Số 1 (1970)

Con Đường Sáng Tạo

CON ĐƯỜNG SÁNG TẠO

Tác phẩm đặc sắc nhất bàn về sáng tạo nghệ thuật

NGUYỄN HỮU HIỆU GIỚI THIỆU

I

Nói về sáng tạo, | Henry Miller (Sexus)

Con đường của kẻ sáng tạo, | Nietzsche
(Also pracht Zarathustra)

Làm Thi Sỹ | Rimbaud
(thư)

II

Bàn về bút pháp, | Schopenhauer.

Suy tưởng về sáng tác, | Henry Miller
(The Wisdom of the Heart)

Sứ mệnh của nhà văn, | William Faulkner

Giải thoát : đề tài tối thượng, | Henry Miller
(The Books in my Life)

Cái Tôi hay văn chương tự sự kể, | Nguyễn Hữu Hiệu

III

Lời khuyên nhà văn trẻ tuổi, | André Gide

Thư cho một Thi Sỹ trẻ tuổi, | Rilke

Mười một giới răn, | Henry Miller

Tại sao bạn không thử viết đi? | Henry Miller (Sexus)

QUẾ SƠN - VÕ TÁNH - XUẤT BẢN

Trường Sinh Là Gì?

TRƯỜNG SINH LÀ GÌ?

NGÔ TRỌNG ANH

Thành thật mà nói thì tục lệ mừng tuổi nhau ngày Tết quả thật là khôi hài. Đối với tuổi trẻ thì mừng tuổi có nghĩa là lì xì, cho tiền; còn đối với tuổi già thì đó là một cơ hội để con cháu lạy và chúc tụng. Không có ai để ý đến nghĩa đen của sự mừng tuổi. Nếu mừng được lớn thêm một tuổi thì chỉ là chuyện đã rồi không đáng mừng bằng sự kiện mừng sẽ sống thêm một tuổi trong năm tới, nhất là trong thời buổi chiến tranh không giới tuyến hôm nay. Mừng tuổi thiếu nữ quá ba mươi là một trò đùa kém xã giao, còn mừng tuối thiếu niên dưới hai mươi là nhắc lại nghĩa vụ công dân với trò quân dịch, đó là một sự mừng thất đức. Quá bốn mươi đàn ông cũng như đàn bà đều không muốn ai nhắc đến tuổi mình vì không ai muốn sắp chết cả. Chúc nhau trăm tuổi chỉ vui đối với đôi trẻ với câu “Bách niên giai lão” chứ còn đối với tuổi già chúc trăm tuổi là trù cho mau chết. Trăm tuổi đồng nghĩa với chết cho nên thêm tuổi không hay ho gì mà chúc.

Mừng số tuổi đã qua không bằng mừng số tuổi sẽ đến cho nên mừng tuổi không đậm đà bằng chúc thọ. Và câu Vạn tuế thuở xưa hay câu muôn năm ngày nay là câu đầu lưỡi của dân Việt dùng để suy tôn các cấp lãnh đạo anh minh hay vĩ đại. Tuy dân chúng cũng có chúc thọ lẫn nhau nhưng mấy ai tin đến hiệu quả của câu chúc và chỉ dùng nó như phép chào xã giao đặc biệt ngày Tết hay ngày kỵ giỗ. Có thể chúc thọ ông bà đã chết để báo hiếu, không sao cả.

Nhưng các cấp lãnh đạo càng thấy mình càng anh minh và càng vĩ đại thì càng tin vào hiệu quả của các câu chúc thọ. Họ tự thấy rằng mình là nhân vật lịch sử không một ai có thể thay thế được. Khi chưa lên ngôi thì họ thấy rằng không ai là cần thiết quá đáng nhưng khi có quyền hành trong tay thì họ lại muốn lưu nhiệm càng nhiều càng quí và nếu được lưu nhiệm vĩnh viễn thì khoái biết mấy. Do đó sự chúc thọ cấp lãnh đạo biến thành khẩu hiệu treo tường, càng nhiều càng hay. Muôn năm hay Vạn tuế được tung ra đại chúng để tha hồ mà hò reo và suy tôn cho thỏa thích. Tính cho kỹ thì từ ngày chữ muôn năm ra đời dân Việt chết yểu ít nhất là bốn triệu. Sơ sơ mới mấy năm gần đây mà ở Bắc Việt theo lời Đại tướng Giáp, thì đã tiêu mất ngót triệu sinh linh. Ở trong Nam con số cũng tương đương và những sinh linh này đã bao lâu âm thầm ca khúc Da vàng Trịnh công Sơn, bên dòng sông dưới chân cầu, trên gò mối. Chính những lý thuyết bất diệt, những tư tưởng độc tôn, những khầu hiệu một chiều đã tạo ra những nhân vật vĩ đại anh minh và trường sinh bất tử để cho bốn triệu sinh linh trở thành bất đắc kỳ tử vậy.

