì là vô sở hữu.

Bạch Thế Tôn! Ngã bất đắc, nên tham, sân, si tập tán, các phiền não tập tán Đều là bất khả đắc cả. Ngã bất đắc nên sáu pháp Ba La Mật tập tán, bốn niệm xứ tập tán...dẫn đến tám thánh đạo tập tán, không, vô tướng, vô tác tập tán, bốn thiền, bốn vô lượng tâm, bốn vô sắc định tập tán, niệm Phật, niệm pháp, niệm tăng, niệm giới, niệm xả, niệm thiên, niệm hơi thở ra vào, niệm thân, niệm chết tập tán, mười Phật lực tập tán... dẫn đến mười tám bất cộng pháp tập tán Đều là bất khả đắc cả. Như vậy làm sao mà lập ra danh tự được? Cho nên nói danh tự chẳng trú, cũng chẳng phải chẳng trú, vì là vô sở hữu.

Bạch Thế Tôn! Ngã bất đắc nên năm ấm như mộng, như ảnh, như hưởng, như diệm, như hóa tập tán đều là bất khả đắc cả. Ngã bất đắc nên ly, tịch

diệt, bất sanh, bất diệt, bất cấu, bất tịnh...tập tán đều là bất khả đắc cả. Ngã bất đắc nên như pháp tánh thật tế, pháp tướng, pháp vị tập tán Đều là bất khả đắc cả. Ngã bất đắc nên thiện pháp tập tán, bất thiện pháp tập tán, hữu vi pháp tập tán, vô vi pháp tập tán, hữu lậu pháp tập tán, vô lậu pháp tập tán, quá khử tập tán, hiện tại tập tán, vị lai tập tán cũng đều là bất khả đắc cả. Lại nữa, phi quá khứ tập tán, phi hiện tại tập tán, phi vị lai tập tán cũng đều là bất khả đắc cả. Đây chính là nghĩa vô vi pháp vậy.

Bạch Thế Tôn! Ngã bất đắc nên vô vi pháp tập tán cũng là bất khả đắc. Ngã bất đắc nên chư Phật tập tán, chư Bồ Tát tập tán, chưThanh Văn tập tán cũng đều là bất khả đắc.

Bạch Thế Tôn! Nếu chư Phật tập tán, chư Bồ Tát tập tán chư Thanh Văn tập tán đều bất khả đắc cả, thì làm sao con có thể giáo hóa Bồ Tát về Bát Nhã Ba La Mật được?

Bạch Thế Tôn! Danh tự Bồ Tát chẳng trú, cũng chẳng phải chẳng trú. Như vậy làm sao con có thể dùng danh tự Bồ Tát mà nói đó là Bồ Tát được?

Bạch Thế Tôn! ở nơi thật tướng pháp, đanh tự Bồ Tát chẳng trú, cũng chẳng phải chẳng trú. Vì sao? Vì danh tự là vô sở hữu.

Vì danh tự là vô sở hữu nên chẳng trú, mà cũng chẳng phải chẳng trú vậy.

LUẬN

Hỏi: Trước đây đã nói rằng, Bồ Tát cũng như danh tự Bồ Tát chẳng thấy ở trong, chẳng thấy ở ngoài, chẳng thấy ở chặng giữa. Nay vì sao còn hỏi nữa?

Đáp: Trước đây đã nói về bốn thứ ái nhiễm là:

• Ái dục - Ái hữu - Ái phi hữu - Ái pháp.

• Ái dục rất dễ thấy, vì là bất tịnh.

• Ái hữu cũng bất tịnh. Có thể dùng phi hữu để phá ái hữu.

• Ái phi hữu vi tế hơn, nên rất khó trừ.

• Ái pháp là ái các thiện pháp, có lợi ích cho việc tu đạo. Tuy nhiên, ái pháp cũng dẫn đến những lỗi lầm rất khó thấy, nên phải nói lại cho rõ hơn.

Ví như cỏ cũng như những loài cây nhỏ rất dễ trừ diệt, còn các cây lớn thì rất khó có thể loại trừ đến tận gốc rễ.

Cũng như vậy, ái pháp có những lỗilầm rất khó thấy,rất khó biết nên người tu rất khó đạt đến chỗ bất giác,bất đắc (chỗ chẳng biết, chẳng được ) vậy.

Trước đây, đã nói về các pháp có đồng, có khác, đã nói về danh tự Bồ Tát là bất kiến (chẳng thấy). Nay nói về danh tự Bồ Tát là bất giác, bất đắc (chẳng biết, chẳng được).

Nên biết, vì chẳng biết, chẳng được nên là chẳng thấy vậy.

Hỏi: Khi chưa có pháp Bát Nhã Ba La Mật, thì cũng đã có Bồ Tát rồi. Sao lại nói Bồ Tát phải hành Bát Nhã BaLa Mật?

Đáp: Từ vô thỉ đến nay, chúng sanh vốn là bất khả đắc.

Phàm phu, do chẳng hành Bát Nhã Ba La Mật, nên chẳng biết rõ chúng sanh là bất khả đắc, mà chỉ hư vọng điên đảo chấp lấy giả danh, cho chúng sanh là thật có. Người hành Bát Nhã Ba La Mật diệt được các chấp điên đảo ấy, nên biết rõ chúng sanh vốn là bất khả đắc. Thế nhưng, nếu ở nơi vô sở hữu, mà dấy niệm chấp, đó chỉ là không trơn thì sẽ bị rơi về đoạn diệt

Ở đoạn kinh trên đây, ngài Tu Bồ Đề đã đề cập đến tâm hối, nhằm giúp chúng sanh phá được vọng ngữ.

Sở dĩ ngài sợ chúng sanh phạm giới vọng ngữ, vì các pháp đều là vô ngã, mà Phật lại bảo ngài nói Bát Nhã Ba La Mật cho hàng Bồ Tát nghe.

Lại nữa, trong kinh có dạy rằng các pháp hữu vi do duyên hòa hợp sanh, và cũng theo duyên diệt. Như vậy là có tập, có tán. Nay ngài nói các pháp đều là bất khả đắc,đều là không, đều chẳng có tập tán, nên ngài sợ chúng sanh phạm vọng ngữ vậy.

Ví như:

• Lúa từ các đồng ruộng được đưa vào các kho lẫm cất giữ. Như vậy là tập. Rồi từ các kho lẫm, lứa lại được đem phân phối đến các nhà dân. Như vậy là tán.

Nhãn căn duyên nhãn trần sanh ra nhãn thức. Rồi nhãn căn, nhãn trần và nhãn thức hòa hợp sanh ra nhãnxúc. Nhãn xúc duyên khởi sanh ra thọ, tưởng, hành và

• vàthức. Nếu ở nơi tà ức niệm, thì thọ, tưởng, hành, thức sẽ dẫn sanh phiền não nghiệp tội, nếu ở nơi chánh ức niệm, thì sẽ sanh các thiện pháp.

Thiện nghiệp cũng như ác nghiệp đều dẫn dắt chúng sanh vào sáu đường quả báo. Như vậy gọi là tập.

Khi các thức và các niệm đều diệt, thì các nhân duyên ly tán. Như vậy gọi là tán.

Chúng sanh duyên theo các pháp hữu vi nên chấp có tập, có tán, mà chẳng biết rằng các thức cũng như hết thảy các pháp, khi sanh chẳng từ đâu đến, khi diệt cũng chẳng đi về đâu.

Do các pháp khi sanh chẳng từ đâu đến, khi diệt chẳng đi về đâu, nên các pháp tập tán Đều là bất khả đắc cả.

Bởi nhân duyên vậy, nên nói các pháp đều như mộng, như huyễn...chỉ do các căn nhận lầm, mà tưởng là có vậy thôi.

Hỏi: Có tướng tập tán. Sao ngài Tu Bồ Đề lại nói là bất giác, bất đắc (chẳng biết, chẳng được)?

Đáp: Từ chỗ chẳng từ đâu đến (vô lai) mà tập, là bất khả đắc vậy. Lại từ chỗ chẳng đi về đâu (vô khứ) mà tán, là bất khả đắc vậy.

Lại nữa, pháp sanh là không, nên tập bất khả đắc, pháp diệt cũng là không, nên tán cũng bất khả đắc, nghiệp rốt ráo không, nên tập bất khả dắc, nghiệpnhân duyên rốt ráo chẳng mất, nên tán cũng bất khả đắc, quán thế gian diệt đế nên tập bất khả đắc, quán thế gian tập đế, nên tán

tánbất khả đắc.

Tóm lại, y theo các nghĩa nêu trên đây, thì tập và tán Đều là bất khả đắc cả.

Hỏi: Nếu nói tập tán Đều bất khả đắc, thì vìsao còn gượng lập ra danh tự Bồ Tát làm gì?

Đáp: Như trong kinh đã nói, danh tự tuy chẳng trú, mà cũng chẳng phải chẳng trú.

Hỏi: Vì sao nói danh tự chẳng trú?

Đáp: Vì danh tự trú ở nơi pháp, mà pháp là “không”, nên nói danh tự chẳng có chỗ trú, là vô sở trú vậy.

Ví như: thùng xe, mui xe, cần xe, bánh xe, căm xe, trục xe...nếu được ráp lại với nhau theo đúng kỹ thuật thì tạo thành một tổng thể mang tên gọi Ịà “xe”. Nếu các thành phần ly tán thì xe chẳng còn nữa. Như vậy, danh tự xe chẳng có trú ở nơi bất cứ thành phần nào cả. Danh tự xe cũng là một, mà cũng là khác. Nếu y nơi đó mà tìm cầu xe, thì chẳng thể được vậy. Xe đã là bất khả đắc, thì danh tự xe chẳng có chỗ trú.

Các nhân duyên khi tập là không thì các nhân duyên khi tán cũng là không.

Chúng sanh cũng là như vậy. Do năm ấm hòa hợp mà có chúng sanh, có danh tự chúng sanh. Khi năm ấm tan rã, thì danh tự chúng sanh chẳng còn có chỗ trú. Bởi vậy nên biết rằng khi năm ấm ly tán thì chằng còn có chứng sanh và danh tự chúng sanh nữa. Hơn nữa, năm ấm vốn là không nên chẳng có thể có được chúng sanh và danh tự chúng sanh vậy.

Hỏi: Khi ly tán, thì danh tự là bất khả đắc, còn khi hòa hợp, chưa ly tán thì có danh tự. Như vậy, vì sao lại nói khi tập cũng như khi tán, danh tự đều là bất khả đắc cả?

Đáp: Danh tự Bồ Tát chỉ là một pháp, năm ấm là năm pháp. Nên biết một chẳng phải là năm, thì ngược lại năm cũng chẳng phải là một. Danh tự Bồ Tát chẳng phải là năm ấm, mà cũng chẳng phải là một trong năm ấm.

Ví như, nếu nói Bồ Tát là sắc, thì bốn ấm kia đều là bất khả đắc cả. Còn nếu nói Bồ Tát là sắc, và đổng thời cũng là bốn ấm kia, thì hóa ra năm là một rồi vậy. Lại nữa, nếu xét riêng, thì một ấm đã có dụng đầy đủ rồi, thì bốn ấm kia ắt chẳng có dụng gì riêng cả.

Như vậy là danh tự Bồ Tát chẳng trú ở nơi năm ấm, mà cũng chẳng phải chẳng trú ở nơi năm ấm vậy. Các nhân duyên hòa hợp ra danh tự Bồ Tát đã là không, thì danh tự Bồ Tát, khi tập cũng như khi tán Đều là bất khả đắc cả.

Lại nữa, danh tự Bồ Tát chẳng phải là Bồ Tát, cũng ví như danh tự lửa chẳng phải là lửa.

Ai cũng biết rằng lửa đốt cháy được các vật. Thế nhưng nếu ta chỉ nói suông danh tự lửa, thì miệng của ta chẳng thể bị đốt cháy được. Vì sao? Vì khi nói đến lửa, ta chỉ mới sanh tưởng về lửa, chẳng phải là đã có lửa. Danh tự lửa chẳng phải là lửa vậy.

Lại nữa, tên của các sự, các vật ở quanh ta được đặt ra từ thuở xa xưa, truyền từ đời này sang đời khác, được

nhiều người nhắc nhở quá nhiều lần, nên trở thành quá quen thuộc. Ví như chỉ nghe nói đến nước, là ta đã có thể hình dung được trạng thái, tính chất, công dụng của chất lỏng ấy rồi.

Bởi vậy nên nói danh tự chẳng trú cũng chẳng phải chẳng trú.

Ngài Tu Bồ Đề nói lên các nhân duyên hòa hợp sanh ra danh tự Đều là không, đều là vô sở hữu, nên danh tự là chẳng phải trú, cũng chẳng phải chẳng trú. Danh tự, khi tập cũng như khi tán Đều là bất khả đắc cả.

Nói tóm lại, Bồ Tát, danh tự Bồ Tát, năm ấm, mười hai nhập, mười tám giới...cùng hết thảy các pháp cũng đều như vậy cả.

Hỏi: Nói năm ấm tập tán bất khả đắc là đủ rồi. Sao còn nói thêm năm ấm như mộng, như ảnh...tập tán đều là bất khả đắc nữa?

Đáp: Trước nói năm ấm tập tán bất khả đắc, nay nói thêm năm ấm như mộng, như ảnh...tập tán bất khả đắc để tận trừ các chấp về năm ấm vậy.

Lại nữa, có người nghĩ rằng năm ấm nơi phàm phu mới là hư vọng, như mộng, như huyễn,.... còn năm ấm nơi các bậc Thánh chẳng phải hư vọng. Bởi nhân duyên vậy, nên ngài Tu Bồ Đề phải nói rõ rằng năm ấm nơi phàm phu cũng như nơi các bậc Thánh cũng đều là hư vọng, là như mộng, như ảnh, như hưởng, như diệm, như hóa.

Hỏi: Phật dạy mười dụ, sao ở' nơi đây chỉ nêu có năm dụ thôi?

Đáp: Tùy theo tâm chúng sanh mà nói pháp, có khi phải cần nói rộng, có khi cần nói lược.

Ở trong trường hợp này chỉ cần nêu lên năm dụ là đủ rồi, chẳng có cần thiết nêu lên đầy đủ cả mười dụ.

Hỏi: Ly, tịch diệt, bất sanh, bất diệt...nêu ở đoạn kinh trên đây mang ý nghĩa gì?

Đáp: Có hai trường hợp ly tán. Đó là:

• Thân ly tán.

• Tâm ly tán.

Thân ly tán là nói về trường hợp xa lìa nhà cửa, ruộng vườn, xa lìa người thân thích, để xuất gia, cầu đạo.

Tâm ly tán là nói về trường hợp xa lìa các kiết sử, phiền não.

Người tu hành phải thành tựu cả thân ly tán vả tâm lytán.

Lại có hai pháp ly nữa. Đó là:

• Ly danh tự.

• Ly tự tướng.

Khi nói ly danh tự là nhằm phá danh tướng. Khi nói ly tự tướng là nhằm phá pháp tướng.

