Số 8 (1971)

Bản Thuyết Trình Về Tình Yêu Trong Triết Học KIERKEGAARD

BẢN THUYẾT TRÌNH

VỀ TÌNH YÊU TRONG

TRIẾT HỌC KIERKEGAARD

LÊ TÔN NGHIÊM

NGÀY nay, nghiểm nhiên Kierkegaard đã được lịch sử coi là một triết gia, hơn nữa còn là ông tổ của một triết học ảnh hưởng nhất của thời đại mệnh danh là triết học hiện sinh.

Nhưng ở đây, triết gia không còn mang những bộ mặt gò bó, khắt khe, nghiêm nghị và vô ngôi vị như những triết gia của truyền thống Platon và Aristote ; vì, môi trường hoạt động của triết học không còn là thế giới ngoại tại, mà là chính lòng của cuộc đời, nhưng cũng không phải cuộc đời chung của mọi người, của lũ đông mà là cuộc đời riêng tư, bí nhiệm của mỗi người trong những liên hệ đặc sắc nhất của nó với chính mình, với mỗi người chung quanh và với những gì linh thánh nhất.

Một quan niệm triết học như vậy, dĩ nhiên, không có thể suy diễn từ một số những khái niệm trừu tượng, rồi được liên kết với nhau thành một hệ thống lập luận với hy vọng giải quyết một lần xong những thắc mắc của trí khôn con người. Trái lại, nếu cuộc sống là một thực tại phức tạp biến thiên như ống nhòm muôn vàn mầu sắc thì những hình thức và khuôn khổ suy tư của nó cũng phải phức tạp, tế nhị và biến thiên như vậy.

Kierkegaard và cuộc đời của ông đã được phơi trần trong những sáng tác của ông. Trong đó, Kierkegaard tự xưng là chứng nhân của chân lý, chứng nhân của một thời đại suy vong, chứng nhân của một tín ngưỡng sa sút, chứng nhân của một mối tình dang dở. Những sự thật ấy sẽ mất đi nhiều mầu sắc thi vị và sinh khí nếu chỉ được trình bày qua những ý tưởng chết khô. Như thế, triết gia còn phải là thi sĩ, tiểu thuyết gia lãng mạn và nghệ sĩ : Kierkegaard đã thể hiện bộ mặt triết gia muôn mầu đó một cách trung thực nhất. Trong rất nhiều tác phẩm của ông, dù là những tác phẩm xem ra có tánh cách triết lý hệ thống nhất, ví dụ quyển « Tái bút» (Post-scriptum), triết lý cũng được diễn tả như một biến cố linh động, với những nhận xét tâm lý tinh vi, những kiểu cách khi khôi hài, khi nghiêm nghị, những huyền thoại lý thú, đồng thời với một biện chứng tư tưởng sắc bén, sâu xa thăm thẳm. Chỉ trong tinh thần ấy, chúng ta mới thưởng thức được giá trị chân thực và tài thuật nghệ sĩ, văn sĩ, thi sĩ, triết lý của Kierkegaard, trong « Bài thuyết trình về Tình yêu » mà chúng tôi muốn giới thiệu hôm nay.

Bài thuyết trình được soạn thảo trong tập sơ luận nhan đề « In Vino Veritas » (theo nghĩa đen, Trong rượu mới có Chân

lý, nhưng theo nghĩa của ý thì nhan đề vừa có tính cách hài hước như kiểu người Việt thường nói : « Tửu nhập ngôn xuất», vừa có tính cách nghiêm nghị, cao siêu, vì tuy say sưa nhưng những lập luận của các đương sự ở đây lại rất vững vàng, chính xác, đôi khi cao siêu và huyền bí như tôn giáo).

Đây là một tập sơ luận thời danh thường được so sánh với tập đối thoại «Bửa tiệc » (Le Banquet) của Platon. Nhiều lần tập này đã được xuất bản riêng, không nằm trong khuôn khổ của một tác phẩm nào lớn, nhưng ngàynay tập này lại thường được xuất bản như thành phần của quyển « Những giai đoạn của cuộc đời » (Étapes sur le chemin de la vie) (bản dịch Pháp ngữ san dịch từ Đan mạch do E. Prior và M.H. Guignot, nhà xuất bản Gallimard, 1948, ấn bản 9). Ngoài nhan đề chính, tác phẩm còn mang thêm tiêu đề : « Etudes par plusieurs » (Những nghiên cứu do nhiều người viết), rồi được tuyển chọn và xuất bản do Hilarius, thợ đóng sách (Relieur) (đây là một tên bút khác của Kierkegaard), vì thực sự tác phẩm được xây dựng bằng nhiều chất liệu hợp lại thành một cơ cấu phức tạp, tương tự cơ cấu của quyển « Ou bien... Ou bien.. » (Đường này... hay đường kia...). Chủ đề và nội dung rõ rệt muốn trình bày về một hình ảnh con người trong khuôn khổ nhân sinh học, nhưng lại được diễn tả dưới một hình thức tiểu thuyết với sự cộng tác của nhiều diễn viên và nhân vật.

Chủ dề Nhân sinh học quen thuộc của Kierkegaard (vì đã trình bày trong Ou bieD... Ou bien... và Répétition) một lần nữa lại được diễn xuất ở đây thành 3 giai đoạn của cuộc đời, như nhan đề của quyển sách đãnói lên. Đó là những giai đoạn Hiếu mỹ (Stade esthétique) được diễn xuất lại một cách thi vị

trong tập sơ luận « In vino Veritas ». Tiếp đó, giai đoạn Đức lý (Stade éthique) lại được trình bày trong phần hai nhan đề là « Có tội hay không có tội ? » (Coupable ? Non coupable ?), phần này mang chữ ký của Frater Taciturnus. Nhân vật này thuật chuyện lại rằng : nhân một buổi đi câu cá, ông có lượm được một cái hộp bằng gỗ mun, bọc trong tấm vải gắn xi. Hộp đó có chứa một kho tàng nhiều bảo vật và một thủ bản vô danh. Thủ bản ấy đã được Frater Taciturnus vớt từ dòng nước lên và về sau được Hitarins thợ đóng sách ráp nối lại rồi mới cống hiến chúng ta như hiện nay. Tuy nhiên vì muốn tôn trọng tác giả vô danh, nên thủ bản chỉ được ký bằng những bút danh giả hiệu.

Nhưng theo nội dung thì đây là một câu chuyện về « một kinh nghiệm tâm lý » (expérience psychologique) tương đương với tập « Ký sự của chàng quyến rũ » (Journal du Séducteur) ; trong câu chuyện ấy, tác giả đã dùng hình thức biến ngôn để hồi niệm lại trong ký ức cuộc đính hôn và mối tình dang dở.

Tác phẩm, sau cùng, được kết thúc bằng một số những sơ luận khác nhau về kinh nghiệm bi đát, và từ kinh nghiệm bi đát ấy tâm hồn đương sự mới vươn lên tới những giới tuyến cao siêu của lãnh vực tôn giáo. Đó cũng là phản ứng về sau và là giai đoạn thứ ba trên cuộc đời sau giai đoạn Tôn giáo (state religieux).

Nói tóm, tác phẩm « Etapes sur le chemin de la vie » là một trong những thành công về văn ký triết lý của Kierkegaard. Cơ cấu của nó là một cơ cấu lý tưởng, nội dung củanó vừa đầy tính chất huyền thoại vừa đầy tính chất xác thực của một tiểu sử. Tuy nhiên, cơ cấu nội dung ấy phảng phất nói lên và nhắc nhở ta hình ảnh của những sáng tác khác tương tự của Kierkegaard, nhưng

nội dung cụ thể của nó như vừa trình bày trên đây lại thể hiện một sáng tác độc đáo khác không thể chối cãi, vì ở đây cả những gì thơ mộng và biện chứng nhất, cả những gì hài hước và thần bí nhất cũng đều được sử dụng một cách khéo léo như sau, để phác họa một bức tranh nhất trí, phản chiếu và suy tôn cuộc đời bi thương của Kierkegaard.

Trong ba thành phần trên, rõ rệt phần thứ nhất là phần đặc sắt nhất. Chính sáng tác này đã nói lên tài thuật văn sĩ, tiểu thuyết gia và nghệ sĩ của Kierkegaard triết gia một các rõ rệt nhất.

Ngoài nhan đề « In vino veritas », sách báo còn ghi thêm tiêu đề « Một kỷ niệm được hồi ký lại do William Afham » (Un souvenir rappelé par William Afham).

Tiểu đề với tiếng « kỷ niệm » muốn nhấn mạnh trên một điểm quan trọng đó là sự khác biệt giữa « sự nhớ lại » (une mémoire, un rappel) và « kỷ niệm » (souvenir). Trong bài Phi lộ, Kierkegaard đã mở đầu bằng sự phân biệt ấy với những nhận xét rất tinh vi, sâu xa về « kỷ niệm ».

« Kỷ niệm không thể nào đồng nghĩa với nhớ lại » (Se souvenir n'est en aucune façon identique à se rappeler) (trg 17).

« Nhớ lại là một tác động trực tiếp, và nó chấp nhận một trợ giúp trực tiếp, còn kỷ niệm chỉ có thể là phản tỉnh. Kỷ niệm đòi hỏi cả một nghệ thuật » (La mémoire est immédiate et elle reçoit une aide immédiate, tandis que le souvenir n'est que réfléchi. C'est un art que de se souvenir) (trg. 20).

« Một khi được tiếp vận một cách liên lục, nhớ lại đóng góp cho tâm hồn những chi tiết làm đãng trí kỷ niệm. Như thế sự hối hận là một kỷ niệm của lỗi lầm đã vấp phạm. Nhưng tôi lại nghĩ rằng : theo quan điểm tâm lý học, tổ chức cảnh sát lại

không giúp cho tội nhân hối hận bao giờ, vì một khi bỏ buộc phải chú ý và ghi nhận luôn mãi diễn tiến cuộc đời của mình, tội nhân chỉ thêm điêu luyện sự nhớ lại thôi. Nếu vậy một khi người ta chỉ kể lể lại đời mình thì lý tưởng của kỷ niệm đã bị xua đuổi mất. (. . .) (vì vậy) Điều kiện tối cần cho mọi sáng tạo là khả nănq kỷ niệm » (trg. 21).

Như thế :

« Tuy rằng giữa sự nhớ lại và kỷ niệm có một khác biệt lớn lao, nhưng thường tình người ta lại hay lẫn lộn chúng với nhau. Trong cuộc sống con người, chính sự lẫn lộn ấý lại là cơ hội giúp ta đi vào tính cách sâu xa riêng biệt của chúng. Vì kỷ niệm là lý tưởng và do đó kỷ niệm mang nặng chĩu những ý nghĩa và trách nhiệm hơn là sự nhớ lại một cách suông tình » (trg. 18).

« Mỗi kỷ niệm không những phải chính xác mà mỗi kỷ niệm cần phải là kỷ niệm sung sướng ; ví như ve dầu thơm, kỷ niệm phải giữ được hương thơm của biến cố đã sống, trước khi nó được gắn xi lại. Ví như trái nho là thứ trái ép thành rượu, nhưng không phải bất cứ lúc nào ép nó cũng được, hay ví như thời giờ để ép rượu cũng có một ảnh hưởng trên chất rượu, thì những gì đã sống cũng không thể là đối tượng cho ký ức hay xâm nhập ký ức ta bất cứ lúc nào, với bất cứ những điều kiện nào cũng được » (trg. 17).

« Kỷ niệm còn có nhiệm vụ bảo trì tính cách liên tục hằng cữu trong cuộc đời của một con người và để bảo đảm cho nó một tồn tục « liên lỉ » (un tendue), như một hơi thở dài duy nhất và tự thể hiện thành nhất trí » (Tg. 16).

« Bằng kỷ niệm, con người kéo một nét dài ghi lại cái hằng cữu, vì hằng cữu là một vị thầy rất nhân đạo, vì nó tôn trọng

tất cả mọi giao kèo, và tin rằng : ai ai cũng đều có khả năng trang trải hết mọi nợ nần » (trg. 18).

Với những đặc tính cao quý trên, kỷ niệm cần tới những điều kiện đặc biệt mới bảo trì được.

« Để một kỷ niệm cóthể bảo trì được, cần phải am hiểu những mâu thuẫn giữa những tình cảm, những hoàn cảnh và vị trí của chúng nữa. Chính vì thế mà ở kịch trường người ta thường hồi nhớ một biến cố « ái tình », dễ dàng hơn, vìyếu tố hấp dẫn nhất của biến cố « ái tình » chính là vị trí cô đơn và thân mật của đời sống đồng quê » (trg. 20).

Vì thế : « Mỗi người phải tự tay quay cho máy ép của kỷ niệm hoạt động.Đó không phải là một tai ương, vì mỗi người chỉ bảo trì được kỷ niệm có một mình nghĩa là bất cứ kỷ niệm nào cũng là một bí mật cả » (trg. 21).

Nói tóm : « Bất cứ ai một khi hiểu được thế nào là một kỷ niệm thì họ sẽ luôn luôn bị nó quyến rũ và không bao giờ thôi bị quyến rũ ; và kẻ nào chỉ bảo trì được một kỷ niệm mà thôi thì họ còn giàu có hơn cả trần gian này hợp lại ; không phải chỉ có những người sinh đẻ mới sung sướng mà trên hết những ai biết kỷ niệm mới thực là sung sướng ». (trg. 253)

« Bài thuyết trình về Tình yêu » đây chính là sản phẩm của kỷ niệm ấy. Nó đã được cưu mang trong những điều kiện lý tưởng nhất. Đó là khu rừng Gribskov với vị trí và thời gian tịch mịch nhất ; một góc rừng có 8 con đường giao nhau, nhưng lại là góc rừng có tịch nhất (11 y a réellement huit chemins, mais malgé cela, quelle solitude ! ) (trg. 23). Ở đây không một bóng ai lai vãng ngoại trừ làn gió, một thứ giókhông từ đâu tới và sẽ thổi về đâu.

Nếu lời thi sĩ mà nghiệm nghĩa là, theo ông « người sống sung sướng nhất là người biết sống trong ẩn dật », thì thực tôi là người sung sướng nhất vì đã khám phá ra xó rừng này, để kỷ niệm !