Những lý thuyết độc tôn ấy không dễ gì mà dẹp bỏ dễ dàng được. Trái lại chúng sống thật dai, chúng sống thật mạnh, chúng sống thật sự nhờ chỗ hợp lý rẻ tiền, dễ hiểu

rõ ràng minh bạch, bình dân, đại chúng, có hiệu năng, có mạch lạc, có kiểm chứng. Và giáo dục trong Nam cũng như ngoài Bắc đều hướng vào con dường của những lý thuyết độc tôn như nhau, nhờ sự phổ biến mau lẹ những tư tưởng bình dân, đại chúng và rẻ tiền. Nếu triết học mà quyết tâm làm sống thật những lý thuyết trên nhờ sức mạnh của bình dân đại chúng thì chiến tranh ý thức hệ còn tiếp tục và đại chúng sẽ chết thật và được chôn cất rất bình dân trong những nấm mồ tập thể.

Nền văn hóa giáo dục ở miền Bắc độc tôn chủ nghĩa Mác Lê từ lâu; trong khi nền văn hóa miền Nam lại suy tôn nhiều thứ: Khoa học, tín điều, anh hùng, dân tộc v.v... Nhưng ngày hôm nay văn hóa miền Nam lại bắt đầu chuyển mạnh vào tín điều :

Xin nhắc rằng nền Giáo dục miền Nam từ xưa đến nay không bao giờ bảo vệ công lập mà chỉ lo cho tư thục. Suốt chín năm đệ nhất Cộng Hòa và cho đến bây giờ số trường tư mọc ra như nấm trong khi trường công vẫn như cũ nếu không bị thâu hẹp (như trường hợp Pétrus Ký). Ngân sách từ ba đến bốn phần trăm là một ngân sách khôi hài, nhất là đối với một quổc gia mệnh danh bốn ngàn năm văn hiến. (Ngân sách kém nhất thế giới là Mã lai với 33 %).

Với sự trao quyền Văn hóa giáo dục cho Hội dồng văn hóa gồm nhiều thành phần tư thực sẽ đi đến chỗ tư thục hóa công lạp. Nếu lời tuyên bố thâu học phí trường công của ông Tổng trưởng Giáo dục được thực hiện thì những vị hiệu trưởng tư thục sẽ mừng hết lớn (Trong buổi hội thảo Giáo dục 9/11/69 Linh mục Đổ đình Tiệm hiệu trưởng trường Nguyễn bá Tòng đề nghị phải thâu học phi trường công

và dẹp kế hoạch tổ chức các lớp đêm của Bộ quốc gia Giáo dục (xem Hòa Bình số 281 ngày 12/11/69).

Đành rằng một vài tư thục có uy tín đã đóng góp nhiều cho nền Giáo dục Việt Nam, nhưng không lẽ vì vậy mà chính quyền trao toàn trách nhiệm cho tư thục. Tất nhiên vấn đề quyền lợi tư nhân không mấy - khi song hành với công ích thành thử vấn đề cải tổ rấtt khó khăn và nền giáo dục Việt nam hiện nay đang xuống dốc về phương diện trình độ kiến thức so sánh với Miên Lào là vì vậy.

Nhưng cái nguy cơ trầm trọng hơn là nếu có một tổ chức tư thục với một nền kinh tài ngoại quốc, một đường lối chính trị ngoại quốc, một đường hướng độc tôn ngoại quốc, và nếu chính phủ nghèo nàn khó lòng mà chống lại thì thật là oan cho toàn dân. Sẽ có sự kiện tư thục nhận chỉ thị cấp trên cho dạy chính trị tại trường học. Đó là một trong những mầm chiến tranh tương lai cho đất nước nếu cái chính trị ấy là sự suy tổn một chiều theo kiểu Cộng sản.

Chỉ có những gì hợp lý rẻ tiền mới rõ ràng và dễ hiểu. Và không có gì dễ hiễu và mạch lạc bằng luận điệu nói một chiều để lôi kéo đại chúng vào chiến tranh. Câu :

Trường sơn nhất đái, Vạn đại dung thân.

Phải đổi lại là :

Trường sinh nhất thuyết, vạn huyệt “chôn” thân, mới hợp với cái đà Văn hóa giáo dục của toàn cõi Việt Nam này.

Tư tưởng của Đại học Vạn hạnh không bao giờ chủ trương như vây nhưng trái lại chủ trương theo lời của nhà hiền triết đượm sắc thái Thiền tông Martin Heidegger:

Tư tưởng không đưa đến một tri thức như các khoa học.

Tư tưởng không mang đến một sự khôn ngoan hữu ích cho phương thế hành xử trong đời sống.

Tư tưởng không giải quyết bất cứ ẩn ngữ nào của thế giới.

Tư tưởng không mang đến tức khắc những sức mạnh cho hành động.

Và do đó tư tưởng của Đại học Vạn hạnh không hợp lý, không rẻ tiền, không dễ hiểu, không rõ ràng, không minh bạch, không bình dân, không đại chúng, thiếu hiệu năng, thiếu mạch lạc, thiếu kiểm chứng.

Tất nhiên, Tư tưởng Vạn hạnh phải gặp rất nhiều chỉ trích và phê bình rất hợp lý rất rẻ tiền, rất vân vân. Đó là câu chyện của con cá sau đây:

Xưa có một cái ao tù nước đọng, trong đó có rất nhiều ca. Một thiên tai theo sấm Trạng Trình làm mười phần chết bảy còn ba và sắp chết hai còn một cho nên xã hội cá đâm lo chạy ngược xuôi kêu trời như bọng. Tất cả đều chê trách cá Tơ Tử ngư ngồi nói chuyện trên trời dưới đất. Sống trong nước mà không chịu “sống thật” với nước mà lại lo nói chuyện trên không, dùng danh từ trí thức trưởng giả mặc dầu đói rách mùng tơi, đầu óc nặng mùi phong kiến, không bình dân chút nào.

