Số 4 (1970)

Tiếng Nói Của Con Người Trên Mặt Đất

TIẾNG NÓI CỦA CON NGƯỜI TRÊN MẶT ĐẤT

• phạmthiênthư

• phạmnhuận

* NGUYỆN

Cúng dường kinh tạng thơ hoa

Trải tam thế mộng một tòa sắc hương

Kiếp sau làm chim trong sương

Về bay hóa độ mười phương trời vàng.

* VÀO THƠ VI DIỆU

Răng ngọc lưỡi sen ngâm diệu thơ

Mắt đôi tịnh nguyệt đọng từng chữ

Phiến mai trắng nở thưởng diệu âm

Thức hiện trầm trăng rọi nghĩa tứ

Trụ thân đá biếc chuyển bồi hồi

Thơ hoa bừng trải khắp phương cõi

Đêm nỡ sao tâm vời vợi

Mây kết muôn thu nụ cười

* YAMAKA-VOGGO

Tâm cõi đất mã não

Tâm tịch mặc đất trời

Đất nở muôn hoa lạ

Lửa huyết mạch nơi nơi

Tâm ô nhiễm tạo nghiệp

Xiềng nhân quả muôn đời

Vó ngựa kéo phiền não

Bánh nghiệp thức nào lơi.

Tâm cõi giới lưu ly

Tâm xuôi dòng tịnh thủy

Tâm đại định mặt trời

Rực rỡ thân khẩu ý

Diệu trụ vô tường đời.

Trên cồn rừng mùa thu

Trái đỏ rụng như mưa

Lòng ôm hoài nỗi nhớ

Quả nào dứt tiếng thưa

Ngọn núi vàng trái thu

Quả rụng mưa lá đổ

Lòng chẳng nỗi ưu tư

Biển lắng cơn thịnh nộ

Lửa nào tắt được lửa

Thù nào rửa được thù

Tình thương nguội phiền não

Luật định ngàn ngàn xưa.

Ưu thắng cũng già nua

Người bại gác trăng mồ

Nếu biết mình tự hủy

Nhân thế nào hơn thua

Ý buông theo trần dục

Không câu thúc tinh cần

Như bọt đầu suối bạc

Giông bão cuốn hoa thềm

Lòng không cầu dục lạc

Vững tin điều ngự căn

Như gió nổi vách đá

Đêm ngọc nở sao trăng

Thân mang giải thoát y

Không gội bụi cát đỏ

Đạp đổ ngục tham si

Sương treo trăng ngọn cỏ

Lìa khu thành thức tướng

Giữ giới ngọc, lưu ly

Chân thành trăn ngựa ý

Cầu chi giải thoát y

Phi chân tưởng chân thực

Chân thực ngỡ phi chân

Trí huyễn vọng điên đảo

Nào đạt đến thực chân

Chân thật nghĩ chân thật

Phi chân biết phi chân

Biển tịnh mặc trí huệ

Bừng ngộ tánh thực chân.

Mái cỏ thơm dầy thưa

Nhà dột mấy dòng mưa

Không luôn sửa tâm tánh

Tham vọng đến tình cờ

Mái lợp đều rạ thơm

Mưa nào qua một giọt

Người điều ngự tâm luôn

Tham dục nào thấm lọt.

Tay gây dừng gió bão

Lòng héo hắt ăn năn

Sợ hãi bên mình ngủ

Sông xuôi đá trụ mòn

Người xây dừng nghiệp thiện

Nơi hang suối an vui

Hoa lành thơm khắp cõi

Tâm tịnh lạc diệu vời

Ý tạo nghiệp điên đảo

Thân héo úa bi ai

Việc ác như phiến đá

Xây ngục tối hôm mai

Người tu trì phước huệ

Hoan hỷ nở hoa cười

Thiện nghiệp như mưa thẳm

Vườn tâm kết trái tươi

Dù trì kinh nghìn tạng

Buông lung dòng nước trôi

Như hoa thơm thả suối

Con trẻ giữ trâu người

Kinh tụng như mưa thu

Tâm thể nghiệm chính pháp

Tìm suối khe trầm mặc

Vui hưởng hạnh công tu.