Pháp Tiểu Thừa thưởng nói đến hai pháp ly. Đó là hai pháp tịch diệt:

• Thuần thiện tịch diệt tướng (sạch hết các ác sự).

• Như Niết Bàn tịch diệt tướng.

Ở trong thế gian cũng nói đến các pháp ly, dạy người lìa ác, tu thiện.

Pháp tịch diệt thứ hai nêu trên đây là pháp bất sanh. Pháp này lại được chia thảnh hai pháp nữa. Đó là:

• Các pháp vô vi ở vị lai là bất sanh.

• Hết thảy pháp đều là tướng vô sanh, vì sanh là bất khả đắc.

•

Về bất diệt cũng có ba pháp. Đó là:

• Trí duyên diệt.

• Phi trí duyên diệt.

• Vô Thường diệt

•

Nói chung quán bất sanh, bất diệt là quán các hành xứ diệt, các ngôn ngữ đoạn. Như vậy là chẳng còn trú vào pháp nào để lầm y chỉ nữa cả.

Các pháp tướng là như vậy. Dù thường, dù vô thường, dù cấu, dù tịnh cũng đều là pháp tánh, là thật tế, là pháp tướng, là pháp vị, là pháp như, theo như nghĩa đã nói trước đây.

Hỏi: Năm ấm pháp có tập, có tán. Vì sao nay lại nói năm ấm pháp chẳng có tập, chẳng có tán, là như pháp tánh thật tế? Nói như vậy thì trước và sau có gì trái nhau chăng?

Đáp: Người tu hành, khi đã vào được Như Pháp Tánh bình đẳng rồi, thì chẳng còn có tập, nghĩa là chẳng còn chứa nhóm nữa. Tập đã chẳng còn, thì tán cũng chẳng có vậy.

Nếu chẳng có tập, chẳng có tán thì ví như hư không. Khi đóng cửa lại thì gọi là tập, khi mở cửa ra, thì gọi là tán. Thế nhưng, khi tập cũng như khi tán, hư không vẫn trước sau chẳng có gì sai khác. Hết thảy các pháp, dẫn đến chư Phật ở khắp trong mười phương cũng đều như vậy, đều chẳng có y chỉ, đều chẳng trú mà cũng chẳng phải chẳng trú vậy.

KINH:

Bạch Thế Tôn! Các pháp do duyên hòa hợp mà giả danh thi thiết. Ở nơi năm ấm, mười hai nhập, mười tám giới...dẫn dến ở nơi mười tám bất cộng pháp thì danh tự là bất khả thuyết (chẳng thể nói ra được), ở nơi hết thảy các pháp hòa hợp, cũng đều là bất khả thuyết.

Bạch Thế Tôn! Các pháp ví như mộng, như ảnh, như hưởng, như diệm, như hóa, nên đều là bất khả thuyết.

Ví như các danh tự hư không, địa, thủy, hỏa, phong v.v...cũng từ nơi pháp không mà được thi thiết ra; các danh tự tam muội, trí huệ, giải thoát, giải thoát tri kiến cũng đều từ nơi pháp không mà được thi thiết ra. Các danh tự Tu Đà Hoàn, Tư Đà Hàm, A Na Hàm, A La Hán, Bích Chi Phật cũng đều từ nơi pháp không mà được thi thiết ra, dẫn đến danh tự Phật, danh tự pháp cũng Đều từ nơi pháp không, mà được thi thiết ra. Tất cả các niệm về

thiện, bất thiện, thường, vô thường, khổ, lạc, ngã, vô ngã, tịch diệt, như như, hữu, vô v.v...cũng đều như vậy cả.

Bạch ThếTôn! Con y theo nghĩa đó nên con sanh tâm hối. Nếu hết thảy các pháp tướng tập tán đều bất khả đắc, thì làm sao con có thể dùng danh tự Bồ Tát để gọi đó là Bồ Tát được.

Bạch Thế Tôn! Danh tự chẳng trú cũng chẳng phải chẳng trú, vì là vô sở hữu.

Bạch Thế Tôn! Nếu có Bồ Tát nào nghe nói về tướng và nghĩa của Bát Nhã Ba La Mật như vậy mà tâm chẳng trầm một, chẳng hối tiếc, chẳng kinh, chẳng hãi, chẳng sợ, thì phải biết Bồ Tát ấyquyết định đã an trú nơi bất thối chuyển địa, đã an trú nơi tánh không, an trú nơi pháp không rồi vậy.

LUẬN:

Trước đây nói đến chẳng đi, chẳng đến, chẳng trú, chẳng phải chẳng trú là nhằm phá danh tự Bồ Tát.

Nay nói chẳng có pháp có thể thuyết ra được (vô pháp khả thuyết), nhằm chỉ rõ rằng Bồ Tát chẳng phải năm ấm, năm ấm chẳng phải Bồ Tát, nơi Bồ Tát chẳng có năm ấm; nơi năm ấm chẳng có Bồ Tát, Bồ Tát chẳng thuộc về năm ấm, năm ấm chẳng thuộc về Bồ Tát, ly Bồ Tát chẳng có năm ấm, ly năm ấm chẳng có Bồ Tát.

Như vậy, danh tự Bồ Tát là không, là bất khả đắc. Dẫn đến mười tám bất cộng pháp cũng đều là như vậy, đều là hư

vọng giống như cảnh tượng thấy trong mộng.

Tuy nhiên, chẳng nên nói là cảnh mộng, chẳng có pháp tướng. Vì sao? Vì năm ấm, mười hai nhập, mười tám giới cũng là hư vọng, là như huyễn, chỉ có ở nơi tâm, chỉ là cảnh mộng vậy. Do các giác quan của chúng sanh bị mê lầm, khiến chẳng biết được rằng hư không cùng hết thảy các pháp đều là một tướng (nhất tướng), đều chẳngcó tướng (vô tướng). Do mê lầm mà chấp rằng hư không và sắc trái nhau, chấp hư không chẳng phảilà sắc, chấp sắc chẳng phải là hư không, dẫn đến chấp sắc tịnh xứ chẳng phảilà hư không. Nên biết, nếu xét rốt ráo thì chẳng có một pháp nào riêng rẽ cả.

Tướng của các pháp tập tán cũng như tướng của hư không: Tướng của thân nghiệp tập tán cũng như tướng của hư không. Hết thảy các pháp tướng đều chỉ là một tướng (nhất tướng), đều là chẳng có tướng (vô tướng). Mà đã là chẳng có tướng (vô tướng) thì ắt phải là chẳng có pháp (vô pháp). Bởi vậy nên nói hư không chỉ là danh tự, Bồ Tát chỉ là danh tự, hết thảy các pháp cũng chỉ là danh tự.

Hỏi: Nói mộng và hư không chỉ là danh tự còn có thểchấp nhận được. Còn như địa, thủy, hỏa, phong v.v... là thật có, sao cũng nói các pháp ấy đều là danh tự.

Đáp: Người vô trínói địa, thủy, hỏa, phong...là thậtcó, nhưng các bậc Thánh biết rõ các pháp ấy chỉlà giả hợp, giả thi thiết. Ví như đứa trẻ thấy bóng mình trong gương cho là thật có, còn người lớn biết bóng là chẳng thật có. Lại ví như phàm phu dùng nhục nhãn thấy các hạt bụi nhở hòa hợp kết lại thành đất, còn các bậc Thánh biết rõ

rõcác hạt vi trần dù nhỏ đến đâu, cũng vẫn chia chẻ được, cũng chỉ là pháp hòa hợp. Cho nên nói vi trần cũng là bất khả đắc.

Lại nữa, nếu nói đất là thật có, thi vì sao người tu, khi quán lửa, thấy cảnh vật chung quanh mình toàn là lửa cả.

Phật dạy: Hết thảy các pháp đều là không, đều là hưvọng.

Nên biết bốn Đại đều là hư vọng thì nghiệp báo thân do đại hòa hợp tạo thành cũng là hư vọng, là như huyễn, dù khi trì tịnh giới trái với Khi bị nghiệp dẫn. Vì sao? Vì hết thảy pháp đều vốn là không, thi các nhân duyên để được thành đạo quả cũng là như vậy.

Bởi vậy nên biết rằng danh tự Bồ Tát tuy là thiện pháp nhưng vì ở trong pháp không, nên cũng chẳng gọi là thiện pháp, vì cũng là không, nên là bất khả đắc.

Dẫn đến chẳng có pháp nào được gọi là Hữu, là Võ,là Tập, là Tán. Vì sao? Vì hết thảy các pháp đều là không, là bất khả đắc.

&

KINH:

Bạch Thế Tôn! Nếu tưởng của các pháp là không,thì làm sao có pháp gọi là bốn niệm xứ...dẫn đến có pháp gọi là mười tám bất cộng pháp được?

Bạch Thế Tôn! Ly không chẳng có bốn niệm xứ,... dẫn đến chẳng có mười tám bất cộng pháp. Vì sao? Vì bốn niệm xứ tức là không, và không tức là bốn niệm

xứ...dẫn đến mười tám bất cộng pháp tức là không, và không tức là mười tám bất cộng pháp.

Bởi vậy nên Bồ Tát thật hành Bát Nhã Ba La Mậtchẳng nên trú trong bốn niệm xứ...dẫn đến chẳng nên trú trong mười tám bất cộng pháp.

Bạch Thế Tôn! Bồ Tát thật hành Bát Nhã Ba La Mật chẳng nên trú trong sáu pháp Ba La Mật. Vì sao? Vì tướng của sáu Ba La Mật là không. Ly không chẳng có sáu Ba La Mật. Sáu Ba La Mật tức là không, và không tức là sáu Ba La Mật.

Bởi vậy nên Bồ Tát thật hành Bát Nhã Ba La Mật chẳng nên trú trong sáu pháp Ba La Mật.

LUẬN:

Ở đoạn kinh trên đây, ngài Tu Bồ để thuyết về Bát Nhã Ba La Mật. Tuy ngài có thuyết mà chẳng có thuyết. Nhưng cũng vì hàng Bồ Tát mà ngài thật có thuyết vậy.

Ngài Tu Bồ để đã dùng pháp môn “bất trú” để vì hàng Bồ Tát thuyết kinh Bát Nhã Ba La Mật. Ngài nói thẳng rằng Bát Nhã Ba La Mật chỉ là danh tự. Thế nhưng phải tu quán tương ứng với Tập, Hiệp, Trú, Nhập, mới gọi là thật hành Bát Nhã Ba La Mật.

Người độn căn thiểu trí chỉ chấp vào danh tự, ngữ ngôn, mà chẳng sao thấu rõ được điệu lý của kinh. Đối với hạng người này phải nên dạy cho họ tu theo lối đọc tụng, thọ trì, chánh ức niệm, tư duy, trù lượng, phân biệt, mới khiến họ phát tâm Vô Thượng Bồ Đề.

Người sơ cơ phải tập quán các. pháp rõ ràng như nhìn các vật dưới ánh sáng mặt trời. Do tiệm tu nên gọi là Tập. Khi đã cùng Bát Nhã Ba La Mật tương ưng thì gọi là Hiệp. Khi đã tùy thuận Bát Nhã Ba La Mật thì gọi là Trú. Khi đã tương ưng thông suốt rồi, mới nhập vào Bát Nhã Ba La Mật được, nên gọi là Nhập.

Được như vậy rồi mới có thể thuyết Bát Nhã Ba La Mật cho hàng Bồ Tát nghe mà chẳng kinh, chẳng hãi, chẳng sợ.

Lúc bấy giờ mới thật sự trú nơi bất thối chuyển địa. Vì sao? Vi chẳng còn trú nơi pháp mà trú nơi tánh không, nơi pháp khống vậy.

Bồ Tát dù chưa được Vô Sanh Pháp Nhẫn, chưa được Phật thọ ký, mà nếu đã được đầy đủ phước đức trí huệ, thì cũng vào được rốt ráo không. Như vậy cũng được gọi là trú trong tánh bất thối chuyển, có được trí phần Bát Nhã vậy. Ví như đứa bé sinh trong gia đình quyền quý, dù chưa thành sự nghiệp mà cũng đã được người khác tôn quý vậy,

&

KINH:

Bạch Thế Tôn! Bồ Tát thật hành Bát Nhã Ba La Mật chẳng nên trú trong sắc...,dẫn đến chẳng nên trú trong thức, chẳng nên trú trong sắc...,dẫn đến chẳng nên trú trong pháp, chẳng nên trú trong nhãn...., dẫn đến chẳng nên trú trong ý, chẳng nên trú trong nhãn thức...., dẫn đến chẳng nên trú trong ý thức, chẳng nên trú trong nhãn

xúc...., dẫn đến chẳng nên trú trong ý xúc, chẳng nên trú trong nhãn xúc nhân duyên sanh thọ...., dẫn đến chẳng nên trú trong ý xúc nhân duyên sanh thọ, chẳng nên trú trong địa, thủy, hỏa,phong, chẳng nên trú trong vô minh dẫn đến chẳng trú trong lão tử.Vì sao? Vì sắc và sắc tướng đều là không dẫn đến thức và thức tướng đều là không.

Bạch Thế Tôn! sắc không thì chẳng thể gọi là sắc, mà ly không lại cũng chẳng có sắc. Vì sao? Vì sắc tức là không và không tức là sắc.

Thọ, tưởng, hành, thức không, thì chẳng thể gọi là thọ, tưởng, hành, thức được, mà ly không lại cũng chẳng có thọ, tưởng, hành, thức. Vì sao? Vì thọ, tưởng, hành, thức tức là không, và không cũng tức là thọ, tưởng, hành, thức.

Dẫn đến lão tử và lão tử tướng đều là không. Lão tử không thì chẳng thể gọi là lão tử, mà ly không lại cũng chẳng có lão tử. Vì sao? Vì lão tử tức là không, và không cũng tức là lão tử.

Bạch Thế Tôn! Bởi vậy nên Bồ Tát thật hành Bát Nhã Ba La Mật chẳng nên trú trong sắc,...,dẫn đến chẳng nên trú trong lão tử.

Lại nữa, bạch Thế Tôn! Bồ Tát thật hành Bát Nhã Ba La Mật chẳng nên trú trong bốn niệm xứ,...,dẫn đến chẳng nên trú trong mười tám bất cộng pháp. Vì sao? Vì bốn niệm xứ và bốn niệm xứ tướng đều là

không...,dẫn đến mười tám bất cộng pháp và mười tám bất cộng pháp tướng đều là không.

Bạch Thê Tôn! Bốn niệm xứ,...dẫn đến mười tám bất cộng pháp đều là không thì chẳng nên phân biệt, chẳng nên thủ tướng.

Bồ Tát phải thường hành, thường niệm, chẳng ly Bát Nhã Ba La Mật mới gọi là học Nhã Ba La Mật. Lại còn phải tu học các phương tiện quán, để biết rõ các pháp là thị hay là phi, là đắc hay là thất. Như vậy mới gọi là chánh tư duy. Bồ Tát học và tư duy như vậy là cùng với tâm thiền định cộng hành, mới gọi là tu Bát Nhã Ba La Mật đạo.