Tất cả đều chỉ trích Hình thức của Tơ Tử ngư chứ không để ý đến Nội dung của chuyện trời đất của Tơ Tử ngư: Ngư bảo rằng ở trên không có người thả câu và chài lưới sát hại anh em mình đó. Không có gì rõ ràng và và minh bạch bằng miếng mồi ngon và không gì bình dân và đại chúng bằng cái

lưới lớn, hỡi bạn cá của ta ơi. Theo rõ ràng minh bạch, bình dân đại chúng mù quáng là chết!

Có aicắccớhỏiNgưtạisaochốngđốisựhợplý,sựhiệunăngnhưvậythìNgưbảođólàxuyêntạcvìbìnhsinhNgưkhôngchốngđốinhữngsựkiệntrênxemnhưphươngtiệnsinhsống. Nhưng một khibốntriệusinhlinh chết bất đắc kỳ tử vì ham losống thật là họp lý và thật là hiệu năng thì Ngư đành ra tiếng than vãn đôi lời đó thôi.

Đành rằng trên phương diện phương tiện thì Ngư sống với hiệu năng nhưng trên phương diện cứu cánh giải thoát thì cho rằng hiệunăngkhông đưa y đi đến đâu. Ngưthấyrằng mọi sự đềuphi lý và riêng cá thể Ngưcũng đầymâuthuẫn không lối thoát. Thân mình là một mớ tơ tầm trăm mối tháo không ra mà lại còn đòi hợp lý hoá sự vật sao được. Còn nếu diệt hết mọi mâu thuẫn bằng lý trí thì mình lại thành một con cá máy sống theo tiền định cũng chán chết. Mình tự thấy không dễ hiểu thì làm sao mà lại muốn hiểu sự đời.

Xây dựng đời sống cho đại chúng sao được trong khi mình không thể nào xây dựng cho mình hết mâu thuẫn. Những nhân vật tạo thuyết hay ho hết sức, lúc lâm chung có bao giờ bảo con cháu đọc thuyết mình để nghe trước khi chết đâu. Phần đông nếu không đòi đốt hết thì cũng xem bằng rơm rác, họ hướng về thầy thuốc để xin toa, nếu thầy chạy thì hướng về thầy cúng để mong trường sinh thêm được chút nào hay chút ấy. Thuốc trường sinh không giúp con cá thoát chết, cho nên nếu trong lòng còn chút ngư tánh thì phần đông trước khi lâm chung phải nhận thấy rằng mọi sự

đều ra ngoài phạm trù của lý trí, và cái “sống thật” không giải quyết cái chuyên “chết thật”.

Xét cho kỹ thì nếu Ngư tu luyện lâu năm được trường sinh bất tử thì Ngư sẽ gặp nhiều điều rắc rối:

1. Ngư phải là con cá đẹp nhất, mạnh nhất, thông minh nhất vì nếu không nhất thì sống lâu mà làm gì vởi cái thân tàn ma dại ngu si gầy yếu?

2. Nếu Ngư sống lâu mà được như vậy tất nhiên trẻ mãi không già. Nhưng khi ấy ăn nói làm sao với con cháu nó râu trắng bạc phơ và để nó phải gọi thằng oắt cá con bằng cố nội. Rồi vợ con chết hết mình sống với ai? Không lẽ suốt đời khóc than đưa đám hàng vạn mụ vợ hàng triệu đứa con?

3. Muốn trường sinh thì không thể nào sống với tình cảm. Nhưng như vậy thì mình là vô tri, con cả hòa đá thì sống lâu mà làm gì?

4. Trường sinh cho mình như vậy chưa đủ cần phải trường sinh cho tất cả mọi loài cả, kể cả gia đình, bà con cô bác. Nhưng nghiệt nỗi họ lại đòi đẹp nhất mạnh nhất, thông minh nhất, tài ba nhất, vì mấy ai mà chịu cục kê suốt đời không chết?

5. Nhưng nếu ai cũng nhất hết thì xã hội cá sẽ chỉ có một loài, không đực, không cái, không lại cái. Tất cả cha mẹ và con cái đều bằng nhau không thể nào phân biệt ai là ai. Trường sinh theo kiểu đại chúng và bình dân như vậy cũng là một thứ cá háa đá văn minh. Cuộc đời lý trí là phân biệt, nếu không phân biệt được thì đâu còn cuộc đời lý trí.

8. Một ngày kia trái đất tan, mọi con cá văng ra mỗi con mỗi nơi, bơ vơ, cô độc, trường sinh một mình trong bầu trời đen tối, muốn chết để háa kiếp cũng không được. Hình ảnh một cái án trường sinh như vậy thật là bi đát hơn cái án tử hình biết bao nhiêu.

Vì thấy trường sinh quá rắc rối cho nên Ngư mới dự định sống một cuộc đời hết sức ngẫu sinh và Ngư chi tìm thấy sự ngẫu sinh trong phút giây sáng tác của nghệ sĩ và thiền định của tu sĩ.

Và từ đấy người ta thấy vắng bóng Ngư trong ao tù lý trí.