PHẠM THIÊN THƯ

(trong Kinh Thơ)

TÍN HIỆU

1. Con người là một loài thú lạ kỳ

Mỗi ngày họ làm dấu cầu an trên đời sống

Cách làm dấu thật khác nhau ở mỗi người

Như thể đó là những tín hiệu đặc biệt

Để nói với kẻ khuất mặt quyền uy

2. Mỗi ngày những tín hiệu đó mỗi khẩn trương

Tôi nghĩ đến điểm chớp đỏ trên những xe cấp cứu

Đời sống thường trực báo động

Tai biến nở ra tín hiệu

Và con người đối thoại với hư vô

3. Con người là một loài thú giàu tưởng tượng

Họ chữa tật nguyền bằng phép mầu

Nhai định mệnh thay cơm

Và vỗ về đau khổ bằng tín hiệu

Họ có thể độc ác với người sống

Nhưng họ từ thiện với kẻ chết

4. Trong đời sống Việt Nam

Con người làm dấu mọi cách ở mọi nơi

Có thể trong một căn hầm

Có thể trong một góc nhà

Đấng tối cao luôn luôn bất lực

Hư vô chỉ là kẻ nô lệ của bạo động

Và những tín hiệu bay đi vô âm

Những tín hiệu thành những cánh chim

Biệt tăm trên vùng đất hứa

Những tín hiệu trở thành chiếc nạng

Chở đời sống tật nguyền

Những tín hiệu trở thành hoa dại

Trên những mồ mả đã xanh

Những tín hiệu là cây Thánh giá

Là chữ Vạn bằng xi măng

Trên khắp cùng nghĩa địa

Những tín hiệu

Là ngôn ngữ của hư vô.

ĐÊM TỪ CÕI KHÁC

Cánh dơi đã mắc vào hồn

Chở tôi đi suốt nỗi buồn thiên thu

Về đây góc phố ao tù

Bỗng thương quay quắt cõi mù mịt xưa

Đời vui tiếng trẻ nô đùa

Mà sao tôi vẫn lệ thức đâu rơi

Bên kia bờ nước xanh trời

Giòng sông đi muộn buồm lơi trắng cài

Tôi buồn tôi hỏi tương lai

Quê hương đã nặng tình trai mấy chiều

Mắt nào đổ lệ thương yêu

Đã nghe hồn mỏi dưới triều sông đi

PHẠM NHUẬN

(Mặt Trời Và Giòng Sông)

Nhà xuất bản
PHẠM HOÀNG
Đã tái bản: • MẶT TRỜI KHÔNG BAO GIỜ CÓ THỰC.
(tiểu thuyết) của Phạm Công Thiện.
(tái bản lần II) (192 trang — giá 125$ ) • HỐ THẲM TƯ TƯỞNG.
(suy tưởng về triết lý và văn nghệ) của Phạm Công Thiện,
(tái bản lần III) ( 244 trang — giá 170$; ) • IM LẶNG HỐ THẲM.
(suy tưởng về triết lý và văn nghệ) của Phạm Công Thiện,
(tái bản lần II) (384 trang — giá 200$)
Bộ Sách Nhà Thơ, Nhà Văn Nhân Loại đã xuất bản : • RILKE.
Phạm Công Thiện viết. (132 trang — giá 100$) • HENRY MILLER.
Phạm Công Thiện viết. (140 trang — giá 90$) • NIKOS KAZANTZAKIS.
Phạm Công Thiện viết. ( 448 trang — giá 400$)
Vừa phát hành Một Thiên Tuyệt Bút của NIETZSCHE:
TÔI LÀ AI?
Đây Là Người Mà Chúng Ta Mong Đợi!
(Ecco Homo)
Bản dịch từ nguyên tác chữ Đức của Phạm Công Thiện. (175 trang — giá 170$)
Sẽ phát hành trong tháng 8-1970: • BAY ĐI NHỮNG CƠN MƯA PHÙN.
(tiểu thuyết) của Phạm Công Thiện, (trên 200 trang)

Thư từ, tác phẩm, bưu phiếu, và giao dịch phát hành:
Xin gửi về: Bà PHẠM THỊ RĨ
203, Trương Minh Ký, Gia Định.

Thiền Tông Đời Lý

THIỀN TÔNG ĐỜI LÝ

NGUYỄN ĐĂNG THỤC

THIỀN VỚI Ý THỨC TAM GIÁO Ở TRẦN THÁI TÔNG

Ý thức Thiền là đồng nguyên của Tam giáo thực bắt đầu rõ rệt với Trần Thái Tông đầu nhà Trần thế kỷ XIII.

Mở đầu “Thiền tông chỉ nam tự”, tác giả viểt về căn bản hợp nhất Đạo và Đời, là cái ý thức giác ngộ coi như thực thể đại đồng siêu việt trên thời gian không gian, không lệ thuộc vào phương Nam hay phương Bắc mà tác giả gọi là Phật.