Vậy phải nói rằng : cảnh rừng cô tịch lớn mạnh lên như một bóng cây hay như sự im lặng. Đó là lời nói thần diệu có sức mạnh trừ tà, vì còn gì đáng say sưa hơn im lặng !

Sự im lặng của cô tịch là một cái linh thánh, tất cả những gì quấy rối nó đều mang tội.

« Kỷ niệm » ấy chính là kỷ niệm « Bửa tiệc » được thết đãi linh đình vào một một đêm lúc 10 giờ, cuối tháng bảy.

Người thuật chuyện không nhớ đúng ngày nào cũng không nhớ đúng năm nào, vì ông nhắc lại « ngày và năm là những chi tiết chỉ cần thiết cho sự nhớ lại chứ không cần thiết cho kỷ niệm. Vậy chỉ còn lại khung cảnh và những gì tiện lợi với khung cảnh ấy còn được « kỷ niệm » không khác gì rượu chỉ ngon là khi những hạt nước lăn tăn lan dần đi trên mặt nước : cũng thế chỉ khi nào những chi tiết của sự nhớ lại tan biến hết thì kỷ niệm mới hiện lên sáng ngời.

Theo kỷ niệm ấy thì trong bữa tiệc có năm vị khác cùng đồng ẩm : hai người không rõ tên, chỉ được gọi là « một chàng thanh niên » (Le jeune homme), không quá 20 tuổi, tầm vóc mảnh khảnh, thon thon và nước da ngăm đen, vẻ mặt trầm tư, nhưng đáng yêu nhất là bộ điệu quyến rũ bên ngoài của anh ta, như biểu lộ được tính chất cao thượng của một tâm hồn hòa nhịp hoàn toàn với tính chất tế nhị quá tự nhiên và kiều diễm như đàn bà.

Nhưng bộ điệu bên ngoài ấy lại thua kém xa những gì xuất hiện ra từ nội tâm của anh ta : như được mơn trớn bởi tư

tưởng và được dinh dưỡng bằng những khích lệ của linh hồn anh ta không còn liên hệ gì với thế giới chung quanh, không bị khích động, không bị quấy phá, không bị quyến rũ. Tương tự như một kẻ mộng du, anh ta chỉ nhận được những chỉ thị từ bên trong.

Người thứ hai không tên được gọi là « thương gia thời trang » (le marchand de modes). Đó là địa vị xã hội của anh ta. Thực khó mà mô tả anh ta cho đúng ! anh mặc bộ đồ thời trang nhất, uốn tóc, xức dầu thơm Cologne. Bộ điệu của anh ta không đứng đắn, nhưng lập tức sau những cử chỉ suồng sả, anh ta tỏ ra nghiêm nghị, đoan trang kèm theo một vài nét nhí nhảnh.

Người thuật chuyện kể lại rằng : mỗi khi nhớ lại anh ta, tôihiểu anh ta hơn là khi tôi thấy anh ta từ xe bước xuống và không làm sao tôi nín cười nổi.

Tuy nhiên, nơi anh vẫn tiềm tàng một cái gì mâu thuẫn : vì thường thường anh tahay có vẻ nực cười và không hoàn toàn thỏa mãn với chính minh, nhưng đôi khi anh cũng còn biết suy tư.

Ngoài hai quý khách đồng ẩm trên, còn thấy kể đích danh ba nhân vật khác màkhông mô tả, đó là Johannes le Séducteur, Victor Enemita và Constantins Constautins (tất cả đều là những biệt danh khác nhau của Kierkegaard) cùng dự tiệc.

Với năm nhân vật khác nhau như thế, xem ra khó lòng tổ chức được một bữa tiệc chung, tuy nhiên chỉ nhờ khả năng của Coustantins Constantins mà bữa tiệc đã thành tựu, nhất là bài thuyết trình về tình yêu sau khi mãn tiệc. Dự định đã được đem ra thảo luận tại một tiệm bánh ngọt, những chi tiết và nghi thức của bữa tiệc cũng đã được quyết định nơi đây. Sau một thời gian, cácđương sự đều nhận được thiệp mời nhập tiệc do

chính tay Constantins Constantins viết. Trong mỗi tấm thiệp đều có ghi tượng trưng của bữa tiệc bằng những dòng chữ « In vino veritas ». Ý nghĩa của tượng trưng là muốn nói rằng : Những người trong buổi tiệc không những được phép trò chuyện mà còn được thuyết trình những diễn văn, nhưng những diễn văn này chỉ được thuyết trình khi say rượu, (in vino), vì vậy không một chân lý nào ngoài chân lý khi say rượu được chấp nhận, vì rượu mới là tiêu biểu cho chân lý cũng như chân lý là tiêu biểu cho rượu (Il serai permis non seulement de tenir des conversations, mais aussi des discours, mais que ceux ci ne devaient pas se faire sans qu‘on soit in ueno, et qu'aucune autre vérité que celle qui se trouve in veno n‘y devait être proclamée, le vin étant la défense de la vérité, comme la vérité celle du vin) (trg. 30).

Giờ dự tiệc đãđiểm : hai cánh phòng tiệc mở toang ra. Giữa những ngọn đèn sáng lung linh, với hương hoa ngào ngạt từ phòng tiệc tỏa ra, với mùi vị khoái khẩu từ những món ăn xông lên, các quý khách đến dự tiệc như bị trào giạt bởi những làn sóng tươi mát ồ ạt cuộc đời. Và khi dàn nhạc trổi lên Vũ điệu nhạc Don Juan, mọi người đều nín thở, như bị một mã lực gì lôi cuốn vào một mê hồn trận. Họ say sưa, sung sướng, như ngất ngây !

Tất cả đều xích lại gần nhau, ngoại trừ Victor ngồi hơi xa một chút nhưng cũng đang say đắm triền miên trong dòng sóng nhạc ; bỗng dưng anh ta lớn tiếng ca tụng Mozart bất hủ.

Đang khi đó, dàn nhạc lại trổi bài mời gọi Ca vũ ; với giọng điệu hơi ngạo nghễ Johannes lập lại : Hoan hô tự do (Vive la liberli) — và chàng thanh niêu hô tiếp : Hoan hô chân lý nữa (et veritas), nhưng Constantins vừa ngồi vào bàn tiệc vừa hô hào những người khác ngồi rằng : « nhất là trong say rượu » (surtout in vino) (trg. 31).

Lập tức mọi người đều ngồi vào bàn tiệc, tâm hồn như tràn ngập những niềm vui vô bờ bến. Mọi ý nghĩ, mọi cảm tưởng đều đổ dồn vào những món ăn ngon, những rượu mạnh, những điệu nhạc hay. Những câu chuyện trao đổi trong bàn tiệc cũng không ra ngoài việc ca tụng rượu mạnh, món ăn ngon, điệu nhạc hay,

Tuy như có mặt khắp nơi trong phòng tiệc, nhưng từ đầu đến đây, Constantins mới cất tiếng hô hào quý đồng ẩm cùng hát bài hát cổ xưa « để nhớ lại thời kỳ vui vẻ xưa kia lúc đàn ông đàn bà cùng nhau ngồi bàn tiệc ». Tiếp đó, thương gia thời trang đề nghị hát bài : « Một ngày kia khi tôi sẽ bước chân vào the phòng, tralala ! tralala ! »

Sau khi dùng xong mấy món, Constantins lại đề nghị khi mãn tiệc mỗi người phải thuyết trình một diễn văn có mạch lạc, theo hai điều kiện sau đây : Một là chỉ nói sau bữa tiệc, hai là không ai được nói nếu không chứng minh rằng : mình đã thực sự túy lúy say sưa, vì chỉ khi say rượu mới có và nói ra chân lý.

Chủ đề của buổi thuyết trình là « về tình yêu hay những liên quan giữa đàn ông và đàn bà » (tr. 33).

Những điều kiện đã được chấp thuận : họ lại bắt đầu ăn nữa, uống nữa và càng uống nhiều đến độ say lưng tưng như người Do thái nói, nghĩa là họ uống một cách vui tươi.

Sau khi dùng món tráng miệng thì đúng 12 giờ khuya điểm, Constantins ra lệnh cho cử tọa im lặng, nâng ly chúc mừng chàng thanh niên và yêu cầu anh thuyết trình trước hết :

— Chàng thanh niên :

Thể theo đúng như điều kiện đã chấp thuận, chàng thanh niên đứng lên tuyên bố anh ta đã cảm thấy say nồng men rượu.

Sau đây là những lập luận chính yếu của anh ta về tình yêu :

• Tình yêu quả là một đối tượng không thể giảng nghĩa.

« Mỗi khi suy nghĩ về tình yêu, tôi gặp toàn là những mâu thuẫn. Đôi khi cảm thấy dường như cóđiều gì khóhiểu, không biết nói là gì, nhưng lập tức khi suy nghĩ rồi tôi cũng lại thấy là mâu thuẫn. Vì thế tôi quan niệm « Ái tình » là một mâu thuẫn không thể tưởng tượng được và đồng thời là một cái gì khôi hài nhất, vì mâu thuẫn và khôi hài là một : khôi hài bao giờ cũng nằm trong phạm vi của mâu thuẫn. Đó là điều tôi không thể giảng nghĩa một cách chi tiết ở đây. Nhưng điều tôi muốn nói cùng quý vị chứng minh ở đây là tình yêu khôi hài. (L‘amour est comique). Tình yêu tôi muốn nói ở đây là liên hệ giữa đàn ông và đàn bà, chứ không phải thứ « tình yêu » (Eros) theo nghĩa Hi lập, đã được Platon hết lời ca ngợi, vì với Platon, không nên quên rằng : Ông ta không nói đến tình yêu đối với đàn bà. Ởđây họ chỉ được ghi nhận để thông qua và tình yêu đối với đàn bà còn bị coi là bất toàn hơn tình yêu đối với những đứa con trai nhỏ.

Vậy tôi nói rằng tình yêu là khôi hài nghĩa là đối với một đệ tam nhân. Đó là tất cả những gì tôi muốn nói. Không biết có phải vì vậy mà các cặp tình nhân không ưa có đệ tam nhân không thì tôi không biết. Nhưng tôi biết rằng sự suy nghĩ luôn luôn là một đệ tam, và vì thế tôi không thể yêu mà không đồng thời là đệ tam cho tôi trong suy nghĩ của tôi. (...)

Vậy trước hết tôi coi tình yêu là khôi hài vì những người yêu và những người muốn yêu, nhưng không ai biết mình yêu cái gì và đối tượng đích thực của tình yêu là gì. (...)

Khi tôi hỏi rằng cái gì đáng được yêu ? thì khổ thay ! không một ai đã cóthể trả lời. Mỗi người yêu luôn luôn tin rằng họ biết tất cả những gì xảy ra chung quanh, nhưng họ khôngthể làm cho người khác hiểu họ. Người nào đã nghe được những gì hai người tình nói với nhau thì họ sẽ nhận ra rằng : tuy cùng nói về một điều (là tình yêu), nhưng không một ai nói như nhau (...) »

Nói tóm « đó là điều nan giải mà tôi không sao hiểu nổi » (tr. 35-36).

•Là lý tưởng, nhưng tình yêu lại thể hiện ra trong cái gì thô thiển nhất.

« Con người có hồn có xác, đó là điều những nhà hiền triết và những trí óc thông minh đều đồng ý. Như thế nếu người ta còn coi sức mạnh của tình yêu là ở liên quan giữa những yếu tố nữ tính và nam tính thì một lần nữa khôi hài lại xuất hiện bằng một sự trở mặt, nghĩa là tình yêu như một sức sống tinh thần cao quý nhất lại thể hiện ra một cái gì dục vọng nhất (La vie sprituelle la plus élevée s'exprime dans ce qu'il y a de plus sensuel (...) Hai tâm hồn yêu nhau hứa hẹn yêu nhau muôn đời ; thế rồi họ ôm ghì nhauđể ký thỏa hiệp muôn đời ấy bằng một cái hôn. (Deux âmes amoureuses se promettent l'une à l'autre qu'elles s'aimeront pour toute l'éternité ; ensuite elles s'étreignent et scellent ce pacte éternel par un baiser) (trg. 39).

Và ở đây « một lần nữa tôi lại chạm trán với một cái gì nan giải » (trg. 40).

•Là tình keo sơn giữa hai người, tình yêu lại đương nhiên sinh thêm một người thứ ba.

«Khi những tình nhân muốn thuộc trọn thành sở hữu của nhau thì họ biểu lộ ước muốn ấy bằng cách ôm ghì lấy nhau say

đắm, và như thế họ tưởngrằng đã tận hưởng được niềm vui vô tận và hạnh phúc tuyệt vời của tình yêu. Nhưng bất cứ niềm vui nào cũng đều ích kỷ. Nói đúng ra niềm vui giữa tình nhân đối với tình nhân của mình thì không ích kỷ, nhưng khi hai niềm vui nhập một thì lại hoàn toàn ích kỷ, vì họ ướcao rằng : ca hai đều trở thành một.

Nhưng họ lầm ; vì chính lúc đó là lúc nòi giống đã chiến thắng cá nhân, và một khi nòi giống chiến thắng thì mọi cá nhân đều phải hàng phục tuân lệnh nó ». (tr. 42).

Quả như Schopenhauer cũng đã nhận xét: tình yêu chỉ là một cạm bẩy thiên nhiên gài để bắt những người yêu phải truyền chủng.

Như thế « thay vì sống cho nhau, đôi tình nhân đã tất nhiên sống cho nòi giống, mà không cần nghi ngờ hay thắc mắc chi cả » (trg 42).

Thế rồi « tình nhân đàn ông sẽ được gọi bằng « cha » và tình nhân đàn bà sẽ được gọi bằng « mẹ » và với họ từ đây những tên ấy là những tên đẹp nhất ». (trg 43).

Nói tóm, vì những mâu thuẫn trên đây của tình yêu, mà chàng thanh niên thú nhận đã từ chối không đi vào con đường của tình yêu. (trg 44).

Thuyết trình xong, chàng thanh niên ngồi xuống, với vẻ mặt đẹp trai hơn khi trước nhiều.

Lập tức chàng Johannes muốn nêu lên những thắc mắc và nghi vấn về bài thuyết trình của chàng thanh niên, nhưng bị Constanlius chủ tịch chận lại, không cho tranh luận và ra lệnh, phải tiếp tục thuyết trình. Tuân lệnh, Johannes lại xin nói sau hết.