Bồ Tát tu học như vậy là chẳng phải trú, mà cũng chẳng phải chẳng trú. Đây chính là nghĩa “trú nơi bất trú” vậy.

LUẬN:

Hỏi: Trước đây đã nóì các pháp đều là không, là bất khả đắc rồi. Nay vì sao còn nói chẳng nên trú trong các pháp nữa?

Đáp: Trước đây nói về tâm khởi trừ được pháp ái, nên nói các pháp đều là không, là bất khả đắc. Nay nói về vô tướng tam muội, nhằm đoạn trừ tận gốc pháp ái nên nói chẳng nên trú trong các pháp. Vì sao? Vì vào trong tam muội này thì chẳng còn chấp trước các pháp, mà cũng chẳng vào diệt định.

Bồ Tát có trí huệ chẳng thể nghĩ bàn, nên dù chẳng có thủ hết thảy các pháp tướng mà vẫn hành Bồ Tát đạo.

Ví như chim bay giữa hư không, chẳng y vào đâu cả mà vẫn bay vút lên không trung. Bồ Tát cũng như vậy, chẳng trú nơi bất cứ một pháp nào mà vẫn hành đạo viên mãn.

Hỏi: Khi gặp duyên thì tâm khởi. Như vậy vì sao nói Bồ Tát chẳng trú trong các pháp, mà cũng chẳng vào diệt định?

Đáp: Như lời ngài Tu Bồ Đề nói ở đoạn kinh trên đây: Sắc và sắc tướng đều là không, sắc không thì chẳng thể gọi là sắc, mà ly không lại cũng chẳng có sắc. Sắc tức là không, và không cũng tức là sắc v.v...

Bởi vậy nên Bồ Tát thật hành Bát Nhã Ba La Mật chẳng trú trong sắc dẫn đến chẳng trú trong Bát Nhã BaLa Mật, vì hết thảy các pháp đều là không, là vô sở trú vậy.

&

KINH:

Bạch Thế Tôn! Bồ Tát thật hành Bát Nhã Ba La Mật chẳng nên trú trong nhất tự môn, trong nhị tự môn,..., dẫn đến chẳng nên trú trong vô lượng tự môn. Vì sao? Vì danh tự là tự tướng không. Ly không chẳng có danh tự. Danh tự tức là không, và không tức là danh tự.

Bạch Thế Tôn! Bồ Tát thật hãnh Bát Nhã Ba La Mật chẳng nên trú trong các thần thông. Vì sao? Vì thần thông là tự tưởng không. Ly không chẳng có thần thông. Thần thông tức là không, và không tức là thần thông.

LUẬN:

Có hai hạng Bồ Tát. Đó là:

• Hạng Bồ Tát tu tập thiền định

• Hạng Bồ Tát đọc tụng kinh điển.

Có Bồ Tát do đọc tụng kinh điển mà sanh được các thần thông, vào được các tự môn

Có tự môn gồm một tự (nhất tự môn), có tự môn gồm hai tự (nhị tự môn).....dẫn đến có tự môn gồm vô lượng tự (vô lượng tự môn).

Ví dụ như: Phù, có nghĩa là đất, thuộc về nhất tựmôn.

Xà Lam, có nghĩa là nước, thuộc về nhị tự môn.

Khi Bồ Tát nghe được một tự môn, thì liền vào ngay được trong thật tướng pháp.

Ví dụ như: Nghe tự môn “A" là liền biết hết thảy các pháp vốn là vô sanh.

Nghe tự môn "Đầu Khư" là liền biết hết thảy các pháp đều là khổ. Do vậy mà liền sanh tâm đại bi

Nghe tự môn "A Na Tra" là liền biết hết thảy các pháp đều là vô tướng. Do vậy mà liền vào được Thánh đạo.

Bồ Tát vào các đà la ni môn, đắc các thần thông mà chẳng có trú trong các pháp ấy. Vì sao? Vì Bồ Tát biết rõ hết thảy các pháp đều là rốt ráo không vậy.

KINH:

Bạch Thế Tôn! Bồ Tát thật hành Bát Nhã Ba La Mật biết rõ sắc là vô thường, là khổ, là vô ngã, là tịch diệt chẳng nên trú,...,dẫn đến biết rõ thức là vô thường, là khổ, là vô ngã, là tịch diệt chẳng nên trú. Vì sao? Vì vô thường, khổ, vô ngã, tịch diệt đều là không. Ly không chẳng có vô thường, khổ, vô ngã, tịch diệt. Vì vô thường, khổ, vô ngã, tịch diệt tức là không, và không tức là vô thường, khổ, vô ngã, tịch diệt.

Bạch Thế Tôn! Bồ Tát thật hành Bát Nhã Ba La Mật biết rõ như như tướng là không, chẳng nên trú. Ly không chẳng có như như tướng. Vì như như tướng tức là không, và không tức là như như tướng.

Bạch Thế Tôn! Bồ Tát thật hành Bát Nhã Ba La Mật biết rõ pháp tánh, pháp tướng, pháp vị, thật tế đều là không, chẳng nên trú. Ly không chẳng có pháp tánh, pháp tướng, pháp vị, thật tế. Vì pháp tánh, pháp tướng pháp vị, thật tế tức là không, và không tức là pháp tánh, pháp tướng, pháp vị, thật tế.

Bạch Thế Tôn! Bồ Tát thật hành Bát Nhã Ba La Mật biết rõ các đà la ni và các tam muội đều là không, chẳng nên trú. Ly không chẳng có các đà la ni và các tam muội. Vì đà la ni và tam muội tức là không, và không tức là đà la ni và tam muội.

Bạch Thế Tôn! Nếu Bồ Tát thật hành Bát Nhã Ba La Mật mà chẳng có các lực phương tiện thì ở nơi sắc mà khởi tâm chấp ngã, dùng tâm chấp ngã mà trú trong sắc. Dẫn đến ở nơi thọ, tưởng, hành, thức mà khởi tâm chấp ngã, dùng tâm chấp ngã mà trú trong thọ, tưởng, hành, thức. Do tâm chấp ngã mà Bồ Tát còn thấy có hành sắc,..., dẫn đến còn thấy có hành thức. Bởi vậy nên thật hành Bát Nhã Ba La Mật mà chẳng vào được Bát Nhã Ba La Mật, chẳng được đầy đủ Bát Nhã Ba La Mật, khiến chẳng có thể thành tựu được tâm Tát Bà Nhã vậy.

Bạch Thế Tôn! Nếu Bồ Tát thật hành Bát Nhã Ba La Mật mà chẳng có các lực phương tiện, thì ở nơi mười hai nhập, mười tám giới dẫn đến ở nơi các đà la ni và các tam muội, vẫn còn trú trong đó. Cho nên thật hành Bát Nhã Ba La Mật mà chẳng vào được Bát Nhã Ba La Mật, chẳng được đầy đủ Bát Nhã Ba La Mật, khiến chẳng có thể thành tựu được tâm Tát Bà Nhã vậy.

Vì sao? Vì sắc chẳng thể thọ; thọ, tưởng, hành, thức chẳng thể thọ. Sắc chẳng thể thọ, thì chằng phải là sắc; thọ, tưởng, hành, thức chẳng thể thọ, thì chẳng phải là thọ, tưởng, hành, thức. Tất cả năm ấm đều là tánh không cả. Dẫn đến mười hai nhập, mười tám giới...,các đà la ni, các tam muội đều chẳng thể thọ, vì đều là tánh không cả.

Bạch Thế Tôn! Bát Nhã Ba La Mật chẳng thể thọ,

Bạch Thế Tôn! Bát Nhã Ba La Mật chẳng thể thọ,cũng chẳng phải là Bát Nhã Ba La Mật, vì là tánh không vậy.

Bởi vậy Bồ Tát thật hành Bát Nhã Ba La Mật phải quán các pháp là tánh không, quán tâm chẳng có hành xứ. Quán như vậy là chẳng thọ tam muội, có dụng quảng đại nên các hàng Thanh Văn và Bích Chi Phật chẳng có thể sánh kịp,

Lại nữa, do cầu Nhất Thiết ChủngTrí nên Bồ Tát cũng chẳng có thọ nội không, ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, đệ nhất nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô thi không, tán không, tánh không, tự tướng không, chư pháp không, bất khả đắc không, vô pháp không, hữu pháp không, vô pháp hữu pháp không.

Vì sao? Vì chẳng có thể dùng các hành tướng đểđược Nhất Thiết Chủng Trí. Lý do là hết thảy cáchành tướng đều là cấu tướng cả. Những gì gọi làcấu tướng? Sắc tướng,..., dẫn đến đà la ni tướng, tam muội tướng cũng đều là cấu tướng cả.

Bồ Tát thật hành Bát Nhã Ba La Mật phải tự thoát ly các cấu tướng mới được Nhất Thiết Chủng Trí.

LUẬN:

Trước đây đã có nói rằng vô thường, khổ, không, vô ngã...đều là Thánh hạnh, đều là như pháp tánh thật tế.

Hỏi: Nói chẳng nên trú trong các cấu pháp thì còn chấp nhận được. Nay vì sao lại nói chẳng nên trú trong các thiện pháp và vô ký pháp?

Đáp: Các thiện pháp và vô ký pháp, tuy chẳng phảilà tội cấu, nhưng cũng là nhân duyên dẫn sanh ra các tội cấu vậy.

Phật dạy rằng: Nếu thật hành Bát Nhã Ba La Mật mà còn trú trong năm ấm cũng dẫn sanh các nghiệp tội. Vì sao? Vì nếu thật hành Bát Nhã Ba La Mật mà còn trú trong năm ấm là vẫn còn chấp ngã, chấp pháp. Do vậy mà chẳng vào được Bát Nhã Ba La Mật. Tuy có thật hành Bát Nhã Ba La Mật mà thật sự chỉ là hành pháp thế gian. Do chẳng hành đầy đủ Bát Nhã Ba La Mật như vậy, nên chẳng có thể được nhất thiết trí, chẳng thành tựu được các đà la ni tam muội.

Ngài Tu Bồ Đề nói rõ về các nhân duyên vì sao chẳng nên trú sắc, chẳng nên thọ sắc. Sắc là tánh không nên chẳng thể trú, chẳng thể thọ vậy.

Hỏi: Trước đây nói vô thường, khổ, không, vô ngã là tội lỗi, chẳng nên thọ. Còn 5 ấm pháp có lỗi gì đâu mà cũng chẳng nên thọ?

Đáp: Nên phân biệt có hai chấp. Đó là:

• Dục chấp,

• Kiến chấp.

Có người do quán vô thường mà phá được dục chấp, khiến được giải thoát.

Có người tuy quán vô thường mà vẫn còn chấp pháp, khiến vẫn còn sanh kiến chấp. Nếu người ấy biết rõ năm ấm

cùng hết thảy các pháp đều là tánh không, chẳng nên thọ, thì sẽ ly được các kiến chấp, dần dần sẽ vào được các đà la ni tam muội.

Hỏi: Thanh Văn và Bích Chi Phật do chẳng thọ hết thảy pháp mà được lậu tận. Nay vì sao nói Bồ Tát chẳng thọ tam muội, khiến hàng Thanh Văn và Bích Chi Phật chẳng thể sánh kịp?

Đáp: Hàng Thanh Văn và Bích Chi Phật do chẳng thọ hết thảy pháp mà được lậu tận.

Bồ Tát từ trước đến nay đã biết rõ hết thảy pháp đềuchẳng thể thọ, biết rõ Vô Dư Niết Bàn là rốt ráo không, nên chẳng đồng với hàng Nhị Thừa vậy.

Lại nữa, Bồ Tát chẳng thọ tam muội mà có dụng quảng đại, nên hàng Thanh Văn và Bích Chi Phật chẳng thể sánh kịp.

Hàng Nhị Thừa tuy cũng chẳng thọ tam muội, nhưng vẫn chưa được rốt ráo thanh tịnh, vì còn có chướng ngại.

Ví như ngài Ma Ha Ca Diếp khi nghe các thần Càn Thát Bà trỗi nhạc cúng dường Phật, mà thân ngài chẳng được an ổn.

Có vị Bồ Tát hỏi: Ngài là bậc tu hạnh Đầu Đà đệ nhất, sao nghe tiếng nhạc mà thân ngài chẳng được an?

Ngài Ma Ha Ca Diếp đáp: Tôi đã xa lìa các dục lạc ở cõi trời và cõi người, khiến tâm tôi chẳng còn lay động nữa. Thế nhưng tôi chưa có được đầy đủ các phước đức nhân duyên của hàng đại Bồ Tát. Ví như núi Tu Di kham nhẫn

được gió lớn từ bốn bên thổi đến. Nhưng trước sức mạnh vô song của gió Tỳ Lam thì chẳng thể an ổn được.

Mẫu chuyện trên đây cho thấy rằng hàng Nhị Thừa, tuy đã dứt sạch phiền não, đã được lậu tận mả vẫn còn lưu dư tập khí, khiến ở nơiBồ Tát đạo vẫn còn sanh vi tế phiền não.

Phật chẳng thọ tam muội, thành bậc Chánh Biến Tri. Bồ Tát cầu Phật đạo, dù chưa được Chánh Biến Tri, nhưng cũng đã thắng hơn hàng Nhị Thừa.

Ngài Tu Bồ Đề nói rằng Bồ Tát chẳng phải chỉ chẳng thọ tam muội, mà từ sắc dẫn đến nhất thiết chủng trí đều chẳng thọ cả. Vì sao? Vì ngài Tu Bồ Đề nói nhân duyên chẳng thọ mười tám không, nên chẳng thọ hết thảy các pháp.

Hỏi: Vì sao dùng mười tám không để quánhết thảy các pháp tướng đều là không?

Đáp: Ngài Tu Bồ Đề nói rằng do nhân duyên chấp tướng mà khởi sanh các phiền não, kiết sử. Ngài lại nói thêm rằng hết thảy các tướng, từ tướng của sắc dẫn đến tướng của các đà la ni tam muội đều là cấu tướng cả.

Phải ly hết thảy các tướng mới được nhất thiết chủng trí. cho nên Bồ Tát phảichẳng thọ bất cứ một pháp nào, mới vào được Bát Nhã Ba La Mật, mớiđược đầy đủ Bát Nhã Ba La Mật, mới được nhất thiết chủng trí vậy.

&

KINH:

Bạch Thế Tôn! Nếu tu tập các cấu tướng mà có thể được nhất thiết chủng trí, thì tiên ni Phạm Chí ắt chẳng có sanh tín tâm. Vì sao? Vì nếu tin là tin Bát Nhã Ba La Mật. Phải ở nơi Bát Nhã Ba La Mật mà phân biệt, giải tri, xứng lượng, tư duy; lại chẳng dùng tướng pháp mà cũng chẳng dùng vô tướng pháp.