“Trẫm thiết vị Phật về Nam Bắc, quân khả tu cầu, tính hữu trí ngu đồng tư giác ngộ. Thị dĩ dụ quần mê chi phương tiện, minh sinh tử chi tiệp kinh giả, ngã Phật chi đại giáo dã. Nhậm thùy thế chi quyền hành, tác tương lai chi quĩ phạm giả, tiên Thánh chi trọng trách dã. Cố Lục tổ hữu ngôn văn: “Tiên đại thánh nhân dữ đại sư vô biệt, tắc tri ngã Phật chi giáo hựu giả tiên thánh nhân dĩ truyền ư thế dã”. Kim

trẫm yên khả bất dĩ tiên thánh chi nhiệm vi kỹ nhiệm, ngã Phật chi giáo vi kỷ giáo tai”?

(Thiền tông chỉ nam tự)

“Trẫm trộm bảo đạo Phật không có phân chia ra phương Nam phương Bắc, ở đâu cũng có thể tu tỉnh mà cầu được! Tính người có kẻ biết, kẻ ngu, nhưng cùng tư bẩm sự giác ngộ. Bởi thế nên để dạy quần chúng mê lầm cái phương tiện là con đường tắt để tỏ sáng lẽ sống chết, đấy là giáo lý chính của Đức Phật ta. Còn như nhiệm vụ đặt ra phép công bằng, vạch đường khuôn mẫu cho tương lai ấy là trọng trách của thánh Nho đi lên trước. Cho nên Lục tổ có nói: “Thánh Nho đi lên trước với các chư Phật không khác nhau biết rằng giáo lý của Phật ta lại phải mượn đường Thánh Nho đi lên trước để truyền vào cho đời. Nay Trẫm có thể không lấy nhiệm vụ của tiên thánh làm nhiệm vụ của mình. giáo lý của Phật ta làm giáo lý của mình hay sao?”.

Khác với Cứu Chỉ (1065) thời nhà Lý chê “Khổng Mặc thiên chấp vào “có”; Lão Trang thiên chấp vào “không” cả hai đều là cái học tục thế, không phải phép giải thoát”, để chuyên sùng bái Phật giáo. Ở đây Trần Thái Tông tìm hợp sáng cả hai khuynh hướng tục thế và giải thoát, coi như phương tiện cho cứu cánh giác ngộ. Giải thoát theo Trần Thái Tông chẳng phải giải từ chỗ này sang chỗ khác, trong núi không có Phật, Phật chỉ tồn tại nơi tâm, tâm yên lặng trong sáng mà biết ấy là có tên chân Phật”.

“Sơn bản vô Phật, duy tồn hồ tâm, tâm tịch nhi tri, thị danh chân Phật” (như đã dẫn trên).

Chính cái “tâm tịch nhi tri ấy là giác ngộ” vậy. Giác

ngộ là một trạng thái tâm lý đặc biệt do sự tập trung năng lực sinh lý tâm lý đi đến biến hóa khi chất mà thành tựu. Theo Chang Chen Chi (Trương Trinh Cơ) thì ngộ (hay Giác ngộ) là một thực nghiệm trực tiếp của sự thấy, khai mở, hay là thực hiện Tâm thể đầy đủ toàn diện. Cốt yếu của nó là sáng chiếu mà “không hư”, bình thản mà hoạt động, siêu nhiên mà nội tại, tự do mà bao hàm tất cả. Thực nghiệm Ngộ hay Giác ngộ là thuần nhất mà cũng là đa thù, thuần nhất vì chúng đồng nhất ờ bản tính, đa thù vì chúng khác nhau về trình độ sâu, sáng và đạt...

Ý nghĩa chữ Hán Ngộ — Ngộ có nghĩa là giác tỉnh về sự thật, hay là hiểu biết. Chữ này dùng trong truyền thống Thiền học ngụ ý những thực nghiệm nội tâm về tỉnh giác nhân lý Bát nhã (Prajna). Nó không giống với Samyaksam bodhi — chính đẳng giác là sự giác ngộ hoàn toàn và kết thúc về Phật tính. Phật giáo Thiền tông ở Trung hoa ít khi nói về Chính giác (Sam-bodhi) hay là nói về thực nghiệm thiền định của họ như là Giác (Bodhi.) Tuy Giác với Ngộ rất gần nhau, nhưng có sự khác nhau ở chỗ là Ngộ trỏ vào thực nghiệm thức tỉnh bất thình lình, còn Giác tỏ ra một sự thức tỉnh bền lâu và đầy đủ, ví như danh từ Đại giác là chỉ để áp dụng cho Đức Phật mà thôi, ít khi cho các Tổ Thiền tông.”