Đó là sự tích cá gáy háa rồng vậy.

Cá gáy mà hoá rồng là một chuyện phi lý, hoàn toàn không hợp lý. Tuy nhiên, đó là một câu chuyện rất đại chúng rất bình dân ở Việt Nam không khác gì chuyện người theo rắn của Tây phương. Câu chuyện người theo rắn để phân biệt Thiện Ác cũng là một câu chuyện hợp lý rất đại chúng và rất bình dân.

Bình dân cá hóa rồng khác bình dân người theo rắn ở chỗ nào?

Khác nhau ở chỗ bình dân rồng là bình dân nội tâm, còn bình dân rắn là bình dân hướng ngoại. Bình dân rồng ở chốn vô phân biệt trí còn bình dân rắn là ở thế giới phân biệt của lý trí. Bình dân rồng là bình dân vô nhị còn bình dân rắn là phân hai. Vô nhị thì lo giải thoát tâm linh cho mình trước khi lo cho người khác. Phân hai thì lại ham đấu tranh cải tà quy chánh cho người khác trước khi lo

diệt cái xấu của mình. Đại chúng của cá hoá rồng là đại chúng của thế giới Nguyễn Du, Bạch Cư Dị, Tô Đông Pha, Hàn Mặc Tử. Đại chúng của người theo rắn là đại chúng của Nã Phá Luân, Thành Cát Tư Hãn, Quang Trung, Trần Hưng Đạo.

Cả hai đại chúng đều hay cả, cả hai bình dân đều đẹp cả. Nhưng chỉ tốt và đẹp cho những ai thấy hợp tình hợp cảnh với cái đại chúng hay cái bình dân mà mình thích sống. Chỉ khổ một nỗi là bình dân rắn hay ăn hiếp bình dân rồng, còn bình dân rồng thì lại mến bình dân rắn. Rắn nghe nói đến rồng là rắn muốn cắn cho chết vì tự phân biệt mình là nhân vật ngoại hạng. Thành Cát Tư Hãn có thể giết TôĐông Pha còn Nguyễn Du thì không bao giờ chủ trương giết Quang Trung cả. Bài văn tế Thập loại chúng sinh xuất hiện là vì rồng bao giờ cũng thiết tha yêu rắn. Rồng thương rắn bằng cầm kỳ thi họa. Còn rắn trị rồng bằng đao kiếm kích cung.

Tuy nhiên loại rắn này vẫn chưa phải là loại rắn độc vì nó thành thật với bản ngã của nó. Cái độc chân thành là cái độc tốt vì ai thấy nó cũng chạy tránh nên không mấy khi bị rắn cắn. Đó là những lưỡi câu không mồi. Đao kiếm kích cung bao giờ cũng thành thật không lừa gạt ai — Người ta sợ nó hơn là ghét nó.

Cái loại rắn nguy hại nhất là loại rắn đội lốt rồng.

Chỉ có lốt rồng nghĩa là chỉ có hình thức rồng chứ nội tâm nó là mãng xà. Krishnamurti bắt đầu bộ Commentaries on living bằng ba loại rắn bình dân nhất và đại chúng nhất (trong bài Ba người ích kỷ chân thành). Đó là:

1— loại tu sĩ (sannayasi) từ khước cuộc đời hiện tại để lo tu luyện cho kiếp sau vì chỉ có tương lai là quan hệ hơn cả.

2— loại học giả tin tưởng vào tình thương đại chúng, tin tưởng vào những lý thuyểt cao siêu để giải quyết trong tương lai những khó khăn hiện tại mà chúng ta phải hy sinh chấp nhận.

3— Loại hành động theo lý tưởng. Loại này là độc nhất và chính trị thường lợi dụng loại này vì nó bình dân và đại chúng nhất. Chúng chủ trương đời đời hy sinh hiện tại để lo cho con người tương lai đời đời không bao giờ đến. Đó là một thứ nhịn đói để mua số kiến thiết không bao giờ có ngày xổ. Chiến tranh Việt nam với khẩu hiệu trường kỳ và phương thức Thời gian là bạn ta đãđưa vào nghĩa trang những cậu bé dưới mười hai tuổi và chấm dứt thời gian một cách tàn nhẫn. Lo cho lương lai dân tộc theo kiểu này là lo đào huyệt để chôn con. Bông hồng cài áo quan tài cho con là lỗi ở bậc cha mẹ say mê triết thuyết hành động, nó hy sinh hiện tại để xây đắp tương lai cho một thế giới già nua, trường sinh trong lý tưởng, Theo triết học hành động nông nổi để giết con thì bông hồng còn đỏ, cha mẹ còn đó nhưng con đâu còn và lấy áo ai mà cài???

Rắn thích lo thay đổi thế giới ở mặt ngoài cho nên luôn luôn hô hào rằng đời sống tương lai là quan hệ và thời gian ngoại cảnh đã giúp rắn rút kinh nghiệm dĩ vãng để hành động cho tương lai. Rắn sống với thời gian lý trí.