— Constantins bắt đầu nói như sau :

Có khi phải im lặng, có khi phải nói, bây giờ là giờ phải nói và nói vắn tắt ; vì ông bạn thanh niên của chúng ta đã nói quá nhiều và nói một cách kỳ khôi. Khả năng khôi hài của ông đã đẩy chúng ta vào một trận chiến không lối thoát, vì bài diễn văn của ông ta đầy những thắc mắc đến nỗi chính ông khi ngồi lại với chúng ta cũng phải đâm ra do dự, không biết phải cười hay phải khóc hay phải si tình.

Phải, nếu biết trước bài diễn văn của ông như ông tự phụ đã phỏng đoán về tình yêu thì tôi đã không đểông nói. Nhưng bây giờ thì đã quá muộn rồi ! Vậy thưa quý vị, tôi yêu cầu quý vị hãy « vui lên và hoan hỉ thêm ! » để quên đi những gì đã nghe lập tức sau khi bài diễn thuyết chấm dứt.

Tiếp đó Constantins thuyết trình về đàn bà như sau :

• Đàn bà chỉ là một trò đùa. Constantinsquan niệm rằng : đây là một khám phá phi thường (une découverte hors de pair) của ông muốn đem ra trình bày nơi công chúng, ông nói :

« Duy có một quan niệm đúng về đàn bà lại nằm trong phạm trù trò đùa (La seule conception juste de la femme se trouve dans la catégorie de la plaisanterie). Đàn ông thì phải nghiêm nghị, tuyệt đối, bằng hành động trong tuyệt đối, phải biểu lộ trong tuyệt đối ; còn đàn bà thì thuộc vào liên quan, tương đối. Đó là những ranh giới tách biệt giữa hai phái, nhưng giữa hai phái khác biệt nhau đến như vậy khó lòng có thểcó một tương quan nào thực sự được. Chính sự chênh lệch ấy lại biểu thị sự trò đùa rõ rệt nhất, và với đàn bà mà trò đùa đã xâm nhập vào trần gian này (avec la femme la plaisanterie est entrée dans le monde). Nhưng, dĩ nhiên là đàn ông phải tuyệt đối, nghiêm nghị, nếu không sẽ không đi tới đâu cả hay chỉ đi tới

một cái gì rất tầm thường nghĩa là đàn ông đàn bà chỉ hòa hợp nhau bên này một nửa bên kia một nửa ». (tr 46)

• Không phải một ý niệm hiếu mỹ, trò đùa là một ý niệm đức lý, nhưng đức lý ở một tình trạng phôi thai mà thôi.

Với ý niệm đạo đức về trò đùa, Constantins muốn giải thích rằng : Đàn bà là trò đùa và chỉ được coi là trò đùa mà thôi, vì tuy không hoàn toàn là hiếu mỹ mà đã là một cái gì thuộc phạm vi giá trị luân lý, nhưng là trò đùa đàn bà vẫn không thể nhìn theo quan điểm luân lý tích cực được :

« Trò đùa không phải một phạm trù hiếu mỹ, nhưng là một phạm trù đạo đức ở tình trạng phôi thai (éthique à l‘ctat embryonnaire). Đối với đời sống, phạm trù này gây một cảm tưởng tương tự khi một người bắt đầu bài diễn văn một cách trịnh trọng, lại cứ chậm rãi đọc từng dấu phẩy, hay hai dấu phẩy với một giọng cũng trịnh trọng, rồi « hắng giọng » lại đọc từng dấu nối, thế rồi im luôn. Với đàn bà là như thế ? Người ta nhìn họ bằng phạm trù đạo đức, thế rồi nhắm mắt lại, người ta nghĩ về tuyệt đối bằng những yêu sách đức lý, người ta nghĩ tới một con người, mở mắt ra, người ta nhìn thẳng vào một cô gái đức hạnh. Như thế người ta đã có đủ kinh nghiệm để thi hành một trò đùa. Nhưng lúc ấy người ta mới thấy hổ thẹn và tự nhủ : vậy ra đây chỉ là một trò đùa. Vì trò đùa là nhằm phạm trù mà bắn, nhưng thay vào chỗ của phạm trù hãy đặt một cô gái làm đích để bắn, vì ở đây cái nghiêm nghị không bao giờ có thể trở thành nghiêm nghị, nhưng chính đó mới là trò đùa ; vì nếu người ta cóthể đòi hỏi được cô gái sự nghiêm nghị thì sẽ không còn phải trò đùa nữa (car la plaisanterie consiste à mettre la catégorie en joue et à y exposer demoiselle parce que le sérieux ne peut jamais devenir du sérieux, mais c‘est

précisément cela la plaisanterie, car si on osail l’exiger de la demoiselle, ce ne serait pas de la plaisanterie) (tr 46).

•Để tránh được những nguy cơ trầm trọng, phải nhìn đàn bà là trò đùa mà thôi.

« Nếu không nhìn đàn bà như thế, họ có thể gây ra một tai họa vô phương giải tỏa ». (tr 46).

•Vì đàn bà dễ dàng lừa dối, dễ dàng đổi thay.

« Với một người đàn ông, không gì kinh hoàng cho bằng bất chợt bị bắt quả tang đang, nói chuyện tầm bậy. Như thế thì không còn thể thống gì cả !

Nhưng với đàn bà thì khác. Họ có đặc ân từ nguyên thủy là cóthể hóa thân trong vòng non 24 tiếng đồng hồ thành một câu chuyện hồ đồ vô tội vạ và dễ dàng tha thứ nhất. Vì với một tấm lòng thành thực, họ không bao giờ muốn lừa đảo ai ; họ chỉ đã nghĩ những gì họ đã nói thôi, nhưng hiện giờ thì họ lại nói khác, thế thôi ! và với một thái độ ngây thơ đáng yêu, vì hiện giờ họ sẵn sàng chết cho điều ngược ngạo họ đang nói ra.

Hình như đây là kỷ niệm hình ảnh đau đớn của người tình cũ tức Regine Olsen của Kierkegaard ?

•Tuy nhiên là « phái yếu », đàn bà dễ được tha thứ hơn đàn ông :

« Điều bi đát nhất là ở chỗ đàn ông không thể sửa chữa được lỗi lầm, và điều cực trí nhất trong sự đau khổ của họ là vì đau khổ ấy không có ý nghĩa, đó là điều khá kinh khủng. Và dùng súng lục bắn chết một người đàn bà, hay khiêu khích họ, khinh rẻ họ, tất cả những hành vi đó đều làm cho người đàn ông trở thành buồn cười, vì đàn bà thuộc phái yếu. Quan niệm ấy mỗi lúc mỗi trở lại và làm rối ren tất cả. Khi một người đàn bà làm được một cái gì lớn, người ta khen ngợi họ hơn khen ngợi đàn ông,

vì người ta không dám chờ đợi điều đóở đàn bà. Hay khi một người đàn bà lầm lỡ thì mọi người đều thương, nhưng khi một người đàn ông lầm lỡ thì người ta chỉ thương ông ít và chỉ nhẫn nại với họ rất ít và đang khi có mặt họ thôi, nhưng vắng mặt họ, người ta sẽ chỉ cười ông ».

Vì vậy « người ta rất có lý khi không ngần ngại coi người đàn bà là một trò đùa ». (tr 48)

•Đàn bà có thể làm điều phi lý nhung vẫn tìm ra lý để biện hộ cho có lý :

« Tất nhiên bất cứ người đàn bà nào cũng đều có khả năng sa lầy trong phi lý và tìm ra ở đó được giải thích ; hơn nữa, họ còn làm thế với một vẻ kiều diễm, một thái độ tỉnh bơ và chắc chắn, là những đặc sắc gì riêng của phái yếu. (Il est certain que toute femme a la possibilité de se perdre dans le nonsens et d‘y trouver son explication et ceci avec son charme, un sous-gêne et une assurance qui seuls conviennent au sexe faible) (tr. 49).

•Đàn bà trung thành hay không trung thành ?

« Người ta đãnói nhiều về sự trung thành của đàn bà, nhưng ít khi người ta nói một cách đúng đắn. Theo quan điểm thuần túy hiếu mỹ thì sự trung thành ấy thuộc khả năng của nhà thi sĩ như một tà ma xuyên qua sân khấu để tìm người yêu của mình ; tà ma ngồi trên khung cửi để chờ người yêu— vì một khi gặp được người và người yêu đã đến rồi, phải, thì bây giờ hiếu mỹ không còn biết những gì chung quanh nữa. (Những sự trung thành ấy lại là một sự bất trung) (vì) một khi sự bất trung ấy được đặt liên hệ trực tiếp với sự trung thành trên đây, thì sự bất trung ấy được nhìn theo quan điểm đức lý. Và lúc đó sự ghen lương lại ập tới như một đam mê bi đát.

Hết thẩy có ba trường hợp mà hai đã thuận lợi cho đàn bà rồi, vì hai làm nổi bật lên sự trung thành còn trường hợp thứ ba mới sinh ra bất trung thành. Sự trung thành của họ rất lớn, vượt ngoài mọi ngôn ngữ, bao lâu họ chưa tin chắc được người yêu của họ, và sự trung thành ấy còn lớn hơn nữa khi họ ban bố sự trung thành của họ cho đàn ông ; còn trường hợp thứ ba là trường hợp bất trung thành của họ. (tr 50)

Một khi đàn bà thề thốt yêu đương thì họ thề thốt chết vì yêu đương, nhưng trong sự thề thốt chết ấy đã tự nhiên có một sự phản bội rồi :

« Một khi đặt tình yêu và sự chết liên hệ với nhau và thoạt khi người ta ghi lấy ý tưởng ấy, một cách ý thức, thì luôn luôn phải giữ một tối thiểu nghiêm nghị thôi vì đây là trò đùa (...)

« Người đàn bà yêu thì chết vì tình yêu. Đó là điều chắc chắn vì họ đã nói thế rồi. » (La femme qui aime meurt dans d‘amour, c'est certain, car elle La dit elle-même) (tr 50).

Khi nói điều ấy Constantins thú nhận làông nói theo quan điểm đạo đức. Vì ông hô hào các bạn đồng ẩm hãy làm như thế và hiểu điều Aristote nói :

Vì « Aristote có lý khi nhận định rằng : thực sự đàn bà không phải sinh ra để phục vụ cho bi kịch (tragédie). Vì vậy họ chỉ đóng được những vai trò trong một bản kịch cảm động và nghiêm trang (pathétique eỉ sérieux) nhỏ và vắn thôi và không phải trong một bản kịch dài năm màn, mà là trong một bản kịch diễn xuất trong nửa giờ thôi. Vì đàn bà có chết thật. Nhưng một khi chết (vì yêu) như vậy rồi họ còn có thể bắt dầu yêu lại được nữa không ? Tại sao không ? vì rốt cuộc, nếu người ta làm cho họ sống lại được, nghĩa là nếu hồi sinh, họ lại trở thành một con người khác, và một diễn viên mới, một diễn viên mới bắt đầu, mới yêu có lần đầu tiên và như thế có gì là lạ ? » (tr. 51). (Còn tiếp) -

LÊ TÔN NGHIÊM

Sách LÁ BỐI

Đã bày bán khắp nơi :

* NHƯ CÁNH CHIM BAY truyện dài của VÕ HỒNG

• Ai đã tham dự kháng chiến chống Pháp 45-47 nên đọc Như Cánh Chim Bay để thấy lại hình bóng mình ở đó.

• Bạn chưa hân hạnh dự cuộc kháng chiến thần thánh nên đọc Như Cánh Chim Bay để thấy đàn anh đàn chị mình làm gì.

* GÓP NHẶT CÁT ĐÁ của Thiền sư Muju, Đỗ Đình Đồng dịch. Tác phẩm viết vào thế kỷ thứ 13. Những suy niệm về Zen.

* ẢO TƯỞNG tuyển tập truyện ngắn của 7 tác giả : Sơn Nam, Hồ Hữu Tường, Chinh Ba, Thiều Chi, Nhất Hạnh, Võ Phiến, Tuệ Uyển. (Tái bản lần I)

* BÔNG HỒNG CÀI ÁO của Nhất Hạnh

Tái bản lần thứ năm 1971.

* ÁO EM CÀI HOA TRẮNG của Võ Hồng

Tái bản lần thứ ba 1971.

Giữa tháng 9 – 1971 sẽ phát hành :

* LỊCH SỬ VĂN MINH ẤN ĐỘ của Will Durant, Nguyễn Hiến Lê dịch

Sách dày khoảng 600 trang, số lượng in ít vì vốn in quá nặng, bạn dặn trước ở hiệu sách quen, đừng để mua không kịp như Sử Ký Tư Mã Thiên và Chiến Trang và Hòa Bình (Tái bản giá tiền tăng gấp đôi).

CHIẾN TRANH VÀ HÒA BÌNH I (tái bản) của Léon Tolstoi. Nguyễn Hiến Lê dịch

Nhà sách LÁ BỐI lô 0 số 121 Chung cư Minh Mạng SAIGON 10.

Mua sách tại LÁ BỐI được trừ nhiều hoa hồng. Bày bán các sách của các nhà xuất bản uy tín.