(The Practice of Zen — Chang Chen Chi

Horper Brothers— New York)

Vậy “Giác ngộ” là một trạng thái tâm lý sinh lý đặc biệt của Thiền định tam muội (Samadhi) nghĩa là của thực nghiệm tâm linh, như một đạo sĩ trứ danh Âu Mỹ hiện đại

đã mô tả thực nghiệm bản thân của mình về ý thức vũ trụ như sau :

“Sư phụ tôi sẽ vỗ vào ngực tôi, bên trên tim một chút. Thân thể tôi hình như tê liệt lại không cưỡng được, hơi thở trong phổi như là bị một tảng đá nam châm hút lấy; linh hồn và tinh thần bị kéo ra khỏi vị trí không gian của chúng khác gì một luồng sáng từ mỗi lỗ chân lông mà tuôn ra vậy. Tôi không còn cảm giác thấy thân thể tôi, mặc dù những năng khiếu càng sắc bén của tôi chưa từng bao giở như lúc ấy cho tôi một ý thức về sự sống phong phú nhường ấy. Cái “Tôi” của tôi không còn giam hãm nơi thân thể nữa mà bao hàm lấy những nguyên tử chung quanh. Thiên hạ trong các đường phố xa tít hình nhưêm đềm đi qua trong thể hữu tôi trở nên vô biên. Những rễ cây lớn nhỏ hiện ra cho tôi trong lòng đất sâu trở nên trong suốt và tôi theo dõi cuộc lưu thông của nhựa cây.

“Cảnh tượng chung quanh trải ra trước mắt tôi xa tít mù tắp. Nhãn giới tôi trở nên toàn nhất cho tôi bao quát tất cả vào nhất lãm. Đằng sau gáy tôi, tôi nhìn thấy những người lên xuống đường phố Rai Ghát và tôi thấy một con bò cái trắng thủng thẳng đến gần tôi. Nó đi tới cổng tùng lâm, nhập vào trong nhãn giới bình thường của tôi. Khi nó bước qua ngưỡng cổng, tôi còn phân biệt được rõ rệt thông suốt bức tường gạch.

“Trong cái nhãn giới toàn nhất nhất quán, những vật đối tượng rung động và lấp lánh như những hình chiếu bóng. Thân thể tôi, và Sư phụ, những cột ở trước sân, những đồ vật, sàn nhà, cây cối, và mặt trời mọc rung động càng ngày

càng mạnh đến tan hòa vào một đại dương độc nhất với làn sóng lân tinh; chẳng khác gì đường miếng tan vào nước người ta quấy. Ánh sáng hợp nhất bị cắt ra thành hình thể vật chất biểu lộ cái bí quyết của định luật nhân quả thiên nhiên qua những biến thể ấy.

Tâm hồn tôi bấy giờ tràn ngập một sự mê say vô tả như là những đợt sóng trong đại dương. Tôi hiểu rằng Tinh thần là lạc thú vô tả, và Thể tướng của Ngài do vô số tia kết lại. Trong bản thể sâu thẳm của tôi tỏa ra một hào quang lan rộng bao trùm thung lũng vối đồng bẳng, trải đất, mặt trời và tinh tú, hành tinh, vầng sao cho tới ngân hà cùng tột. Cả vũ trụ sáng chiếu dịu dàng như một đồ thị nhìn ban đêm đằng xa, đã tỏa khắp bản thể vô biên của tôi. Những biên giới rõ rệt tự mở dần đi ở điểm cực đoan của nhãn giới của tôi, nhưng tôi còn tri giác thấy xa hơn, một tia sáng phi chất, quân bình với sự rực rỡ không suy giảm. Một ánh sáng kém phần vi tế hợp nên hình ảnh tinh tú.

Tia sáng thần linh từ nguồn Vĩnh cửu phản chiếu ra, thêu dệt ngân hà thu về hàng ngàn hào quang rực rỡ vô tả. Tôi lại nhìn mãi mãi những tia sáng sáng tạo ngưng kết thành bầu tinh tú và thu lại thành những ngọn lửa sáng trong. Hàng ức triệu thế giới vận hành nhịp nhàng trong một vầng sáng trong toàn thể không trung chỉ còn là một bầu sáng ngời vô hạn.

Tôi đã biết rằng trung tâm Thiền định ở tại một vị trí trong Tâm tôi, nguồn gốc của trực giác. Bao nhiêu là quang diệu từ những tế bào của tôi mà phản chiếu ra, thâm nhập vào cơ cấu thâm trầm của vũ trụ! Cam lộ linh thiêng,

mật thơm bất tử tiết ra nguời tôi như là mỏ dầu. Chúa Lời,Lời sáng tạo, vang dậy trong vần A U M, ba động cơ của động cơ vũ trụ.

Chợt đâu tôi lại thở. Với nỗi thất vọng khó chịu, tôi nhận ra cái vô hạn mênh mang đã biến đi. Một lần nữa tôi lại thấy mình bị giam trong thân thể nhà tù, mà tinh thần chỉ có thể thích ứng cách bất đắc dĩ. Tôi đã bỏ mất quê hương vũ trụ để tự giam vào trong cái tiểu vũ trụ chật hẹp vậy.”