Rồng thì tuy cùng sống với rắn trong thế giới bề mặt nhưng lại không thấy sự thay đổi bề mặt là quan hệ mà lại

thấy nó tai hại là đằng khác nhất là khi nội tâm đầy nọc rắn. Rồng chỉ thích ngâm thơ, và vẽ voi. Rồng sống với thời gian nghịch lý. Tư tưởng hành động của rắn hướng vào đường tiến bộ theo sự biến hành với tương lai. Tư tưởng vẽ voi của rồng hướng vào đường giải thoát theo sự chuyển tánh với hiện tại.

Đối với rắn, sống thật là sống hợp lý lo xây đắp cho tương lai với tư tưởng binh dấn theo loại một ra đi là không trở về, hay loại phải có danh gì với núi sông. Rắn thích anh hùng đấu tranh giết địch, chém thù.

Đối với rồng, sống thật là sống với hiện tại đầy phi lý với tư tưởng bình dân theo loại thử rờ lên gáy xem xa hay gần, hay loại mờ mờ nhán ảnh như người đi đêm. Rồng thích thi nhân say trăng, chén tạc chén thù.

Trường sinh là thế giới của tương lai không bao giờ hết cho nên:

Trường sinh của rắn trị kẻ thù bằng án tử hình còn đối với rồng thì trường sinh không có tác dụng, cho nên không thể nào giải thích được. Nó nằm trong câu thơ ghi trên bia mộ họa sĩ Paul Klee, một họa sĩ chuyên vẽ tranh “con nít” như sau :

Không ai nắm được tôi trên thế giới này vì tôi cùng ở với thế giới người đã chết cũnq như tôi cùng sống với thế giới người chưa sinh, hơi gần với sự sáng tạo hơn thường lệ nhưnq vẫn còn xa nó quá.

Nhà họa sĩ bình dân nhất thế giới, đại chúng nhất thế giới mà lại có một tấm bia khó hiếu không bình dân không đại chúng chút nào.

Đại chúng không hiểu được đại chúng vì đại chúng rắn không làm sao hiểu đại chúng rồng. Âu cũng vì vậy cho nên trường sinh của rắn khác trường sinh của rồng.

Trường sinh của rắn là:

Nhất tướng công thành, vạn cốt khô.

Còn trường sinh của rồng là khi ẩn khi hiện như sau:

Thịnh suy như lộ thảo đầu phô.

NGÔ TRỌNG ANH

Tánh Không Luận Là Gì?

TÁNH KHÔNG LUẬN LÀ GÌ?

TUỆ SỸ

(I)

Wenn am Sommertag der Falter sich auf die Blume niederlasst und, die Fluegel geschlossen, mit ihr Wiesenwind schwing ...

(Martin HEIDEGGER, Aus derErfahrung des Denkens)

Có thể vay mượn những lời như vậy để khởi đầu cho sự chờ đợi tiếng vọng đáp ứng của những gì đó đang ẩn mình trong bóng tối. Những lời được vay mượn ấy không nhất thiết phải là đồng thanh với những cái sắp đáp ứng. Sự tựu thành của những cái đáp ứng này sẽ không xuất hiện trong những tiếng động náo nhiệt. Đây là sự tựu thành của một cơn mưa như thác lũ, khi con bướm mùa hè đã chịu khép lại đôi cánh mỏng để lắng nghe trong thầm lặng hơi thở của cỏ nội. Chờ đợi; kiên trì và dừng lại trong sự bế tắc của một thời chỉ có ánh sáng vĩnh cửu của mặt trời. Kiên trì và dừng lại để chờ đợi trong sự bế tắc là liều lĩnh ký thác mình cho một cuộc chơi ngoạn mục của thiên diễn, là liều lĩnh đứng lại giữa lòng thác đổ của vạn hữu. Đó là một thái độ bướng bỉnh, không chịu tiệm tiến từng bước vững chắc

như những đợt nhảy của con chim hồng : nhảy bên bờ nước, nhảy đến tảng đá, nhảy trên đất cạn, nhảy lên cành cây, nhảy lên gò cao và cuối cùng bay trong thương khung để lông cánh làm đẹp cho bầu trời. (1) Chờ đợi trong sự bế tắc là những bước thụt lùi của con chim hồng, từ trên cành cây rơi trở xuống đất cạn (2). Từ trên cành cây rơi trở xuống đất cạn để chập chững như cưu mang một cái gì đó có vẻ ngược ngạo; đó là sự tiến tới bằng những bước thụt lùi, bởi vì thuận theo sự bế tắc. (3)

Mượn một kinh nghiệm tư tưởng để nói về một kinh nghiệm tư tưởng, đó là một sự vay mượn nghịch lý ngang ngược; vay mượn đã là một điều bất khả, mà nói về lại cũng là điều bất khả. Bất khả cho nên bế tắc. Bế tắc cho nên không thể tìm thấy một lối trung chính để vào tư tưởng. (4)

Như thế là đã khởi đầu bằng một sự bất chính. Đằng sau sự bất chính này không có che dấu một ẩn nghĩa nào hết để biện minh cho nó. Nhưng, Tánh Không luận là gì? “Khi con bướm mùa hè dừng lại trên đóa hoa, khép lại đôi cánh, và đong đưa theo cơn gió của cỏ nội hoa ngàn...”

(1) Thứ tự của sáu hào trong quẻ Phong Sơn Tiệm cùa Kinh Dịch : sơ lục, hồng tiệm vu can ; lục nhị, hồng tiệm vu bàn ; cửu tam, hồng tiệm vu lục ; lục tứ, hồng tiệm vu mộc ; cửu ngũ, hồng tiệm vu lăng; thượng cửu, hồng tiệm vu quì.

