Số 1 (1970)

Nhớ Nước Đau Lòng Con Quốc Quốc

NHỚ NƯỚC
ĐAU LÒNG CON QUỐC QUỐC “Đèo Ngang Đông Dọc”

KIM ĐỊNH

I). LỐI VỀ

“Bước tới Đèo Ngang bóng xế tà

Cỏ cây chen đá lá chen hoa

Lom khom dưới núi tiều dăm chú

Lác đác bên sông chợ mấy nhà”

Điều đáng ghi trước hết khi đọc xong bốn câu thơ trên là một tấm lòng thanh thoát không bám víu : cái nhìn đặt trên sự vật thật là lâng lâng như muốn bay bổng. Thoạt coi tưởng đâu như khách vô tình, nhưng nhìn lại mới nhận ra mối tình của khách nổi dậy tuy êm ả nhưng mênh mông bao la trùm cả nước, cả nhà, cả thiên địa.

“Nhớ nước đau lòng con quốc quốc

Thương nhà mỏi miệng cái gia gia”

Đó mới là mối tình phát xuất từ cội nguồn sâu thẳm làm bằng bâng khuâng xao xuyến. Thứ bâng khuâng gợi dậy do không gian đang loãng ra trước một lữ khách xa nhà, thứ xao xuyến do một thời gian ngày đang sửa soạn bàn giao cho thời gian đêm. Tất cả nhà, cỏ, hoa, đá đang bị xóa mất đường phân ranh và gây ra cho khách mối u hoài, như mong muốn một cuộc tương phùng mà chưa biết là với ai: một tác động chưa tìm ra đối tượng. Vì tất cả đang tản mát và chòm cây khối đá, lẩn lút giữa các quốc quốc gia gia.

Ở những mối tình khác như sợ hãi cầu mong người ta tìm ra được đối tượng hơn kém có qui định. Còn đây là mối tình rất mông lung, không thể xếp loại. Tình trong hai câu nhớ nước thương nhà hình như bao hàm cả hai loại tình đó. Thoạt tiên là tình có đối tượng tức là tình nhớ nước thương nhà, nhưng liền đó cả nước cả nhà bị hai tiếng trùng điệp “quốc quốc, gia gia” làm tan hòa vào phổ quát gồm hết mọi nước, mọi nhà và từ phổ quát tan vào phổ biến tức là nền tảng cho các nước gần nhau: nơi Ta ngoại gặp Ta nội trong một trạng thái Trung Dung siêu việt. Đó là đại để mấy nét chấm phá của lộ trình, mà đích điểm nằm trong ba chữ “ta với Ta”. Ba chữ đó bao hàm một nguồn vui siêu việt khôn tả và là một thành công chỉ thâu đạt được sau bao nguy hiểm bao cạm bẫy đã tránh dirợc trẻn con đường dẫn đến chỗ hai ta tìm lại nhau. Người Việt Nam chúng ta quen sống trong bầu không khỉ nhân sinh không hay biết nhiều đến những nguy khốn rình chực nên ta coi kết quả đó cũng thường thường. Vì thế để ý thức được giá trị trong kết quả kia, cần nhận thức các mối nguy cơ. Nhưng trước tiên phải biết “ta với TA” là ai đây đã?

Thưa là “ta với Mình tuy hai mà Một”. Một trong trạng thái tháng nhất nguyên sơ (unité originelle) nhưng trong cuộc

đại diễn vũ trụ cũng như trong xuất hoạt của con người bó buộc phải chia ly và từ hôm ấy...

“Sông Thương nước chảy hai chiều”...

“Quân tại Tương giang đầu

Thiếp tại Tương giang vĩ

Tương tư bất tương kiến

Đồng ẩm Tương giang thủy”.

Sao lại quân với thiếp chi đây?

Thưa là vì có sự biệt ly kẻ ở lại nhà, người xa muôn dặm. Ở lại nhà gọi là nội tướng thuộc thiếp, nói bằng Tiềm thức cộng thông, còn xuất hoạt gọi là ngoại thuộc chàng, nói bằng ý thức cá nhân. Trong trạng thái Sơ nguyên lý tưởng thì Tiềm thức phải thẩm thấu với ý thức, để vừa có nhận thức (ý thức) vừa có tầm mở rộng như vũ trụ (tiềm thức). Nhưng đấy là cùng đích, trong khi chưa đạt thì ý thức và tiềm thức phân li như không còn biết có nhau nữa.

Vì xa nhau mà trở thành hai tính dị biệt và cũng vì đấy: tuy Một mà Hai rồi, vì chàng (ý thức) mãi theo hai (nhị nguyên) mà quên phắt tiềm thức. Trừ vài ba đại hiền triết, dăm ba vị thánh huyền niên) còn nhận ra Nhất Thể (Tâm Linh) ngoại giả chỉ biết có đa tạp ý thức, không ngờ chi đến Nhất nữa. Cho đến nay thêm được một số nhà tâm lý miền sâu mới khám phá ra Nhất Thể dưới hình thức Ý-Trung-Nhân. Đấy là khám phá sẽ gây tiếng vang lớn sau này trong văn học. Ở triết lý chúng ta cũng đang được chứng kiến sự khám phá kia trong số hi hữu một vài triết gia tiền phong.

Như Heidegger khi định nghĩa “Người là một cuộc đối thoại, là sự trao đổi giữa ngoại và nội” (Phévé. 159.) “L’ hom-

me est un dialogue, l'échange de l' intériorité et dẹ l’extériorité” : người là sự trao đổi giữa ngoại và nội. Vô tình mà dùng đúng danh từ ngoại và nội của Khổng Tử và danh tử “quân, thiếp” của thi sĩ. Hy vọng rồi đây sự truy nhận bản chất ngoại nội này sẽ tiến được những bước dài trong việc mở rộng tâm thức con người nó ở tại ý thức (ngoại) giao hợp với tiềm thức cộng thông (nội). Nhưng cho đến nay sự ngộ nhận đã gây nên biết bao tang tóc và chắc còn lâu lắm loài người mới thoát khỏi cảnh huống trên, nên chúng ta cần ôn lại những khó khăn trên đường để tự liệu. Bởi vì chưng từ thuở xa xăm nào đó, khi mà “vầng trăng ai sẻ làm đôi, nửa in gối chiếc nửa soi dặm trường” thì nửa soi dặm trường (đa tạp ý thức) vẫn nao nao nhớ nửa iu gối chiếc (là Tiềm thề Tâm linh).

Con người trở thành những bóng ma đi tìm hồn, bất cứ đâu cũng ghé, bất cứ cửa nào cũng gõ. Nửa in gối chiếc những ngóng cùng trông, luôn luôn tìm dịp nhắn gửi ý thức. Nhưng khốn nỗi bao thư tín của Tiềm thể đều bị chặn dọc đường, tệ hơn nữa nội dung bị xuyên tạc và lợi dụng. Đấy là đầu mối nguy hại thường xuyên cho đại đa số quần chúng.

Thư tín là gì? Thưa chính là lòng khát mong siêu việt Tiềm thể, là sự nhắn gửi bằng mối tình lênh láng bâng quơ với một nội dung mập mờ thấp thoáng, nó thường gây nên nơi tâm hồn con người một khắc khoải, một hướng vọng ,về do lai nơi xuất phát uyên nguyên, vì chính đó mới là căn tính của con người, một hữu thể siêu hình, một vật đói khát cõi U linh Tiềm thể. Nhưng vì Tiềm thể man mác, không có qui định, không thể qui định, nên dễ xảy ra những truyện xuyên tạc : ai bảo đây là Tiềm thể, kia là Tiềm thể cũng theo. Theo vì lòng khát vọng linh thiêng toàn thể. Do đó nảy sinh

những cái hại sâu xa như khi bị xuyên tạc do một tình ý nào đó đã được triển nở đến độ phát phì một cách bệnh hoạn đủ để nuốt trôi tình hướng vọng do lai kia, như tình cảm về tội lỗi nơi một Kierkegaard và đây là trường hợp thường xuyên dưới những hình thức khác nhau của ma thuật, của tôn giáo, vu nghiễn đủ loại, các thứ hương nguyện đủ cỡ hiện diện khắp lên con đường mình-ý-thức đi tìm lại Mình-Tiềm-Thể và vô tình khai thác lòng khát vọng đó của con người vốn nhớ nhung thương mến đầy hông, nên các trung gian dễ bề thao túng.

Vì lòng khắc khoải mong cầu nêu đại chúng dễ để mình bị lợi dụng, giá trị tinh thần hướng thượng ở đại chúng phát hiện rõ rệt nhát qua sự để mình bị lợi dụng. Tuy những việc đại chúng làm nhiều khi có hại cho đời sống vật chất và tinh thần của họ, nhưng ít ra nó chứng tỏ còn có cái chi cao hem ích lợi vật chất. Tuy nhiên cái chi cao hơn đó quá tinh vi tế nhị đại chúng ồn ào làm sao chân nhận được. Những người lợi dụng lại thành tâm không biết mình lợi dụng, nên càng thẳng tay khai thác vì không cho đó là khai thác, mà là làm việc thiện chứ có ngờ đâu là cản bước đại chúng tiến về hợp với Tiềm thể. Tai nạn loại này kinh khủng hơn khi con người đã ăn sâu vào trong ngõ ngách nào đó rồi, thì có cuộc gặp gỡ với cục cưng (anima), nhưng mà cục cưng trá ngụy, nên cuộc gặp gỡ kết thúc bằng “một còn một mất” như thiếu phụ Nam Xương sau bao năm tháng mong chờ để lúc gặp lại được tình xưa thì cuộc trùng phùng trở nên bi đát. Đấy là những trường hợp mà các nhà sứ huyền niệm gọi là huyền niệm nuốt trôi (mystique inclusive) một thứ đồng nhất bằng bạo hành mà nàng (tiềm thể giả tạo) nuốt chửng mất chàng (ý thức) như bồng ngựa cái ăn thịt con đực sau

lúc giao hoan. Đó là những thứ “Nhất” ngụy trang trong những thuyết phiếm thần và duy hữu đủ loại.

Ta có thể kể đến duy tâm cùa Hégel, đại biểu của các thứ duy hữu tế vi, nơi mà ý niệm mang danh tinh thần, nuốt trôi cái ta ngoại (cá nhân) chỉ được coi như những “lúc” của vòng biện chứng cần được nuốt trôi vào bánh xe lịch sử. Sau này ở người Cộng sản con người cá thể chỉ còn bị coi là bèo bọt (épiphénomenon) của hạ tầng cơ sở kinh tế (thay thế cho Tiềm thể trừu tượng).

Thí dụ thứ hai : theo phiếm thần Đế thiên (một thứ tiềm thể giả tạo) thì Huyền Trân Công Chúa phải lên giàn hỏa (sutee) để bị nuốt trôi vào “Ta Nội”. Nhưng Huyền Trân đã kịp cao chạy xa bay nhờ cha nàng không phiếm thần nhưng là theo triết lý nhàn sinh : nên liệu cho nàng thoát thân trở về đất tổ để ghi lại sử xanh cái hậu quả rõ rệt nhất của hai nền triết lý. Một bên là đồng nhất nuốt trôi (inclusive) bên này là nhân sinh hòa lạc (harmonie) mà nữ sĩ Thanh Quan là phát ngôn viên cỏ giọng trong trẻo lạ. Đó là vài thí dụ cùng cực đặt nổi mối nguy cơ trên con đường tìm về Tiềm thể. Bao lâu Tiềm thể còn được quan niệm có hình có tượng thì còn xa người, và sẽ có trung gian đứng ra liên lạc, gây nên các nguy cơ khi lộ liễu, khi kín nhiệm mà trong thực tế mối nguy cơ thường ít lộ liễu, nhưng chính vì thế nên có thể lưu hại lâu dài vì cần phải tinh tế mới nhận ra được.