Như vậy là tiên ni Phạm Chí chẳng thủ chấp, chẳng trú. tướng, vì ở nơi tín hành, ông đã dùng “tín trí không” để nhập vào các pháp tướng, mà chẳng trú trong các pháp tướng, chẳng trú trong sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Vì sao? Vì ông đã biết rõ hết thảy các pháp đều là tự tướng không, chẳng có thể thọ. Tiên ni Phạm Chí chẳng phải do quán nội không, mà được trí huệ. Vì sao? Vì trí huệ chẳng phải do nội quán, cũng chẳng phải do ngoại quán, mà có được.

Lại nữa, thấy là trí huệ. Chẳng phải người vô trí mà thây được, vì sao gọi thấy là trí huệ? Vì tiên ni Phạm Chí chẳng trú nơi các pháp tướng, mà chỉ dùng trí huệ để thấy biết hành xứ của các pháp.

Đã là trí huệ, thì chẳng phải trú trong nội sắc mà thấy được,... dẫn đến chẳng phải trú trong nội thức mà thấy được; chẳng phải trú trong ngoại sắc mà thấy được,... dẫn đến chẳng phải trú trong ngoại thức mà thấy được; chẳng phải ly sắc mà

màthấy được,... dẫn đến chẳng phải ly thức mà thấy được.

Vì sao? Vì tiên ni Phạm Chí biết rõ nội pháp, ngoại pháp đều là không. Do vậy mà được tâm tín giải. Lại do cầu nhất thiết trí, nên tiên ni Phạm Chí tin thật tướng pháp, biết rõ hết thảy pháp đều là bất khả đắc.

Được tín giải nhưvậy, nên tiên ni Phạm Chí chẳng thọ hết thảy pháp; lại biết rõ hết thảy pháp đều là vô tướng, nên chẳng sanh ức niệm. Tiên ni PhạmChí, ở nơi hết thảy pháp, được vô sở đắc, dù thủ, dù xả, cũng đều vô sở đắc.

Bởi nhân duyên vậy, nên tiên ni Phạm Chí chẳng niệm trí huệ. Vì sao? Vì pháp tướng là chẳng có tướng (vô tướng), nên là chẳng có niệm (vô niệm) vậy.

Bạch Thế Tôn! Bồ Tát thật hành Bát Nhã Ba La. Mật chẳng thấy có hai bờ mê, giác. Cho nên, chẳng thọ hết thảy pháp; chẳng thọ năm ấm..., dẫn đến chẳng thọ các đà la ni tam muội. Bồ Tát cũng chẳng chấp Niết Bàn, chẳng thủ bốn niệm xứ,... dẫn đến chẳng thủ mười tám bất cộng pháp. Vì sao? Vì bốn niệm xứ chẳng phải là bốn niệm xứ,...dẫn đến mười tám bất cộng pháp cũng chẳng phải là mười tám bất cộng pháp. Hết thảy các pháp là chẳng phải pháp (phi pháp), mà cũng chẳng phải chẳng phải pháp (phi phi pháp) vậy.

Bởi vậy nên, Bồ Tát thật hành Bát Nhã Ba La Mậtchẳng thọ sắc... dẫn đến chẳng thọ mười tám bất cộng pháp.

LUẬN:

Hỏi: Vì nhân duyên gì mà ngài Tu Bồ Đề nhắc đến tiên ni Phạm Chí?

Đáp: Do nhân duyên thuyết pháp không, nên ngài Tu Bồ Đề nói rằng Bồ Tát thật hành Bát Nhã Ba La Mật chẳng thủ pháp tướng, dẫn đến chẳng có vi tế tướng để thủ.

Vì lý vô tướng khó tin, khó biết, khó giải, khiến người nghe dễ sanh tâm nghi, nên ngài Tu Bồ Đề nêu trường hợp tiên ni Phạm Chí, nhằm dẫn chứng rằng hàng Tiểu Thừa còn tin pháp không, huống nữa là Đại Thừa.

Trong kinh có nêu mẩu chuyện sau đây:

Khi Phật Thích Ca Mưu Ni còn đang hành đạo Bồ Tát, có một vị đạo sĩ Bà La Môn thấy tướng mạo uy nghiêm, giải thoát của Bồ Tát, liền tiên đoán rằng Bồ Tát không lâu nữa sẽ thành Phật.

Tiên ni Phạm Chí là cậu của vị Bà La Môn này.

Vị đạo sĩ Bà La Môn nàylà một bậc trưởng lão, trí cao, đức trọng, trong dòng họ Phạm Chí. Khi chưa xuất gia, ông rất có danh vọng. Khi xuất gia rồi, ông thâm cứu nhiều kinh thơ, tu tâm, tọa thiền. Trong khi học đạo, vì muốn cầu trí huệ, nên ông tìm đến luận nghị đường Phạm Chí, để luận nghị với các luận sư.

Ông hỏi các vị luận sư rằng: Quí vị tự xưng là nhấtthiết trí, mà chẳng bằng được ngài Ca Diếp, một vị đại sư đáng được tôn xưng.

Quí vị cũng tự xưng là đại sư, mà khi có đệ tử lớn hay nhỏ của quí vị chết, quí vị chẳng có thể nói lên được chỗ sanh xứ của họ ở đời sau. Phật mới là bậc đại sư, tối tôn,tối trọng. Khi có một đệ tử lớn hay nhở của Phật chết, thì Phật đều biết chỗ sanh xứ của họ ở đời sau.

Tiên ni Phạm Chí vừa nghe vị BàLa Môn nói như vậy, liền tìm đến chỗ Phật, đảnh lễ, rồi ngồi sang một bên.

Tiên ni Phạm Chí Hỏi Phật: “Bạch Thế Tôn! Trước đây ở luận nghị đường Phạm Chí, tôi có được nghe nói rằng các đệ tử nhỏ của Phật vẫn còn sanh; còn các đệ tử lớn của Phật chẳng còn sanh nữa. Pháp ấy như thế nào?”.

Phật dạy: “Pháp của ta thậm thâm, vi điệu, các ông thật khó biết, khó giải. Vì sao? Vì các ông chìm đắm trong đêm dài của các chấp kiên cố. Các ông chấp dục, chấp pháp, nên khó có thể thấy, khó có thể giải được pháp của ta”.

Tiên ni Phạm Chí thưa: “Bạch Thế Tôn! Tôi tin Phật. Cúi xin Phật vì tôi thuyết pháp, khiến tôi được sanh pháp nhãn nay ở nơi đây”.

Phật hỏi: “Ý ông nghĩ sao? Ông có thấy sắc như khứ chăng?".

Tiên ni Phạm Chí đáp: “Bạch Thế Tôn! Chẳng phảivậy”.

Phật Hỏi: “Ông có thấy thọ, tưởng, hành, thức như khứ chăng?”.

Phật dạy: "Tiên ni Phạm Chí đáp: “Bạch Thế Tôn!Chẳng phải vậy”

Phật Hỏi: “Ông có thấy ly sắc như khứ chăng?”

Tiên ni Phạm Chí đáp: “Bạch Thế Tôn! Chẳng phảivậy”

Phật Hỏi: “Ông có thấy ly thọ, tưởng, hành, thức như khứ chăng?”

Tiên ni PhạmChí đáp: “Bạch Thế Tôn! Chẳng phảivậy”.

Phật Hỏi: "Ông có thấy vô sắc, vô thọ, vô tưởng, vô hành, vô thức như khứ chăng?”

Tiên ni Phạm Chí đáp: “Bạch Thế Tôn! Chẳng phảivậy”.

Phật dạy: “Tất cả các điều mà ta vừa hỏi, ồng đều trả lời là chẳng thấy như khứ. Như vậy, ông còn nghi gì mà hỏi ta như vậy?”.

Rồi Phật bảo tiên ni Phạm Chí rằng: “Nếu đệ tử của ta, ở nơi pháp chẳng biết rõ ràng, mà nói có đời sau, nói có chỗ sanh xứ, thì đó là ngã mạn, là có tàn dư vậy. Nếu đệ tử của ta giải biết rõ ràng về nghĩa ấy, mà chẳng nói đến chỗ sanh xứ, mới thật là không có ngã mạn, không có tàn dư vậy”.

Vị tiên ni Phạm Chí nghe xong thời pháp, liền được đạo nhãn, ông, từ chỗ ngồi đứng dậy thưa rằng: “Bạch Thế Tôn! Con nguyện xin được xuất gia theo Phật”.

Tức thời râu tóc đều rụng, và ông liền trở thành một vị Sa Môn. Chẳng bao lâu sau, ông đắc quả vị A La Hán.

Mẩu chuyện trên đây cho thấy rằng vị tiên ni Phạm Chí, do tin lời Phật dạy là không nói dối, mà được đạo nhãn. Bởi vậy nên trong kinh nói rằng tiên ni Phạm Chí tin Phật, mà được đạo. Đây chỉ là sơ tín mà thôi.

Về sau, tiên ni Phạm Chí nghe Phật thuyết pháp, mà phá được ngã chấp, biết rõ bản lai thường là vô ngã. Vì các pháp đều là vô ngã nên chẳng có chỗ sở y, đều là như mộng, là như huyễn, là hư dối, là chẳng thật có, là bất khả đắc cả. Nếu đã có tín lực như vậy, thì vào được nơi thật tướng pháp, nên chẳng còn thọ sắc,..., dẫn đến chẳng còn thọ thức. Vì sao? Vì biết rõ sắc,..., dẫn đến thức cũng đều như khứ cả.

Hỏi: Như vậy, vì sao Khi nghe Phật Hỏi về năm ấm như khứ, tiên ni Phạm Chí đều trả lời Phật bằng câụ “chẳng phải vậy”?

Đáp: Tiên ni Phạm Chí lấy tổng tướng của năm ấm là ngã. Nay Phật Hỏi riêng rẽ về từng ấm, nên ông đều trả lời “chẳng phải vậy”.

Tiên ni Phạm Chí nghe nói về ngã có hai thuyết:

• Thuyết chấp năm ấm làm ngã.

• Thuyết chấp ngoài năm ấm, riêng có ngã.

Nếu chấp năm ấm là ngã, thì ly năm ấm chẳng riêng có ngã được. Vì sao? Vì ngã chỉ là một, mà năm ấm là năm. Như. vậy, một chẳng phải là năm, và ngược lại năm chẳng phải là một. Lại nữa, năm ấm là vô thường, là tướng sanh diệt; nên ngã cũng phải là vô thường, là sanh diệt. Nếu ngã là sanh diệt, thì chẳng có tội phước. Lại nữa, nếu năm ấm theo duyên hòa hợp sanh, thì5ấm chẳng có tự tại; như vậy ngã cũng chẳng có tự tại.

Vì những lỗi lầm nêu trên đây, nên tiên ni Phạm Chí mới nghĩ rằng sắc, thọ, tưởng, hành, thức chẳng phải như khứ.

Thế nhưng, ly năm ấm cũng chẳng có ngã được. Vì sao? Vì ngã chẳng có tướng, là vô tướng vậy.

Ngoài ra nếu nói tri kiến là do thọ, tưởng, hành, thức, thì đó chỉ là tướng của các ấm này, chẳng phải là tướng của ngã. Người trí làm sao nói ly năm ấm, mà riêng có ngã được?

Bởi vậy nên tiên ni Phạm Chí chỉ trả lời Phật bằng một câu "chẳng phải vậy”.

Nếu chấp ngoài năm ấm, riêng có ngã, thì cũng chẳng có thể được. Vì sao? Vì đây cũng chỉ do ngã kiến mà có khởi các chấp phân biệt đó thôi.

Nói tóm lại, năm ấm chẳng phải là ngã, mà ngoài năm ấm ra, cũng chẳng riêng có ngã vậy.

Nên biết rằng năm ấm do duyên hòa hợp sanh, thì ngã cũng chẳng phải là ngã, cũng chỉ là vô ngã vậy.

Ngã chẳng có chủ tấc, chẳng có chỗ sở y, nên ngã là như khứ. Hết thảy các pháp cũng đều là như vậy, cũng đều là như khứ cả.

Sở dĩ tiên ni Phạm Chí được đạo, được trí huệ, vì ông biết rằng; dù cầu ngã khắp 4 phương, thì ngã cũng chẳng có định tướng, cũng chỉ là bất khả đắc.

Nên biết, quán năm ấm ở tự thân là quán nội,quán tha thân là quán ngoại. Cả nội lẫn ngoại đều là bất khả đắc, dẫn đến trí huệ cũng là bất khả đắc.

Nói nội là nói về sáu nội trần; nói ngoại là nói về sáu ngoại trần.

Quán nội là quán trí huệ,quán ngoại là quán về xứ sở.

Tiên ni Phạm Chí biết rõ tất cả các quán đều là lầm lỗi. Vì sao? Vì ông biết rõ nhờ có lực trí huệ bên trong, mà phân biệt được các pháp ở bên ngoài là thường, là vô thường, là hữu vi, là vô vi...

Như vậy là các ngoại pháp đều chẳng có định tướng. Vì sao? Vì nếu có định tướng, thì định tướng ấy chẳng phải là dụng của trí huệ được.

Lại nữa, nếu nói các ngoại pháp do duyên hòa hợp sanh, chẳng có định tướng, thì trí huệ cũng chẳng có định tướng. Vì sao? Vì khi ta nói có vật này vật nọ, là ta đã dựng lập hai pháp tương đãilà danh và vật. Ly vật chẳng có danh vậy.

Lại nữa, thật trí huệ, theo đúng nghĩa là chẳng thấy năm ấm ở trong, chẳng thấy năm ấm ở ngoài, chẳng thấy năm ấm ở chặng giữa.

Dùng các phương tiện trí huệ để quán năm ấm sẽ thấy năm ấm chỉ do duyên hòa hợp mà có nên chỉ là hư vọng, chẳng thật có. Thế nhưng, nếu chấp quán đó là tà kiến, chẳng chấp mới thật là được đạo.

Lại nữa, dù cho tướng vô thưòng là thật, thì chấp

tướng đó cũng chẳng vào được đạo. Vì sao? Vì trí huệ quyết định là chẳng phải ở trong, chẳng phải ở ngoài, chẳng phải ở chặng giữa. Cho nên nói trí huệ là vô sở đắc, mà ly trí huệ cũng là vô sở đắc.

Tiên ni Phạm Chí nhờ trí huệ mà ở nơi hết thảy pháp được viễn ly, khiến các tà kiến đều tiêu diệt. Chẳng phải người vô trí mà được như vậy.

Lúc bấy giờ, ông hoan hỷ quán pháp tướng là vô tướng, và tán thán Phật là bậc đại Thánh sư, thấy rõ thật tướng pháp là rốt ráo không, làvô sở đắc nên chẳng thọ, lạithấy rõ hết thảy kiết sử phiền não đều là hư vọng điên đảo nên chẳng thọ.

Trên đây chinh là nghĩa chẳng thọ, chẳng xả (bất thọ, bất xả) vậy.

Bồ Tát thật hành Bát Nhã Ba La Mật phải chẳng thọ, mà cũng chẳng xả mới vào được Bát Nhã Ba La Mật, mới đượcđầy đủ Bát Nhã Ba La Mật.