(2) Hào cửu tam và hào lục tứ của quẻ Phong Sơn Tiệm đảo ngược thành hào lục tam và cửu tứ của Thiên Địa Bĩ.

(3) Quẻ Thiên Địa Bĩ : lục tam, bao tu ; cửu tứ, hữu mệnh

(4) Quẻ Thiên Địa Bĩ: Bĩ chi phỉ nhân (...) Thiên địa bất giao nhi vạn vật bất thông dã

(II)

Im Denken wird jeglich Ding einsam und langsam.

(M. HEIDEGGER)

Từ khi Nagàrjuna (Long Thọ) xuất hiện ở niềm Nam Ấn Độ, đến nay đã 18 thế kỷ qua, và suốt một vòng cung ba phần tư của toàn bộ Á châu, Tánh không luận (Sũnyavãda) đã trở thành một thứ khí giới vô cùng sắc bén đưực trang bị cho một nền triết lý chuyên môn phá hoại. Với những kẻ chống đối nó, phá hoại là phá hoại. Nhưng những kẻ tán thưởng nó thì nói phá hoại tức là thiết lập. Với cả hai, phá hoại là điều đáng sợ và nên tránh. Chính thực, Nagãrjuna đã cố ý bênh vực cho một chân lý nào bằng khí giới Tánh Không luận? Người ta đã từng nghĩ, chính Tánh Không (Sũnyata) là chân lý đó. Bởi vì, người ta có thể tìm thấy, với bằng chứng vô cùng xác thực của văn nghĩa, rang chính Nagãrjuna đã coi phương tiện và cứu cánh là một. Nói cách khác, chính chân lý của Tánh Không tự bảo vệ lấy nó, tự bênh vực cho chính nó, không một cái gì khác.

Những học giả hiện đại chuyên môn về Tánh Không luận với những đại biểu có thẩm quyền như T. R. V. MURTI, Ed. CONZE, J. MAY, và có thể kể thêm những vị ở ngoài lãnh vực chuyên môn này nhưng cũng được coi như là có thầm quyền như STCHERBATSKY, J.TAKAKUSU, vân vân, đều đồng thanh công nhận Tánh Không luận như là Biện chửng pháp ( dialectique ). Những người đi sau, bám chặc vào danh từ này — Biện chứng pháp — để hiểu Tánh Không luận. Đó quả là mội sự vay mượn vô cùng thận trọng. Người ta đã tìm được cho Tánh Không luận một sự

đồng thanh tương ứng. Như vậy là “Nghìn tầm gửi bóng tùng quân, (1) tuyết sương che chở cho thân cát đẳng”.

Ed. Conze nói đến sự táo bạo của những hiền triết Đông phương là tư tưởng bằng mâu thuẫn. Bởi vì, chính luật mâu thuẫn cho phép người ta nói : phương tiện là cứu cánh, cứu cánh là phương tiện. Phá hủy trong phương tiện, nhưng lại là thiết lập trong cứu cảnh. Phá hủy và thiết lập là một. Như thế hình như mâu thuẫn đối chọi với đồng nhất. Đây là lý lẽ mà người ta hay dựa vào đó để phân biệt tính cách dị biệt của tư tưởng Đông phương và tư tưởng Tây phương. Người ta thường lý luận theo một tiêu thức điển hình nhất như sau : với Tây phương, ce qui est est, ce qui n’est pas n'est pas (của Parménid), đó là tư tưởng trên nguyên tắc đồng nhất; với Đông phương thì, Đạo khả đạo phi thường Đạo, danh khả danh phi thường danh (của Lão Tử), đó là tư tưởng trên nguyên tắc mâu thuẫn. Bởi vì, nguyên tắc mâu thuẫn như thế là dung nạp tất cả mọi tương phản, tất cả mọi cái không phải là nó, cho nên người ta nghĩ nếu công nhận rằng Đông phương luôn luôn tư tưởng trên nguyên tắc này thì tư tưởng Đông phương lúc nào cũng

(1) Và đây cũng là một đồng thanh tương ứng: “Đời vốn như thế. Ban đầu vào cuộc sống, chúng ta giàu, giàu nhiều, giàu nữa; trong bao năm, chúng ta trồng cây tỉa hột, nhưng ngày tháng trôi, năm sầu lại: thời gian phá vỡ mất công trình; cây rừng bị chặt; bạn hữu từng người rơi rụng xuống. Bóng tùng quân nghìn tầm xiêu đổ, cái con người trơ trụi sẽ còn nghe rõ trọn hoang liêu mỗi ngậm ngùi xuân xanh xa mất.” (Saint-Exupéry, Cõi Người Ta, Bùi Giáng dịch).

có thể dung nạp được tư tưởng Tây phương với tất cả những dị biệt của chính nó. Và ngược lại; vì nguyên tắc đồng nhất không dung nạp những tương phản. Nguyên tắc đồng nhất đưa đến chỗ đòi hỏi sự nghiêm xác của khái niệm. Merleau-Ponty nói : “Có cái gì đó không thể thay thế trong tư tưởng Tây phương: (...), sự nghiêm xác của khái niệm,...” (1)