Sinh ra trong một xứ thấm nhuần triết lý nhân sinh coi con người cao trọng hơn cả, nên Đạo không thể xa người một li, nhờ đó những hành ngơi của bọn trung gian nói trên kia chỉ hoạt động phần nào trong chốn hạ dân : còn nơi những người có được may mắn ăn học đều lấy xã hội nhân

tràn làm môi trường đạo hạnh, đôi khi thêm sơn thủy làm bàn nhún bay lên (văn vô sơn thủy vô kỳ khí). Thi sĩ Thanh Quan cũng đi tìm “kỳ khí” nơi sơn thủy và lòng có thể cũng rộn lên những tiếng gọi kiểu Tản Đà :

“Chung quanh những đá cùng cây

Biết người tri kỷ đâu đây mà tìm

Hỏi thăm những cá cùng chim

Chim xa bay bóng cá chìm mất tăm

Bây giờ vắng mặt tri âm

Lấy ai là kẻ đồng tâm với mình

Nước non vắng khách hữu tình

Non xanh nước biếc cho mình nhớ Ai.”

Hãy viết chữ AI hoa và hiểu là Tiềm thể đang gọi thì sẽ nhận ra sự thanh Ihoát của Đạo làm người.

Thật là nhân sinh, non xanh nước biếc không làm át được nỗi nhớ “Ai”, cũng không ăn chận mất lòng mong ngóng đó : không dồn hết tình ý vào thiên nhiên được coi trọng hơn tình người (non plus sensible aux subtilité de nature qu’ aux subtilité du coeur). Một lúc nào đó có lẽ thi sĩ đã chực ghé siêu nhưng “thiên kỳ phân nhi” “dừng chân đứng lại trời non nước” cái dừng chân của thi sĩ có giá trị như cái giật mình của Nguyễn Công Trứ;

“Sực nghĩ lại giật mình bao xiết kể”

Nếu không giật mình, nếu không dừng chân cứ buông theo những ý tưởng quốc tế, quốc gia tuy rất cao thượng nhưng còn thuộc ý thức cá nhân nên đi quá sẽ thành quay cuồng trống rỗng vì đánh mất đầu mối quan trọng nhất với dòng

sống mênh mông của Tiềm-Thể-Ta-Nội. Sự quên đó chính là quên Mình, đó là “vong thân”. Vì thế tác giả phải “dừng chân” không để mình bị ứ đọng trong tình nước tình nhà, dầu sao đó mới là Đèo Ngang hiện tượng, ý thức cần đi vào Đèo Dọc tâm linh nữa mới mong tìm ra cái Tổ trên các tổ (Văn tổ), cái Thất trên hết các thất (Thái thất). Vì thế từ quốc quốc trở lại gia gia, và từ gia gia trở lại thẳm cung lòng mình.

“Thiên hạ chi bổn tự quốc

Quốc chi bổn tự gia

Gia chi bổn tự thân”

(Mạnh Tử IV. 5)

Để rồi :

“Phản thân nhi thành

Lạc mạc đại yên”

“Trở lại với thân không vui nào bì kịp”. Vì lúc ấy con người tìm lại được sự thống nhất nguyên sơ tròn đầy viên mãn, đem lại một sự hoan lạc siêu việt khôn tả, đến nỗi một số nhà huyền niệm quen dùng tiếng nói thân tình của yêu đương để nói bóng: vì lúc giao hoan cũng có một sự sảng khoái do hai mảnh nam nữ chấp lại cho thành người toàn khối, nhân đấy có sự hoan lạc. Hoan lạc đó báo hiệu một sự hoan lạc khác khi tìm lại được sự viên mãn xa xưa, trên bình diện tâm linh, nên sự vui cao sáu hơn vạn bội. Hồn có thể thả trôi theo triều hoan lạc khoái sảng.

Và từ đây “cấm ngoại thủy không ai được biết” để cho cuộc căn cơ Hội Thoại bắt đầu, “khách văn nhân xe với khách giai nhân” của “lý ngoại tình nội” trong một cái hôn dài “nghìn năm giao ước kết đôi” và sẽ không còn “miệng

kề miệng” nữa, nhưng là “tâm kề tâm” : heart speaks to heart chỉ có trong cuộc, chỉ có “thính ư vô thanh” mới nghe lọt Hội Thoại nghĩa là “hòa vào” cái dòng vận chuyển của “yêu thương” của sinh sinh hỏa hỏa giữa Một mà Hai: không bên nào nuốt trôi bên nào. “Trước sau ta vẫn là ta”

Toujours un, toujours deux.

C'est un chant de l’amour (Tagore). Trong cái thái hòa gây nên do Tâm linh tinh dòng không còn chỗpha trộn: đểmặc cho đôi “ta với Ta” vỗ cánh tung bay trongbầutrờisiêu thoát : Flight of the alone to the Alone” (Plotin).

II). ĐƯỜNG LÊN NGŨ LĨNH

Đọc đoạn thơ trên nhiều người sẽ hỏi có thật tác giả bài thơ đã đạt trình độ đó chưa? Thưa rằng có thể là không. Thế tại sao lại đưa ra bấy nhiên suy luận? Thưa tác giả đã muốn làm thế để chứng minh rằng cố những lối lý luận bằng nghệ thuật, bằng thơ. Tất nhiên lối suy luận như vậy chỉ tiềm ẩn bên trong, nên thoạt trông coi như không có lý luận, và thi sĩ cũng không có lý luận để thắng lý với ai. Tác giả chỉ nói lên những cảm nghĩ trong lúc đối cảnh sinh tình, nhưng ta vẫn có thể coi đó như một “sơ nguyên tượng”, mà tác giả chỉ cảm thấy lơ mơ rồiđưa tay phóng ra một hainét chấmphá lung linh. Nay nếumuốn nhận thứcra cách xácđịnhhơn nội dung của bức họa thì cần triết lý phải đặt nó vào đồng văn phổ quát của nền văn hóa Việt nho. Đồng văn đó hay môi trường đó là suy tư bằng tâm tình hoặc nói cụ thể hơn là bằng nghệ thuật. Ba trăm bài của Kinh Thi không có mục đích khác hơn là giúp cho biết suy tư không tà vậy,

“thi tam bá, nhất ngôn dĩ tế chi”, viết tư vô tà”. LN. II. 2. Và “Thi khả dĩ quan”. VII. 9. Thi giúp cho hưng khởi thần hứng, giúp cho biết quan. Vậy quan là gì? Chữ Quan có một ý nghĩa đặc biệt trong Kinh Dịch nếu không hiểu thì không biết Kinh Dịch nói chi. Không hiểu chữ “Quan kỳ hội thông” hệ trọng như thế nào

Muốn hiểu sơ qua chúng ta cần căn cứ vào lối nhìn và nguyên lý nền móng.

Trước hết về lối nhìn ta có thế căn cứ vào câu Hệ từ (IV) sau đây đặng phân biệt :

“Ngưỡng dĩ QUAN ư thiên văn

phủ dĩ SÁT ư địa lý”

Ngửa lên là để quan chiêm thiên văn, cúi xuống là để thị sát địa lý. Theo câu đó ta nhận ra Quan là lối nhìn cởi mở, không chú ỷ hẳn đến một đối vật, nhưng là cái nhìn rộng mở đón nhận tất cả mọi đối tượng hiện lên trước mắt như tấm gương trong chiếu giãi lại hết mọi hình ảnh mà không giữ lại hình nào. Quan như thế là đối với Sát. Sát tuy có nhìn gần hơn, nhưng vẫn chưa chú ý tới một vật riêng lẻ. Khi nào có sự chú ý vào một vật thì gọi là xác định. Xác định là lối nhìn độc chú vào một sự vật, vào một khía cạnh riêng biệt không để vật khác xen vào. Lối xác định này đôi khi được dùng trong việc thiền định, thường là ở những bước sơ bộ, rồi sau chuyển sang lối quan, lối sát. Còn xác định chỉ là lối nhìn của các khoa học thực nghiêm chuyên môn, của các loại tri thức có kiện tính (factual) để biết một sự vật riêng lẻ, biết để chinh phục, để sử dụng.

Đấy là một lối tiểu tri, một tai họa cần thiết (un mal

nécessaire) cho khoa học thực nghiệm. Khoa học không thể tiến lối khác, tuy nhiên đó vẫn là tai họa vì nó làm cho sự vật bị cô lập khỏi môi trường, trở nên bé nhỏ. Nên người có nhiệm vụ phải sử dụng lối nhìn xác định có kiện tính cách thường xuyên, thì tầmmắt dễ trở thành co rút thắt bóplại, và khả năng nhìn toàn diện bị tê liệt. Đó là lý dotại saonhững người chuyên môn thường có cáinhìn rấtthiển cận hẹp hòi. Vì thế Nho giáo bảo người học triếtđừng dùng lối nhìn chuyên môn (quân tử bất khí).

Trái lại phải nhìn lối quan là lối nhìn dầy thỏng cảm sàn sàng đón nhận trong yêu thương kính nể, nghĩa là để mặc cho sự vật hiện hình ra như chúng có, mà không “chinh phục” nghĩa là không bắt sự vật phải khuôn theo nhữug phạm trù, những ý niệm đã sắp đặt trước là cái sẽ bóp méo sự vật, chặt nhỏ sự vật ra. Trái lại quan là một thái độ thanh thản hồn nhiên để mặc sự vật biểu lộ ra sao tùy chúng. Và đó là thái độ thuận lợi nhất để nhìn ra cái tế vi của sự vật hay là sự vật trong liên hệ với cái Toàn Thể. Đó là “Thuận nhi tốn” hay là “Tòng viết nghệ” trong ngũ hành. Có tòng theo thì mới đạt tới nghệ với ý nghĩa nghệ là ưu tú đặc biệt trong tài năng và huyền đức (éminent en talent et en vertu). Bởi vì sự vật đã thoát ra những ý niệm về trước, sau, đây, đó, nhân, quả, sở năng... để hiện lêu tròn đầy viên mãn mà Nho triết kêu là “Quan kỳ hội thông”nghĩa là nhìn sự vật trong liên hệ với Toàn thể tức vượt qua mọi hiện tượng ngoài chu vi của lối xác định, để đạt đến nơi căn để của Đất, Trời, Người giao hội, tức là đạt tới một cái gì bao la như vũ trụ, vượt hẳn tầm tai mắt hay mọi giác quan của ta.