Vì sao? Vì tướng thế gian và tướng Niết Bàn là chẳng phải hai, chẳng phải khác. Thế gian và Niết Bàn chỉ là một tướng (nhất tướng), là chẳng có tướng (vô tướng).

Cứ như vậy mà tu hành, thì sẽ diệt được hết thảy các chấp tướng. Thế nhưng, nếu chưa có được đầy đủ công đức thi chưa nên diệt sạch các chấp tướng. Vì sao? Vì còn phải cần dùng đến các pháp tướng để hành đạo; còn phải lấy các pháp tướng để làm phương tiện hành đại từ đại bi.

Bồ Tát cầu Phật đạo vẫn ở trong các pháp tướng mà vẫn biết rõ các pháp tướng đều là vô tướng. Bởi vậy nên

nênBồ Tát chẳng thấy một pháp nào có định tướng cả,chẳng thấy có tướng xấu, có tướng tốt...dẫn đến chẳng thấy có tướng thọ, có tướng xả.

Bởi nhân duyên vậy, nên trong kinh nói: pháp chẳng phải là pháp (phi pháp), mà cũng chẳng phải chẳng phải pháp (phi phi pháp).

Bồ Tát thật hành Bát Nhã Ba La Mật như vậy, nên ở nơi hết thảy các tướng đều chẳng thọ.

(Hết quyển 42)

Quyển 43. Phẩm thứ chín tiếp theo - Tập Tán Tiếp theo. Phẩm thứ mười - Hành Tướng ( Sự Vận Hành Của Tướng)

Luận Đại Trí Độ

Quyển 43

Phẩm thứ chín(tiếp theo)

Tập Tán(Họp Tan)

(tiếp theo)

KINH:

Bạch Thế Tôn! Muốn thật hành Bát Nhã Ba La Mật, Bồ Tát phải tư duy rằng:

• Pháp gì gọi là Bát Nhã Ba LaMật?

• Vì sao gọi là Bát Nhã Ba La Mật?

• Ai vào được Đát Nhã Ba La Mật?

Bồ Tát thật hành Bát Nhã Đa La Mật, phải niệm rằng các pháp đều là vô sở hữu, đều là bất khả đắc.

Như vậy mới gọi là thật hành Bát Nhã Ba La Mật.

Lúc bấy giờ, ngài Xá Lợi Phât hỏi ngài Tu Bồ Đề: Pháp gì là vô sở hữu, là bấtkhả đắc?

Ngài Tu Bồ Đề đáp: Bát Nhã Ba La Mật là pháp vô sở hữu, bất khả đắc. Thiền Na Ba La Mật, Tỳ Lê Gia Ba La Mật, Sẵn Đề Ba La Mật, Thi La Ba La Mật, Đàn Ba La Mật đều là những pháp vô sở hữu, bất khả đắc. Vì sao? Vì là nội không, ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, đệ nhất nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô thỉ không, tán không, tánh không, tự tướng không, chư pháp không, bất khả đắc không, vô pháp không, hữu pháp không, vô pháp hữu pháp không.

Thưa ngài Xá Lợi Phất! Sắc là pháp vô sở hữu, bất khả đắc. Thọ, tưởng, hành, thức cũng đều là pháp vô sở hữu, bất khả đắc.

Nội không,..., dẫn đến vô pháp hữu pháp không, bốn niệm xứ.... dẫn đến mười tám bất cộng pháp, các thần thông... dẫn đến pháp như, pháp tánh, pháp tướng, pháp vị, thật tế cũng đều là vô sở hữu, bất khả đắc.

Thưa ngài Xá Lợi Phất! Phật cũng là vô sở hữu, bất khả đắc; Tát Bà Nhã, Nhất thiết Chủng Trí cũng đều là vô sở hữu, bất khả đắc.

Vì sao? Vì đều là nội không dẫn đến đều là vô pháp hữu pháp không.

Thưa ngài Xá Lợi Phất! Nếu có Bồ Tát nào tư duy như vậy, quán như vậy, mà tâm chẳng bị trầmmột,chẳng hối tiếc, chẳng kinh, chẳng hãi, chẳng sợ,

thì phải biết Bồ Tát đó trọn chẳng ly Bát Nhã Ba La Mật vậy.

Ngài Xá Lợi Phất hỏi: Do nhân duyên gì mà Bồ Tát trọn chẳng ly Bát Nhã Ba La Mật?

Ngài Tu Bồ Đề đáp: sắc ly sắc tánh, dẫn đến thức ly thức tánh, sáu Ba La Mật ly sáu Ba La Mật tánh,...,dẫn đến thật tế ly thật tế tánh.

Ngài Xá Lợi Phất hỏi: Thế nào gọi là sắc tánh,...,dẫn đến thế nào là thật tế tánh?

Ngại Tu Bồ Đề đáp: Vô sở hữu là tánh của sắc,..., dẫn đến vô sở hữu là tánh của thật tế.

Bởi vậy nên nói sắc ly sắc tánh, dẫn đến thật tế ly thật tế tánh.

Thưa ngài Xá Lợi Phất! sắc cũng ly sắc tướng,..., dẫn đến thật tế cũng ly thật tế tướng.

Lại nữa, tướng cũng ly tướng, tánh cũng ly tánh.

Ngài Xá Lợi Phất hỏi: Bồ Tát học như vậy mà thành tựu được tâm Tát Bà Nhã chăng?

Ngài Tu Bồ Đề đáp: Đúng vậy, đúng vậy! Nếu Bồ Tát học như vậy là thành tựu được tâm Tát Bà Nhã. Vì sao? Vì các pháp đều là chẳng sanh, chẳng thành tựu vậy.

Ngài Xá Lợi Phất hỏi: Do nhân duyên gì mà nói các pháp chẳng sanh, chẳng thành tựu?

Ngài Tu Bồ Đề đáp: Vị sắc là không, nên sắc sanh

sanhvà sắc thành tựu...., dẫn đến thật tế sanh và thật tế thành tựu đều bất khả đắc.

Thưa ngài Xá Lợi Phất! Bồ Tát học như vậy dần dần sẽ được gần nhất thiết chủng trí, được tâm thanh tịnh, được tướng thanh tịnh. Do được thân, tâm, và tướng thanh tịnh nên Bồ Tát chẳng còn sanh các nhiễm tâm tham, sân, si, mạn, nghi, tà kiến, vĩnh viễn chẳng còn thọ nghiệp báo sanh thân, mà thường được hóa sanh Bồ Tát, đitừ cõi Phật này đến cõi Phật khác để thành tựu chúng sanh, tịnh Phật quốc độ, trọn chẳng ly các đức Phật, mãi cho đến khi được Vô Thượng Bồ Đề.

Bồ Tát phải học và phải hành Bát Nhã Ba La Mật như vậy.

LUẬN:

Hỏi: Trước đây đã rộng nói về Bát Nhã Ba La Mật rồi. Nay vì sao ngài Tu Bồ Đề lại nói Bồ Tát phải tư duy khi hành Bát Nhã Ba La Mật?

Đáp: Trước đây ngài Tu Bồ Đề chỉ khiêm tốn nói về “Bất trú môn”, nay ngài nói rộng thêm về Bát Nhã Ba La Mật.

Bát Nhã Ba La Mật là thật tướng của hết thảy pháp, chẳng thể phá, chẳng thể hoại được.

Dù có Phật, hay không có Phật thì pháp tướng, pháp tánh, pháp vị, thật tế vẫn thường trú. Hàng Nhị Thừa cũng chẳng có thể thấu rõ được, huống nữa là chúng sanh. Vì sao? Vì nếu còn chấp thường, còn chấp đoạn là còn chấp

một bên. Phải ly cả hai bên mới là Trung Đạo, mới là Bát Nhã Ba La Mật. Nếu chấp thường, chấp vô thường, chấp khổ, chấp lạc...thì cũng còn chấp một bên.

Lại nữa, nếu chấp có pháp sắc đối đãi với pháp vô sắc, chấp có pháp hữu lậu đối đãi với pháp vô lậu, chấp có pháp hữu vi đối đãi với pháp vô vi, chấp có pháp thấy được đối đãi với pháp không thấy được, chấp có pháp thế gian đối đãi với pháp xuất thế gian v.v... là còn chấp có hai bên đối đãi.

Phải ly cả hai bên, mới là Trung Đạo, mới là Bát Nhã Ba La Mật.

Nếu còn chấp có sáu căn ở một bên, sáu thức ở một bên là còn chấp một bên. Phải ly cả hai bên mới là Trung Đạo, mới là Bát Nhã Ba La Mật, nếu còn chấp có Bát Nhã Ba La Mật ở một-bên, phi Bát Nhã Ba La Mật ở một bên là còn chấp một bên. Phải ly cả hai bên mới là Trung Đạo, mới là Bát Nhã Ba La Mật.

Được như vậy mới là bình đẳng cả hai môn. Bồ Tát ở nơi tánh bình đẳng đó mà rộng nói Bát Nhã Ba La Mật.

Lại nữa, ly hữu, ly phi hữu, ly vô, ly phi vô, mà chẳng đọa ngu si, thường tu thiện đạo, mới là thật hành Bát Nhã Ba La Mật.

Bồ Tát tu học như vậy nên vào được ba giải pháp môn, xa lìa hai bên, nhập vào Trung Đạo. Đây chỉ mới là Bát Nhã Ba La Mật tướng.

NgàiTu Bồ Đề lại nói: Các pháp đều là vô sở hữu, là bất khả đắc. Bồ Tát phải quán hết thảy pháp đều là không, là vô sở hữu, là bất khả đắc, quán các pháp dù là thường, là vô thường.... đều chẳng có định tướng nên đều là bất khả đắc cả.

Ngài Tu Bồ Đề lại nói: Bát Nhã Ba La Mật cùng năm Ba La Mật kia cũng đều là vô sở hữu, là bất khả đắc cả.

Ví như gió mạnh phá mây mù, lửa lớn tiêu hủy các cây cỏ, bão tố phá các rừng cây v.v... cũng như vậy, mười tám pháp “không” phá sạch hết các chấp về pháp tướng.

Hỏi: Bát Nhã Ba La Mật là gì?

Đáp: Trong hết thảy trí huệ thì Bát Nhã Ba La Mật là trí huệ đệ nhất, vô đẳng đẳng, chẳng có gì sánh kịp. Như trong hết thảy chúng sanh thì Phật là đệ nhất, trong hết thảy các pháp thì Niết Bàn là đệ nhất, trong hết thảy các chúng, thì chúng Tỷ Kheo là đệ nhất.

Hỏi: Trước đây nói thật tướng các pháp là Bát Nhã Ba La Mật. Dù có Phật, hay không có Phật, thật tướng pháp vẫn thường trú. Nay vì sao lại nói trong hết thảy trí huệ thì Bát Nhã Ba La Mật là trí huệ đệ nhất?

Đáp: Thế gian thường chấp có nhân, có quả.

Ví như nói bức tranh đẹp ấy do một họa sĩ nổi danh vẽ, thì bức tranh là quả, công trình của nhà họa sĩ sáng tác ra bức tranh là nhân. Ví như nói do quán thật tướng, pháp mà được trí huệ Bát Nhã, thì thật tướng pháp là nhân, trí huệ Bàt Nhã là quả.

Bồ Tát khi đã vào trong pháp môn “bất nhị" rồi, đã đầy đủ Bát Nhã Ba La Mật rồi, thì chẳng còn phân biệt nhân quả nữa.

Vì sao? Vì Bồ Tát biết rõ các pháp tướng đều chỉ là một tướng (nhất tướng) đều chẳng có tướng (vô tướng).

Về trí huệ, trong kinh phân biệt có ba là:

• Thế gian trí.

• Ly sanh trí.

• Xuất thế gian trí.

Chư Phật và chư đại Bồ Tát có trí huệ Bát Nhã, rốt ráo thù thắng, rốt ráo thanh tịnh, lại có tâm đại bi, thường làm lợi ích cho hết thảy chúng sanh.

Hàng Nhị Thừa đã lậu tận, cũng có trí huệ thanh tịnh, nhưng chưa có đầy đủ đại bi, nên chưa làm đầy đủ các việc lợi ích cho chúng sanh.

Lại nữa, cũng nên biết:

- Nếu dùng trí huệ độ hết thảy chúng sanh thì đó là thật hành Phật đạo.

- Nếu dùng trí huệ tương ưng với thọ, tưởng, hành, thức, khởi ra các nghiệp ở thân, khẩu, ý mà vẫn biết rõ tâm sanh, trú, diệt,vẫn chẳng chấp thủ các pháp tướng thì đó là Bát Nhã Ba La Mật.

Nhờ có niệm thanh tịnh mà định được tâm, thì gọi là được Thiền Ba La Mật v.v...

Hỏi: Ai vào được Bát Nhã Ba La Mật?

Đáp: Theo đệ nhất nghĩa, thì người nào chẳng còn bị các tri kiến trói buộc là người biết rõ hết thảy pháp đều là không. Do vậy mà chẳng còn sanh tâm tương tục nữa.

Nên biết trong Phật pháp có nói đến hai đế. Đó là:

• Thế tục đế.

• Đệ nhất nghĩa đế.

Khi thật hành Bát Nhã Ba La Mật, Bồ Tát phương tiện dùng thế tục đế, nhằm độ chúng sanh ra khỏi tội lỗi. Vì sao? Vì đệ nhất nghĩa đế quá cao siêu, phàm phu khó có thể hiểu được nên chẳng ưa thích. Ví như con giòi thường sống ở những nơi bất tịnh, chẳng ưa thích những chốn sạch sẽ tinh khiết vậy.

Phàm phu khi tu được ly dục vẫn còn chấp ngã, còn chấp pháp ly dục, nên chẳng có ưa thích Bát Nhã Ba La Mật. Hàng Thanh Văn Nhị Thừa, tuy có ưa thích Bát Nhã Ba La Mật nhưng tâm từ bi chưa được đầy đủ nên sanh nhàm chán thế gian, ưa thích trú trong Niết Bàn. Do vậy mà chưa được đầy đủ Bát Nhã Ba La Mật.

Khi Bồ Tát đã thành Phật, thì trí huệ Bát Nhã mới được gọi là Nhất Thiết Chủng Trí. Vì vậy, trí huệ Bát Nhã của Phật là vô thượng. Bồ Tát cùng Thanh Văn chẳng sao sánh kịp.

Hỏi: Trong kinh thường thuyết về năm ấm, rồi sau mới thuyết đến Nhất Thiết Chủng Trí. Nay vì sao lại nói về sáu pháp Ba La Mật trước?

Đáp: Trước đây ngài Xá Lợi Phất hỏi ngài Tu Bồ Đề về nghĩa vô sở hữu. Vì nghĩa ấy khó có thể giải ngay được, nên ngài Tu Bồ Đề phải nói về nhân duyên năm ấm, nhằm giải nghĩa vô sở hữu.