THƠ

• TRẦN XUÂN KIÊM

• CHU SƠN

• NAM CHỮ

mộ khúc

bông hoa mới nở trong vườn

ta đưa tay ngắt tặng hương hồn người

từ đây ngàn kiếp rong chơi

người ôm trăng ngủ trên đồi mây bay

♦

không còn ai, không còn đâu

chỉ còn cây cỏ run mầu khói sương

người nằm quên hết đau thương

hồn im tiếng hát cuối vườn chiêm bao

tống tửu

quán xưa rượu lạnh uống tràn

nhìn quanh chỉ thấy ghế bàn quạnh hiu

nhặt thưa đàn vắng hồn chiều

người đi ta thấy buồn thiu cõi đời

♦

uống đi rồi sẽ nghìn trùng

anh nằm đất lạ mịt mùng sương rơi

nốc chưa cạn chén rượu đời

hồn điên ta khóc mây trời tan hoang

hồn thu xanh

lệ khô người đứng bên ngàn

con chim ngày muộn điêu tàn tiếng kêu

gió về khởi lạnh hàng rêu

hồn mùa thu cũ bay vèo thinh không

viễn phố

em về tóc ủ sương khuya

gió bay tà áo mộng chia cùng người

phố xa chìm bóng mây trời

tướng nghe vang vọng điệu cười đêm nao

trông vời chỉ thấy ngàn sao

lung linh gởi lạnh buốt vào đời ta

TRẦN XUÂN KIÊM

bài ca chuyển kiếp

1

Tếch nhẹ gót hài em đã đến

một trời lụa trắng lao xao

ta là chim phượng hoàng mê đắm

trời của thơ hồn vỗ cánh phương nào

tóc đã xanh một thời huyền hoặc

môi thật hồng trăng với rượu ta say

nắm chặt đốc gươm chừ cười với bóng

nước loạn bao năm chừ tóc hóa mây

len lỏi rừng thiêng chừ ta ngậm ngải

cơm áo công danh chừ như khói bay

2

đường ngựa chạy gót hài tung cánh hạc

hương-sắc- thời - không chừ một với ta

thuyền với bến ngủ say cùng vĩnh cữu

giấc bình yên trong khắp cỏi ta bà

em chẳng đến chẳng đi

ta chẳng tìm chẳng đợi

saigòn không xa hà nội cũng không xa

cát bụi mười phương họp về chung một chiếu

rong rêu khắp thế giới ba ngàn

cùng hát bài ca huyền diệu

3

ta nghe bước em đi

lụa mát cả bầu trời

đêm tịch mịch đêm vô cùng tịch mịch

trời là ta chim phượng cũng là ta

CHU SƠN

thu hành

dưới kia tơ liễu

nhuốm xanh trời chiều

bên đàng đất lạnh

mấy bông tiêu điều

người lên đồi vắng

mấy lần tàn xiêu

những hôm quá cũ

nghìn trùng rong rêu

tôi nghe mây trắng

chảy trong đất trời

đau tim lẳng lặng

và cỏ cây ơi

mai này thu tận

tóc phai thu mờ

hồn trôi quamh quất

tôi nào thấy chi

tìm nhau đá cũ

dưới liễu xanh vong

tàn thu úa nụ

thiên cổ ngồi trông

vườn trăng khuya sớm

kéo theo sương mù

người qua dương thế

mang mang rừng thu.

NAM CHỮ

Đạo Phật Việt

ĐẠO PHẬT VIỆT

(Xem từ số 7) □ THÍCH BỨC NHUẬN

— ĐẠO PHẬT THỜI NHÀ TRẦN (1225-1400).

Sự nghiệp to lớn của nhà Lý đối với đạo Phật đã ảnh hưởng đến nhà Trần. Trần Thái Tông cũng như các vị vua kế tiếp đều là những Phật tử và hiểu giáo lý một cách thâm viễn. Hai tác phẩm giá trị, cuốn « Thiền tông chỉ nam », cuốn « Khóa hưlục » và tập « Ngự thi» đều do ngài viết; chứng tỏ trình độ tu học của nhà vua đã liễu đạo một cách toàn triệt. Nhờ sự liễu đạo đó mà triều đình đã có một chính sách khoan thứ đối với thần dân. Chứng minh cho sự kiện ấy, ta hãy đọc lời tựa cuốn Thiền tông chỉ nam của ngài với những lời lẽ chứa chan tình yêu nước, thương dân, mến đạo :

« Trẫm từ thuở ngây thơ, mới có hiểu biết, mỗi khi nghe lời dạy bảo của các vị Thuyền sư, tức thì dập tắt mọi sự nghĩ ngợi, trong mình rất là thanh tịnh. Hồi ấy trẫm đã cóý ham say nội giáo (l) xem xét thiền tông, dốc chí tìm thầy, thành

(1) Nội giáo : giáo lý đạo Phật.

tâm mến đạo. Song lẽ, cáiý khuynh hướng dù đã xảy ra, cái cơ cảm xúc vẫn chưa đạt tới.

«Từ khi trẫm lên ngôi báu, một mình đang độ trẻ thơ, trẫm những sớm trưa lo sợ, không có lúc nào ở rỗi. Trẫm thường tự nhủ : « Ởtrên đã không còn cha mẹ để nương nhờ, thì ở dưới không đủ khiến cho dân đen thỏa lòng mong mỏi. Làm thế nào ? Rồi trẫm lại nghĩ : Âu là lui ở núi rừng, rộng tìm Phật giáo, để hiểu rõ về sự sống chết và để báo đáp công đức cù lao, như vậy há chẳng hay ư ? » Thế là chí trẫm đã quyết. Hiệu Thiên phù chính bình năm thứ năm, nhằm đêm mồng ba tháng tư, năm bính thân, trẫm bèn giả mặc quần áo người thường, đi ra cửa cung và bảo tả hữu rằng : « Ta muốn đi chơi, nghe ngầm lời dân, để coi chí dân, ngõ hầu biết sự khó khăn của họ ». Lúc đó, theo bên cạnh trẫm chẳng qua độ bảy, tám người. Đêm ấy vào khoảng giờ mùi, trẫm tự lấy một con ngựa cất lẻn ra đi. Khi đã sang sông đi về phía đông, trẫm mới bảo thật với bọn tả hữu. Bọn đó ngạc nhiên. Ai nấy đều ứa nước mắt, khóc lóc. Giờ mão hôm sau, đến một bến đò dưới núi Phả nại, thuộc làng Đại than, sợ có kể biết, trầm phải lấy áo trùm mặt mà qua sông, rồi theo đường tắt lên núi. Đến tối, vào nghỉ trong chùa Giác hạnh, đợi cho đến sáng lại đi. Chật vật trèo lội, núi hiểm suối sâu, con ngựa đã nhọc không thể lên núi được nữa, trẫm phải bỏ ngựa, vịn vào tảng đá mà đi, giờ mùi mới đến núi Yên tử. Sáng mai lên thẳng đỉnh núi và vào ra mắt Quốc sư Trúc Lâm (1), vị đại Sa môn chùa ấy.

« Thấy trẫm, Quốc sư mừng rỡ, rồi người ung dung bảo với trẫm rằng : « Lão tăng ở lâu rừng núi, xương rắn, mặt gầy, ăn rau răm, cắn hạt dẻ, uống nước suối, chơi cảnh rừng đã quen, tấm lòng đã giống như mây nổi, nên mới theo gió đến đây. Nay

(1) Theo trong sử, thì vị Thuyền sư ở núi Yên tử bấy giờ tên là Phù Vân.

nhà vua bỏ cái uy thế của đấng nhân chủ, nghĩ những sự quê hèn của xứ đồng rừng, chẳng hay nhà vua định cầu cái gì mà đến chỗ này ? »

« Trẫm nghe lời đó, đôi hàng nước mắt tự nhiên ứa ra, liền bảo Quốc sư : Trẫm còn thơ ấu, vội mất hai thân, trơ vơ đứng trên sĩ dân, không biết nương tựa vào đâu, và trẫm lại nghĩ sự nghiệp của đế vương, đời trước, hưng vương, suy bại bất thường. Nên trẫm muốn vào núi này chỉ cầu làm Phật, không cầu cái gì khác cả. Quốc sư nói : « Trong núi vốn không Phật, Phật chỉ ở TRONG LÒNG. Hễ lòng mình yên lặng mà hiểu biết ấy là Phật đó. Nay nếu nhà vua giác ngộ lòng ấy thì sẽ tức thì thành Phật, không phải đi tìm ở ngoài cho phiền ».

« Bấy giờ chú Trần (1) nghe tin trẫm đi, chia ngả sai tả hữu đi khắp mọi nơi dò tìm vết đường, khi gặp trẫm, ông ấy nói rất thống thiết : « Tôi chịu lời ủy thác của đức Tiên quân (2) vâng nhà vua làm chủ cho nhân dân và quỉ thần, dân họ mong nhớ nhà vua, cũng như con đẻ mến cha mẹ vậy: Huống chi ngày nay những vị cố lão trong triều, đều là họ hàng thân mật, những kẻ sĩ thứ trong nước, ai cũng vui vẻ phục tòng, cho đến đứa trẻ lên bảy, cũng biết nhà vua là cha mẹ dân. Vả lại Thái Tổ (2) vừa mới bỏ tôi mà đi, hòn đất trên mộ chưa khô, lời nói bên tai

1. Trần Thủ Độ là em họ Trần Thừa. Sau khi Trần Thái Tông (Trần Cảnh) lên ngôi hoàng đế thì Trần Thừa, cha Thái Tông, được tôn làm Thái thượng hoàng, lúc chết truy tôn làm Huy tôn hoàng đế, miếu hiệu Thái Tổ. Còn Trần Thủ Độ làm Thái sư, giúp việc chính trị nhà nước.

2. Đức Tiên quân hay Thái Tổ đều là danh xưng của Trần Thái Tông đối với cha : Trần Thừa.

Vua Dụ Tông (1341-1369) có làm bài thơ so sánh vua Trần Thái Tông nước ta với vua Đường Thái Tông nước Tầu :

Đường, Việt khai cơ lưỡng Thái Tông ;

Bỉ xưng Trinh quán, ngã Nguyên phong.

Kiến Thành tru tử, An Sinh tại.

Miếu hiệu tuy đồng, đức bất đồng.

còn đó, thế mà nhà vua đã lánh vào chốn núi rừng, để tìm cái chí của mình, tự tôi xem ra : nhà vua vì sự tự tu mà làm như vậy thì được, nhưng còn nhà nước xã tắc thì sao ? So ra, để lời nói xuông lại cho đời sao bằng lấy ngay thân mình làm người đưa đường cho thiên hạ ? . . .

« Trẫm thấy Thái sư và các bề tôi cố lão đều không có ý bỏ trẫm, bèn đem lời nói của Thái sư bảo với Quốc sư. Quốc sư nắm lấy tay trẫm mà rằng : Hễ đã làm đấng minh quân, thì phải lấy ý muốn của thiên hạ làm ý muốn của mình. Bây giờ thiên hạ muốn đón nhà vua về cung nhà vua không về sao được ? Có điều công việc nghiên cứu nội điển (1), dám xin nhà vua đừng phút nào quên.

« Bởi vậy, trẫm và mọi người lài cùng về kinh, gượng lên ngôi vua. Mười mấy năm trời, mỗi khi công việc thư rỗi, lại họp các vị kỳ đức để hỏi đạo Thiên, và các kinh sách nhà Phật, không cuốn nào màkhông xem xét. Có lần đọc kinh Kim cương đến câu « Ưng vô sở trụ nhi sinh kỳ tâm » : trẫm đương bỏ sách thở dài, chợt thấy tự mình giác ngộ, bèn đem sự giác ngộ đó, làm ra những bài ca này, và đặt tên là THIỀN TÔNG CHỈ NAM » (2).

(1) Nội điển, kinh điển đạo Phật.

(2) Trích bài tựa cuốn Thiền tông chỉ nam — Bản dịch trên đây là lược sao trong sách Văn học đời Lý của Ngô Tất Tố.

Đường Thái Tông, Việt cũng Thái Tông,

Người xưng Trinh quán, kẻ Nguyên phong.

Kiến Thành giết chết, An Sinh sống,

Miếu hiệu cùng nhau đức chẳng cùng.

(Nguyễn Đổng Chi dịch)

Năm mậu dần (1278), niên biệu Bảo phù, Thánh Tông lên ngôi Thái thượng hoàng, nhường ngôi cho con thái tử Khâm, tức Trần Nhân Tông. Nhân Tông một vị vua trẻ tuổi, đức hạnh, thanh liêm, sớm mộ đạo Phật. Ngài thường tham học với Tuệ Trung thượng sĩ. Ban ngày làm việc triều chính nhưng, tối đến, ngài lui về nghỉ ở chùa. Khi nước loạn ngài tạm gác kinh kệ một bên, tự thân chinh đi dẹp giặc. Lúc ấy trong nước có những nhân tài như Hưng đạo vương TRẦN QUỐC TUẤN, TRẦN NHẬT DUẬT, TRẦN KHÁNH DƯ, TRẦN BÌNH TRỌNG, TRẦN QUANG KHẢI, PHẠM NGŨ LÃO, TRẦN QUỐC TOẢN (tức Tuệ Trung thượng sĩ), v.v... đều là những bậc anh kiệt thời đại, một lòng « tận trung báo quốc ». Nhờ đó nhà vua đánh thắng được giặc Nguyên, khi cả thế giới đều phải khiếp đảm trước sức mạnh man rợ của chúng !

Ghi chú thêm

Hưng đạo vương Trần Quốc Tuấn, năm Giáp thìn (1284) (dưới triều (Nhân Tông) giữ chức Tiết chế thống lĩnh mọi quân để chống cự với quân Nguyên. Tại bến Đông bộ đầu ông truyền hịch cho các tướng sĩ : « Bản chức phụng mệnh thống đốc quân sĩ ra phá giặc. Các vương hầu và các tướng sĩ, ai nấy phải cần giữ sức đánh giặc, chớ thấy thua mà ngã lòng, chớ thấy được mà tự kiêu, việc quân có luật, phép nước không thân, các người phải giữ». Rồi sai Trần Bình Trọng đem quân đóng giữ trên sông Bình than. Trần Khánh Dưđóng giữ ở mặt Vân đồn. Các tướng khác chia nhau đóng các nơi hiểm yếu. Còn Ông thì tự dẫn đại quân đóngở Vạn kiếp để tiếp ứng cho các nơi. Đồng thời Vua Trần Nhân Tông cho triệu tập các bô lão dân gian, hội tại diện Diên hồng để bàn việc nên hòa hay nên chiến. Các bô lão đều đồng thanh ứng chiến. Hưng Đạo Vương bị thua trận ở ải Khả di và ải Lộc châu bèn cho lui binh về ải Chi lăng. Thoát Hoan dẫn đại binh đến đánh Chi lăng. Lại một lần nữa Hưng đạo vương bị thua phải rút quân về Vạn kiếp. Nhà vua

nghe tin thua trận thì lòng buồn rười rượi, liền cho cận thần đi triệu Hưng đạo vương về bàn việc và phán rằng : « Thế giặc to như vậy, mà chống với nó thì dân sự tàn hại, hay là trẫm hãy tạm chịu hàng để cứu muôn dân ? »

— «Bệ hạ nói câu ấy thì thật là lời nhân đức, nhưng mà tôn miếu xã tắc thì sao ? Nếu bệ hạ muốn hàng, xin trước hãy chém đầu hạ thần, rồi sau sẽ hàng ! » — Hưng đạo vương tâu.