Tới đây ta chạm đến điểm thứ hai thuộc nội dung chữ

Quan là chữ Tín hay là “hữu phù” mà Kinh Dịch hay nói tới. Hữu phù là có lòng tin rằng nơi mình có một cái Linh lực vô biên và rất cương kiện đầy hiệu năng có thể làm tất cả thay cho mình miễn là mình đừng chống lại bằng những cái bé nhỏ ý thức hữu vi để che khuất lấp mất tác động của nó. Muốn được như vậy thì cần tin mạnh vì càng có lòng tin mạnh mẽ thì càng không chú trọng đến tai mắt hay bất kể giác quan nào, cũng như mọi phương pháp đặt ra đều vô hiệu, cố chăng chỉ là sửa soạn cho tâm trạng được sẵn sàng đón nhận sự xuất hiện của cái nội lực tâm linh mà thôi, và do đỏ những phương pháp được kê là tương đối hiệu nghiệm hơn cả thì chính là những phương pháp làm buông lơi, phương pháp xả. Những lối sống, lối nghĩ làm cho nghị lực lơi ra khỏi cõi hiện tượng, không tin trọn vẹn vào hiện tượng như trước nữa, nói khác đi là tương đối hóa hết mọi phương pháp, nghĩa là coi chúng chỉ có một giá trị sửa soạn dọn đường mà không đặt tin tưởng vào chúng nhưng đặt vào cái Đức vô hình. Quan chính là lối nhìn thuận theo lòng tin đó, cho nên nhìn mà không nhìn.

Đó là một lối áp dụng triết lý an vi vào cái nhìn. Triết lý an vi ở tại làm việc hăng say hết mình, gọi là “chí thành”, nhưng cái “hết mình” đó không để vào đối tượng của tác động, nhưng để vào chính tác động. Quan là thế: nhìn mà không chăm chú đến chi cả. Đây có thể là phần tích cực về giác quan để bù trừ với câu “nhĩ mục chi quan bất tư”ở chương III. Ở trên mới có phần tiêu cực rằng giác quan không thểsuy tư. Nhưng câu đó lại hơi quá đáng dùng để đối chọi với các lối suy tư y cứ trọn vẹn trên giác quan lý trí thì tốt, nhưng bóc trần ra thì chưa đủ vì tai mắt cũng như lý trí có phần đóng góp của nó tuy tương

đối, nhưng nó có đóng góp. Và ở đây xác định sự đóng góp đó bằng quan là nhìn mà không đặc chú đối tượng.

Ở danh lý (logique) nhìn đối tượng cách tuyệt đối. Ởlối phản lý thì từ chối cả nhìn, cảđối tượng; còn ở đâylà nhìn mà không nhìn chi cả : nhìn mà không có đối tượngnhìn, cốt tránh không để cho đối tượng bẻ quặt sự cảm nhậncủa những cảnh vật mới xuất hiện xuyên qua lăng kính ý niệm đã cỏ trong óc trước làm cản trở việc cảm nhận được y nguyên như là sự vật có thế. Vì giữa sự vật được nhìn và tác động nhìn có những ý niệm khác được lưu trữ làm cách biệt ra để có chủ tri và sở tri mà không đạt trí tri là cái biết ở tại “cách vật”, nghĩa là không còn gì cản trở nữa để được đi đến tận cùng cái lý vạn vật phổ biên, và nếu đã hoàn toàn phổ biến thì còn gìlà sự vật riêng lẻnữađể mà có năng tri và sở tri, màchỉ còn có thể nghiệm.

Vì thế muốn cho Quan được hiện thực thường đôi khi người ta lên núi hay xuống bể. Những cảnh bao la đó giúp ta có được cái nhìn thanh thoát. Một vị tu hành nào đó nói khi tôi đã sống ít ngày trongsa mạctôi cảm thấy như mọicái tương đối biếnđâu cả để cho tuyệt đối dâng lên, là vìcảnh vật đã biến đi, chỉ còn có không gian trơ trọi bao la để giúp lòng lơi khỏi sự vật và nhường chỗ cho tiềm thức xuất hiện lên chân trời tâm thức, đặng bơm sinh khí mới vào, giúp cho mình nhìn xuyên qua sự vậtlẻ tẻ để thấy được cái toàn thể u linh. Có thể vì đó mà các cụ xưa nói “văn vô sơn thủyvô kỳ khí”. Cái Khí nói đó là cái gìthuộc tiềm thể mới nhô lên mặt tâm thức mà chỉ người nào biết Quan mới cảm nhận được, nên gọi là kỳ khí, là huyền lực.

Về thời gian thuận lợi cho việc Quan thì là hết mọi lúc ở đây và bây giờ, nhưng có những lúc thuận lợi hơn như là hoàng hôn và ban mai. Hoàng hôn là lúc ngày sắp trao về đêm: ý thức sắp giao lại với tiềm thức và buổi bình minh là lúc đêm sắp trả lại ngày: tiềm thức sắp giao hội với ý thức. Nên đó là những lúc có nhiều mav mắn để“Triêu văn Đạo”.

Chúng ta hãy trở lại cái nhìn của thi nhân và quan sát theo tiến trình của quẻ Quan trong Kinh Dịch.

Quẻ Quan nói rằng :

“Quán nhi bất tiến, hữu phu nhung nhược. Đại quan tại thượng. Thuận nhi tốn. Hạ Qua nhi hóa dã...

1). — Sơ lục: đồng quan, tiểu nhơn đạo dã

2). — Lục nhị: khuy quan. Khuy quan nữ trinh, diệckhả sũ dã

3). — Lục tam: quan ngãsinh, tiến thoái vịthấtdạo dã

4). — Lục tứ: Quan quốcchi quang, thượng tân dã

5). —Cửu ngũ: quan ngãsinh, quan dân dã

6). — Thượng cửu : quan kỳ sinh. Chí vị bình dã.

Giải nghĩa :

1). — Ở hào đầu (sơ lục) là đồng quan, đó là lối quan của tiểu nhơn. .Tiêu nhơn theo lối thế tục quan sát hằng tai mắt theo những lề lối ước định của xã hội đương thời. Đây là lối nhìn theo lưu tục chưa chút chi khoa học cả, mới chỉ

thấy một chiều duy nhất, nên gọi là đồng quan là lối quan của trẻ con, của “đồng hồ lưu tục”, của lũ đông.

2). — Hào hai (lục nhị) là khuy quan tức là xem qua lỗ khóa. Đó là cái nhìn của tiểu ngã, cái Ego cogito, có ý thu gọn lại một khía cạnh cho dễ đào sâu cách khoa học. Tuy thế có sâu là đối với đồng quan ở hào thứ nhất, nhưng chưa đủ sâu để thấy Toàn Thể tính trong sự vật. Lẽ ra phải dùng chữ xác định thay chữ quan, nhưng vì trong một quẻ, nên dùng chữ quan kèm thêm hai chữđồng quan và khuy quan khiến Quan trở thành xác định. Còn khi muốn chỉ vào quan thực thì phải nói là đại quan.

Lối khuy quan dùng trong khoa học thực nghiệm thì hay, nhưng đưa vào triết lý thì dẫu có “trinh bền như nữ nhân” cuối cùng cũng đáng xấu hổ (nữ trinh diệc khả sũ dã) y như các thuyết nhất nguyên độc khối vì quá chú trọng đến ý niệm là sản phẩm của giác quan, nên còn mắc trong trừu tượng khô đét, làm cho tâm thức co thắt lại do những hình ảnh chồng chất, vì thế thường không theo kịp đà sống luôn luôn chuyển động lung linh. Vậy cần dùng lối quan thứ ba hướng vào chính đời sống thì mới “tiến bộ”.

Thi sĩ của chúng ta đã trực thị điều đó, nên dã vượt hai hào đầu là đồng quan và khuy quan. Bằng chứng nằm la liệt trong bốn câu thơ đầu: Bước tới Đèo Ngang là bước tới khúc rẽ tâm tình. Tâm tình không còn để trôi theo dòng lưu tục, nhưng khởi đầu để lên Đèo và đâm ngang ra để sửa soạn cho một cuộc hôn phối ý thức với vô thức. Nên hôn phối thời xa xưa được cử hành vào lúc hoàng hôn (nên gọi là hôn phối) nói lên ý nghĩa ngày (dương) sắp giao hợp với đêm (âm) : ngày là ý thức sáng sủa của tác giả sắp giao hội với tiềm

thức đầy chất sống là Ta lớn tâm linh thường hoạt động về đêm, lúc ý thức ngủ (vì thế đêm với Tiềm thức có họ âm u linh diệu). Đến lúc ấy thì những ranh giới phân chia sự vật trở thành nhập nhằng, thẩm thấu ăn ngoàm vào nhau để sửa soạn cho sự biến dần. Điều đó có thể đọc được trong những chữ chen, lom khom, lác đác : “cỏ cây chen đá, lá chen hoa. Lom khom dưới núi tiều dăm chú. Lác đác bên sông chợ mấy nhà”. Hai cặp chữ lom khom và lác đác cũng nhấn mạnh trong chiều hướng xóa dần : người không còn thấy mặt thấy đầu mà chỉ còn thấy có lưng (lom khom) và xóa nữa nên nhà cũng thưa thớt dần ra. Tất cả sửa soạn cho một cuộc bay bổng được diễn tả bằng những mối tình mênh mông : nhớ nước thương nhà. Nhà là nước, nước là nhà, ta quen nói nhà-nước : hai mà một, bài thơ nói đến nước trước nhà. Quẻ quan nói tới nhà rồi mới đến nước.

3). — Hào ba rằng : “Quan ngã sinh : tiến thoái”. Quan tâm đến đời sống và xã hội là tiến bộ hơn chú mục đến những ý niệm trừu tượng. Chữ Ngã có thể hiểu cả về nước lẫn nhà. Nhưng cái vị của hào ba chưa phải là của quân tử nên mới chỉ trỏ vào nhà, trỏ vào cái sinh sống của tiểu ngã hay của gia đình. Tuy vậy cũng đã là tiến bộ hơn cái Quan trừu tượng ở hào hai. Vì thế chưa thất đạo. Nhưng chưa thất đạo còn thấp hơn chưa “đắc đạo” và có thể thoái nếu chỉ dừng lại lo cho gia đình tư riêng. Muốn khỏi thất đạo phải bước lên hào bốn, và chỉ ở đây mới nói là chưa đắc đạo. Đắc đạo chỉ xảy ra ở hào 5 : chỉ trên ngọn Ngũ lĩnh Đế Minh mới gặp tiên nữ tức là Minh Triết uyên nguyên. Vì thế phải tử giã hào 3 để lên hào 4, bằng “nhớ nước đau lòng con quốc quốc. Thương nhà mỏi miệng cái gia gia”.

Thiệt đúng là một sự ngẫu hợp với hai chữ “Thanh Quan”

nghĩa là quan mà không có đối tượng, hay đối tượng sở quan với năng quan hòa hợp. Sở quan là nhớ nước, năng quan là đau lòng con quốc quốc. Nước với quốc là một, cũng như gia với nhà không hai: vô nhị. Vì thế trong quẻ nói: “Quan quốc chi quan thượng tân dã”. Xem đến hoặc lo về vận mạng vinh quang của nước với tấm lòng của tân khách nghĩa là với tấm lòng thanh thoát không mong cầu vinh thân phi gia. Đó là tấm lòng mà bất cứ ai thực tình thương nước cũng phải có, nên lời Kinh nói: “lợi dụng tân vu vương”, nên dùng cái lòng không màng chi như khách cho các bậc đế vương, tổng thống, thủ tướng, bộ trưởng... tất cả phải lấy lòng thanh thoát như khách qua đường trước của chung, thì may chăng công quỹ mới tiêu vào việc chung được 2/3 nghĩa là đủ cho việc chung thành tựu.