Nay ở trong chúng hội, ngài Tu Bồ Đề dùng nghĩa Bát Nhã Ba La Mật để giải nghĩa vô sở hữu. Giải như vậy được rốt ráo hơn. Vì sao? Vì Bát Nhã là vô sở hữu. Dùng Bát Nhã để giải nghĩa vô sở hữu cũng giống như nhìn ảnh của mặt trăng in trên mặt nước, để biết rõ mặt trăng ở trên trời vậy.

Bồ Tát nào trú nơi Bát Nhã Ba La Mật, quán thật tướng của các pháp, mà chẳng kinh, chẳng hãi, chẳng sợ, thì phải biết Bồ Tát đó đã thường hành Bát Nhã Ba La Mật, thường chẳng ly Bát Nhã Ba La Mật vậy.

Nơi đây ngài Tu Bồ Đề nói về các nhân duyên chẳng ly Bát Nhã Ba La Mật. Đó là: sắc ly sắc tánh..., dẫn đến thật tế ly thật tế tánh, sắc ly sắc tướng..., dẫn đến thật tế ly thật tế tướng, tướng cũng ly tướng, tánh cũng ly tánh. Bồ Tát tu hành như vậy sẽ được vô ngại đạo, dẫn đến thành tựu được tâm Tát Bà Nhã. Nơi đây là chỗ mà các pháp chẳng sanh, chẳng thành tựu.

Ngài Xá Lợi Phất hỏi ngài Tu Bồ Đề: Do nhân duyên gì mà các pháp chẳng sánh, chẳng thành tựu?

Ngài Tu Bồ Đề đáp: sắc và sắc tướng đều không, nên sắc chẳng sanh, chẳng thành tựu,..., dẫn đến thật tế cũng chẳng sanh, chẳng thành tựu. Vì sanh và thành tựu đều là bất khả đắc cả.

Nếu Bồ Tát được đệ nhất thanh tịnh như vậy thì chẳngai sánh kịp, dần dần sẽ được gần Nhất Thiết Chủng Trí. Vì gần được Nhất Thiết Chủng Trí nên tâm chẳng còn

cònbị trầm một, chẳng còn sanh các tà kiến, các kiết sử phiền não..

Lúc bấy giờ, Bồ Tát được thân tâm thanh tịnh, được quả báo thanh tịnh, lại phá được các chấp tướng hư vọng, thọ pháp tánh sanh thân thường được hóa sanh chẳng còn thọ nghiệp báo sanh thân nữa.

Hỏi: Bồ Tát đã có đầy đủ các công đức như vậy rồi sao chẳng thủ Niết Bàn mà còn tham trước được hóa sanh?

Đáp: Có hai nhân duyên. Đó là:

-Do hạnh nguyện độ sanh mà chư Phật, chư đại Bồ Tát thị hiện hóa sanh vào trong các cõi, để chúng sanh tin Kính cúng dường, mà chẳng sanh tâm nhàm chán.

- Do vì chưa thanh tịnh Phật độ đầy đủ, lại chưa có được các lực phương tiện sung mãn, nên có Bồ Tát thường nguyện hóa sanh đến các cõi Phật, trọn chẳng ly các đức Phật.

Phẩm thứ mười

Hành Tướng

(Sự Vận Hành của Tướng)

KINH:

Lúc bấy giờ ngài Tu Bồ Đề bạch Phật: Bạch Thế Tôn! nếu Bồ Tát chẳng có các lực phương tiện mà hành Bát Nhã Ba La Mật, thì chỉ là hành tướng. Ví như chấp sắc là thường, sắc là vô thường, sắc là khổ, sắc là lạc, sắc là hữu, sắc là vô, sắc là ngã,sắc là vô ngã, sắc là ly, sắc là tịch diệt dẫn đến chấp thức là thường, thức là vô thường, thức là khổ, thức là lạc, thức là hữu, thức là vô, thức là ly, thức là tịch diệt v.v... thì hành là hành tướng.

Bạch Thế Tôn! Nếu Bồ Tát chẳng có các lực phương tiện mà hành bốn niệm xứ,..., dẫn đến hành mười tám bất cộng pháp, thì hành là hành tướng.

Bạch Thế Tôn! có Bồ Tát hành Bát Nhã Ba La Mật mà dấy niệm ta có hành Bát Nhã Ba La Mật. Phải biết rằng Bồ Tát đó hành Bát Nhã Ba La Mật mà chẳng có lực phương tiện, vì còn chấp có chỗ sở đắc, nên hành cũng chỉ là hành tướng.

Ngài Tu Bồ Đề nói với ngài Xá Lợi Phất: Nếu Bồ Tát thật hành Bát Nhã Ba La Mật mà ở nơi sắc có thọ niệm, ở nơi thọ, tưởng, hành, thức có thọ niệm thì đó chỉ là vọng giải, là có tác hành, nên chẳng

chẳngcó thể thoát ly sanh lão bệnh tử, chẳng có thể thoát ly ưu bi khổ não, dẫn đến phải thọ các quả khổ ở đời sau.

Nếu Bồ Tát thật hành Bát Nhã Ba La Mật mà ở nơi sắc,..., dẫn đến ở nơi pháp, ở nơi nhãn dẫn đếnở nơi ý, ở nơi nhãn thức...., dẫn đến ở nơi ý thức, ở nơi nhãn giới dẫn đến ở nơi ý giới, ở nơi nhãn xúc nhân duyên sanh thọ..., dẫn đến ở nơi ý xúc nhân duyên sanh thọ, ở nơi bốn niệm xứ...dẫn đến ở nơi mười tám bất cộng pháp mà còn thọ niệm, thì đó cũng chỉ là vọng giải, là có tác hành, nên chẳng có thể thoát ly sanh lão bệnh tử, chẳng có thể thoát ly ưu bi khổ não, dẫn đến phải thọ các quả khổ ở đời sau.

Thưa ngài Xá Lợi Phất! Phải biết rằng có Bồ Tát hành Bát Nhã Ba La Mật, mà chẳng có các lực phương tiện nên chẳng chứng được quả Nhị Thừa, huống nữa là được Vồ Thượng Bồ Đề.

Ngài Xá Lợi Phất hỏi: Thế nào gọi là Bồ Tát hành Bát Nhã Ba La Mật mà có được các lực phương tiện?

Ngài Tu Bồ Đề đáp: Nếu Bồ Tát muốn hành Bát Nhã Ba La Mật thì chẳng nên hành sắc, chẳng nên hành thọ, tưởng, hành, thức, chẳng nên hành sắctướng...,dẫn đến chẳng nên hành thức tướng,chẳng nên hành sắc thường, sắc vồ thường, sắc khổ, sắc lạc, sắc ngã, sắc vô ngã, sắc không, sắc vô tướng, sắc vô tác, sắc ly, sắc tịch diệt...dẫn

đến chẳng nên hành thức thường, thức vô thường, thức khổ, thức lạc, thức ngã, thức vô ngã, thức không, thức vô tướng, thức vô tác, thức ly, thức tịch diệt.

Vì sao? Thưa ngài Xá Lợi Phất! Vì sắc là không, nên chẳng phải là sắc (là phi sắc), ly không chẳng có sắc, ly sắc cũng chẳng có không, sắc tức là không, và không tức là sắc. Thọ, tưởng, hành, thức là không nên cũng chẳng phải là thọ, tưởng, hành, thức, ly không cũng chẳng có thọ, tưởng, hành, thức, ly thọ, tưởng, hành, thức cũng chẳng có không, thọ, tưởng, hành, thức tức là không, và không cũng tức là thọ, tường, hành, thức...Dẫn đến mười tám bất cộng pháp là không, nên cũng chẳng phải là mười tám bất cộng pháp; ly không chẳng có mười tám bất cộng pháp, ly mười tám bất cộng pháp cũng chẳng có không, mười tám bất cộng pháp tức là không, và không cũng tức là mười tám bất cộng pháp.

Thưa Ngài Xá Lợi Phất! Bồ Tát hành Bát Nhã Ba La Mật như vậy là có được các lực phương tiện, mau được Vô Thượng Bồ Đề.

Ngài Xá Lợi Phất hỏi ngài Tu Bồ Đề: Do nhân duyên gì mà Bồ Tát chẳng thọ hết thảy các pháp tướng?

Ngài Tu Bồ Đề đáp: vì tự tánh của Bát Nhã Ba La Mật là bất khả đắc, nên chẳng thọ. Vì sao? Vì vô sở hữu tánh (chẳng có tánh) là tự tánh của Bát Nhã Ba La Mật.

Thưa Ngài Xá Lợi Phất ! Tuy hành Bát Nhã Ba La Mật mà Bồ Tát chẳng có thọ, chẳng có hành Bát Nhã Ba La Mật, lại cũng chẳng phải chẳng thọ, chẳng phải chẳng hành Bát Nhã Ba La Mật.

Vì sao ? Vì hết thảy các pháp đều là vô sở hữu tánh, nên cũng thể thọ. Bởi vậy nên Bồ Tát chẳng tùy pháp hành, chẳng thọ các pháp tướng, mới gọi là Bồ Tát hành Vô Sở Thọ Chư Pháp tam muội, được diệu dụng quảng đại, chẳng đồng với hàng Thanh Văn và Bích Chi Phật. Bồ Tát hành tam muội ấy, trọn chẳng ly tam mội ấy, sẽ mau được Vô Thượng Bồ Đề.

LUẬN :

Phẩm trước dùng “không” để phá các pháp tướng. Ở phẩm này dùng “Vô tướng” để phá các pháp tướng.

Nếu Bồ Tát chẳng có các lực phương tiện mà quán sắc thì sẽ đọa vào trong các tướng. Nếu đã đọa vào trong các tướng thì sẽ xa rời Bát Nhã Ba La Mật. Vì sao ? Vì các pháp đều là không, là vô tướng, chẳng có tướng gì là có được (khả đắc), là nắm được (khả thủ) cả.

Hỏi : Các quả báo thiện cũng như ác đều có tướng. Vì sao nói các pháp đều là vô tướng ?

Đáp : Đối với người sơ cơ, thì phải phương tiện nói có tướng. Nhưng đối với người tu hành thì phải nói về vô tướng. Vì sao ? Vì nếu người tu hành mà còn thủ lấy tướng thiện để phá trừ tướng bất thiện, thì vẫn còn khởi sanh tướng, dẫn đến còn sanh các nhân duyên gây ra các phiền não, khổ đau.

Bởi vậy nên phải dùng vô tướng để phá hết thảy các tướng. Vì nếu phá các tướng bất thiện mà chẳng phá các tướng thiện, thì các tướng thiện ấy cũng sẽ duyên sanh ra bệnh chấp tướng.

Khi dùng vô tướng để phá các tướng thiện, thì tướng vô tướng ấy cũng tự phá luôn. Vì sao ? Vì tướng vô tướng cũng là tướng thiện. Ví như sấm sét gây tác hại đến mùa màng, nhưng sấm sét rồi cũng tự tiêu diệt.

Lại nữa, “vô tướng tướng” là thật tướng.

Ví như thân người đầy dẫy các thứ bất tịnh, các thứ thải ra từ chín lỗ nơi thân, chẳng có thứ nào là tịnh cả. Thế mà người vô trí, do quý thân này mà gượng cho là tịnh, từ đó khởi sanh ra các phiền nào, dẫn đến tạo ra các tội lỗi. Ví như đứa trẻ con khờ dại có thể vui chơi với các đồ bất tịnh, mà người lớn cho là dơ bẩn, chẳng nên sờ mó đến vậy. Cũng như vậy, người trí biết rõ rằng sự chấp thủ các tướng cũng là bệnh, vì các tướng đều là hư vọng.

Lại nữa, các pháp chẳng có tướng nhất định. Tướng của các pháp thay đổi tùy theo tâm của mỗi người, của mỗi loài chúng sanh. Nên biết sự nhận xét của một người thường tùy thuộc vào sự biến đổi của tâm lý, tình cảm. Ví như : Khi ta đang sân hận thì ta thấy người đến với ta là tệ ác, đáng ghét, khi ta đang vui vẻ thì ta lại thấy người đến với ta đáng thương, đáng mến, khi ta dấy tâm kiêu mạn, thì ta thấy người đến với ta hèn hạ, đáng khinh, khi ta nghe nhiều người tán thán một người nào, thì ta liền sanh tâm nể nang, cung kính, tin tưởng người đó v.v... Như vậy, nên biết rằng tâm thương, ghét (ái, tắng) đều là hư vọng. Nếu trừ

được các tâm hư vọng, thì liền biết rõ các pháp đều là không, là vô tướng, là vô tác vậy.

Lại nữa, cũng nên biết rằng sắc do duyên hòa hợp sanh, nên chỉ là như huyễn, như mộng. Nếu ở nơi sắc mà còn chấp có một tướng, hai tướng v.v... thì liền xa rời Bát Nhã Ba La Mật. Vì sao ? Vì sắc tướng là vô tướng tướng. Nếu sắc tướng là có thể thọ được, thì sắc tướng ắt phải tán hoại, nên là chẳng thể thọ được vậy.

Hỏi : Vì sao nói rằng hành Bát Nhã Ba La Mật mà chấp ngũ ấm là thường, là vô thường v.v... đều chỉ là hành tướng ?

Đáp : Thường có hai nghĩa. Đó là :

- Thường trong vô thường. Ví như nói trú trăm năm, ngàn năm, vạn năm... sống tám vạn kiếp v.v... là thường, thì đó chỉ là thường trong vô thường. Vì sao ? Vì rốt sau cùng rồi cũng phải quy tịch.

- Thường trong thường trú bất hoại. Ví như nói pháp thân thường trú, nói Niết Bàn tịch diệt v.v...

Phàm phu khi thấy một pháp hòa hợp trú trong một thời gian tương đối lâu dài, thì chấp pháp ấy là thường tướng. Người tu hành, khi đã chứng được Niết Bàn, mà còn sanh tưởng về Niết Bàn, thì rơi về chấp thường tướng.

Vô thường cũng có hai nghĩa. Đó là :

- Pháp tương tục hoại là vô thường.

- Niệm niệm sanh diệt là vô thường.

Bồ Tát sơ pháp tâm, do tu tương tục đoạn, quán các thô vật là vô thường mà sanh tâm nhàm chán. Bồ Tát, trải qua thời gian tu tập, quán niệm niệm sanh diệt vô thường mà sanh tâm nhàm chán. Cả hai hạng Bồ Tát nêu ở đây đều còn chấp vô thường tướng.

Tóm lại, nếu Bồ Tát hành Bát Nhã Ba La Mật, mà còn chấp ngũ ấm là thường hay là vô thường, là chưa có được các lực phương tiện. Cho nên hành Bát Nhã Ba La Mật như vậy chỉ là hành tướng mà thôi.

Hỏi : Quán ngũ ấm là thường hay là vô thường đủ rồi. Vì sao còn quán ngũ ấm là ly, là tịch diệt nữa ?

Đáp : Nếu quán được ngũ ấm chẳng phải là thường tướng, chẳng phải là vô thường tướng, thì biết rõ ngũ ấm là ly tướng. Nếu ngũ ấm ly tự tướng, thì biết rõ ngũ ấm là tịch diệt tướng, là Niết Bàn tướng vậy.