Nhà vua nghe lời nói trung liệt ấy thì lấy làm yên lòng. Hưng đạo vương cấp tốc chiêu tập thêm binh sĩ được hơn hai mươi vạn, gồm cả thủy, lục quân và soạn quyển Binh thư yếu lược ; rồi truyền hịch khuyến cáo các tướng sĩ. Các tướng sĩ nghe được lời khuyên chí tình của Ông, ai nấy hết lòng luyện tập, quyết chí đánh giặc cứu nước. Mỗi người đều tự thích vào cánh tay hai chữ «Sát Đát » (nghĩa là giết quân Mông cổ). Nhờ có khí thế phục thù của toàn dân mà quân ta đã cả thắng quân Nguyên ở Hàm tử quan, ở Chương dương độ, ởTây kết, ởVạn kiếp, ởVân đồn, và sau hết ởBạch đằng giang.

Khi đã toàn thắng, Hưng đạo vương mới hội cả các tướng lại đồng thời dẫn quân rước xa giá Thượng hoàng và Nhân Tông hồi kinh. Khi về đến Long hưng, Nhân Tông đem bọn tướng Nguyên bị bắt là Ô Mã Nhi, Phàn Tiếp, Tích Lệ, Cơ Ngọc vào làm lễ hiến phù ở trước Chiêu lăng. Nhân thấy cảnh giang sơn lại được như cũ, Thánh Tông thượng hoàng đã làm hai câu thơ để làm kỷ niệm :

Xã tắc lưỡng hồi lao thạch mã,

Sơn hà thiên cổ điện kim âu.

Xã tắc hai phen bon ngựa đá,

Non sông muôn thuở vững âu vàng.

(Trần Trọng Kim dịch)

(Hai phen có nghĩa chỉ hai lần quân Nguyên sang đánh nước Việt đều bị quân ta tiêu diệt, lần thứ nhất, quân Nguyên bị thua ở trận Vạn kiếp; lần thứ hai, ở trận Bạch đằng giang).

Trần Bình Trọng bị thua trận và bị quân Nguyên bắt ở Thiên trường. Thoát Hoan biết Bình Trọng là một tướng tài có ý dụ hàng, bèn khuyên Bình Trọng : «Có muốn làm vương đất Bắc không ? » — Bình Trọng quát lên : « Ta thà làm quỉ nước Nam, chứ không thèm làm vương đất Bắc. Tao đã bị bắt thì có một chết mà thôi, cần gì mà phải hỏi lôi thôi». Thật là câu nói của bậc anh hùng mã thượng ! Dù bị bắt : nhưng chí vẫn hiên ngang, ông đã tỏ cho địch biết giống nòi Việt kiêu hùng bất khuất, thà chết vinh chứ không chịu sống nhục.

Chiêu văn vương Trần Nhật Duật đánh phá Toa đô ở trận Hàm tử quan. Còn thượng tướng Trần Quang Khải, Phạm Ngũ Lãovà Trần Quốc Toản thì quyết khôi phục Thăng long. Mặt trận diễn ra tại bến Chương dương và quân ta đã chiến thắng. Sau, Trần Quang Khải đem quân vào thành mở tiệc ăn mừng. Giữa lúc tiệc đang vui, ông cất cao giọng ngâm Bài thơ :

Đoạt sáo Chương dương độ,

Cầm hồHàm tử quan.

Thái bình nghi nỗ lực,

Vạn cổ thử giang sơn.

Cướp giáo đò Chương dương

Bắt giặc cửa Hàm tử

Việc thái bình nên gắng

Non nước ấy muôn năm.

Nhân huệ vương Trần Khánh Dư là người chỉ huy đánh chiếm lương

(xem tiếp trang 70)

Năm 1293, khi đã khôi phục được giang sơn, cảnh thái bình trở lại, Nhân Tông truyền ngôi cho con là Anh Tông và lên ngôi Thái thượng hoàng. Năm 1299, ngài vào tu ở núi Yên tửvớiđạo hiệu : « Đại thánh Trần triều Trúc lâm Điều ngự Giác hoàng ». Tuy nói là tu ở Yên tử nhưng thực ra, ngài đi khắp nhân gian để truyền bá đạo Phật, khuyên dân làm điều phúc thiện, đồng thời ngài là sáng lập phái thiền Trúc lâm Yên tử. Thế là đạo Phật Việt nam có thêm một phái thiền tông nữa. Sau, ngài truyền pháp cho Tôn giả PHÁP LOA (1) và tịch ở am Ngọa vân — trên chặng đường hóa độ.

Trước khi viên tịch, ngài có đọc bài kệ :

Nhất thiết pháp bất sinh,

Nhất thiết pháp bất diệt.

Nhược năng như thị giải

Chư Phật thường hiện tiền.

1. Ngài Pháp Loa, họ Đồng, tên Kiên Cương, (1284 - 1330) người làng Cửu la, phủ Nam sách (nay là làng Tiền trung, tổng Vũ la, Hải dương). Ngài có viết tập Đoạn sách lục và cuốn Tham thiền yếu chỉ.

Thực của địch tại trận Vân đồn, đã mở màn cho cuộc chiến thắng ở trận Bạch đằng giang của Hưng đạo vương Trần Quốc Tuấn. Kể từ đó, trong nước không còn giặc giã xâm lăng, cảnh thái bình hưng quốc trở lại như thời Lý thuở xưa mà lịch sử Việt đã ghi đậm nét vàng son dưới hai triều đại Lý – Trần ( 1010 – 1400 ) là thời nước ta văn minh thịnh trị nhất.

Hưng nhượng vương Trần Quốc Toản, lúc mới 16 tuổi đã có chí phi thường, trong dịp vua Trần Nhân Tông mở hội nghị Diên hồng, ông đích thân đến tham dự nhưng vì còn nhỏ tuổi, nên quân lính không cho vào phó hội, vì quá tức giận ( đến nỗi quả cam cầm trong tay, ông bóp nát lúc nào không hay ), Ông trở về quê quán là tỉnh Nam định chiêu tập binh sĩ, đêm ngày luyện tập võ công, rồi tự tay viết trên lá cờ 6 chữ : « Phá cường địch, báo hoàng ân », đồng thời dẫn binh đi dẹp giặc ở trận Hàm tử quan và trận Chương dương ( gần Thăng long thành, tức Hà nội ngày nay ). Ông cầm quân đánh trận nào cũng thắng.

Đại ý.— Hết thảy các Pháp trong thế gian vốn không sinh không diệt. Khi đã hiểu được lẽ nhiệm màu ấy rồi thì Phật thường hiện ở trước mắt (hiện tiền giác ngộ), chứ chẳng phải tìm cầu ở đâu xa lạ. !. (1)

Sau Trần Nhân Tông và Pháp Loa tôn giả có ngài Huyền Quang (2) xuất hiện làm chấn động hưng hiền đạo Phật một thời. Ngài là tổ thứ III của phái thiền Trúc lâm Yên tử.

Hiện nay chùa Yên tử vẫn còn. Ca dao có câu :

Dù ai quyết chítu hành.

Có về Yên tử mời đành lòng tu.

Câu ca dao trên đã nói lên sự qui ngưỡng của người dân mộ đạo đối với phái thiền Yên tử.

Thời nhà Trần, đạo Phật được hưng thịnh và thống nhất là do thiền gia có những vị cao tăng tài đức, hết lòng hoằng dương chính pháp, và được nâng đỡ của triều đình. Nhưng cuối đời nhà Trần thì đạo Phật bắt đầu suy yếu, một phầu do chư tăng kém học thức, lại vụ danh lợi, bắt chước bọn tà sư (ngoại đạo) làm hại đạo Phật không ít — một hiện tượng suy đồi rõ rệt !

1. vua Nhân Tông có trứ tác những sách :

• Tăng già toái sự

• Thạch thất mị ngừ

• Thiền lâm thiết chủy ngữ lục

• Đại hương hải ấn thi tập

2. Ngài Huyền Quang, họ Lý, tên Đạo Tái (1254 (?) — 1334), người làng Vạn tải (thuộc tỉnh Bắc giang bây giờ). Năm 20 tuổi thi đỗ trạng nguyên (bấy giờ nho học đa thịnh, nên có nhiều khoa thi Tam khôi). Trước khi ngài thi đỗ, bà mẹ ngài có định hôn cho nhưng vì trắc trở mãi, nhưng khi thi đỗ rồi, thì các nhà phú quí tranh nhau gọi gả con gái cho, nhà vua cũng gọi gả công chúa, nhưng ngài đều từ chối. Cảm vì nhân tình thế thái đổi trắng thay đen, ngài tức cảnh làm hai câu thơ :

Khó khăn thì chẳng ai nhìn,

Đến khi đỗ trạng chín nghìn nhân duyên.

Sau, ngài xin với Pháp Loa tôn giả xuất gia làmđệ tử. Ngài là tác giả các sách Chư phẩm kinh, Thủy lục toàn khoa và tập thơ mang tên Ngọc tiên tập. Đời sau đã liệt kê bộThủy lục toàn khoa vào loại văn chương bác học ; nội dung thâu tóm mọi tinh hoa giáo lý uyên áo. Bộ sách quínày hiện nay vẫn còn lưu tại các chùa lớn trong nước.

—ĐỜI HẬU LÊ (1428 - 1527).—

Sự suyđồi kéo dài từ cuối đời nhà Trần đến đời Hồ qua Bắc thuộc nhà Minh và gần hết nhà hậu Lê. Nước ta bị quân nhà Minh xâm chiếm, đạo Phật hủy diệt rất nhiều kinh sách ! Thật là một thời đại đen tối nhất trong lịch sử đạo Phật Việt nam. Tuy nhiên, có điều ta phải ghi đậm nét về sự biến thiên của thời đại : đó là năm Thuận thiên thứ II (1429) vua Lê Thái Tổ (tức Bình định vương Lê Lợi) cho mở khoa thi khảo hạch sư tăng. Vị nào trúng tuyển được ở chùa tu hành ; ai hỏng, phải hoàn tục.

Đạo Phật dưới đời hậu Lê, quả tình không có gì đáng ghi chép cả.

—VÀ THỜI NAM BẮC TRIỀU LÊ VÀ TRỊNH, NGUYỄN PHÂN TRANH (1528-1802).—

Đạo Phật bị suy đồi kể từ cuối đời Trần cho đến hết đời hậu Lê. Nhưng sang đến thời Nam Bắc triều và Trịnh Nguyễn thì đạo Phật lại phục hưng. Trong Nam ngoài Вắс có thêm mấy phái thiền nữa xuất hiện :

a/ Ngài Nhất Cú lập ra phái Tào động.

b/ Ngài Lâm Giác (một vương công nhà Trịnh) lập ra phái Liên tông (chi phái Lâm tế).

Ngoài việc phát triển ấy ra, dưới sự giúp đỡ của chúa Trịnh : trùng tu viện, thỉnh Đại tạng kinh v.v.... cao tăng bấy giờ cũng khá đông, nhưng người danh tiếng nhất là Hương Hải thuyền sư (1).

(1) Ngài Hương Hải không rõ họ và quê quán là gì, chỉ biết ngài conmột Quận công thuộc đời chúa Nguyễn, năm 19 tuổi thi đỗ Hươngcống (cử nhân) và cách 3 năm sau thì xuất gia. Ngài là người đầu tiên dịch và chú giải các kinh chữ Hán ra chữ nôm được 30 thiên.

Trong khi đạo Phật Bắc hà trỗi dậy thì đạo Phật Nam hà cũng hưng phát.

Từ khi Nguyễn Hoàng vào trấn ở Thuận hóa (Huế), mở mang cơ nghiệp, trong thời gian hơn 200 năm, họ Nguyễn đối với đạo Phật hết lòng sùng kính. Các bậc danh tăng thời ấy có Nguyễn Thiều Thiện một vị cao tăng, từ Trung hoa sang truyền bá đạo tại đây. Ngài là sơ tổ hệ phái đạo Phật Nam hà. Phụ cận ngài ; có các vị THẠCH LIÊM, MINH HOẰNG, NHẤT TRÍ, LIỄU QUÁN (1) v.v... giúp việc hoằng hóa.

Ngoài mấy nhân vật hữu danh trên, đạo Phật đời chúa Nguyễn còn xuất hiện những danh tăng phần lớn do nguồn gốc của mỗi chi phái khác nhau... Đặc biệt, phái ngài Liễu Quán (1) được truyền thừa và phát triển mạnh tại Nam hà (2).

— TRIỀU NGUYỄN VÀ THỜI PHÁP THUỘC (1802-1915).—

Đạo Phật đời chúa Nguyễn qua triều Tây sơn và đến Nguyễn Ánh lại càng suy vi hơn. Sự sùng bái đạo Phật, việc trùng tu tự viện của triều Nguyễn không có ảnh hưởng gìsâu xa. Đạo Phật lúc này chỉ còn là hình thức. Đôi khi cũng có các vị danh tăng như các ngài PHỔ TỊNH, AN THIỀN, DIỆU GIÁC v.v... khác trường thuyết pháp nhưng chỉ như những vì sao leo lét trên nền trời đen đục ! Cho nên đạo Phật trong nhân gian chỉ còn như một thần đạo, chuyên lo việc cúng tế...

(1) Ngài Liễu Quán, họ Lê, người làng Bạch mã, huyện Đồng xuân, tỉnh Phú yên. Ngài xuất gia từ năm lên 6tuổi, y chỉ với ngài Tế Viên Hòa thượng (người Trung hoa) ở chùa Hội tôn. Được 7 năm thì Hòa thượng tịch, ngài ra Thuận hóa xin học với Giác Phong lão tổ (người Trung hoa) tại chùa Báo quốc và thụ Sa di giới với ngài Thạch Liêm Hòa thượng. Sau thụ Tỳ khưu giới với ngài Từ Lâm lão Hòa thượng (cũng là người Trung hoa). Ngài là vị tổ sáng lập chùa Thiên thai Thiền tông tại Huế. Đạo Phật miền Trung phần nhiều thuộc hệ phái Liễu quán.