Từ hào 5 trở đi là trở lại vời lòng mình đến độ ý thức hội thông với tiềm thức: ta ngoại gặp TA nội: “một mảnh tình riêng ta với Ta”. Và ở hào này có lấy chính mình làm đích cũng không mắc lỗi: “quan ngã sinh: quân tử vô cữu” vì tuy quan ngã sinh mà cuối cùng vẫn hòa với “quân dân dã”. Vì đây là cái đạo nhân sinh không xuất thế, nhưng là xử thế: nên hòa hợp nội thánh (quan ngã sinh) hợp với ngoại vương (quan dân dã) trong cái đạo an vi, là “hậu quả” tất nhiên của Thanh Quan. Thanh Quan là quan không dính bén vào một vật riêng tư nhất định nào cả để có thể quan tất cả sự vật trong liên hệ với toàn thể, mà trong thực tế là thuận theo nhịp trời đất 4 mùa. Lời Kinh: “Đại quan tại thượng thuận nhị tốn” và “Quan thiên chi thần đạo nhi tử thời bất thắc”: Quan được cái thần đạo của trời thì bốn mùa không sai chạy, ý nói thuận theo tất cả, đón nhận bất cứ cái chi như đón gió trời, đón sự sự vật vật diễu hành qua mắt,

đón mọi tình cảm, mọi xúc động đột khởi lưu linh qua lại trước tâm thức lâng lâng rộng mở: Từ cỏ cây chen đá, cho tới lá chen hoa, qua tiều dăm chú, qua chợ mấy nhà, rồi nhớ nước, rồi thương nhà, để cuối cùng gặp ra chính Năng quan : mình bắt gặp Mình, ta gặp Ta, tuy hai mà Một, cái lưỡng-nhất-thể đó là suối nguồn cho mọi cuộc cải hóa chân thực, và tất cả ý nghĩa quẻ Quan là đạt đến đó, nên lời Kinh nói : “Khi rửa tay rồi mà chưa dâng tế thì đó là lúc thuận lợi nhất để xem vào mình một cách đầy thành tín, đầy đức tin”: “quần nhi bất tiến, hữu phù ngung nhược”, để đạt đến suối nguồn của lòng thành tín là cái làm cho con người trở thành cao cả như vũ trụ đồng thời cấp cho một sức thần diệu tỏa ra từ tâm thức có đầy sức cảm hóa “hạ quan nhi hóa dã” và gây nên những âm vang sâu thẳm vào tâm hồn của những ai đã được chiêm ngưỡng.

Quan Đạo chính là đường đi của những người muốn “an bang tế thế” vậy. Khác ít nhiều với lối “bích quan” của Bồ Đề Đạt Ma chín năm ngồi ngắm tường. Đó là “tọa thiền”. Sau này đến lục tổ Huệ Năng thì tọasẽ bớt đi để chỉ còn có Thiền không, nên đã khá giống với quan đạo, khác chăng là Quan trong Kinh Dịch có điềm đặc trưng là “quan ngã sinh” và “quan quốc chi quan”, “Quan dân dã” mà Thiền vì đứng trong thế tu hành, nên không chú trọng tới ngoại vương cách trực tiếp. Nhưng xét theo đại để thì trong dòng máu của Thiền tông có chứa nhiều yếu tố Viễn Đông dịch lý hơn là nặng lý trí Dhyana của Ấn Độ, nên mối bình quân giữa ta hiện tượng nhập thế với Ta ẩn tượng xuất thế được săn sóc nhiều hơn, do đấy thay vì tọa thiền ta có trà thiền, hoa thiền, xạ thiền, thơ thiền... tức là những bước đi gần lại Tâm tư: khi hiểu Tâm là tình tự bằng lý trí, và Tư là lý

luận bằng tâm tình, ngoài là lý nhưng trong là tình, tình một cực giữa “ta với Ta”Riêng là không còn chi chen kẽ giữa ta ngoại với Ta nội, hai bên thông suốt xem tận mắt “bản lai diện mục” để cùng nhau mở cuộc Hội Thoại Uyên Nguyên : đó gọi là giây phút uy linh của Triêu văn Đạo của Đế Minh gặp Tiên Nữ.

III). “TRIÊU VĂN ĐẠO”

Nghe Đạo trong ánh bình minh sơ nguyên triêu triệt, nghĩa là nghe Lời Nguyên Ngôn đầy sinh đức huyền lực (Logos spermatikos) của dòng “sinh sinh bất tức” chiếu tỏa vào những miền sâu thẳm của tâm thức con người, để làm phát triển ra nguồn nghị lực cùng sáng nóng vô biên khiến con người xem mọi sự vật trong mối liên hệ với Toàn Thể nên là xem dưới một vòm trời mói lạ được cảm thấy trong đường gân máu mạch rõ ràng mình với vũ trụ là một, và câu nói “sáng nghe Đạo” không còn là nghe cái chi xa lạ, nhưng chính là nghe tiết điệu Uyên Nguyên của tâm hồn mình, lúc đó đột nhiên mở rộng ra bằng tầm vóc vũ trụ bao la man mác, và cảm thấy mình tiêu diêu thanh thoát tự tại khác thường, vì vũ trụ không còn là cái chi khách thể bên ngoài mình, đứng đó để hạn chế khả năng của mình, nhưng bây giờ mình cảm nhận thấy rõ ràng với mình như một, nên năng lực như được gia tăng vô kể để đôi môi nồng cháy kề thẳng vào nguồn suối luôn luôn vọt lên sáng láng và sức sống, không còn một trung gian nào, không một ý nghĩ về trước sau, tốt xấu, có không chen kẽ. Tâm thức như tung tăng giữa Đại Dương man mác không cần tìm cầu cái chi, theo đuổi mục đích nào. Còn thiếu cái chi, còn vật gì ngoài mình đâu

nữa để mà phải kiếm tìm theo đuổi. Lúc ấy tất cả bầu nghị lực được dốc trọn vẹn vào động tác đang thực thi trong lúc hiện tại, khiến động tác át cả đối tượng nên làm một cách hăng say nồng nhiệt : chí thành. Đó có thể là ý câu “Châu công chi tâm dĩ thính ư thiên nhi dĩ .TD. 25 : cái tâm của ông Châu Công, của nhà hiền triết là ở tại nghe được trời, cũng gọi là nghe Đạo.

Sở dĩ trước lúc đó không nghe được Đạo, vì lý trí mình tự đồng hóa với những ý niệm nhỏ bé của sự vật, của thiên kiến tư dục, coi chúng chính là mình, thành ra bị ứ đọng lại ở đợt ngang là “vật giao vật” tưởng mình là vật tức là ý nghĩ này, tình cảm kia, liên tiếp thay nhau trong cái chuỗi nhị nguyên đối kháng bỉ thử, hữu vô, thiện ác, có không, sướng khổ, vui buồn... tất cả song đôi chạy thẳng chẳng bao giờ gặp nhau, nhưng cùng vào hùa để dệt nên bức mành mành chắn giữa “làm cho Ta nhìn chẳng được nhau” nên ta nhỏ nhận lầm ý niệm này dục vọng kia là chính Mình Ta. Trong nhà đâm ra lắm kẻ khác cũng nói năng om sòm làm khuất lấp mất tiếng của Chân-Nhân-Ta-Nội, và mảnh tình không còn là “riêng” nữa, nhưng đã bị chung chạ giữa bao trung gian. Chỉ khi nào biết xả, biết quan, nghĩa là biết lướt nhẹ trên tất cả hoa, lá, đá, nhà, chợ, thương, nhớ... thì lúc ấy mới gặp lại được mối tình riêng theo nghĩa huyền diệu không thể nào nói ra được. Và lúc ấy mới trông “sáng được nghe Đạo” tức là nhận thức ra được sứ điệp của cõi Tiềm thức bao la sâu thẳm đâm thấu đến những miền u tối nhất của tâm hồn, để tất cả con người như thăng hóa đồng nhất với cái tiết điệu Uyên Nguyên của vũ trụ.

“Sáng nghe Đạo” như vậy có nghĩa là “Nghe lời Người sơ nguyên” : “Le verbe de 1‘ Homme Primordial” : nghe

không bằng tai nhưng bằng Tâm, vì kẻ nói với người nghe là Một, nên Nho triết kêu là Thành Tín.

Tín A là Lời và Người B : lời với người tương kiến tương nhập để trở thành vô nhị, nghĩa là Lời không còn đối tượng, mà chính là Lời nói lên cơ cấu Uyên Nguyên của Người cũng là của Trời cùng Đất, nên cũng gọi là Lời tự khải thị chân như, Lời của Ta chân thực mà Héraclite bảo phải nghe theo chứ đừng nghe lời của cái ta nhỏ bé bì phu ngoại tại : “Il est sage d'entendre non pas moi, mais le Verbe”. Hết mọi nền Minh triết, mọi nền triết lý chân chính, mọi phương pháp suy tư chân thực đều phải làm sao cho con người nghe được Lời huyền diệu đó, lời của con người chí nhân kêu gọi người tiểu ngã thức dậy khỏi giấc ngủ mê man giữa các vật thể, đặng tham dự vào nhịp sống Uyên nguyên của vũ trụ, của Nhân tính. Đó là tiếng nói diệu huyền linh động mọi tơ lòng để chúng rung theo nhịp của Đại Đạo. “Thánh nhân dữ thiên địa hợp kỳ đức”. Và từ sáng hôm ấy, một buổi bình minh triêu triệt sơ thủy “d‘une claté originelle, d‘une aurore primordiale” của mặt nhật tâm linh hiện lên trên ngọn đồi giàu huyền diệu, thứ giâu đã dùng làm tên để phóng tới bốn phương khi con người mới ra đời đặng nói lên sứ mạng của người, nói lên tinh túy Đạo làm người, là phải xua đuổi xong bốn xú khi là các ý niệm, công ước, thiên kiến để vượt tới chốn thiên thai, chưa gặp bước trần ai, đặng ôm lấy Trung Dung nương tử vừa thức giấc giữa cảnh rừng âm u, dưởi cái hôn nồng cháy của công tử đặng hưởng một mảnh tình riêng “ta với Ta”, để chấm dứt giai đoạn nô lệ cho những ý hệ trừu tượng vô cứ, đặng bước vào giai đoạn mình tự đối với Mình, với Ký Đại Thể bao trùm được cả vạn vật, cả chính cái ta ý thức và nhờ đó ta ý thức được che chở không còn bị nô lệ,

không còn gì ở ngoài Kỷ để có thể nô lệ hóa mình nữa.

Bao lâu chưa đạt được trạng thái đó thì có suy tư cũng chỉ là suy tư một chiều. Một nền suy tư chân thực là nhắm đạt được tâm trạng hai chiều, trạng thái thể nghiệm của “ta với Ta” đó vậy.

KIM ĐỊNH

Liêm Sỉ: Vấn Đề Cơ Bản Của Việt Nam Ngày Nay

LIÊM SỈ:
VẤN ĐỀ CĂN BẢN của
VIỆT NAM NGÀY NAY
(Cảm nghĩ về quan điểm của một chân nho: Cụ Phan Chu Trinh)

TÔN THẤT THIỆN

“Đạo mất trước, rồi nước mời mất sau”

(PHAN CHU TRINH)

Hằng ngày, không biết bao năm qua, trên báo chí, vô tuyến truyền thanh và vô tuyến truyền hình, trong những buổi thảo luận tại Quốc Hội hav những nơi khác của chính trường, ta thấy một số danh từ được dùng rất thường, thường đến nỗi nó mất gần hết ý nghĩa sâu xa của nó: (canh tân) xứ sở, (thực thi) dân chủ, (giải quyết) vấn đề chậm tiến, (tận diệt) tham nhũng, dân tộc (tự tồn), cách mạng (toàn diện), tái lập (uy quyền) quốc gia, xây dựng một nước Việt Nam (độc lập, hùng cường, thịnh vượng) v.v... Ta cũng được chứng kiến bao nhiêu cuộc cách mạng, chỉnh lý, hoan hô, đả đảo, tuyên bố, hứa hẹn, buộc tội và bôi lọ lẫn nhau, thay đổi hiến pháp, tổ chức tuyển cử. Nhưng rốt cuộc, mọi sự đâu vẫn nằm đó, hết ngày này qua ngày khác, hết tháng này qua tháng khác, hết năm nầy qua năm khác, không có gì thay

đổi; trái lại, tuy nhân dân Việt Nam và các nước đồng minh đã tốn không biết bao nhiêu tài sản, mồ hôi và nước mắt, xã hội Việt Nam càng ngày càng suy đồi, hầu như đang tiến rất nhanh đến một tình trạng vô phương cứu chữa.