Hình như chúng ta vừa đưa ra một tràng ngắn, những lý luận có vẻ rất là mạch lạc. Nếu nói cho chí lý, thì kiểu lý luận này là điều tối kỵ của các nhà Tánh Không luận, kể từ Aryadeva, xuống Buddhapalila, qua Buavaviveka cho đến Candrakĩrti (những truyền nhân của Nagãrjuna). Nhưng nói vậy cũng không được. Vì đó cũng chỉmột cách nói ápdụngluật mâu thuẫn một cách mạch lạc. Như vậy, chính mâuthuẫn đã phối trí thànhmột trật tự mạch lạc để chomâuthuẫn là mâu thuẫn. Tức là, mâu thuẫn chỉ được thừa nhậnnhư là mâu thuẫn thực sự khi người ta có thể tìm được mạch lạc của nó trong một trật tự nào đó. Bởi vì nếu không có sự mạch lạc giữa những mâu thuẫn và không mâu thuẫn, làm thế nào ta nhận biết đó là mâu thuẫn?

Vậy thì, Tánh Không luận là gì? “Trong tư tưởng, mọi sự trở thành cô liêu và lững thững.”

(III )

Những vay mượn đã không thể tránh và những thành kiến nặng như chì cũng chưa thể từ bỏ được. “Những con cá

(1) “ II y a quelque chose irremplacable dans la pensée occidentale : (...), la rigueur du concept,...” (MP. Signes, Gallimard, p. 174)

lớn trong hồ nước nhỏ này, tất cả chúng đều bị bao phủ trong tấm lưới nhỏ này, dầu chúng có nhảy vọt lên, chúng vẫn bị hạn cuộc bao phủ nơi đây.”(1)Ngườihọc về Tánh Không cũng như kẻ học bắt rắn bằng hai bàn tay không.

Nagàrjuna là ai?

Những thiên tài lớn đều xuất hiện trong cơn thịnh nộ. Héraclite trong binh minh của Hy lạp với cơn thịnh nộ như những ngọn lửa tàn bạo; ông đã muốn tống cổ Homère ra khỏi những cuộc chơi chung bởi vì lời cầu nguyện của Homère muốn cho mối bất hòa giữa các thần linh và loài người hãy chấm dứt. Zarathoustra xuống núi, cùng với sự xuất hiện của Siêu nhân, sau khi đă nồi cơn thịnh nộ với mặt trời. Những con sâu con ngủ suốt cả một mùa đông để chờđợi những tiếng sấm đầu tiên của tiết kinh trập tháng hai. Nhưng, “Một khi sinh ra, họ muốn sống để rồi chịu đựng sự chết, hay để rồi đi tìm sự yên nghỉ. Và họ để lại những con cháu cùng chia sẻ số phận như vậy.” (Heraclite) Những con sâucon chỉ trở mình trong giấc ngủ triền miên, còn phải đợi bao giờ cỏ cây nứt vỏ sau tiếng sấm của kinh trập rồi mới trỗi dậy : giải chi thời đại hỉ tai ! “ Thiên địa giải nhi lôi vũ tốc. Lôi vũ tác nhi bách quả thảo mộc giai giáp tích. Giải chi thời đại hỉ tai !” (quẻ Lôi Thủy Giải, Kinh Dịch).

Nagàrjuna xuất hiện như một con voi dữ trong truyền thống Phật học và tư tưởng triết học Ấn Độ. Đương thời, đối với các nhà hiền triết Ấn, Nagàrjuna được xếp vào hàng những tư tưởng gia Phật học lỗi lạc bậc nhất. Nhưng

(1) Trường bộ kinh, kinh phạm võng (Brahmajàle-Sutt); T.T. Minh Châu dịch.

ngay trong hàng ngũ này, Nagàrjuna lai được kính trọng như một tên phá hoại đáng sợ. Người sợ đầu tiên có lẽ chính cao đệ của ông là Aryadeva. Ngay trong tên gọi đã có sự trái ngược. Cái tên Nagàrjuna ám chỉ cho một thứ rắn dữ. Bởi vì Nagà có nghĩa là rắn dữ. Nhưng Aryadeva lại hàm ý là một thiên thần thánh thiện. Hai thầy trò này, một con khủng long và một vị thiên thần, phải chăng là hai nếp gấp của tư tưởng: Huyền chi hựu huyền.

Nhiều huyền thoại đã được dựng lên chứng tỏ rằng đã có nhiều phép lạ hiện ra để hạ bớt thái độ ngông cuồng của Nagàrjuna, khi ông quyết định bỏ cả núi cao, cả rừng rậm và cả đất liền để xuống biển cư ngụ cùng loài rắn dữ (1). Như vậy người ta mới có đủ lý do để xác nhận rằng ông quả là một tư tưởng gia Phật học khi ông chịu nghe theo lời khuyến cáo của vua rắn mà trở lại đất liền, ông quả thực là một tư tưởng gia Phật học chính thống, — bởi vì chính thống cũng hàm ý là ngoan ngoãn mặc dù lối xử sự của ông đôi khi có vẻ ngược ngạo.

Từ lúc mà Nagàrjuna trở lại đất liền, nhiều vấn đề trong truyền thống Phật học và nền minh triết Ấn Độ được đặt lại: Tánh Không luận là gì?