(2) Sở dĩ có tên Nam, Bắc hà là do sự tranh chấp giữa hai họ Trịnh, Nguyễn. Từ sông Gianh trở vào thuộc Phật giáo Nam hà, từ sông Gianh trở ra thuộc Phật giáo Bắc hà.

Rồi, sau 80 năm Pháp thuộc, đạo Phật quốc gia Việt nam chỉ được coi như một « tôn giáo bản xứ », bị gạt ra ngoài mọi sinh hoạt tập thể của quốc gia này. Chính quyền bảo hộ ra mặt nâng đỡ ngoại giáo và kỳ thị, đàn áp đạo Phật, không cho phát triển. Như việc kiểm tra tăng chúng ; việc dựng chùa phải xin phép có được mới được xây cất ; việc hạn chế nhà chùa không được tạo mãi đất đai hay nhận của cải của thập phương hỷ cúng.. ; với chính sách hủ hóa dân ta, thực dân Pháp đã rất rộng rãi với những gì là mê tín dị đoan, do đó đạo Phật bị đồng hóa bởi những tà thuyết ngoại đạo, và tăng, tín đồ thì lần lần đi xa nguồn gốc giáo lý chính truyền. Rồi từ chỗ xa lìa chính pháp, đạo Phật nghiễm nhiên trở thành như một thần đạo dành riêng cho lớp người thiếu học thức, những bà già và những phụ nữ, suốt đời không bao giờ biết đến sinh hoạt chính trị, xã hội là gì ? Mục đích của thực dân, như đã thấy, là thống trị đất nước này và không muốn cho dân tộc ta trở mình để lớn mạnh... Nhưng, sau gần thế kỷ bị trị, dân tộc Việt nam đã đứng dậy đánh đuổi thực dân, giải phóng sự nô lệ cho con người và dành quyền độc lập, tự chủ cho quốc gia, chấm dứt một chế độ lạc hậu, lỗi thời.

— ĐẠO PHẬT VIỆT NAM CẬN ĐẠI (1945-1952).—

Thời đại suy yếu của đạo Phật đã qua, tia sáng bắt đần ló rạng : từ năm 1920 trở di, do ảnh hưởng của trào lưu Phật giáo Trung hoa, một phong trào chấn hưng đạo Phật Việt nam xuất hiện khắp nơi trong nước.

+ Nam việt thành lập Hội Nghiên cứu Phật học năm 1931 và Hội Phật học Lưỡng xuyên năm 1933... ;

+ Trung việt thành lập Hội Việt nam Phật học năm 1932;

+ Bắc Việt thành lập Hội Việt nam Phật giáo năm1934.

Các Hội đều có Phật học viện (trong đó mở đủ các trường Tiểu, Trung và Đại học cho các vị tăng sinh bốn phương tham học ; kết quả khá khả quan ! ) ; có Đồ thư quán và báo chí.Ở Nam có tạp chí Từ bi âm, Duy Tâm ; ở Trung có tờ nguyệt san Viên âm ; và Đuốc Tuệ là tiếng nói duy nhất của Hội Phật giáo Bắc việt. Ngoài các cơ quan trên, sau này còn có mấy thứ pháp âm, như . Tiêng chuông sớm, Giác ngộ, Giải thoát, Diệu âm, Plurơng tiện, và Từ quang v.v...

Và năm 1951, đạo Phật Việt nam đã thống nhất thành một lực lượng — lực lượng của Ánh Sáng và Tình Thương — dưới sự lãnh đạo là Tăng già. Sáu tập đoàn gồm 3 giáo hội (tăng già) và 3 hội Phật học (cư sĩ) của ba miền (Bắc-Trung-Nam) đã mở đại hội tại chùa Từ đàm (Huế) để thống nhất Phật giáo, dưới danh hiệu : Tổng hội Phật giáo Việt nam, do ngài Hòa thượng Thích Tịnh Khiết làm Hội chủ. Sau đó một năm (1952), giáo hội tăng già Bắc Trung Nam lại mở Đại hội nghị tại ngôi chùa lịch sử Quán sứ (Hà nội) với mục đích : thống nhất Giáo hội Tăng già Việt nam, đồng thời suy tôn ngài Hòa thượng Thích Tuệ Tạng lên ngôi Thượng thủ ; thống lĩnh tăng già.

Bản Tuyên ngôn thống nhất đạo Phật Việt nam đãđượccông bố nhân lễ Phật đản ngày 8 tháng tư năm Tân mão (1951), nguyên văn như sau :

« Bánh xe Phật pháp xoay vần trên khắp quốc độ Việt nam đến nay gần hai mươi thế kỷ, nhân tâm, phong hóa, chính trị trong nước đều đã chịu ảnh hưởng sâu xa tinh thần Phật giáo, tăng đồ và tín đồ từ Bắc chí Nam, một lòng qui ngưỡng

đức Điều ngự Thích ca Mâu ni, sống trong Từ bi Hỷ xả và luôn luôn xây dựng hòa bình. Nhưng sự đời không hòa nhịp với lòng mong mỏi, hoàn cảnh trước đây đã chia ranh giới ba phần, nên Phật sự cũng phải tùy duyên, mặc dầu Phật pháp bất biến.

Nay cơ duyên thuận tiện, Phật giáo Việt nam phải thống nhất. Hơn nữa họa chiến tranh gieo rắc khắp nơi, nhân loại đang lâm vào cảnh lầm than... Chính là lúc đạo Từ bi vô thượng phải đem nước cam lồ mà « rưới tắt lửa sân si » để xây dựng hòa bình cho nhân loại.

Theo lời hiệu triệu của các bậc Trưởng lão Hòa thượng, một hội nghị Phật giáo gồm 51 đại biểu, đã được long trọng khai mạc ngày mồng 1 tháng 4 năm 2495 Phật lịch, tức ngày 6 tháng 5 năm 1951 dương lịch, tại ngôi chùa lịch sử Từ đàm (Thuận hóa).

Sau bốn ngày thảo luận, toàn thể hội nghị đã quyết định thống nhất Phật giáo toàn quốc Việt nam, lấy ngày Phật đản làm kỷ niệm thành lập Tổng Hội Phật Giáo Việt Nam, và bầu một ban Quản trị Trung ương, đặt trụ sở tại Thuận hóa (Huế); để thực hiện chương trình thống nhất mà hội nghị đã biểu quyết.

Hỡi toàn thể Phật tử Việt nam !

Chúng ta san phẳng những hình thức sai biệt, cùng chung sức làm tròn sứ mệnh kiến tạo hòa bình, gây nền an lạc, và nêu cao ngọn đuốc trí tuệ của đức Thế tôn ».

Mặc dầu thời thế đồi thay, đạo Phật Việt nam vẫn được duy trì và phát triển.

Trong suốt dọc dài lịch sử từ năm 168-189 TL, cách đây trên mười tám thế kỷ, đạo Phật du nhập Việt nam đã chứng minh sự hiện diện của mình trong cuộc sinh hoạt toàn diện của dân tộc, với mục đích thực hiện chân hóa, thiện hóa và mỹ hóa nếp sống Việt nam. Nhưng viên đá đầu tiên làm chất liệu xây dựng cho nền văn hóa sáng, đẹp, đó là tinh chỉ Từ bi trí tuệ bình đẳng giải thoát và tự chủ mà đạo Phật đời Lý Trần (thế kỷ XI-XIII) đã đóng đúng vai trò của mình đối với dân tộc một cách thâm thiết. Do đó ta có thể quả quyế: đạo Phật đã ngự trị và thấm đượm trong tim ốc, huyết khí của người Việt, dù cho họ hiểu hay không hiểu gì về giáo lý đạo Phật nhưng, thật sự, trong thâm tâm họ đã sẵn có mầm Phật nơi mỗi người. Mọi ý tưởng ngôn từ và hành động họ như đã sống thực và thể hiện đúng tinh thần Từ bi trí tuệ bình đẳng giải thoát và tự chủ của đạo họ tin. Giòng máu họ phải chăng là giòng máu tín ngưỡng đạo Phật được truyền lại từ nhiều đời, nên bất kỳ thời nào, ở đâu họ cũng dễ dàng tiếp nhận, hay nói đúng hơn là, trực nhận giáo lý một cách mặc nhiên mà không chút ngần ngại, thắc mắc nào cả.

Tinh thần đạo Phật Việt nam quả đã đồng nhất với dân tộc trong giòng sống tích lũy của lịch sử : đó là truyền thống tốt đẹp của người Việt tin thờ đạo Phật đã có trên mười tám thế kỷ, và còn nói tiếp mãi mãi...

Như trên, cho ta thấy, đạo Phật và giòng sử Việt qua những tiến trình nối tiếp, tồn tại và... đương trên đà tiến hóa đi lên. Mặc dầu trong hiện tại đạo Phật gặp phải những trở ngại, khó khăn ... nhưng chúng tôi vẫn tin tưởng ở đạo Phật Việt nam ngày mai lại tươi sáng, khi thanh bình đã trở lại trên đất nước chúng ta.

THÍCH ĐỨC NHUẬN

Friedrich Nietzsche

BUỔI HOÀNG HÔN

của

NHỮNG THẦN TƯỢNG

hay

Làm Cách Nào Triết Lý với Cây Búa ?

Golzen - Dämmerung, oder : Wie man mit dem Hammer philosophiert ?

« Thần tượng » là biểu tượng Nietzsche dùng để chỉ chân lý.

« Buổi Hoàng Hôn của Những Thần Tượng » có ý nghĩa là: sự sụp đổ của những chân lý cũ.

Không một thực tại, không một ý tưởng,một lý tưởng, một chân lý, một « thần tượng » nào tác phẩm này không đụng chạm tới, từ những chân lý vĩnh cửu đến những chân lý, giá trị mới mẻ. « Môt cơn gió lớn thổi qua hàng cây... và trái chín rụng rơi tơi tả : những chân lý. Những cái mà người ta có thể lượm lặt trong tay chẳng có gì ngọt ngào». Vì đó chỉ là những trái thối hư, thực phẩm vô vị đã hết dưỡng chất của hai mươi lăm thế kỷ qua, cần phải liệng bỏ.

Đây là cuộc Tuyên Chiến Vĩ Đại.

Đây là cuộc mổ xẻ tàn nhẫn lý trí, luân lý, tâm lý học, lòng ái quốc, vị tha, tình nhân loại...

Đây là cuộc lột mặt nạ không tiếc thương những nhân vật tượng trưng cho những chân lý, những giá trị cũ : Socrate, Platon và những chân lý và giá trị mới: Renan, Rousseau, Sainte-Beuve, G. Eliot, George Sand, Schopenhauer, Goethe, Kant, Schiller,Zola, Victor Hugo, Liszt, Carlyle...

HỒNG HÀ

Phát hành đầu tháng 10 năm 1970

Chúng ta đã suy đoán, ở điều trên, nguyên nhân sinh ra chủ trương duy vật. Còn phương pháp giao hoán, có lẽ phát xuất từ đoạn này trong CLG, tr. 179-180 :

« Au moment où nous prononçons la phrase « que vous dit- il ? », nous faisons varier un élément dans un type syntagma- tique latent, par exemple, « que te dit-il ?» — « que nous dit- il ? », etc. et c‘est la que notre choix se fixe sur le pronom vous, »

(Dịch : Có những tổ hợp kiểu mẫu tiềm ẩn trong óc ta, thí dụ như tổ hợp que tedit-il ? « anh ấy nói gì với anh thế ? » hay que nous dit-il ? « anh ấy nói gì với chúng ta thế ? », v.v... Đến khi ta cần phải nói câu que vous dit-il ? « anh ấy nói gì với các anh thế ? », ta phải chọn tiếng vous « các anh » cho thích hợp với hoàn cảnh, và như vậy ta chỉ thay đổi một yếu tố trong tổ hợp mẫu).

Trong giới ngữ học Việt nam, tuy còn thưa thớt, mà cũng đã có người có chủ trương duy vật. Ta phải kể trước hết là ô. Lê Văn Lý, một nhà fonctionaliste. Trong cuốn Le Parler vietnamien, luận án tiến sĩ của ông, nhà xuất bản Hương Anh, Paris in thành sách năm 1948, và Viện Khảo cổ Sàigòn in lại năm 1961, ông đã viết rằng : tuy ông định nghĩa từ là « một yếu tố có ý nghĩa », nhưng không bao giờ ông căn cứ vào ý nghĩa, để cho ý nghĩa hướng đạo công trình nghiên cứu. (« Quoique nous ayons adopté la définition du mot comme « un élément signifiant », jamais au cours de ce travail, nous n‘aurons recours à la signification pour guider nos recherches. »)

Rồi phải kể đến ông Nguyễn Đình Hòa. Trong một bài nhan đềNgữ học là gì ? đăng trên tạp chí Đại Học Huế, số 10, tháng 7-1959, ta thấy viết :

« Nhà ngữ học không quan tâm đến nội dung hay vấn đề được nói đến, mà chỉ chú ý nhiều nhất đến chính lời nói là phương tiện « chuyển vận » ý tứ thôi. Nói khác đi, ta không cần đểý xem một người nói gì mà chỉ cần để ý đến hệ thống âm thanh người ấy dùng để diễn đạt đề tài kia thôi. »

Nhưng, rốt cuộc thibao giờ lương tri và lí trí cũng thắng. Cho nên chưa đầy hai năm sau, trong bài Khoa ngôn ngữ học ở Hoa kỳ (tạp chí Văn Hóa nguyệt san, Sàigòn, số 58, Xuân Tân sửu, tháng 2-1961), ô. Nguyễn Đình Hòa lại viết rằng : « Lúc thực hành (đi phân tích các ngôn ngữ xa lạ chưa có chữ viết) đa số học giả phải công nhận là cần phải chú ý đến ý nghĩa (...) Tuy về lý thuyết họ chủ trương nhấn mạnh phương thức cấu tạo của một ngôn ngữ, song họ vẫn cần phải tìm ra ý nghĩa ».

Còn ông Lê Văn Lý, khi soạn cuốn Sơ thảo Ngữ pháp Việt nam do Trung tâm học liệu Bộ Giáo dục Sàigòn xuất bản năm 1968, không nhắc lại câu chúng ta đã dẫn trên. Trong cuốn Sơ thảo này, tuy rằng phân định từ loại vẫn theo phép giao hoán của chủ trương duy vật, nhưng nói về « ngữ vị » và « hư tự», tác giả đã phải xét đến ý nghĩa, và có chỗ ông lại đi quá xa, như là lạc sang con đường « duy tâm ».