Phản ứng tự nhiên của những ai thiếu suy nghĩ là buộc tội chính quyền hiện tại hoặc đã qua, hay đỗ lỗi cho (ngoại bang), hay tố cáo lẫn nhau. Nhưng thật ra, mọi người đều có lỗi, cũng như mọi người đều là nạn nhân. Truy cho ra trách nhiệm không phải là việc vô ích, nhưng tìm cho ra nguyên do căn bản của sự suy đồi nói trên để mong cứu vãn tình thế mới là việc hữu ích và quan trọng hơn.

Trong sự tìm kiếm nguyên do căn bản này, chỉ chú tâm vào chính quyền và định chế, là theo con đường đưa đến những sự nhận định sai lầm, và từ đó, đến những giải pháp sai lầm hay không thực hiệu nghiêm. Muốn nhận định vấn đề cho đúng ta phải đặt nó dưới khía cạnh xã hội học, và đứng về phương diện này, ta phải nhớ rằng xã hội chỉ là sự kết hợp của cá nhân, và giá trị của cá nhân thế nào thì giá trị xã hội sẽ thế ấy, cũng như một cái nhà có vững chắc hay không một phần lớn tùy gạch đá ta dùng để xây cất cái nhà đó có tốt hay không. Cá nhân có đàng hoàng, xã hội mới đàng hoàng được, cũng như gạch đá có tốt, cái nhà mới vững chắc được.

Đặt vấn đề như trên, ta mới đi đến một sự nhận định đúng, và từ đó, ta mới tìm được những giải pháp thích hợp để giải quyết vấn đề Việt Nam một cách hữu hiệu. Và đặt vấn đề như trên ta mới thấy rõ trách nhiệm của mỗi người Việt Nam, và không quy trách nhiệm cho một chính quyền một đoàn thể hay một cá nhân nào riêng biệt. Ta thường

nghe nói: “quốc gia hưng vong, sĩ phu hữu trách”. Muốn cho đúng, ta phải nói: “quốc gia hưng vong, toàn dân hữu trách”. Chính quyền chỉ gồm những người xuất thân từ xã hội mà thôi. Xã hội thế nào, thì chính quyền thế ấy. Đặc biệt là xã hội Việt Nam thế nào thì chính quyền Việt Nam thế ấy. Tính chất chính quyền Việt Nam chỉ phản ánh tính chất xã hội Việt Nam mà thôi, tuy rằng là những người nắm quyền quyết định trong tay, họ phải lãnh một phần trách nhiệm nặng hơn.

Đặt vấn đề như trên cũng là đặt vấn đề liên quan đến nhiều thế hệ. Tình trạng xã hội ngày nay là thành qủa của việc làm của những thế hệ trước ta, cũng như tình trạng xã hội Việt Nam trong tương lai sẽ là thành quả của việc làm của thế hệ hiện tại. Cho nên muốn hiểu tình trạng xã hội Việt Nam ngày nay phải xét việc làm của những thế hệ trước ta, và đặc biệt là việc làm của ba bốn thế hệ vừa qua.

Người nào có ít nhiều óc quan sát và thành thực cũng phải nhận rằng xã hội ngày nay có hai đặc điểm : chậm tiến về phương diện kỹ thuật và suy đồi về mặt đạo lý. Nói một cách khác, xã hội Việt Nam ngày nay rất kém về cả ĐẠO lẫn THUẬT. Sau bảy mươi năm (duy tân), gia sản đạo đức cũ biến hầu hết, mà thuật mới cũng chẳng có bao nhiêu. Về phương diện đạo, cảnh vô liêm sỉ và thối nát của người lớn, sa đọa và mất tin tưởng của người trẻ tràn lan quả rõ ràng, không ai chối cãi được. Về phương diện thuật, thì chỉ cần đếm số (chuyên viên) ngoại quốc ngồi khắp nơi trong các tổ chức nhà nước cũng như tư nhân ta cũng rõ trong bảy mươi năm vừa qua Việt Nam đã đào tạo (nhân tài) thứ gì, chớ người có đủ khả năng để lãnh đạo và canh tân xử sở thì hình như không có.

Thuật thì chưa thấy mà đạo thì gần mất. Nguyên do tình trạng đó ở đâu ? Nghiên cứu sơ qua lịch sử cải tiến xã hội Việt Nam trong gần một thế kỷ vừa qua, ta nhận thấy một sự kiện rất rõ ràng và nổi bật: trong gần một thế kỷ vừa qua, nước Việt Nam không có một sự cải tổ căn bản nào hết. Tình trạng hiện tại cũng không khác gì tình trạng cách đây bảy mươi năm, Cụ Phan Chu Trinh đã tả tình trạng đó như sau trong bức thơ Cụ gởi cho viên Toàn quyền Pháp Paul Bert ngày 15-8-1908:

“...trong một nước mà học thuật không ra sao, phong hoá bại hoại, liêm sĩ mất hết, kiến thức không có một chút gì, ngày nay trong một làng một ấp mà cũng xâu xé lẫn nhau, trong một họ một nhà mà cũng coi nhau như thù địch, thì còn mong gì liên kết đoàn thể mà chống với ai”...

“...ví thử bây giờ người Pháp cho người Nam độc lập, giao cho mấy nghìn khằu súng, cắt cho đất đai mấy tỉnh, rồi cho tự trị lấy, không hỏi gì đến nữa, thì chỉ trong mấy năm là tranh nhau tước, vị, cướp bóc của cải, báo thù báo oán, chém giết lẫn nhau đến chết thì thôi, còn mong gì mở mày mở mặt với thế giới được; ấy mình đối phó với mình còn thế, còn mong gì đói phó với ai?”... (I)

Từ nhận định đó, Cụ Phan Chu Trinh phân tách tình trạng xã hội Việt Nam với một con mắt mà ngày nay ta có thể nói là sáng suốt lạ lùng dối với một nhà Nho học thời đó. Âu đây cũng là một bằng chứng rằng chế độ Nho học

(I) Bức thư của Cụ Phan Chu Trinh gửi Chính phủ Pháp trong Thế Nguyên, Phan Chu Trinh. Saigon, Tân Việt 1956, tr. 98.

không phải chỉ sản xuất một lớp người từ chương không có khả năng tư tưởng.

Lớp Nho học ra đời dưới thời Tự Đức và lúc trưởng thành được chứng kiến những sự đổi thay trong những năm sôi động từ triều Hàm Nghi đến triều Khải Định, có thể chia làm ba nhóm: 1) nhóm xu thời, chấp nhận và phục vụ chính quyền Bảo hộ Pháp vô điều kiện đề tiến thân, 2) nhóm chủ trương bạo động và dựa vào ngoại bang để lật đổ chính quyền thuộc địa Pháp, và 3) nhóm quan niệm rằng cải tiến xã hội Việt Nam là vấn đề căn bản, quan trọng hơn vấn đề lật đổ chỉnh quyền thuộc địa Pháp. Tiêu biểu cho nhóm thứ ba này là Cụ Phan Chu Trinh.

Trong những người theo Nho học đến đích, nghĩa là đã thi đỗ đến tiến sĩ, có lẽ cụ Phan Chu Trinh là người có tư tưởng độc đáo hơn cả. Trong tình trạng đạo gần mất, thuật chưa thành của ngày nay, những tư tưởng đó có một tầm quan trọng đặc biệt. Vì vậy ta có thế lấy tư tưởng đó làm khởi điểm cho công cuộc xét lại và sửa sai tư tưởng ngày nay; để định lại hướng đi của xã hội Việt Nam, nhất là trong giới lãnh đạo trí thức, tinh thần và chính trị. Chúng ta rất tiếc rằng cụ Phan Chu Trinh mất quá sớm (năm 1926 lúc Cụ mới 56 tuồi) cho nên không có dịp trình bày hết tư tưởng của Cụ ở giai đoạn mà ta cảm thấy tư tưởng ấy đã chín mùi. Nhưng những bài phân tách của Cụ mà may còn lại cũng đủ cho ta nhiều đề tài suy tưởng lớn để tìm hiều vấn đề căn bản của Việt Nam hiện tại.

Cụ Phan Chu Trinh đã lên án nhóm nho học xu thời rất gay gắt, và chỉ trích nhóm nho học bạo động khá mạnh.

Đối với giới nhà Nho quan lại, Cụ Phan Chu Trinh rất khinh miệt, không nhận họ là Nho học, mà chỉ coi họ như một lũ “ăn cắp có giấy”, không làm gì ích nước lợi dân, “danh dự không bằng ai, học thức không hằng ai, chỉ làm đầy tớ người, mà hống hách với đồng bào”. (1) Trong bức thơ gởi cho Toàn quyền Bert, Cụ viết:

... “Mấy chục năm gần đây, ở trong chốn trào đình thì mấy anh quan đại thần khúm núm cho qua ngày tháng, làm việc thì vụ tại cho chiếu lệ thì thôi, còn các quan ở các tỉnh, phủ, huyện thì ăn đút ăn lót, cầu cạnh chạy chọt không còn biết liêm sỉ là cái gì ! Máu thịt của dân càng ngày càng khoét, làm cho dân đến hết làm ăn; hiện tình trong nước bây giờ cảnh tượng thì tiêu điều, lương dân thì ly tán, phong tục đồi bại, lễ nghĩa mất hết, lập quốc hơn hai mươi triệu người, cái thời kỳ bán khai mà bây giờ sắp trở lại dã man; trong những người có trí, thấy thế thì thở ngắn than đài, tìm phương chạy chữa, người nào có can đảm thì bỏ đi ngoại quốc, có lẽ đến gởi xương đất khách mà không mong được trở về; còn kẻ nhút nhát thì cúi đầu mà chịu, quanh năm không ra khỏi nhà... nước Nam ngày nay thành ra một nước đau gân chết không thể nào trị khỏi, đó là cái tội của bọn sĩ phu nước Nam”... (2)

(1) (Đạo Đức và Luân Lý Đông và Tây) (diễn văn tại Saigon đêm 19-11-1925) trong quyển Phan Chu Trinh đã trích dẫn ở trên, tr. 153.