(Dịch ở Autobiographie d’ uu Yogi-Yogananda)

Trên đây là một thực nghiệm tâm linh của một đạo sĩ Ấn hiện thời do một khoa học gia Âu tây -giới thiệu. Đấy là một ấn chứng lại về cái trạng thái sinh lý tâm lý biến hóa của nhà tập thiền định mà Trần Thái Tông gọi là “giác ngộ” một tác dụng của cái ý thức đại đồng gọi là Phật.

Phật ấy gọi là Giác ngộ một trạng thái tâm lý đặc biệt không phải một hình tượng bèn ngoài, mà tất cả chúng sinh đều “tư bẩm” khác nhau ở chỗ minh hay vô minh. Ở đây Trần Thái Tông đã lấy trạng thái giác ngộ hay minh của tâm hay ý thức làm động nguyên cho hai đại truyền thống Á đông là Nho và Phật. Hành động chính trị và trí thức siêu hình, hai khuynh hướng ấy vốn là tác dụng tâm lý căn bản nhân loại thường mâu thuaanxxung đột nhau như là tình và lý ở thế giới biểu hiện vậy. Chừng nào còn ở trong hiện tượng tương đối thì còn xung đột làm cho con người đau khổ, lo lắng thậm chí như là chính nhà vua đang đêm phải bỏ cung điện để trốn vào núi tìm giải thoát. Nhưng giải thoát không thể thấy ở nơi này nơi khác bên ngoài mà chính phải tìm ở tại trong cái Tâm quân bình.

Đấy là đòi hỏi thiết yếu chính đáng về trực giác siêu hình ở chỗ nhất tâm mà giác ngộ vậy.

Bởi Tâm một khi nhất hay là thuần nhất, quân bình, chưa phân hóa hay là sắp phân hóa ra khuynh hướng khác nhau như tình với lý, còn tập trung cả vào một điểm thì càng sáng chiếu, “minh” đến cực độ. Do đấy mà cả ba đại truyền thống Á Đông đều lấy cái Nguồn sáng làm khởi điểm (làm sáng đức sáng) (Minh minh đức). Lão giáo cũng đặt lý tưởng “sáng” ở trên cái biết có đối tượng của lý trí (tri nhận giả trí, tự tri giả minh). Và Phật giáo thfi lấy tuệ là sáng làm trình độ cuối cùng đạt đạo. Giới, ĐỊnh, Tuệ. Tuệ chính là minh, là “Sáng’ thoát khỏi cảnh giới vô minh, mê vọng vậy. Bởi thế nên Trần Thái Tông mới tuyên bố cái triết lý “tam giáo đồng nguyên” của Ngài hết sức rõ rệt.

“Khởi thức Bồ đề giác tính, cá cá viên thành; Tranh trí Bát nhã thiện căn nhân nhân cụ túc. Mạc vấn đại ẩn tiểu ẩn, hưu biệt tại gia xuất gia. Bất câu tăng tục nhi chỉ yếu biện tâm, bản vô nam nữ nhi hà tu trước tướng? Vì minh nhân vọng phân tam giáo, liễu đắc để đồng ngộ nhất tâm.”

(Phổ khuyên phát Bồ đề tâm)

Nghĩa: “Biết chăng cái bản tính giác ngộ Bồ đề, mỗi người đều thành tựu tròn vẹn mà hay gốc thiện Bát nhã ai nấy đầy đủ. Chớ hỏi người nầy là ẩn sĩ lớn, ẩn sĩ nhỏ, đừng phân biệt kẻ xuất gia với kẻ tại gia. Chẳng nên câu chấp bề ngoài tăng với tục, chỉ cốt biện biệt cho rõ bản tâm mình, vốn không có phân chia ra tâm đàn ông hay tâm đàn

bà, thì làm sao còn nên chấp vào hình thức. Chưa sáng người ta lầm phân biệt có ba giáo lý khác nhau, đển khi hiểu thấu đến cùng cực thì cùng một Tâm giác ngộ.

Có đạt tới cái Tâm giác ngộ ấy thấy được cái chỗ đồng nguyên của ba giáo lý, đại diện cho ba phương diện cơ bản sinh tồn nhân loại: con người thiên nhiên, con người xã hội, con người tâm lý tức là: Thiên đạo, Nhân đạo và Tâm đạo vậy. Ba vấn đề cố lai của tư tưởng nhân loại tìm giải quyết, đối với tạo vật thiên nhiên ta tìm hiểu biết đến cùug, làm chủ thiên nhiên hay là để thiên nhiên dịch sử; đối với nhân quần, xã hội ta phải hay là nên như thế nào; và đối với chính ta, đâu là ta thật, có gì tồn tại sau khi thể xác biến đi hay là tất cả chỉ là một trào lưu biến ảo. Và từ cổ lai các bậc đại hiền triết đều giải quyết bằng cách phản tỉnh, quay về tự tìm hiểu mình, xem, chính mình là ai trước hết. Bởi thế nên Trần Thái Tông đẵ sớm tỉnh ngộ mà quay về giải quyết vấn đề xung đột tư tưởng ởtại nơi tâm lý bằng cách tuân theo một kỷ luật tâm lý biến hóa khi chất đến điểm quân bình, giác ngộ.