Chủ trương « duy tâm » trong môn đồ Saussure.

16. Sở dĩ Bally chống đối mạnh chủ trương duy vật, là vì ông cùng với Sechehaye thuộc phải duy tâm, và ông coi ngôn ngữ trước hết là sự kiện tâm lý. Về ngữ học thế nào là sự kiện tâm lí ?

Ngữ học Tây phương phân biệt sự kiện ngữ pháp (faits grammaticaux), sự kiện luận lí (faits logiques) và sự kiện tâm lí (faits psychologiques). Sự kiện ngữ pháp do cơ cấu của ngôn ngữ chi phối. Sự kiện luận lí do phương pháp suy luận chi phối.

Còn sự kiện tâm lí không bị ngữ pháp hay luận lí chi phối, nên tư tưởng được tự do vận dụng.

Phân biệt ba hạng sự kiện như trên, cho nên thứ tự các từ trong câu cũng phân biệt : thứ tự theo ngữ pháp (ordre grammatical), thứ tự theo luận lí (ordre logique) và thứ tự theo tư tưởng (ordre psychologique).

Thứ tự theo ngữ pháp là thứ tự theo quy luật của ngôn ngữ, theo quan hệ ngữ pháp của các từ với nhau. Thứ tự theo luận lí là thứ tự các ý (idées) với nhau diễn tả theo tríóc ta suy luận. Thứ tự theo tư tưởng là thứ tự các từ hay các ý không theo quy luật thông thường của ngôn ngữ, cũng không theo phương pháp luận lí, mà tùy theo tâm trạng người nói.

Ta lấy thí dụ để chứng minh về thứ tự theo ngữ pháp, thứ tự theo luận lí và thứ tự theo tư tưởng. Theo ngữ pháp thì bổ ngữ nguyên nhân cóthể đặt đầu hay cuối câu, nên ta có thể nói: « Vì hôm qua trời mưa, tôi không lại thăm anh được », hay « Tôikhông lại thăm anh được vì hôm qua trời mưa ». Nhưng theo luận lí thì việc nguyên nhân phải nói trước việc kết quả, cho nên hai câu trên mà bỏ quan hệ từ nguyên nhân vì đi, thì ta chỉ có thể nói : « Hôm qua trời mưa, tôi không lại thăm anh được », chứ không thểnói ngược lại.

Theo ngữ pháp cũng như theo luận lí thì khách từ phải đặt sau trạng từ chính, và ta phải nói : « Giáp gửi thư rồi » (gửi là trạng từ chính, thư là khách từ). Nhưng, nếu ta nói : « Thư, Giáp gửi rồi », thì đấy là một sự kiện tâm lí, và thứ tự các từ trong câu không theo thứ tự ngữ pháp hay thứ tự luận lí. Thứ tự các từ trong câu « Thư, Giáp gửi rồi », là thứ tự theo tư tưởng. Ta bắt đầu nghĩ đến ý « thư», nên ta diễn tả ý ấy trước tiên, rồi mới nói tiếp.

Ở trên, ta nói rằng sự kiện tâm lí không bị ngữ pháp hay luận lí chi phối, nên tư tưởng được tự do vận dụng. Thực ra thì tư tưởng không hoàn toàn tự do vận dụng, và sự tự do ấy bị hạn chế rất nhiều, hạn chế trong phạm vi mà tập quán ngôn ngữ chấp nhận. Như câu « Giáp gửi thư rồi » hay « Thư, Giáp gửi rồi », có bốn từ. Theo phép hoán vị, bốn từ ghép với nhau, có thểcó hai mươi bốn kiểu (1x2x3x4 = 24), mà ngôn ngữ chỉ chấp nhận có hai kiểu dẫn trên.

Tuy nhiên, thứ tự theo ngữ pháp và thứ tự theo luận lí thường trùng nhau. Chỉ có thứ tự theo tư tưởng là khác với thứ tự theo ngữ pháp, cho nên ít nói đến thứ tự theo luận lí, mà ngữ học hay đối chiếu thứ tự theo tư tưởng với thứ tự theo ngữ pháp.

(Cũng vì thế mà theo J. Marouzeau, Lexique de la termino- loqie linguistique, tiếng logique thường còn dùng thay cho tiếng psychologique. Như để một cuốn sách của Sechehaye là Essai sur la structure logique de la phrase, ta sẽ nói dưới, phải hiểu là nói về cấu tạo câu theo tư tưởng, chứ không phải là theo luận lí).

17. Đã thừa nhận có hai hạng thứ tự, tức là thừa nhận hai lối phân tích câu. Phân tích nội dung tư tưởng thì có thứ tự theo tư tưởng, mà phân tích theo cú pháp thì có thứ tự theo ngữ pháp. Sechehaye trong cuốn sách vừa dẫn trên, và Bally trong cuốn Linguistique génerale et Linguistique française, thiên về lối phân tích theo nội dung tư tưởng, nên ta gọi hai ông là những nhà duy tâm.

Ta hãy xem lối phân tích theo Sechehaye. Câu nào cũng chỉcó hai thành phần, là chủ ngữ và thuật ngữ, nhưng gọi là chủ

ngữ theo tin tưởng (sujet psychologique) và thuật ngữ theo tư tưởng (prédicat psychologique). Như hai câu :

(A) Ce livre, je ne le lirai pas « cuốn sách ấy, tôi không đọc đâu ».

(B) Jamais je ne l‘avais vu si en colère « không bao giờ tôi thấy ông ta giận dữ như vậy ».

Theo Sechehaye thì phân tích như sau :

Câu A : ce livre « cuốn sách ấy » là chủ ngữ ; je ne le lirai pas « tôi không đọc đâu » là thuật ngữ.

Câu B : jamais « không bao giờ » là chủ ngữ, je ne 1‘avais vu si en colère « tôi thấy ông ta giận dữ như thế » là thuật ngữ (37).

Lại như đoạn văn này gồm có hai câu :

« Tous les jours, de trois à quatre heures, chez 1‘armurier Costecalde, on voyait un gros homme, grave et la pipe aux dents, assis sur un fauteuil de cuir vert, au milieu de la boutique, pleine de chasseurs et de casquettes, tous debout et chamaillant. C'était Tartarin deTarascon, Nemrod doublé de Salomon. » (Ngày nào cũng vậy, cứ từ ba đến bốn giờ, tại nhà hàng bán vũ khí là Co-stecalde, người ta thấy một người to lớn, vẻ trang nghiêm, và miệng ngậm ống điếu, ngồi trên cái ghế bành bọc da màu xanh ở chính giữa cửa hàng đầy những thợ săn và mũ cát két, tất cả đều đứng và tranh luận ồn ào. Đó là Tartarin người Tarascon, đã là một Nemrod lại là một Salomon.— Nemrod là một ông vua trong thần thoại, có tiếng là tay bắn kỳ tài, Salomon là tên

(37) Phân tích theo ngữ pháp, thì trong cả hai câu, tiếng je « tôi » là

chủ ngữ, chủ ngữ theo ngữ pháp (sujet grammatical).

một ông vua thời cổ Do thái, được tiếng là hiền hậu và công minh).

Sechehaye phân tích như sau :

—Tous les jours « ngày nào cũng vậy », de trois à quatre heures « từ ba đến bốn giờ », chez l’armurte Coslecalde « tại nhà hàng bán vũ khí là Costecalde » : ba chủ ngữ :

—on voyait un gros homme « người ta thấy một người to lớn » : thuật ngữ của ba chủ ngữ trên :

grave et la pipe au dents « vẻ trang nghiêm và miệng ngàra ống điễu » : thuật ngữ của gros homme « người to lớn » ;

—assis sur un fauteuil de cuir vert « ngồi trên một cái ghế bành bọc da màu xanh » : thuật ngữ của gros homme grave et la pipe aux dents « người to lớn, vẽ trang nghiêm và miệng ngậm ống điếu » :

—au milieu de la boutique « ở chính giữa cửa hàng » : ngữ của ba ý trên (on voyait. . . cuir vert) ;

—pleine de chasseurs et de casquettes « đầy những thợ săn và mũ cát két » : thuật ngữ của boutique « cửa hàng » ;

—tous « tất cả » lặp lại ýchasseurs « thợ săn » ; chủ ngữ của ý sau ;

—debout et chamaillant « đứng ra tranh luận ồn ào » : thuật ngữ của tous ;

—C'était Tartarin de Tarascon « đó là Tartarin người Tarascon » : thuật ngữ của cả tổ hợp gros homme.. . au milieu dela boutique :

Nemrod doublé de Salomon « đã là một Nemrod lại là một Salomon » : thuật ngữ của c'était Tartarin de Tarascon.

Bally phân tích tư tưởng, cũng chỉ có hai thành phần, nhưng dùng danh từ khác. Sechehaye gọi là sujet psychologique, thì Bally gọi là thème ; Sechehayc dùng predicat psychologique thì Bally dùng propos hay énoncé ; nhưng chúng ta cũng dịch ra chủ ngữ và thuật ngữ cho gọn. Trong câu mà có hai phần cú (proposition) thì phần cú trên là chủ ngữ, phần cú dưới là thuật ngữ. Có khi hai câu liền nhau, thì câu trên là chủ ngữ, câu dưới là thuật ngữ. Dưới đây là mấy thí dụ trích trong sách của Bally (chủ ngữ in ngả, thuật ngữ in đứng) :

—Moi, je n‘arrive pas à résoudre ce problème. « Tôi, tôikhông làm được bài toán này ».

—Ce problème, je n'arrivc pas à le résoudre. « Bài toán này, tôi không làm được ».

—Quand il pleut, je reste à la maison. « Khi nào trời mưa, thì tôi ở nhà ».

—Si vous désobéissez, vous serez puni. « Nếu anh không nghe lời, anh sẽ phải phạt ».

—Il fait froid, je ne sortirai pas. « Trời lạnh, tôi không đi đâu ».

—Tu mens, je ne te crois pas. « Mày nói dối, tao không tin ».

—Je me promenai. J‘ai rencontré Paul. « Tôi đi chơi. Tôi gặp Paul ».

Chủ trương duy vật làm cho công trình nghiên cứu ngôn ngữ trở nên vô hiệu (theo Bally, đ. 15), thì chủ trương duy tâm cũng không thể làm cho công trình ấy tiến bộ được, vì lối phân tích trên không tôn trọng tính chất độc lập của câu. Muốn nghiên cứu cách cấu lạo ngôn ngữ, muốn phân tích thì phải chọn một

đơn vị ngôn ngữ nào coi là điển hình. Đơn vị điển hình ấy là câu (d. 4). Muốn dễ dàng phân tích thì phải coi câu là đơn vị độc lập đối với những câu khác trên ngữ tuyến. Nếu phân tích mà câu nọ nhằng với câu kia, thì không sao phân tích được ngôn ngữ.

Vả lại, một câu nói là một sự kiện ngôn ngữ gồm có hai mặt là tư tưởng và ngữ pháp, mật thiết với nhau. Ta không thể tách rời hai mặt ấy ra mà phân biệt ở câu nói một sự kiện tâm lí và một sự kiện ngữ pháp, vẫn biết rằng phân tích một câu, phải dựa vào ý nghĩa, nhưng tư tưởng diễn tả ra bằng lời nói phải theo quy luật của ngôn ngữ, chẳng khác gì in theo một khuôn khổ nhất định. Vậy thì phân tích câu nói chỉ có thể phân tích tư tưởng theo hình thức cấu tạo, theo cú pháp.

Nghiên cứu ngữ pháp, nên theo phương pháp nào ?

18. Chúng ta biết rằng Saussure chưa hoàn thành học thuyết về ngôn ngữ thông luận thì ông đã qua đời (đ. 12). Ông chỉ mới phác ra mấy nét đại cương, và nói theo Wagner thì đó còn là những điều ông trực giác (intuition de Saussure).

Mới là trực giác thì cần phải để lí trí phán đoán lại, rồi đem ra thực nghiệm. Cho nên môn đồ của ông có nhiệm vụ khai triển tư tưởng của thầy, rồi tìm phương pháp ứng dụng.

Chủ chương duy tâm và chủ trương duy vật chúng ta nói ở trên là hai cực đoan. Môn đồ Saussure không thiếu gì người thực tế hơn, nhận thấy rằng tư tưởng và hình thức cấu tạo phải nương tựa lẫn nhau. Dẫu vậy, về môn ngữ pháp, thuyết tổng hợp vẫn chưa xây dựng được gì đáng kể, mà chỉ phê bình phương pháp cổ điển.

Chưa có kết quả, có lẽ bởi môn đồ Saussure có thành kiến quá mạnh đối với ngữ pháp cổđiển chăng ? Họ muốn bỏ hẳn cái cũ đi, thay bằng cái hoàn toàn mới chăng ? Nhưng muốn tạo ra một cái mới hoàn toàn, như Wager đã viết, không dễ dàng gì mà đi đến đích (d.13). vả lại, ngữ pháp cổđiểncó đáng phải bỏ hẳn đi không ? Ngữ pháp cổđiển quả làcó nhiều cái sai lầm, thiếu sót, nhưng không phải là không cóđiều khả thủ. Tại sao ta không lấy những kiến giải « độc đáo và sâu sắc » (theo Vendryès, đ,8) trong thuyết tổng hợp mà sửa lại ngữ pháp cổđiển ? Làm thế, có sợ là làm một công việc vá víu không? Chúng ta không tin như vậy, vì rằng bằng một phần vật liệu cũ ta vẫn có thể làm thành một tạo tác mới, đẹp hơn, vững hơn kiến trúc cũ.

Có hai điểm trong ngữ pháp cổ điển bị chỉ trích nhiều nhất là cách phân định các loại ngữ pháp và cách phân tích câu. Ta thử xem cóthể dùng thuyết tổng hợp mà bổ khuyếtchăng ?

Nhưng, trước khi bắt tay vào công việc trùng tu cái lâu đài ngữ pháp cổ, điều kiện tiên quyết là phải có quan niệm xác đáng về ngôn ngữ và câu nói, « tổ hợp điểnhình » của ngôn ngữ.

Quan niệm về ngôn ngữ và ngữ pháp.