Dường như có một sự lửng lơ và bất khả nào đó; lửng lơ như chính đời sống và bất khả như chính tư tưởng, Nagãrjunn từ sương mù của binh minh và nắng quái xuất hiện rồi biến mất trong sương mù của bình minh và nắng quái.

(1) Viết phỏng theo “Long Thọ Bồ Tát truyện” của Kumarajiva D.T.K. 2047 ; tập 50, tr. 184 và tiếp.

Yathã mãyã tathã svapno gandharva-nagaram yathã tathospãda tathã sthãnam tathã bhanga udãhritah

Như quáng nắng, như giấc mộng, như thành phố giữa sa mạc : tất cả sự hiện khởi, tồn tục và biến mất đều như vậy. (1)

(IV)

Trong Đại tạng kinh Trung hoa, được ấn hành dưới sự điều khiển của J.TAKAKUSU, một học giả Phật học người Nhật, có một tác phẩm dứt đoạn mang tựa đề là Lão tử hóa Hồ kinh, được xếp vào loại những tác phẩm ở bên ngoài Phật học (Ngoại giáo bộ, DTK. 2139; tập 54; tr. 1266 và tiếp). Tác phẩm đứt đoạn này nói Lão tử cưỡi trâu bò xứ Trung hoa đi về phía Tây bắc và giáo hóa cho những giống dân man di ở phương này. Môn đệ lớn nhất của ông là Thích ca. Đó là một sự lửng lơ của huyền sử và cũng là một điều bất khả của tư tưởng. Nhưng, mười thế kỷ sau, một người vì kính trọng Nagãrjuna mà phải từ bỏ quê hương của mình để sang cư ngụ và chết ở Trung hoa. Đó là Kumarajiva. Cải tên này lại ám chỉ cho sự trường thọ của trẻ thơ. (2) Có lẽ Nagãrjuna hóa thân làm Lão Tử tại đất Tàu để nói cho một phân nửa Á châu nghe lại cái diệu chỉ “huyền chi hựu huyền” trong câu hỏi “ Tánh Không Luận là gì ?”

Và như thế, trước câu hỏi “Tánh Không luận là gì?”,

(1) Nagàrjuna, Madhyamika - Kàrikà, VII, 34.

(2) Đồng thọ, cũng mường tượng như chữ Lão Tử.

những vay mượn đã không dễ gì tránh khỏi và những thành kiến cũng chưa dễ gì từ bỏ được :

“Cũng ví như một người đánh cá lành nghề hay người học đánh cá vung lưới trên mặt hồ nước nhỏ này với một tấm lưới có mắc lưới sít sao. Người ấy nghĩ : Những con cá lớn trong hồ nước nhỏ này, tất cả chúng đều bị bao phủ trong tấm lưới này, đầu chúng có nhảy vọt lên, chúng vẫn bị hạn cuộc bao phủ nơi đây.”

Đó là những lời kết luận của kinh Brahmajãla-sutta. Và kinh chấm dửt như thế này:

Imasmimcapanaveyyãkaranasmimbhaññamanesahasiloka-dhãtuakarapitthãti.“Trong khi kinh này được truyền thuyết, một ngàn thế giới đều rung động,”;

TUỆ SỸ

Mục Lục

MỤC LỤC

1. ĐỨNG GIỮA SỰ SỤP ĐỔ HIỆN NAY

Thích Minh Châu 3

2. TIẾNG NÓI CON NGƯỜI

TRÊN MẶT ĐẤT SalvatoreQuasimodo 5

(Thích Nguyên Tánh) dịch

3. TIẾNG NÓI CỦA

VIỆN ĐẠI HỌC VẠN HẠNH 9

4. CHÚNG TA PHẢI LÀM VIỆC NHƯ THẾ NÀO

Thích Nguyên Tánh 13

5. CÓ THỂ BIẾN THIÊN ĐƯỜNG

THÀNH ĐỊA NGỤC và

ĐỊA NGỤC THÀNH THIÊN ĐƯỜNG

Thích Quảng Độ 25

6. TƯ TƯỞNG VIỆT NAM với TRIẾT HỌC HIỆN ĐẠI

Nguyễn Đăng Thục 35

7. NHỚ NƯỚC ĐAU LÒNG CON QUỐC OUỐC

Kim Định 55

8. LIÊM SỈ, VẤN ĐỀ CĂN BẢN của

VIỆT NAM NGÀY NAY

Tôn Thất Thiện 77

9. TRƯỜNG SINH LÀ GÌ ?

Ngô Trọng Anh 101

10. TÁNH KHÔNG LUẬN LÀ GÌ?

Tuệ Sỹ 113

CÁO LỖI
Vì lý do kỹ thuật : • Bài CHÌA KHÓA ĐẠO ĐỨC KINH của THẠCH TRUNG GIẢ phải gác lại số 2.
• Phần chữ hán trong các bài của NGUYỄN ĐĂNG THỤC, KIM ĐỊNH, TÔN THẤT THIỆN, TUỆ SỸ không thề sắp được.
Xin thành thật cáo lỗi cùng tác giả và độc giả.
TƯ TƯỞNG

TƯ TƯỞNG
Số 2
ngày 1 - 6 - 1970

Chủ đề thảo luận:

ĐÔNG PHƯƠNG ĐỐI MẶT VỚI TÂY PHƯƠNG