(2) Thơ cho Toàn quyền Bert, — ibid —, tr. 83-83

Còn dân thì sao ? Cụ nói rằng nếu “kẻ trên ky cóp bóc lột để nuôi sự giàu sang của mình, kẻ dưới thì lòn cúi chạy chọt để cầu được làm quan, một người như thế, trăm người như thế, ngàn, muôn, ức, triệu người như thế...” và “ngoài những sự trai gải ăn uống ra không còn biết một việc gì... kẻ nào gian xảo thì lành như con thỏ, kẻ nào ngu xuẩn thì dốt như con heo, gian tham dối trá, không cái gì là không làm, đánh đập roi vọt cũng không hề dám giận, cả nước đều gian xảo nhút nhát không còn nhân cách gì cả”. (1)

Cụ Phan cũng nói thêm rằng “nước Nam khi xưa, pháp luật dẫu không công bình cho lắm, song về phần quan lại cũng không đến nỗi tệ quá như bây giờ”. (2)

Tình trạng như vậy, đổ lỗi cho ai? Cho Pháp? Nhưng Cụ Phan nói không phải vì Pháp mà người Việt mất nhân cách, liêm sỉ. Họ chỉ làm ngơ trước tình trạng đó mà thôi. Nguyên do của sự lụn bại nói trên là luân lý đạo đức của người Việt Nam đã bị mất đi. Mà lại sao người Việt Nam lại mất luân lý, đạo đức? Cụ Phan thấy có hai lý do chính : “độc khoa cử” và chế độ quân chủ chuyên chế. Hai lý do này đi đôi với nhau. Độc khoa cử đã giết chết hồn luân lý đạo đức người Việt Nam, “chỉ còn để nguyên lại một cái tính nô lệ thôi”. (3) Đạo đức lớn (nghĩa là những đức tính cần để điều hành quốc gia) người mình không có, mà đạo đức nhỏ (nghĩa là tư đức mỗi người) cũng không có luôn, vì “một xứ đã bị chuyên chế

(1) Thơ gởi cho Bert, Phan Chu Trinh, tr. 84-85

(2) ibid — tr. 86

(3) Trong Đạo Đức và Luân Lý... ibid. tr. 160

thì tinh chất gì thuộc về đạo đức cũng không thể nào sánh được”. (1)

Nói đến đạo Nho, Cụ Phan nghĩ rằng đoạn lịch sử từ Nghiêu Thuấn cho đến Văn Võ là một đoạn lịch sử tốt đẹp như là cái khí mùa xuân, như là cái ánh sáng mặt trời ai thấy mà không khen ngợi, ai thấy mà không ước ao. Ai cũng nói đến đạo Nho.

Vua mình theo đạo Nho!

Triều đình mình theo đạo Nho!

Nước nhà mình theo đạo Nho!

Dân mình theo đạo Nho!

Nhưng đạo Nho ở đâu ? Xét lịch sử quân chủ ở Á đông thì từ Tần Thủy Hoàng về sau, các nước theo đạo Nho kỳ thật trong nước không có thi hành một chút đạo Nho nào, chỉ còn sót một hai điều trong gia đình mà thôi, kỳ dư là những điền mấy ông vua chuyên chế dựa vào đạo Nho để đè nén dân. (2) Các nền luân lý ở Á Đông đổ nát vì các nhà vua chuyên chế làm sai hết cả đạo Khổng Mạnh mà ra, (3) Các ông má dân gọi là Nho học chỉ là những người học được ít chữ Tàu, nhất là những ông đậu cử nhân, tiến sĩ, “không hiểu Nho giáo là gì hết”, còn vua thì “chẳng ngó chi đến cái lợi hại dân tộc, chỉ lo tính toán mà đè nén cái

(1) ibid —, tr. 152

(2) (Quân trị chủ nghĩa và dân trị chủ nghĩa) (điền văn ở Saigon, năm 1925, trong Phan Chu Trinh, tr. 111

(3) Đạo Đức và Luân Lý, tr. 137

(4) (Quân trị chủ nghĩa ...) — ibid — , tr. 103

trí dân, để mà giữ chặt cái chìa khoá tủ sắt ngôi Thiên tử cho con cháu mình”. (1) Cũng vì áp dụng Nho giáo như vậy mà quan không biết gì đến dân chỉ biết có vua, mà chính dân cũng chỉ biết có vua, không biết đến nước, không biết quyền dân là gì, thương nước là gì:

Dân không biết đoàn thể, không trọng công ích là vì bọn học trò trong nước mắc ham quyền tước, ham bã vinh hoa của các triều vua mà sinh ra nịnh hót, chỉ biết có vua mà không biết có dân. Bọn ấy muốn giữ túi tham mình được đấy mãi, địa vị mình được đấy mãi, bèn tìm cách thiết pháp luật, phá tan tành đoàn thể của quốc dân...

Dân khôn mà chi ! Dân ngu mà chi ! Dân lợi mà chi ! Dân càng nô lệ, ngôi vua càng lâu dài, bọn quan lại càng phú quý... (2)

Tình trạng Cụ Phan Chu Trinh mô tả trên đây là tình trạng thời Nho học đang thịnh. Nhưng sau 1905, với phong trào duy tân, Nho học suy lần, và, như ta biết, đến năm 1018 thì chế độ Nho học hoàn toàn bãi bỏ trên toàn cõi Việt Nam, nhường chỗ cho phong trào Tây học. Nhưng Tây học đã đưa đến kết quả thế nào? Theo quan điểm Cụ Phan, nhóm Tây học cũng chẳng khác gì nhóm Nho học. Cụ nói:

Đã mấy mươi năm nay, nhờ cái phong trào của thế giới xô đẩy mà trong nước ta cũng có đảng thủ cựu, đảng duy tân, đảng hòa bình, đảng kịch liệt, làm ồn ào cả lên mà rút cục chả thành hiệu quả gì. Đến khi đổ bể ra thì thấy toàn những đầu trâu mặt

(1) ibid —, tr. 114

(2) “Đạo Đức và Luân Lý...” — ibid — tr. 148

ngựa cả, chỉ bêu xấu cho cái danh giá của dân tộc mình, khiến cho người ta trông vào thấy thế càng khinh dễ thêm, càng vày đạp thêm”... (1)

Đạo đức cũ thì đã mất, mà đạo đức mới thì chưa thành. Các ông cựu học thì nói rằng phải buộc bọn thiếu niên tân tiến phải theo đạo cũ, nhưng xét ra thì các ông ấy đã bỏ mất lễ, nghĩa, liêm, sĩ rồi.

... “Còn các bạn thiếu niên thấy ông già lù khù như thế lại càng giàu thêm cái tính kiêu căng, học được chút ít đã vội tưởng mình hơn các cụ già rồi, không giữ gìn tính nết, thành ra cách ăn ở Tây không ra Tây, mà Nam cũng không ra Nam”... (2)

Theo Cụ Phan, những kẻ Tây học này là giới thượng lưu mới. Nếu giới thượng lưu cũ là những bọn nho đã đỗ được cái bằng cử nhân, tiến sĩ,

... “ngày nay thì bọn ấy là bọn Tây học đã được cái chức ký lục, thông ngôn; có khi bồi bếp dựa vào thân thế của chủ cũng ra làm quan nữa. Những bọn quan lại (đã nói ở trên) này chỉ còn một tiếng chỉ đúng han là lũ ăn cướp có giấy phép vậy”... (3)

Sự phán đoán của Cụ Phan có phần khắt khe thật, nhưng nó chỉ nói lên sự kiện mà những người vô tư phải nhận là đúng, mà không những đúng ở thời Cụ, dưới những triều từ Đồng Khánh đến Khải Định, mà ngày nay cũng còn đúng, nếu ta hiểu “Tây học” theo nghĩa rộng, gồm cả Âu lẫn Mỹ học.

(1) (Đạo Đức và Luân Lý...), — ibid —, tr. 131

(2) ibid —> tr. 130

(3) ibid -—> tr. 149

Như đã nói ở trên, Cụ Phan Chu Trinh nghĩ rằng Việt Nam suy đồi vì để mất đạo đức và luân lý, và nguyên do sâu xa của sự kiện này là giới Nho học cũng như Tây học chỉ lo thuật mà không lo đạo. Trừ một số Nho gia minh mẫn vượt được ra ngoài vòng ràng buộc của lối học khoa cử, còn là nói đến đạo là nói lý thuyết mà thôi, kỳ thực thi họ chỉ lo đến thuật, nghĩa là kỹ thuật thi cử, học cốt sao cho thi đậu để tiến thân. Đến thế hệ Tây học thì đạo bị bỏ luôn, không được nói đến nữa. Thế hệ này cũng chỉ lo có thuật mà thôi. Thuật này nhằm lấy bằng cấp Tây, hoặc học một ngành “chuyên môn” nào đó với mục đích tiến thân, làm thật nhiều tiền chớ không nhằm cải tiến xã hội, đưa nước nhà ra khỏi tình trạng cổ hủ suy đồi, và nô lệ, bằng cách nâng cao dân trí và đạo lý của xứ sở. Nói vậy không có ý buộc tội ai cả. Như đã nhấn mạnh ở đoạn đầu, thế hệ hiện tại là nạn nhân của một tình trạng mà không phải họ gây ra.

Nguyên do của tình trạng nói trên là tinh thần khoa cử từ chương hữu thuật vô đạo và lối học Tống Nho gây ra. Cụ Huỳnh Thúc Kháng, trong một bài luận về lối học khoa cử và lối học của Tống Nho đã phân tách rất tỉ mỉ vấn đề này. Vì Cụ và Cụ Phan là bạn tâm đầu ý hiệp — cả hai cùng đậu tiến sĩ Nho học, cả hai đều từ quan, cả hai đều có tinh thần cách mạng —, nên ta có thể coi quan điểm cụ Huỳnh như quan điểm của Cụ Phan. Bài luận về lối học khoa cử Tống Nho và ảnh hưởng sâu xa của nó là một tác phầm hết sức quan trọng cho những ai muốn hiểu rõ nguyên do suy đồi của nước Việt Nam hon một thế kỷ nay. Nhưng trong phạm vi bài này, ta không thể đi vào chi tiết, mà chỉ có thể dề cập đến đề chính của nó mà thôi.

Cho đến cuối đời Trần, nước Việt Nam vẫn chưa bị cái họa từ chương, khoa cử. Nhưng bắt đầu cuộc xâm lăng và đô hộ của Trung Hoa dưới nhà Minh, lối học của Tống Nho được nhập cảng vào Việt Nam, chiếm độc quyền và gây ra họa học giới chuyên chế. Từ đó “ con ma khoa cử “ được truyền sang Việt Nam, làm tiêu mất học phong của đời Trần về trước. Bao nhiêu sách vở của ta đều bị quân nhà Minh tịch thu đem về Trung Hoa hết.

“...thời đại nước ta thuộc Minh, chỉ trên vài mươi năm (kể từ nhà Hồ mất năm 1406 đến vua Lê Thái Tổ hiệu Thuận Thiên năm đầu 1428), mà học giới ta bị luồng khí độc, làm cho cái hay tốt từ đời Trần về trước quét sạch sành sanh, không còn sót gì, lại lưu cái họa bùa mê của Tống Nho nhập chung với con ma khoa cử làm hại cho học giới sau này...” (1)

Tiếp đó, “ bao nhiêu dẻ rách canh thừa” của Tống Nho, do học trò đời Minh, đời Thanh phô trương thêu dệt thêm làm “mối hàng đắt mà bán sang cho ta... đều là giống thuốc nhồi sọ mà người mình vẫn tôn phụng làm mẫu thánh hiền”, một sự kiện rất lạ lùng. Đến đời Lê Trịnh “sĩ khí tiêu mòn, nhân tâm hèn nhát, bao nhiêu sĩ phu đều mang cái mặt gái hai chồng, đã không biết liêm sỉ là gì, lại còn vào xe ra lọng, tụng thánh ca thảo, hót nịnh kẻ quyền quí, mượn cái bã vinh hoa để lòe đời mà lên mặt là học trò Khổng mạnh...” Đến Nguyễn triều lúc mở mang cơ nghiệp về miền Nam công học giới “không phải là ít”, nhưng sau đại định rồi “lại

(1) Huỳnh Thúc Kháng, (Lối học khoa cử và lối học của Tống Nho có phải là học đạo Khổng Mạnh không ? ), trong Phan Bội Châu, Khổng Học Đăng, Huế, Anh minh 1957 quyển hạ tr. 777-780

đem cái đồ phấn sức thái bính là thứ học Tống Nho và khoa cử mà trương ra!” Đến triều Thiệu Trị, Tự Đức trở đi thì toàn sĩ phu đều xu nào vào một cái khuôn ấy hết. (1). Cho đến triều Thành Thái mới có người xướng bỏ khoa cử. Tuy vậy,

“Bỏ cũ theo mới không phải không tốt, nhưng não Tống Nho và khoa cử di truyần đã lâu, không phải mai chiều mà chùi sạch được.”