Về kỷ luật tâm lý và sinh lý của đạo học Đông phương nhà tâm lý học tối tân ngày nay ở Tây phương là Carl Jung đã xưng tụug như sau:

“Tất cả thực hành tôn giáo hay là biết triết học đều giả thiết có một kỷ luật tâm lý, nghĩa là một khoa vệ sinh tinh thần. Các phương pháp thuần vật lý của khoa “Đạo dẫn” (Yoga) cũng giả thiết một phép vệ sinh tâm lý cao hơn là môn thể thao và tập thở Ihỏng thường, chừng nào nó không phải chỉ máy móc và khoa học, mà còn là triết học nữa. Luyện tập thể thao, khoa Đạo dẫn (Yoga) điều hòa thân thể với tinh thần,

ví như trong sự luyện tập “Pranayama = điều tức”, điều ấy đã hiển nhiên, khí Prana là hơi thở, đồng thời cũng là động cơ vũ trụ.

Khi một cử chỉ cá nhân cũng là một sự kiện vũ trụ, hiệu quả do thân thể cảm thụ (cảm ứng thần kinh) hợp với xúc động của tinh thần (ý niệm đại đồng) và kết quả là một tổng hợp thể linh động mà một kỹ thuật khoa học đến mấy cũng không sao sản xuất ra được. Thực hành khoa Đạo dẫn (Yoga) nếu thiếu những quan niệm cơ bản của chính khoa Đạo dẫn (Yoga) thì không có thể tưởng tượng được và không có hiệu quả, vì khoa Đạo dẫn (Yoga) điều hòa vật lý với tinh thần thành một toàn thể đặc biệt hoàn bị.

Ở Đông phương mà những tư tưởng và thực hành ấy đã phát triển, và ở đấy, trải qua hàng ngàn năm, một truyền thống liên tục đã tạo nên những cơ bản tinh thần kiên cố tôi tin chắc rằng khoa Đạo dẫn (Yoga) là một phương pháp thích hợp để dung hòa thân thể với tinh thần thành một toàn thể kiên cố. Cái toàn thể này lại sinh ra một trạng thái tâm lý đem cho ý thức khả năng trực giác siêu hình vậy.”

(do Yogananda trích dẫn trong sách “Autobiographie d'un Yogi” Adyar-Paris).

Ở Trần Thái Tông, cái kỷ luật tâm lý nói trên chính là khoa thiền định hay là tọa thiền như Ngài đã viết:

Thích già Văn Phật nhập vu Tuyết sơn, đoan tọa lục niên, tước sào vu đính thượng, thảo xuyên vu bề thân tâm tự nhược.

“Tử Kỳ ẩn kỷ nhi tọa, hình như khô mộc, tâm tự tử hôi,

“Nhan Hồi tọa vọng, truy chi thể, chuyết thông minh, ly ngu trí, đồng ư đại đạo.

Thử cổ giả tam giáo Thánh hiền tăng dĩ tọa định nhi thành tựu giả.

(Tọa thiền luận)

Nghĩa: Đức Phật Thích Ca Mâu Ni vào núi tuyết sơn, ngồi ngay thẳng sáu năm, chim tước làm tổ trên đầu, cỏ mọc xuyên thủng đùi, thân tâm như một.

Tử Kỳ ngồi tựa ghế, hình như cành cây khô, tâm như than nguội.

Nhan Hoogi ngồi quên, buông chân tay, nhụt thông minh, đời cả ngu lẫn khôn, đồng nhất đạo lớn đại đồng.

Đấy là cổ xưa cả ba truyền thống giáo lý các bậc Thánh hiền từng đã lấy sự ngồi thiền để thành tựu vậy.