19. Ngôn ngữ gồm có 3 phần : 1. âm thanh là thể chất,- 2. hình thức cấu tạo,- và3. nội dung tức là tư tưởng diễn tả ra bằng lời nói hay là ý nghĩa của lời nói.

Âm thanh của ngôn ngữ thuộc về môn ngữ âm học (phonétique). Môn từ nghĩa học (sémantique) nghiên cứu ý nghĩa của

từ ngữ, ý nghĩa ấy ghi trong từ điển. Còn môn ngữ pháp học (grammaire) nghiên cứu hình thức cấu tạo của ngôn ngữ, nhưng hình thức cấu tạo lời nói lại mật thiết với nội dung ý nghĩa của lời nói. Ta hãy lấy thí dụ để chứng minh điều này.

Ta có hai thể từ là mẹ và con, và một trạng từ là thương. Theo phép hoán vị, ba từ ghép với nhau có thểcó sáu kiểu (1x2x3=6) :

1. mẹ con thương 2. mẹ thương con 3. thương con mẹ

4. con mẹ thương 5. con thương mẹ 6. thương mẹ con.

Trong sáu kiểu trên, chỉ có hai kiểu, kiểu 2 và kiểu 5, là thành câu, vậy ta có hai câu :

(A) Mẹ thương con (B) Con thương mẹ

Nay ta lấy ba từ khác, cũng hai thể từ là mèo và chuột, và một trạng từ là bắt. Ta cũng ghép ba từ ấy theo kiểu hai câu A và B :

(C) Mèo bắt chuột (D) Chuột bắt mèo

ta thấy rằng chỉ có kiểu C thành câu nói, mà kiểu D không thành câu nói, vì nó diễn tả một tư tưởng phi lí, nghĩa là không diễn tả một tư tưởng nào cả, mặc dầu về hình thức cấu tạo kiểu D chẳng khác gì ba kiểu A, B và c.

Nếu chỉ để ý đến hình thức cấu tạo mà đặt ra công thức theo chủ trương duy vật, là « Thể từ + Trạng từ + Thể từ » theo kiểu A, B và C, ta còn có thể tạo ra nhiều lối ghép còn vô lí hơn « chuột bắt mèo », như « mèo đọc sách », « ghế uống nước », vân. vân...

Xem vậy thì chỉ có một số ít kiểu mẫu cho ta ghép từ thành câu, những kiểu mẫu mô phạm ấy là tiêu chuẩncủa ngôn ngữ ;

và tổ chức câu nói phải theo quy luật nhất định nào. Không những thế, câu nói, ngoài âm thanh ra, còn cần có hai yếu tố là hình thức cấu tạo và nội dung ý nghĩa. Hai yếu tố ấy mật thiết với nhau, vì tư tưởng diễn đạt ra bằng lời nói phải nhờ ở cách cấu tạo, mà mục đích của cấu tạo lời nói cũng là để diễn đạt tư tưởng. Những quan hệ các từ với nhau trong câu nói không phải chỉ là quan hệ cấu tạo, mà còn là quan hệ về ý nghĩa. Hai hay nhiều từ ghép với nhau mà không có quan hệ ý nghĩa thì cũng không có được quan hệ cấu tạo. Trong kiểu « chuột bắt mèo », ba từ không tạo ra được quan hệ về ý nghĩa, thì cũng khôngcó quan hệ cấu tạo.

Tóm lại, nói, viết cho đúng ngữ pháp, không những phải biết ghép từ cho hợp với hình thức cấu tạo, mà còn phải chọn từ để cho lời nói, lời viết cóý nghĩa, và đúng vớitư tưởng muốn diễn tả. Ý nghĩa một câu không trực tiếp thì cũng gián tiếp thuộc vào ngữ pháp. (Ý nghĩa của từ trong từ điển, như đã nói trên, thuộc về từ nghĩa học).

Vả lại, ý nghĩa của lời nói cũng là một sự thực như âm thanh và hình thức cấu tạo. Bảo rằng nghiên cứu ngôn ngữ theo phương pháp khoa học thì phải quan sát sự thực. Vậy mà bỏ phần Ỷ nghĩa thì sao hợp với phương phổp khoa học ? Cho nên những nhà ngữ học đứng đắn không ai chủ trương bỏ ý nghĩa ra ngoài ngôn ngữ.

Chúng ta đã dẫn ý kiến của Saussure : không thể tách âm thanh ra khỏi tư tưởng, mà cũng không thể tách tư tưởng ra khỏi âm thanh (đ.10). Chúng ta cũng đã dẫn ý kiến của Bally, Martinet và Guiraud tỏ thái độ đối với chủ trương duy vật (đ.15).

Chúng ta sẽ dẫn thêm dưới đây ý kiến của mấy nhà nữa, để tỏ rằng ý nghĩa quan trọng chẳng kém gìâm thanh và hình thức cấu tạo.

Olto Jespersen viết trong The Philosophy of Grammar (1924) rằng : Nghiên cứu ngôn ngữ, phải luôn luôn nhớ rằng âm và nghĩa, hình thức và công dụng, mật thiết với nhau. Nếu chỉ chuyên về một mặt, mà quên hẳn mặt kia đi, nghĩa là quên rằng âm và nghĩa bao giờ cũng ảnh hưởng lẫn nhau, thì có hại cho môn ngữ học (38).

F.Brunot, trong La Pensée et la Langue (1926) thì cho rằng nghiên cứu ngôn ngữ, điều cần thiết là phải biện biệt rõ ràng ý nghĩa trong mỗi trường hợp riêng. Khôngcó phương pháp nào khó khăn hơn, nhưng cũng không có phương pháp nào có hiệu quà hơn (39).

Galichel, trong bài lựa cuốn Méthodologie grammaticale.Elude psychologique des structures (1953), có phần gay gắt hơn. Ông viết: Lấy cớ là dùng phương pháp khách quan, nhưng kì thực vì nhiều lí lẽ không dám nói ra, nhiều nhà ngữ học đã võ đoán chỉ coi hình thức là thuộc vào ngôn ngữ, còn nội dung và

(38) “ It should be the grammarian's task always to keep the two things in his mind, for sound and signification, form and function, are inseparable in the life of language, and it has been the detriment of linguistic science that it has ignored one side while speaking of the other, and so lost sight of the constant interplay of sound and sense.”

(39) “ Ce qui importe pour l'étude de la langue, c'est dans chaque cas particulier, de bien distinguer le sens. 11 n‘y a pas d'étude plus difficile, mais il n'y en a pas de plus fructueuse" .

cách vận dụng ngôn ngữ lại cho là thuộc vào phạm vi tâmli (40).

Lí lẽ khôngdám nói ra, theo Galichet, có phải làđiều mà Brunot đã nói ra, và ta vừa dẫn trên không ?

20. Ngữ pháp chia ra hai ngành, là từ pháp (morphologie) và cú pháp (syntaxe). Cú pháp là phép cấu tạo câu ; từ pháp là phép cấu tạo từ.

Từ pháp lại chia ra hai mục. Một mục nghiên cứu các cấu tạo một hạng từ gọi là tiếng hợp (mot dérivé) ; mục này gọi là morphologie structurele. Một mục nữa gọi là morphologie flexion- nelle, nghiên cứu phép biến đổi một từ khi dùng trong câu nói, tùy theo tính (genre), số (nombre, thời (temps) chức vụ (cas), v.v...

Ngôn ngữ của ta thuộc vào loại ngôn ngữ cách thể (langue isolante), khác với ngôn ngữ Tây phương vừa là ngôn ngữ tiếp thể (langue affixante), vừa là ngôn ngữ biến thể (langue flexionnelle) cho nên nếu hiểu từ pháp theo quan niệm Tây phương thì ngữ pháp của ta chỉ có cú pháp, mà khôngcó từ pháp. (Nhờ thế mà ngữ pháp của ta giản dị hơn ngữ pháp Tây phương rất nhiều). Ta hãy so sánh Việt ngữ với Pháp ngữ thì thấy rõ.

Tiếng tiếp hợp cấu tạo bằngcách thêm âm tiếp (affixe) vào âm gốc (racine). Âm tiếp có âm tiếp đầu (préfixe) đặt trước âm gốc,

(40) “ Sous couleur d'objectivité, mais au fond pour des raisons moins avouables, les linguistes ont divisé arbitrairement le domaine de la langue en deux zones radicalement séparées : d'une part, le domaine spécifiquement “linguistique" qui se borne à l'aspect morphologique (au sens large) de la langue ; d'autre part le domaine psychologique qui, lui, comprend les mécanismes et les valeurs internés”

và âm tiếp cuối (suffixe) đặt sau âm gốc. Thí dụ, légal « hợp pháp » là tiếng tiếp hợp gồm có âm gốc /lég-/ và âm tiếp cuối /-al/; tiếng illégal/ « bất hợp pháp » cũng là tiếng tiếp hợp gồm có âm gốc /-lég-/, âm tiếp đầu / il-/ và âm tiếp cuối /-al/.

So sánh légal với hợp pháp, illégal với bất hợp pháp, thì légal hay illégal là một từ, mà hợp pháp có hai từ, bất hợp pháp có ba từ. Âm gốc /-lég-/ kết hợp với âm-tiếp /-al-/ và /-il-/ thành tiếng tiếp hợp légal và illégal, là theo phương tiện từ pháp ; nhưng ba từ pháp, hợp và bất kết hợp với nhau thành « hợp pháp » và « bất hợp pháp », là theo phương tiện cú pháp.

a. Đổi chien (dương tính) thành chienne (âm tính), ta thêm âm /-(n) e/. Chienne « chócái » là một từ do chien « chó đực » tạo ra theo phương tiện từ pháp, khác với chó cái, cũng như chó đực, gồm hai từ, kết hợp với nhau bằng phương tiện cú pháp ;

b. Đổi đơn số ra phức số : chien thành chiens, chienne thành chiennes, mà thêm âm /-sl, là theo phương tiện từ pháp. Trong ba con chó đực, ba con chó cái, từ chó không biến thế, ta hiểu

theo ý phức số là nhờ ý nghĩa cả tổ hợp. Còn il « nó » đổi ra ils « chúng nó » cũng là theo phương tiện từ pháp, khác với chúng nó cấu tạo theo phương tiện cú pháp ;

c. Theo ngữ pháp Tây phương, tiếng phụ phải hợp với tiếng chính theo tính và theo số : un>une, noir>noire, noir> noirs, noire>noires, chante>chantent. Phép phù hợp ấy theo phương tiện từ pháp. Ngôn ngữ của ta không có phép phù hợp như vậy.

d. Thời của trạng từ (verbe) diễn tả bằng phương tiện từ pháp. Âm /-e/ trong chante, biểu thị thời hiện tại. Thời quá khứ diễn tả bằng âm /-a/ trong chanta ; thời vị lại diễn tả bằng âm /-era/ trong chantera. Chanta và chantera đều là từ, nhưng đã hát và sẽ hát, mỗi tổ hợp có hai từ kết hợp với nhau theo phương tiện cú pháp.

Hiện nay, tại Tây phương chỉ có rất ít ngôn ngữ còn dùng âm phụ để chỉ chức vụ của từ trong câu. Pháp ngữ đã bỏ hết những âm phụ ấy rồi, vậy ta hãy dẫn một thí dụ trong tiếng La tinh : Paulus caedit Petrum « Paul đánh Peter ». Âm phụ /-us/ thêm vào Paul đểchỉ chức vụ chủ ngữ, và âm phụ /-um/ thêm vào Peter để chỉ chức vụ khách từ. Vìcó những âm phụ dùng để chỉ chức vụ, nên thứ tự các từ trong câu không cần thiết, và ba tiếng Paulus, Petrum và caedit đặt thế nào thì câu cũng vẫn có nghĩa là Paul đánh Peter.

Nói tóm lại, ba yếu tố cấu thành ngôn ngữ là âm thanh, hình thức cấu tạo và nội dung ý nghĩa. Ngữ pháp nghiên cứu hình thức cấu tạo lời nói, nhưng nội dung ý nghĩa mật thiết với hình thức cấu tạo, nên nội dung ý nghĩa cũng thuộc vào ngữ pháp.

Nếu quan niệm từ pháp như của Tây phương, thì ngữ pháp của ta không có phần từ pháp mà chỉ có phần cú pháp. Nhưng ta cũng cótừ pháp, và từ pháp của ta khác hẳn từ pháp Tây phương. Từ pháp của ta rất giản dị, chỉ nghiên cứu cách cấu tạo từ kép tức là từ phức âm. Từ kép của ta không có gì có thể so sánh với tiếng tiếp hợp của Tây phương.

Có người Việt nam đã đem quan niệm từ pháp Tây phương vào ngữ pháp của ta. Đó là điều lầm lỗi rất lớn, làm sai lạc cả đặc tính của Việt ngữ. Nghiên cứu ngôn ngữ của ta, điều cần nhất là phải biết rằng ngôn ngữ của ta thuộc vào loại ngôn ngữ cách thể (langue isolante), khác hẳn ngôn ngữ Tây phương vừa là ngôn ngữ tiếp thể (langue affixante), vừa là ngôn ngữ biến thể (langue flexionnelle). Không nhận định ra điểm chủ não ấy thì không thể nào có kết quả được.

(Còn tiếp)

TRƯƠNG VĂN CHÌNH

TƯ TƯỞNG

Năm thứ IV – Số 8 tháng 10 năm 1971

MỤC LỤC

1 MỤC TIÊU VÀ ĐƯỜNG HƯỚNG

CỦA VIỆN CAO ĐẲNG PHẬT HỌC Thích Minh Châu 3

2 HOA NGHIÊM

PHÁP GIỚI QUÁN Tuệ Sỹ 13

3 BẢN THUYẾT TRÌNH VỀ

TÌNH YÊU TRONG TRIẾT HỌC

KIERKEGAARD Lê Tôn Nghiêm 39

Trần Xuân Kiêm 59

4 THƠ Chu Sơn

Nam Chữ

5 ĐẠO PHẬT VIỆT Thích Đức Nhuận 63

6 THUYẾT TỔNG HỢP

VỀ NGÔN NGỮ HỌC Trương Văn Chình 79

Giá 70$

Giấy phép số : 521/BTT/NBC/HCBC cấp ngày 20 – 4 – 1970.

In tại Ấn quán Vạn hạnh, 222 Trương Minh Giảng – Saigon.