“Bởi thế, cái vỏ bề ngoài tuy đổi khác, mà cái gân óc bề trong vẫn còn y nguyên, nên trong khoảng thanh hoàng bất tiếp này, trong học giới ta lại sinh lắm trò quái gở.”

Cụ Huỳnh công nhận rằng Hán học “đã hạ màn”, nhưng nói về Tây học thì.

... “trường nọ trường kia, bằng cao bằng thấp, cái vinh dự Tây học ngày nay lại càng sang trọng hơn mấy bậc khoa học ngày trước. Thế mà xét về thực tế thì trừ công việc viết thuê nói mướn và làm các công sở ra, nào đã mấy ai lưu tâm đến chỗ triết lý, tìm được chỗ tinh túy của Âu học mà tự lập lấy mình và du nhập cho bà con đâu? Chẳng qua ngày trước nói Khổng Mạnh, thì nay thay vào Huy lạp, La mã, Mạnh Đức, Lư Thoa, đổi cái lối “chi hồ giả giả “ mà bước sang “a, b, c, đ” cũng chỉ ngoài biệt diện! Học giới như thế mà nói đến nhân tài, thật không sao tránh khỏi câu Cụ Tây Hồ đã nói: “Ngày trước học Hán thì làm hủ Nho, ngày nay học Tây thì làm hủ Tây” (2)

Nếu hai Cụ Phan và Huỳnh còn sống đến ngày nay, chắc

1. ibid ---, tr. 781.

(2) Khổng Học Đăng, quyển hạ, tr. 786

các Cụ sẽ thêm vào một đoạn nói về Lincoln, Jefferson, “ ây, bi, xi, đi”, “cách mạng thế giới”, “chiến tranh giai cấp”, Mác Lê, và danh từ “ hủ Cọng”.

Riêng về phần các nhà Nho cách mạng chủ trương bạo động và cầu viện ngoại quốc để lật đổ chính quyền thuộc địa Pháp, Cụ Phan không đồng, ý kiến với họ. Cụ nói rằng thương nước không phải là “xúi dân tay không nổi lên, hoặc đi lạy nước này cầu nước khác về phá loạn trong nước đâu”. Thương nước cho phải đường mới gọi là thương nước, nếu thương nước không phải đường thì đã không ích cho ai mà còn làm hại cho sinh linh nữa. (Nay ta nói rằng thương nước, nhưng chỉ thương lỗ miệng, nằm ỳ ra đó kêu người đến thì khác gì đem đầu đi ở đày tớ người này xong lại đem đầu đi ở đày tớ với nguời khác) (1)

Năm 1906 Cụ Phan đi Nhật với Cụ Phan Bội Châu, nhưng sau khi xem xét một thời gian Cụ bỏ về. Đối với những người đi Nhật mà không làm gì được Cụ lên án nghiêm khắc. Cụ rất lấy làm lạ cho những người qua Nhật bản về và hỏi :

“Không biết họ qua bển làm gì? Người ta có câu “gần mực thì đen gần đèn thì sáng“. Sao những kẻ sang Nhật không đem cái hay cái tốt về cho dân Việt Nam nhờ, mà chỉ làm giàu thêm tính nô lệ như thế? Rất đổi những việc hèn hạ, một người dân tầm thường không làm, mà những kẻ ấy cũng làm được hết thảy! Hay là đạo đức luân lý đã chết mất ở trong lương tâm của người mình rồi, cho nên không hấp thụ được đạo đức luân lý của người chăng? Hay là người mình đã hư phổi rồi, cho nên một

(1) Đạo Đức và Luân Lý của Phan Chu Trinh, tr. 145.

nơi có thanh khí như nước Nhật mà không thở nổi chăng?”... (1)

Những người đi Trung Hoa cũng không học được gì, nhất thiết không biết gì về những sự cố gắng đổi mới của người Tàu, mà lại còn về xứ nói láo ! Chính Cụ Phan Bội Châu, sau bao năm hoạt động ở Nhật, Trung Hoa, Xiêm và các nơi khác, và bị Pháp bắt đưa về giam lỏng ở Huế, cũng đổi ý và cho rằng quan điểm của Cụ Phan Chu Trinh là đúng. Trong một cuộc phỏng vấn của ký giả Pháp André Viollis năm 1932, Cụ tuyên bố rằng “cũng như nhiều người khác, tôi ghi nhận rằng chúng tôi chưa đến trình độ độc lập” (depuis mon retour, j’ai constaté, comme d’autres, que nous n’ en sommes point arrivés au stade de I’ indépendance). (2) Và sau đó Cụ dành thì giờ viết sách về Khổng giáo để cố gây dựng lại đạo lý mà Cụ Phan Chu Trinh cho là căn bản trong sự xây dựng lại xứ sở

Trên đây, ta đã theo dõi Cụ Phan Chu Trinh trong sự phân tích tình trạng xã hội nước Việt Nam, và những điều mà Cụ đả kích — lối học khoa cử, quân chủ chuyên chế, bạo động, cầu ngoại. Bây giờ ta hãy xét, về phần tích cực, Cụ Phan chủ trương những gì?

Trong buổi diễn thuyết tại nhà Hội Việt Nam ở Sài gòn

(1) “ Đạo Đức và Luân Lý...”, — ibid —, tr. 160

(2) Andrée Viollis, Indochine S.O.S., Paris, Les Editeurs Francais Réunis, 1949, tr.136

đêm 19-11-1925, Cụ Phan giải thích, Cụ đã chọn đề tài “ Đạo Đức và Luân Lý Đông và Tây” vì cụ cho rằng:

“bất cứ dân tộc nào, bất luận quốc gia nào, dầu vàng, dầu trắng dầu yếu, dầu mạnh, đã đứng cạnh tranh hơn thua với các dân tộc trên thế giới thì chẳng những thuần nhờ sức mạnh mà thôi, mà phải nhờ có đạo đức làm gốc nữa; nhất là dân tộc nào đã bị té nhào xuống, nay muốn đứng lên khối người đè lên trên thì cần phải có một cái nền dạo đức vững chắc hơn dân tộc đang giàu mạnh hơn mình”. (1)

Việt Nam cần có đạo đức. Đạo Khổng Mạnh rất hay, Cụ sùng bái lắm. Đạo Khổng Mạnh không chuyên chế; Khổng Tử chủ trương quân chủ lập hiến (quân dân cộng trị), Mạnh Tử chủ trương dân chủ (dân vi quí). Nhưng đạo Khổng Mạnh đã mất rồi, kiếm đâu ra? Vậy nay ta muốn nước ta có một nền đạo đức luân lý vững vàng, thì “không gì hay bằng ta hết sức đem cái chủ nghĩa dân chủ Âu Châu về” Cụ giải thỉch rằng:

Chủ nghĩa dân chủ chính là một vị thuốc rất thần hiệu đề chữa bệnh chuyên chế của nước ta vậy. Đem văn minh Âu Châu về tức là đem đạo Khổng Mạnh về. Đạo Khổng Mạnh là đạo trung dung thường dùng như cơm nước thường ngày, như kính trọng cha mẹ, như thương người đôdng loại, chớ không mê tín như các đạo khác. Thế thì đem văn minh Âu Châu về đã không hại gì mà lợi còn làm cho rõ ràng thêm đạo Khổng Mạnh ra”. (2)

Nhưng Cụ Phan cũng nhấn mạnh rằng đem văn minh

(1) ibid —, tr. 156

(2) ibid —>

Âu Tây chân thực hỗn hợp vởi Nho giáo Á đông, chớ không phải là “tự do độc lập của mấy anh Tây học lem nhem, mà cũng không phải là quốc hồn quốc túy ngoài môi của các bác Hán học dở mùa đâu”. (1)

Cụ Phan chủ trương đem đạo đức Âu Tây vào Việt Nam, vì theo Cụ, đạo đức là nhân, nghĩa, lễ, trí, tín, cần, kiệm, và “đạo đức như thế thì không có mới có cũ, có Đông, có Tây nào nữa”; nhất thiết đời nào, người nào cũng phải giữ đạo đức ấy mới là người trọn vẹn. “Dầu nhà bác học xưng ra học thuyết nào khác nữa, dầu các chính thể khác nhau, hoặc dân chủ, hoặc quân chủ, hoặc cộng sản đi nữa, cũng không tài nào vưọt ra khỏi chân lý của đạo đức, nghĩa là đạo đức thì không bao giờ thay đổi được”. Đạo đức như cơm với nước, như đồ bổ dưỡng cần cho mọi người, dầu muốn thay đổi cũng không thay đổi được, thay đổi được thì là “đạo đức giả. (2)”

Cụ Phan phân biệt đạo đức và luân lý. Đạo đức không thay đổi được những luân lý “như cái áo” tùy người lớn nhỏ mà thay đổi. (3) Ta nên hiểu rõ danh từ luân lý mà Cụ Phan dùng đây có nghĩa là phong tục, lối cư xử trong xã hội, hay tác phong xã hội. Cho nên mỗi thời luân lý mỗi khảc. Cụ phân biệt ba loại luân lý: luân lý gia đình, luân lý quốc gia, luân lý xã hội. Luân lý gia đình thì người mình nhiễm lâu lắm rồi. Luân lý quốc gia và luân lý xã hội thì người mình

(1) “Đạo Đức và Luân Lý...”, Phan Chu Trinh, 129

(2) “Đạo Đức và Luân Lý...”, — ibid —, tr. 132

(3) ibid —,

không có, vì bị nạn quân chủ chuyên chế và gia đình chuyên chế nên có một quan niệm trung và hiếu quá hẹp hòi, chỉ biết có cha mẹ và vua mà không biết có nước.

Nếu Cụ Phan không do dự chủ trương đem đạo đức Âu Tây vào Việt Nam, thì Cụ rất dè dặt khi đề cập đến vấn đề nhập cảng luân lý Âu Tây. Luân lý ta đã mất, đem luân lý Âu Tây vào thì “đặt ở đâu”? Vì mất luân lý, nước ta đã mất cơ sở. Nếu đem cây luân lý Âu Tây chắp vào cây đã cằn cội như cây luân lý Việt Nam thì “không thể nào sinh ra hoa tươi, quả tốt được. Muốn cho sự kết quả về sau được tốt đẹp, trước khi chắp cây phải bồi bổ cho hai sức lực hằng nhau đã.” (1)

Cụ dè dặt như vậy vì, theo Cụ nghĩ, luân lý Âu Tây “không trọn tốt”. Luân lý đó có nhiều chỗ dở: nam nữ tự do thái quá, “ly ly hợp hợp rất thường”; giàu nghèo cách biệt nhau thái quá “người ngồi không kẻ cắm đầu làm, thành ra kẻ lao động người tư bản xung đột nhau mà trong nước không yên” ; mê tín quốc gia chủ nghĩa, cho nên chiến tranh mãi mãi; trọng trí dục hơn đức dục; chuộng ngoại giao hơn thành thật v.v... Cho nên Cụ nhắn nhủ rằng nếu ta thâu thái luân lý Âu Tây đem truyền bá ở Việt Nam thì “phải nên chú ý lắm, lựa lọc lắm mới được, những gì đáng đem về thì ta hãy đem”. (2)

Về luân lý quốc gia và xã hội Cụ thấy cần, nhất là trong phong trào xã hội đang “ cuồn cuộn như nước nguồn đang đổ”.