Hỏi : Bồ Tát từ sơ phát tâm đã biết rõ tự tướng của ngũ ấm là vô tướng rồi. Nay vì sao nói Bồ Tát ấy chẳng có các lực phương tiện mà phải đọa về chấp tướng ?

Đáp : Vì hạng Bồ Tát này độn căn, chẳng tự giác, nên vừa lìa khỏi chấp ngũ ấm tướng thì liền chấp viễn ly tịch diệt tướng. Bởi vậy nên, ở nơi vô tướng, mà khởi chấp vô tướng tướng vậy.

Lại nữa, nếu Bồ Tát quán các ngoại pháp đều vô tướng thì sự tác quán như vậy cũng có thể khởi sanh tâm chấp ngã nên cũng có thể đọa về chấp hữu tướng.

Lại nữa, nếu Bồ Tát ly được pháp tướng, ở nơi phi

đạo, hành chân tịnh vô tướng mà lại dùng trí huệ khởi niệm về các nội ngoại hạnh thanh tịnh, cho đó là Bát Nhã Ba La Mật, thì cũng đọa về chấp Bát Nhã Ba La Mật tướng. Vì sao ? Vì Bát Nhã Ba La Mật là chẳng thể chấp (bất khả chấp) mà chấp, chẳng thể thủ (bất khả thủ) mà thủ. Như vậy là Bồ Tát chẳng có các lực phương tiện, y chỉ nơi ái kiến, mà khởi chấp các thiện pháp vậy.

Hạng Bồ Tát này, tuy đã có nhiều phước đức, nhưng chưa có thể lìa được sanh tử, vì còn tạp hành vậy. Tạp hành như vậy thì quả Nhị Thừa còn chưa có thể được, huống nữa là được Vô Thượng Bồ Đề.

Nếu trái với các điều nêu trên đây, thì gọi là có các lực phương tiện.

Bồ Tát có các lực phương tiện rồi, thì ở nơi hết thảy pháp đều chẳng chấp, đều chẳng thọ. Vì sao ? Vì Bồ Tát đã biết rõ hết thảy các pháp đều do duyên hòa hợp sanh, đều chẳng phải thật có, biết rõ tự tánh của hết thảy pháp đều “không”.

Hỏi : Trước đây nói về Tam Tam Muội, nay nói về Vô Sở Thọ Chư Pháp Tam Muội. Như vậy hai tam muội này có gì khác nhau chăng ?

Đáp : Trước đây nói về trường hợp người tu giải thoát mà chưa viễn ly, nên hành tam tam muội là Không, Vô Tướng và Vô Tác. Nay nói về trường hợp người thường tinh tấn hành Bát Nhã Ba La Mật, chẳng tùy trí huệ hành, chẳng tùy pháp hành, chẳng thọ pháp tướng, là hành Vô Sở Thọ

Chư Pháp Tam Muội, được diệu dụng quảng đại, khởi đại bi tâm, mau được Vô Thượng Bồ Đề.

&

KINH :

Ngài Xá Lợi Phất hỏi : Có phải chỉ chẳng ly tam muội này là Bồ Tát mau được Vô Thượng Bồ Đề hay còn phải chẳng ly những tam muội khác nữa ?

Ngài Tu Bồ Đề đáp : Còn có rất nhiều tam muội khác nữa, như một trăm linh tám tam muội liệt kê sau đây :

Thủ Lăng Nghiêm tam muội - Bảo Ấn tam muội - Sư Tử Du Hý tam muội - Diệu Nguyệt tam muội - Nguyệt Tràng Tướng tam muội - Xuất Chư Pháp tam muội - Quán Đảnh tam muội - Tất Pháp Tánh tam muội - Tất Tràng Tướng tam muội - Kim Cang tam muội - Nhập Pháp Ấn tam muội - Tam muội Vương An Lập tam muội - Phóng Quang tam muội - Lực Tấn tam muội - Cao Xuất tam muội - Tất Nhập Biện Tài tam muội - Nhập Danh Tự tam muội - Quảng Phương tam muội - Đà La Ni Ấn tam muội - Vô Cuống tam muội - Nhiếp Chư Pháp Hải tam muội - Biến Phú Hư Không tam muội - Kim Cang Luân tam muội - Bảo Đoạn tam muội - Năng Chiếu tam muội - Bất Cầu tam muội - Vô Trụ tam muội - Vô Tâm tam muội - Tịnh Đăng tam muội - Vô Biên Minh tam muội - Năng Tác Minh tam muội - Phổ Chiếu Minh tam muội - Kiên Tịnh Chư Tam Muội tam muội - Vô Cấu Minh tam muội - Hoan Hỷ tam

muội - Điện Quang tam muội - Vô Tận tam muội - Oai Đức tam muội - Ly Tận tam muội - Bất Động tam muội - Bất Thối tam muội - Nhật Đăng tam muội - Nguyệt Tịnh tam muội - Tịnh Minh tam muội - Năng Chiếu Minh tam muội - Tác Hành tam muội - Tri Tướng tam muội - Như Kim Cang tam muội - Tâm Trụ tam muội - Phổ Minh tam muội - An Lập tam muội - Bảo Tụ tam muội - Diệu Pháp Ấn tam muội - Pháp Đẳng tam muội - Đoạn Hỷ tam muội - Đáo Pháp Đảnh tam muội - Năng Tán tam muội - Phân Biệt Chư Pháp Cú tam muội - Tự Đẳng Tướng tam muội - Ly Tự tam muội - Đoạn Duyên tam muội - Bất Hoại tam muội - Vô Chủng Tướng tam muội - Vô Hành Xứ tam muội - Ly Mông tam muội - Vô Khứ tam muội - Bất Biến Dị tam muội - Độ Duyên tam muội - Tập Chư Công Đức tam muội - Trụ Vô Tâm tam muội - Tịnh Diệu Hoa tam muội - Giác Ý tam muội - Vô Lượng Biện tam muội - Vô Đẳng Đẳng tam muội - Phân Biệt Chư Pháp tam muội - Độ Chư Pháp tam muội - Tán Nghi tam muội - Vô Trụ Xứ tam muội - Nhất Trang Nghiêm tam muội - Sanh Hành tam muội - Nhất Hành tam muội - Bất Nhất Hành tam muội - Diệu Hành tam muội - Đạt Nhất Thiết Hữu Để Tán tam muội - Nhập Danh Ngữ tam muội - Ly Âm Thanh Tự Ngữ tam muội - Nhiên Cự tam muội - Tịnh Tướng tam muội - Phá Tướng tam muội - Nhất Thiết Chủng Diệu Túc tam muội - Bất Hỷ Khổ Lạc tam muội - Vô Tận Tướng tam muội - Đà La Ni tam muội - Nhiếp Chư Tà Chánh

Tướng tam muội - Diệt Tăng Ái tam muội - Thuận Nghịch tam muội - Tịnh Quang tam muội - Kiên Cố tam muội - Mãn Nguyệt Tịnh Quang tam muội - Đại Trang Nghiêm tam muội - Năng Chiếu Nhất Thiết Thế tam muội - Tam Muội Đẳng tam muội - Nhiếp Nhất Thiết Hữu Tránh Vô Tránh tam muội - Bất Lạc Nhất Thiết Trụ Xứ tam muội - Như Trụ Định tam muội - Hoại Thân Suy tam muội - Hoại Ngữ Như Hư Không tam muội - Ly Trước Như Hư Không Bất Nhiễm tam muội.

Thưa ngài Xá Lợi Phất ! Bồ Tát hành các tam muội này, cùng vô số tam muội và Đà La Ni sẽ mau được Vô Thượng Bồ Đề.

Rồi, thuận theo ý của Phật, ngài Tu Bồ Đề nói tiếp : Phải nên biết rằng các Bồ Tát hành các tam muội này là ở trong quá khứ đã được Phật thọ ký, hoặc ở trong đời hiện tại được Chư Phật ở khắp mười phương thọ ký. Khi hành các tam muội, các Bồ Tát này chẳng thấy, chẳng niệm, dẫn đến chẳng nghĩ là mình sẽ vào các tam muội ấy, sẽ mau được Vô Thượng Bồ Đề. Vì sao ? Vì các Bồ Tát này đã rốt ráo được “vô phân biệt niệm”.

Ngài Xá Lợi Phất hỏi : Bồ Tát nào an trú được trong các tam muội này, là do nhân duyên đời trước đã được Phật thọ ký hay sao ?

Ngài Tu Bồ Đề đáp : Chẳng phải như vậy. Vì sao ? Vì Bát Nhã Ba La Mật chẳng khác tam muội, tam

muội chẳng khác Bát Nhã Ba La Mật, Bát Nhã Ba La Mật chẳng khác Bồ Tát, Bồ Tát chẳng khác tam muội, Bát Nhã Ba La Mật tức là tam muội, và tam muội cũng tức là Bát Nhã Ba La Mật, Bồ Tát tức là tam muội, và tam muội cũng tức là Bồ Tát, Bồ Tát tức là Bát Nhã Ba La Mật, và Bát Nhã Ba La Mật cũng tức là Bồ Tát.

Ngài Xá Lợi Phất hỏi : Nếu Bồ Tát chẳng khác tam muội, và ngược lại tam muội chẳng khác Bồ Tát, nếu Bồ Tát tức là tam muội, và ngược lại tam muội tức là Bồ Tát, thì làm sao có thể biết được hết thảy pháp đều là tam muội ?

Ngài Tu Bồ Đề đáp : Khi vào tam muội Bồ Tát chẳng dấy niệm rằng ta tu pháp này để vào tam muội, nên ở nơi hết thảy pháp, ở nơi hết thảy tam muội đều chẳng biết, chẳng niệm.

Ngài Xá Lợi Phất hỏi : Vì sao chẳng biết, chẳng niệm ?

Ngài Tu Bồ Đề đáp : Vì Bồ Tát biết rõ các tam muội đều là vô sở hữu, nên chẳng biết, chẳng niệm vậy.

Lúc bấy giờ Phật tán thán ngài Tu Bồ Đề : Lành thay, lành thay ! Này Tu Bồ Đề ! Đúng như lời ta từng nói, ông là người thật hành Vô Tránh tam muội đệ nhất, cùng với nghĩa này tương ưng vậy. Bồ Tát phải y theo nghĩa này mà học sáu pháp Ba La Mật, học Tứ niệm xứ ,..., dẫn đến học thập bát bất cộng pháp.

LUẬN :

Hỏi : Phật dạy tu tam tam muội Không, Vô Tướng và Vô Tác mở đường vào đạo Niết Bàn. Nay vì sao ngài Xá Lợi Phất lại hỏi phải tu bao nhiêu tam muội mới vào được đất Phật ?

Đáp : Khi chưa vào Niết Bàn, thì tưởng có nhiều đường đưa đến Niết Bàn. Thật ra chỉ có một đường đưa đến Niết Bàn là Không, Vô Tướng và Vô Tác. Hết thảy các tam muội khác cũng dẫn vào tam tam muội này. Ví như muốn vào thành có thể dùng nhiều cửa khác nhau, nhưng cửa nào cũng đều dẫn vào nội thành cả. Lại nữa, ví như nước từ muôn sông đều chảy về biển, Bồ Tát hành 1 tam muội trong một trăm linh tám tam muội, hoặc hành một đà la ni cũng đều được chư Phật trong khắp mười phương thọ ký cho.

Vì sao ? Vì Bồ Tát đã vào được nơi thật tướng tam muội, nên chẳng còn ức tưởng phân biệt. Do vậy mà chẳng còn nghĩ rằng mình đã vào được tam muội, mình đang hành thanh tịnh vi diệu pháp, và cũng do vậy mà được Phật thọ ký cho.

Ngài Xá Lợi Phất dùng “không trí huệ” vấn nạn ngài Tu Bồ Đề rằng : Bồ Tát trú trong “không tam muội” có được Phật thọ ký không ?

Ngài Tu Bồ Đề đáp : Chẳng phải vậy. Vì sao ? Vì cả ba pháp Bồ Tát, tam muội, và Bát Nhã Ba La Mật chẳng có khác nhau. Bát Nhã Ba La Mật chẳng khác tam muội, Bát

Nhã Ba La Mật chẳng khác Bồ Tát, tam muội chẳng khác Bồ Tát, và ngược lại, vì Bồ Tát, tam muội và Bát Nhã Ba La Mật chẳng có khác nhau nên Bồ Tát mới có thể được Phật thọ ký.

Ngài Xá Lợi Phất lại hỏi : Nếu như vậy thì tam muội và hết thảy các pháp chẳng khác nhau hay sao ?

Ngài Tu Bồ Đề đáp : Nếu Bồ Tát đã vào các tam muội rồi thì biết rõ hết thảy các pháp và các tam muội chẳng có sai khác nhau.

Lại nữa, như trước đây đã nói : Bồ Tát vào các tam muội rồi, chẳng còn dấy niệm phân biệt nên chẳng biết, chẳng niệm. Vì sao ? Vì Bồ Tát biết rõ tự tánh của tam muội là vô sở hữu nên chẳng biết và chẳng niệm vậy.

Phật ấn chứng lời nói của ngài Tu Bồ Đề.

Mặc dù tự mình chưa có đầy đủ các tam muội, mà ngài Tu Bồ Đề đã khéo thuyết các pháp vi diệu của Bồ Tát, như thuyết về các tam muội và các đà la ni. Ngài lại thông rõ về Bát Nhã Ba La Mật, nên ở nơi hết thảy các pháp, ngài đều chẳng thọ, chẳng chấp, chẳng niệm.

Bởi nhân duyên vậy, nên Phật tán thán ngài Tu Bồ Đề : Lành thay, lành thay, này Tu Bồ Đề ! Đúng như lời ta từng nói, ông là người thật hành Vô Tránh Tam Muội đệ nhất. Thật là chẳng hư dối vậy.

KINH :

Ngài Xá Lợi Phất bạch Phật : Bạch Thế Tôn ! Bồ Tát học như vậy là học Bát Nhã Ba La Mật chăng ?

Phật dạy : Này Xá Lợi Phất ! Bồ Tát học như vậy là học Bát Nhã Ba La Mật, vì Bát Nhã Ba La Mật là bất khả đắc.

Ngài Xá Lợi Phất hỏi : Bạch Thế Tôn ! Như vậy Bồ Tát học Bát Nhã Ba La Mật cũng là bất khả đắc chăng ?

Phật dạy : Này Xá Lợi Phất ! Bồ Tát học Bát Nhã Ba La Mật như vậy cũng là bất khả đắc. Bồ Tát họcnăm pháp Ba La Mật kia, học tứ niệm xứ, ..., dẫn đến học thập bát bất cộng pháp cũng đều là bất khả đắc cả, vì các pháp ấy đều là bất khả đắc.

Ngài Xá Lợi Phất hỏi : Bạch Thế Tôn ! Những pháp gì là bất khả đắc ?