(còn tiếp)

NGUYỄN ĐĂNG THỤC

PHAMCONGTHIEN

NIKOS KAZANTAKIS PHAMHOANG

Tiềm Năng Của Ý Thức Thần Thoại

TIỀM NĂNG CỦA Ý THỨC THẦN THOẠI

LÊ TÔN NGHIÊM

(tiếp theo)

Ý nghĩa thứ nhất là Vũ trụ được coi như tổng số các sự vật hợp lại (la somme des estants). Trong vũ trụ này, mỗi sự vật được hình dung như những đối tượng mang những đặc tính giống hệt nhau, mà đặct ính căn bản là trương độ (resextensa) như Descartes nói. Nói khác, mỗi sự vật trong cá tính của nó đều có một chỗ đứng trong hệ thống những vị trí xuất hiện trong môi trường tri giác của con người,do đó, mỗi cái đều có tương quan với con người. Nhưng những tương quan ấy lại được quan niệm như “những điểm số không” đồng đều nhau, chỗ nào cũng giống hệt chỗ khác, như trên một không gian mặt phẳng. Rồi trong hệ thống những điểm số không ấy, ta có thể chọn một điểm số không ở bất cứ chỗ nào, nhưng phải chọn một điểm số không, mới thiết định được vị trí cho mọi sự vật khác trong tương quan với điểm số không cố định đã được chọn lựa.

Nói tóm, một quan niệm vũ trụ như vậy kỳ cùng căn cứ trên không gian trương độ của hình học. Đó chỉ là một quan niệm tổng cộng nhiều sự vật giống nhau thành một vũ trụ, như Fink gọi(conception additionnante du monde). Từ đó, tự nhiên, vũ trụ được hình dung như một cái khuôn hay một cái thau lớn chứa được vạn vật trong đó. (M. Heidegger: Vom Wessen des Grundes, Bd. Pháp, Questions I, trg 117). Hình ảnh này thường được gọi là hình ảnh vũ trụ vật lý hay hình học. Một khi tư tưởng căn nguyên bị sa đọa và tư tưởng biểu tượng, luận lý được đề cao thì hình ảnh vũ trụ này cũng được coi là duy nhất và tuyệt đối. Do đó, giá trị hữu thể của nó cũng được coi là giá trị thực tại tuyệt đối, nhưng thực sự đó chỉ là giá trị hữu thể của cái gì đồng tính theo luận lý thuộc từ mà thôi.

Tuy nhiên, đối với tư tưởng Tây phương, đây là hình ảnh vũ trụ quan trọng nhất và bất cứ quan niệm nào về vũ trụ đều phải lấy nó làm nền tảng (Ce qui fait 1’être essentiel du fondementou raison!)

Nhưng Kant là người đầu tiên đã đặt hình ảnh vũ trụ ấy thành nghi vấn. Thực vậy, thay vì chấp nhận vũ trụ như tổng số các sự vật hợp lại tức là một thế giới với những chiều kích vĩ đại và năng lượng hùng hậu nhất, Kant đã đề nghị một quan niệm vũ trụ phát xuất từ chủ tri. Tất cả phần 3 quyển Kiềm thảo lý tính thuần lý nhan đề là Biện chứng pháp tiên nghiệm của ông đã được dành cho việc trình bày ý niệm tiên nghiệm về vũ trụ. Theo đó, vũ trụ không còn được coi là một đối tượng hay tổng số các đối tượng hợp lại, vì luôn luôn chúng ta chỉ nhìn được vũ trụ trong một chân trời hạn hẹp, chứ không bao giờ nhỉn được toàn

diện. Toàn diện khách quan cho kinh nghiệm thường nghiệm và thực nghiệm cũng không thể có, mà toàn diện cho trí tưởng tượng vô giới hạn cũng không thể có, vì giả tỉ như ta có thể mở rộng giới hạn không gian hoạt động ta ra xa như những phi thuyền không gian tương lai hay có sống được kinh nghiệm thời gian của tất cả những con người đồng loại hiện tại hay của quá khứ và tương lai đi nữa, cũng không bao giờ ta có thể có được một toàn diện vũ trụ khách quan. Do đó, vũ trụ không phải một toàn diện sự vật khách quan hợp lại cũng không phải toàn diện ý thức của cả nhân loại hợp lại. Hai tỉ rưỡi con người trong thế giới cũng không sống gần vũ trụ hơn một cá nhân sống trong thế giới của họ.

Nói tóm, theo Kant, hình ảnh vũ trụ như một tổng số sự vật hợp lại không thể là đối tượng cho kinh nghiệm ngoại tại theo không gian và kinh nghiệm nội tại theo thời gian.

Tuy nhiên, số kiếp kỳ quái của thân phận con người chúng ta lại luôn luôn bị ám ảnh và dằn vặt bởi ý tưởng toàn diện về vạn vật. Từ thời khai nguyên tư tưởng, các triết gia trước Socrate cũng đã bắt đầu bị ám ảnh ngay bởi ý tưởng toàn diện ấy! Ra như ý tưởng “toàn diện” không bao giờ buông thả con người. Nó thẩm nhập trong xương tủy con người. Một phần nào tính cách chủ quan trong quan niệm vũ trụ của Kant đã phôi thai từ đó, khi con người triết gia tiên nghiệm cảm thấy bất lực trước toàn diện khách quan của thế giới ngoại tại, khi nhìn “vòm trời đầy sao” trên đầu mình.