1. ibid -, tr. 160

2. ibid -, tr.163

Nhưng đối với Việt Nam, đó là vấn đề còn xa. Vấn đề căn bản và ưu tiên là khôi phục lại nền đạo đức cũ. Làm việc đó trong một nước mà trăm việc đều đổ nát không phải là dễ, nhưng bảo rằng khó mà không làm thì không biết bao giờ Việt Nam mới mở mặt với người được. Nhưng Cụ cũng minh xác rằng:

...“Tôi nói đạo đức cũ không phải là con phải làm tôi mọi cho cha, vợ phải làm tôi mọi cho chồng, tôi phải làm tôi mọi cho vua đâu, mà chính là cái đạo đức trung dung của Khổng Mạnh, đem dùng vào đời nào, nước nào cũng đtrợc, không cổ, không kim, không Đông, không Tây... Đạo ấy ở trong câu: Sĩ khả sát, bất khả nhục (giết người học trò được, mà làm nhục thì không được). Phú quí bất năng dâm, bần tiện bất năng di, uy vũ bất năng khuất, thử chi vi đại trượng phu (giàu không mê được lòng mình, nghèo hèn không đổi được chí mình, sức mạnh không buộc mình cúi đầu, được thế mới là đại trượng phu”... (1)

Cụ Phan cho đó là điều căn bản, vì nước ta mất, dân ta hèn cũng vì mất đạo đức luân lý, bị người khinh bỉ dày xéo cũng vì mất đạo đức luân 1ý. “Đạo mất trước, rồi nước mất sau”. Nhưng muốn nói tự do độc lập thì phải có quốc gia luân lý in sâu vào óc người mình, và sau khi có quốc gia luân lý hai ba mươi năm mới có thể mong tiến lên xã hội luân lý được. (2) Lúc đó nước Việt Nam mới thoát khỏi tình trạng suy đồi nô lệ và hy vọng thi đua với các nước khác được.

(1) ibid —, tr. 164

(2) (Đạo Đức và Luân Lý...), tr 147

Những nhận định của Cụ Phan Chu Trinh về quốc gia và xã hội thời Cụ, nghĩa là vào khoảng giữa một trăm đến bảy mươi năm trước đây. Cụ sinh năm 1872, đậu cử nhân năm 1900, và tiến sĩ năm 1901, từ quan năm 1905, bị đày Côn Lôn năm 1908, đi Pháp năm 1911, hồi hương năm 1925, và mất năm 1926. Trong khoảng đời đó, thế hệ của Cụ là nạn nhân của những tệ đoan do những thế hệ trước Cụ gây ra hay không trừ bỏ, và chính thế hệ của Cụ trách nhiệm một phần không nhỏ về tình trạng suy đồi và nô lệ mà thế hệ ngày nay đang chịu đựng.

Cụ Phan và những người đồng quan điểm và chí hướng với Cụ không làm gì được, trừ việc khua chuông thức tỉnh đồng bào, một việc nguy hiểm có thể đưa đến tù đày và mất mạng: Chính Cụ và bạn Cụ là Cụ Huỳnh Thúc Kháng cùng bao nhiêu người khác đã bị đày đi Côn Đảo, và người bạn tâm giao thứ hai của Cụ là Trần Quí Cáp đã bị xử tử, Cụ Phan đã không thành công ngay. Đó không phải là lỗi của Cụ, vì thời đó ít người thấy rõ vấn đề. Nhưng công việc của Cụ không phải là không có kết quả, vì nó đã giúp nhiều người khác ý thức được mối nguy đe dọa nước Việt Nam.

Nếu Cụ Phan còn sống ngày nay, chắc những sự chỉ trích của Cụ còn gắt gao, và những lời cảnh cáo của Cụ còn nghiêm khắc, hơn nữa, vì tình trạng ngày nay so với một trăm năm hay năm mươi năm trước còn lụn bại hơn nhiều, và thế hệ hiện tại không thể viện lẽ rằng mình không được cảnh cáo để tự bào chữa cho mình được. Nếu thế hệ ngày nay không làm gì để chận đứng sự xuống dốc của xã hội Việt Nam để đưa nước nhà ra khỏi tình trạng nô lệ thì các thế hệ mai sau sẽ buộc tội chúng ta cũng sẽ gắt gao như Cụ Phan đã buộc tội lớp sĩ phu của thế hệ của Cụ và trước Cụ.

Vấn đề căn bản của Việt Nam, như Cụ Phan đã thấy rõ, không phải là thâu lượm thêm thuật — chạy đua với các nước Âu Tây về khoa học kỹ thuật — mà khôi phục lại nền đạo đức cho xã hội Việt Nam. Như Cụ nhấn mạnh, đạo đức là cái gì căn bản, không cổ không kim không Đông không Tây. Đạo đức ấy nằm vỏn vẹn trong câu: Sĩ khả sát, bất khả nhục; phú quí bất năng dâm, bần tiện bất năng di; uy vũ bất năng khuất. Tóm tắt ta chỉ cần khôi phục đức tính căn bản là liêm sỉ. Có liêm sỉ tất nhiên các đức tính khác dần dần sẽ có. Xã hội ta bây giờ tan nát, đồi bại, nô lệ ngoại bang, chém giết bóc lột, áp bức lẫn nhau, chung qui cũng chỉ vì không có liêm sỉ. Đặt nặng vấn đề liêm sỉ Cụ Phan Chu Trinh đã đặt ngón tay đúng vấn đề căn bản của Việt Nam hiện tại. Khôi phục được liêm sỉ các vấn đề tự nhiên sẽ được giải quyết; và ta sẽ khỏi bận tâm đến các vấn đề như mất chủ quyền, bị ngoại bang lấn áp, tham nhũng, bất công, chậm tiến v.v... Không giải quyết vấn đề liêm sỉ mà ngày ngày đêm đêm ngồi nói đến giành lại chủ quyền quốc gia, tận diệt tham nhũng, chấm dứt bất công, xây dựng dân chủ, phát triển kinh tế v.v... là nói suông mà thôi. Tri sỉ cận hồ dũng (biểt hồ thẹn là gần bậc dũng). Và khi đã có dũng rồi thì việc gì mà không dám làm: từ chối chức tước, tiền tài, không sợ nghèo, không sợ tù, không sợ chết, không vì danh lợi mà phản thầy phản bạn, mà bóc lột áp bức kẻ yếu, đút lót nịnh bợ kẻ trên v.v... Chú trọng liêm sỉ, Cụ Phan đặt đúng vấn đề căn bản của Việt Nam hiện tại. Nhưng trong chủ trương đem “luân lý” Tây phương, đặc biệt là luân lý dân chủ Tây phương, vào Việt Nam, Cụ không thấy có sự mâu thuẫn, hay ít nhất là sự khó khăn. Tình trạng xã hội Việt Nam hiện nay là một tình trạng suy đồi. Như đã nhấn mạnh ở trên, thế hệ

hiện tại chỉ là nạn nhàn của một tình trạng không do họ gảy ra. Họ chỉ sinh trưởng trong tình trạng đó.

Cụ Phan chủ trương chế độ dân chủ Âu Tây vì nhờ dân chủ Pháp mà khỏi bị xử trảm, và sau, cũng nhờ đó mà ân xá, và được đi Pháp quan sát. Đồng thời Cụ hờn ghét chế độ quân chủ chuyên ché ngu muội, ích kỷ Việt Nam thời Cụ. Thật ra, thì điều mà Cụ muốn là một chế độ dân trị như Mạnh Tử chủ trương. Cụ không chống hẳn chế độ quân chủ. Bằng chứng là Cụ khen chế độ quân chủ Nhật và Xiêm, vì hai xứ đó thoát nạn ngoại bang đô hộ và lạc hậu nhờ gặp minh quân trong giai đoạn nguy biến. Ta cũng nhận thấy Cụ Phan dùng danh từ “dân trị” hơn là danh từ “dân chủ”.

Nhưng dù dùng danh từ nào đi nữa, áp dụng chế độ dân chủ kiểu Tây phương trong tình trạng xã hội đồi bại, tinh thần quốc gia và xã hội chưa có, liêm sỉ cũng không, thì rất nguy hiểm. Trong một chế độ dân chủ, chính quyền tất nhiên phải làm theo ý đa số, nhưng nếu đa số thiếu những đức tính nói trên, thì nước Việt Nam sẽ đi về đâu? Không việc gì căn bản có thể thực hành được, vì những cải tổ cần thiết và trọng đại cho quyền lợi tối thượng của quốc gia và xã hội Việt Nam và của những thế hệ tương lai, sẽ động chạm quyền lợi của rất nhiều người, nhất là người có quyền thế trong thế hệ hiện tại, hoặc đa số thiếu sáng suốt. Những sự cải tổ đó sẽ bị gạt bỏ hay chận đứng hết.

Muốn thoát khỏi tình trạng nói trên chỉ cỏ một giải pháp : trao quyền hành nhiều trong một thời gian khá dài cho một người lãnh tụ có tư cách, liêm sỉ, can đảm, nhân đức, sáng suốt, công minh, được dân kính trọng và tin cậy. Tìm cho ra một người như vậy trong giai đoạn này không phải là dễ.

Nước Việt Nam phải may mắn lắm mới có được mội người như vậy.

Giải pháp nói trên tất nhiên có tính cách “phản dân chủ”. Nhưng nếu ta mù quáng nhập cảng dân chủ Âu Tây vào xứ sở mà không cứu xét, lựa lọc kỹ càng, thì ta chỉ góp thêm phần vào sự gia tăng tan rã của xã hội Việt Nam, gây một mối họa lớn cho những thế hệ tương lai, và sẽ bị họ nguyền rủa. Vấn đề thật của ta không phải dân chủ theo kiểu Tây phương, mà dân trị theo nghĩa của Mạnh Tử, trên căn bản dân vi quí, bảo dân, dữ dân đồng ưu, dữ dân đồng lạc, tiên lao, tiân hành và thành tín. Một chế độ như vậy sẽ không phải là một chế độ dân chủ, hiểu theo nghĩa Tây phương, mà là một chế độ dân bản (xin chớ lầm với nhân bản). Có lẽ chỉ có một chính quyền mạnh, lấy đạo đức làm căn bản, lấy dân bản làm chính sách, mới cứu được nước Việt Nam ra khỏi tình trạng tối tăm, đồi bại, rối loạn và nhục nhã ngày nay. Đó là giải phảp mà Cụ Phan đã hình tưởng đã hơn nửa thế kỷ này, nhưng cho đến ngày nay, rủi cho Việt Nam chưa được áp dụng, vì vẫn thiếu một minh chúa.

TÔN THẤT THIỆN