Phật dạy : Này Xá Lợi Phất ! Ngã bất khả đắc,..., dẫn đến tri giả, kiến giả cũng bất khả đắc, vì đều là rốt ráo thanh tịnh, ngũ ấm, thập nhị nhập, thập bát giới bất khả đắc, vì đều rốt ráo thanh tịnh. Tứ đế,..., dẫn đến thập nhị nhân duyên bất khả đắc, vì đều rốt ráo thanh tịnh. Cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô Sắc bất khả đắc, vì đều tốt ráo thanh tịnh. Tứ niệm xứ,..., dẫn đến thập bát bất cộng pháp bất khả đắc, vì đều là rốt ráo thanh tịnh. Sáu pháp Ba La Mật bất khả đắc, vì là rốt ráo thanh tịnh. Tu Đà Hoàn, Tư Đà Hàm, A Na Hàm, A La Hán, Bích Chi Phật, Bồ Tát, Phật đều

bất khả đắc, vì đều rốt ráo thanh tịnh cả.

Ngài Xá Lợi Phất hỏi : Bạch Thế Tôn ! Thế nào là rốt ráo thanh tịnh ?

Phật dạy : Này Xá Lợi Phất ! Bất xuất, bất sanh, bất tác, ấy gọi là rốt ráo thanh tịnh.

Ngài Xá Lợi Phất hỏi : Bạch Thế Tôn ! Như vậy thì pháp mà Bồ Tát học là pháp gì ?

Phật dạy : Này Xá Lợi Phất ! Bồ Tát học như vậy là học pháp “vô sở học”. Vì sao ? Vì Bồ Tát chẳng có chấp đắm pháp tướng như phàm phu vậy.

Ngài Xá Lợi Phất hỏi : Bạch Thế Tôn ! Thế nào gọi là biết rõ thật tướng pháp ?

Phật dạy : Này Xá Lợi Phất ! Đó là biết rõ các pháp đều là vô sở hữu, dẫn đến biết rõ vô sở hữu cũng là vô sở hữu. Nếu chẳng biết rõ được như vậy thì là vô minh, chẳng khác với phàm phu.

Ngài Xá Lợi Phất hỏi : Bạch Thế Tôn ! Những pháp gì là vô sở hữu ? Vì sao nói chẳng biết rõ như vậy thì là vô minh ?

Phật dạy : Này Xá Lợi Phất ! Ngũ ấm, thập nhị nhập, thập bát giới vô sở hữu, tứ niệm xứ,..., dẫn đến thập bát bất cộng pháp vô sở hữu. Vì sao ? Vì đều là nội không... dẫn đến là vô pháp hữu pháp không. Thế nhưng phàm phu do bị lực vô minh ngăn che, nên mới vọng thấy có phân biệt. Bởi vậy nên nói chẳng biết rõ như vậy, thì gọi là vô minh.

Phàm phu bị hai chấp “hữu - vô” trói buộc nên chẳng thấy, chẳng biết các pháp là vô sở hữu, để rồi ức tưởng phân biệt, chấp trước sắc,..., dẫn đến chẳng chấp trước thập bát bất cộng pháp.

Lại nữa, do chấp trước mà ở nơi vô sở hữu, phàm phu lại vọng chấp có thấy, có biết. Cho nên là chẳng thấy, chẳng biết. Phàm phu giống như trẻ nít, chẳng biết mình từ đâu đến và sẽ đi về đâu. Do vậy mà chẳng tin pháp “không”, chẳng tu sáu pháp Ba La Mật, chẳng ra khỏi ba cõi, chẳng rời pháp Nhị Thừa.

Phàm phu chấp trước hết thảy các pháp : chấp sắc,..., dẫn đến chấp thức, chấp sắc..., dẫn đến chấp pháp, chấp nhãn... dẫn đến chấp ý, chấp nhãn thức,..., dẫn đến chấp ý thức, chấp nhãn giới,..., dẫn đến chấp ý giới, chấp tham, sân, si, chấp tà kiến, chấp tứ niệm xứ,..., dẫn đến chấp Phật đạo.

Ngài Xá Lợi Phất hỏi : Bạch Thế Tôn ! Bồ Tát học như vậy là chẳng học Bát Nhã Ba La Mật, là chẳng được Nhất Thiết Chủng Trí hay sao ?

Phật dạy : Này Xá Lợi Phất ! Bồ Tát học như vậy là chẳng học Bát Nhã Ba La Mật, chẳng được Nhất Thiết Chủng Trí.

Vì sao ? Vì có Bồ Tát do chẳng có các lực phương tiện nên mới khởi niệm tưởng, khởi chấp trước có tướng Bát Nhã Ba La Mật. Do còn khởi niệm chấp

trước có tướng Bát Nhã Ba La Mật, nên là chẳng học Bát Nhã Ba La Mật, và cũng chẳng thể được Nhất Thiết Chủng Trí.

Ngài Xá Lợi Phất hỏi : Bạch Thế Tôn ! Bồ Tát phải học Bát Nhã Ba La Mật như thế nào mới gọi là học Bát Nhã Ba La Mật, mới được Nhất Thiết Chủng Trí ?

Phật dạy : Này Xá Lợi Phất ! Bồ Tát học Bát Nhã Ba La Mật mà chẳng thấy Bát Nhã Ba La Mật. Học như vậy mới gọi là học Bát Nhã Ba La Mật, mới được Nhất Thiết Chủng Trí. Vì sao ? Vì Bát Nhã Ba La Mật là bất khả đắc.

Ngài Xá Lợi Phất hỏi : Bạch Thế Tôn ! Thế nào gọi là bất khả đắc ?

Phật dạy : Này Xá Lợi Phất ! Hết thảy các pháp đều là nội không,..., dẫn đến đều là vô pháp hữu pháp không.

LUẬN :

Trước đây, ngài Xá Lợi Phất hỏi ngài Tu Bồ Đề : Chẳng ly “Vô Sở Thọ Chư Pháp tam muội” sẽ mau được Vô Thượng Bồ Đề, hay còn phải phải chẳng ly nhiều tam muội khác nữa ?

Ngài lại hỏi thêm : Bồ Tát chẳng ly các tam muội có được Phật thọ ký chăng ?

Ngài Tu Bồ Đề đáp : Các tam muội đều bình đẳng. Vậy nên Bồ Tát chẳng ly tam muội này thì cũng chẳng ly các tam muội khác.

Phật tán thán : Lành thay, lành thay ! Bồ Tát phải như vậy mà học Bát Nhã Ba La Mật.

Vì sao ? Vì Bát Nhã Ba La Mật là vô tướng. Nếu còn chấp tướng của các tam muội, thì chẳng sao học được Bát Nhã Ba La Mật. Bồ Tát phải học Bát Nhã Ba La Mật như vậy mới vào được Bát Nhã Ba La Mật.

Ngài Xá Lợi Phất hỏi Phật : Những pháp gì là bất khả đắc ?

Phật dạy : Các pháp sanh diệt đều không, đều là rốt ráo thanh tịnh, đều là bất khả đắc cả. Ngã bất khả đắc, tứ quả Thanh Văn bất khả đắc,..., dẫn đến Bát Nhã Ba La Mật cũng đều rốt ráo thanh tịnh, đều bất khả đắc.

Lại nữa, bất xuất, bất sanh, bất đắc mới là rốt ráo thanh tịnh.

Bởi vậy nên phải chẳng duyên hai bên “hữu - vô”, phải chẳng sanh chấp pháp tướng, mới biết rõ được các pháp tướng đều là bất khả đắc, mới ly được các tướng hư vọng, mới được rốt ráo thanh tịnh vậy.

Ngài Xá Lợi Phất lại hỏi : Thế nào là rốt ráo thanh tịnh ?

Phật dạy : Hành pháp rốt ráo thanh tịnh là hành pháp vô sở hữu, vô sở đắc, vô sở học. Như vậy là chẳng có Bát Nhã Ba La Mật, chẳng đắc Bát Nhã Ba La Mật, chẳng học Bát Nhã Ba La Mật; dẫn đến chẳng đắc Nhất Thiết Chủng Trí.

Ngài Xá Lợi Phất lại hỏi : Bồ Tát phải học Bát Nhã Ba La Mật như thế nào ?

Phật dạy : Bồ Tát học Bát Nhã Ba La Mật mà chẳng thấy Bát Nhã Ba La Mật. Học như vậy mới gọi là học Bát Nhã Ba La Mật, mới mau được Nhất Thiết Chủng Trí. Vì sao ? Vì Bát Nhã Ba La Mật và Nhất Thiết Chủng Trí đều là bất khả đắc cả.

Ngài Xá Lợi Phất lại hỏi : Thế nào gọi là bất khả đắc ?

Phật dạy : Hết thảy các pháp đều là nội không,..., dẫn đến đều là vô pháp hữu pháp không.

Hỏi : Bồ Tát hành pháp gì mà gọi là hành rốt ráo không ?

Bồ Tát có hành sáu pháp Ba La Mật, có hành tứ niệm xứ... dẫn đến hành thập bát bất cộng pháp. Như vậy vì sao nói là vô pháp ? Vì sao nói chẳng có pháp gì để học cả ?

Đáp : Phật dạy hết thảy các pháp đều là rốt ráo không. Trái lại phàm phu, ở nơi rốt ráo không, mà điên đảo khởi sanh các chấp.

Phàm phu, do bị vô minh che tâm, bị các kiết sử tà kiến làm mê ám, nên khi vừa nghe nói đến một pháp nào là liền chấp lấy pháp tướng dẫn đến nghe pháp Phật truyền dạy, mà cũng khởi tâm chấp, như chấp có Thánh đạo, chấp có các Thánh đạo quả v.v...

Bởi vậy nên nói đạo của phàm phu cũng là chấp nhiễm ô.

Ngài Xá Lợi Phất hỏi Phật : Nếu chỗ thấy của phàm phu đều là chẳng thật có, thì vì sao lại nói có pháp ?

Phật dạy : Các pháp đều là vô sở hữu. Phàm phu ở nơi vô sở hữu mà cho là hữu. Vì sao ? Vì phàm phu chẳng có thể lìa vô minh, lìa các tà kiến, mà quán được. Như vậy gọi là vô minh. Ví như trẻ nít thấy người lớn đưa nắm tay không lên cao, mà cứ tưởng là có vật gì cất giấu bên trong đó.

Ngài Xá Lợi Phất hỏi Phật : Vì sao chẳng thấy các pháp là vô sở hữu, thì gọi là vô minh ?

Phật dạy : Sắc vô sở hữu,..., dẫn đến thập bát bất cộng pháp vô sở hữu.

Nếu chẳng biết như vậy, mà khởi sanh ái niệm, ức tưởng phân biệt, thì gọi là vô minh. Do bị vô minh che tâm, mà rơi về hai chấp “hữu - vô”, khiến bỏ mất huệ minh.

Huệ minh là trí huệ vô phân biệt. Do huệ minh mà biết rõ các pháp đều là vô sở hữu tướng, đều là rốt ráo không; lại biết rõ do nơi tâm phân biệt, mà khởi sanh ức tưởng phân biệt, để rồi khởi chấp có ngũ ấm, có thập nhị nhập, có thập bát giới v.v... Cũng do tâm ức tưởng phân biệt, mà khi nghe thuyết về các thiện pháp, như nghe thuyết về sáu pháp Ba La Mật, dẫn đến nghe thuyết về thập bát bất cộng pháp... là liền ức tưởng phân biệt, liền chấp đắm.

Chấp đắm như vậy, thì Thánh pháp cũng trở thành thế gian pháp. Ví như có người dùng ngón tay để chỉ mặt trăng, mà người vô trí chỉ chăm chú nhìn ngón tay, khiến

chẳng thấy được mặt trăng vậy. Vì để tâm chấp ngón tay, thì chẳng sao có thể thấy được mặt trăng.

Chư Phật và chư Hiền Thánh, vì hàng phàm phu, mà nói pháp. Trong khi đó thì phàm phu chỉ chấp âm thanh, chấp lời nói, mà chẳng thấy được Thánh ý, nên chẳng biết được thật nghĩa.

Phàm phu do bỏ mất Phật tánh, nên chẳng sao ra khỏi ba cõi, chẳng rời pháp Nhị Thừa, chẳng rõ được Thánh ý.

Phàm phu nghe nói đến pháp Không, mà chẳng tin. Do chẳng tin, nên chẳng làm, chẳng an trú nơi sáu pháp Ba La Mật, dẫn đến chẳng an trú nơi thập bát bất cộng pháp, khiến bỏ mất hết các công đức.

Phàm phu, do chấp ngũ ấm, thập nhị nhập, thập bát giới, v.v... mà khởi sanh tà kiến, dấy tâm tham sân si... Lại cũng chấp luôn sáu pháp Ba La Mật, chấp tứ niệm xứ dẫn đến chấp thập bát bất cộng pháp; chấp bốn quả Thanh Văn, dẫn đến chấp quả Vô Thượng Bồ Đề.

Ngài Xá Lợi Phất hỏi Phật : Bồ Tát hành như vậy là chẳng hành Bát Nhã Ba La Mật hay sao ? Nếu chẳng hành Bát Nhã Ba La Mật, thì cũng chẳng đắc Nhất Thiết Chủng Trí hay sao ?

Phật dạy : Phật phương tiện mà nói như vậy. Các tân học Bồ Tát, do chẳng có các lực phương tiện, nên khi nghe thuyết về Bát Nhã Ba La Mật, liền ức niệm, tầm cầu để thủ chứng, tự nghĩ rằng “ta đã rời bỏ thế gian lạc thì phải được

Bát Nhã Ba La Mật lạc”. Do tầm cầu hữu sở đắc, nên cả hai bên “hữu - vô” đều bị vướng mắc cả.

Dù chấp “không” là Bát Nhã Ba La Mật, hoặc chấp “không” chẳng phải là Bát Nhã Ba La Mật hoặc chấp “như thật tướng pháp” là Bát Nhã Ba La Mật, thì cũng đồng như sáu mươi hai tà chấp của Ngoại Đạo. Vì vừa khởi chấp là liền có chín mươi tám kiết sử dấy sanh. Dẫn đến chấp Nhất Thiết Chủng Trí cũng là như vậy.

Bởi vậy nên chấp tâm, chấp pháp đều chẳng được Bát Nhã Ba La Mật, chẳng được Nhất Thiết Chủng Trí.

Phải chẳng thấy có mình hành Bát Nhã Ba La Mật, chẳng thấy có pháp Bát Nhã Ba La Mật để hành, dẫn đến sự thấy đó cũng chẳng thấy luôn, thì mới vào được Bát Nhã Ba La Mật, mới được Nhất Thiết Chủng Trí.

Ngài Xá Lợi Phất lại hỏi : Bồ Tát chẳng thấy các duyên pháp chăng ?

Phật dạy : Bồ Tát đã vào thập bát không, nên chẳng còn thấy các duyên pháp. Đây chẳng phải là chẳng có trí huệ, mà chẳng thấy vậy.

(Hết quyển 43)