Trước sức quyếh rũ của toàn diện vũ trụ này, ta có thể tự hỏi: đây có phải một thứ“tình cảm” chủ quan về vũ trụ

hay một khuyến khích “đạo đức”để đi tới Kiềm thảo lý tính thực tiễn? Eugen Fink trả lời ta: “Cảm nghĩ này không phải một thứ “tình cảm”, cũng không phải một thứ khuyến khích “đạo đức” ; mà là một sắc thái của tư tưởng, có lẽ phải nói đây mới là sắc thái đích thực của tư tưởng.” (Cette humeur n’ est ni “sentimentalité”, ni “édification”; c’ est une tonalité de la pensée, peut - être la tonalité de la pensée tout simplement.) (Le Jeu comme symbole du Monde, trg 25)

Thực ra, Kant vẫn chưa đi tới sắc thái tư tưởng mà Eugen Fink muốn nói ở đây, nhưng Kant cũng đã có công trong việc đặt hình ảnh vũ trụ vật lý thành nghi vấn, điều mà từ trước tới ông trong tư tưởng Tây phương chưa một ai đã dám làm. Theo đó, ông mới giải thích ý niệm vũ trụ như toàn diện kia chỉ có thể phát xuất do chủ tri không khác gì những trực giác không gian và thời gian trong Cảm tính luận tiên nghiệm. Nhưng ý niệm vũ trụ theo chủ tri ở đây có tính cách chủ quan không như một nguyên tắc kiến tạo (principe constitutif ) đối tượng tính cho sự vật phùhợp với những quy luật của trí năng, trái lại chủ quan ở đây lại có tính cách như một nguyên lý điều hành(idée resgulatrice), nghĩa là ý niệm vũ trụ không thể nào thực nghiệm được theo tiên nghiệm.

Trái lại, ý niệm vũ trụ như ý tưởng điều hành phải được giả thiết thì hệ thống phạm trù và các trực giác tiên thiên suy tư về các khoa toán học và vật lý học mới có tính

cách hợp lý, đúng như khả năng của những phán quyết tổng hợp tiên nghiệm được.

Nói tóm, ý niệm vũ trụ chỉ có thể có tính cách chủ quan, nghĩa là không thể đem ra thực nghiệm được nhưng lại cần thiết cho tất cả quá trình suy tư và thực nghiệm.

Nói khác, quan niệm vũ trụ có tính cách chủ quan của Kant đã được sáng nghĩ ra để chống đối quan niệm vũ trụ khách quan đi trước. Như thế đương nhiên phải quan niệm nó khác; hơn nữa, còn đối lập với quan niệm trên. Tuy nhiên, nếu xét cho kỳ cùng thì đây cũng chỉ là một lối trình bày khác hay đúng hơn là một trá hình của ý niệm vũ trụ vật lý nói trên. Có khác nhau chăng là một đàng suy tư vũ trụ theo hậu nghiệm, một đàng suy tư vũ trụ theo tiên nghiệm. Nhưng tiên nghiệm trên cùng một căn bản hậu nghiệm. Dođó không những ý niệm vũ trụ ở đây mà còn toàn cả triết học tiên nghiệm của Kant đã chỉ thích hợp cho những khoa học và toán học của vũ trụ tĩnh, tức là tinh thần khoa học của Newton, Laplace và hình học của Euclide mà thôi.

Chính vì vậy, giá trị hữu thể của vũ trụ này cũng chỉ là giá trị hữu thể của hình ảnh vũ trụ vật lý. Đó là lý do để Heidegger có thể phê bình Kant rằng: Kant vẫn còn quên lãng quan niệm vũ trụ theo tại-thế. (Xem Sein und Zeit, trg 321 và Vom Wesen des Grundes, Bd. Pháp. Questions I. trg 118-125).

Trong cùng đường hướng ấy, Fink cũng đã nhận định một cách tinh vi rằng: “lối đặt vấn đề (của Kant) lại có giá trị thiết yếu hơn “giải đáp” cho vấn đề.” (la position du

problème est plus essentielle que sa “solution”) (Le Jeu comme symbole du monde, trg 25).

Nói tóm, cả 2ý niệm về vũ trụ trên đây chỉ là “hình ảnh vũ trụ” (Weltbild) chưa nói lên được tương quan bản nhiên giữa vũ trụ và con người, vì cả 2 mối quan niệm tương quan ấy như tương quan giữa 2 sự vật. Do đó giá trị tính thể của “hiện-hữu-tại-thế” (in-der-Welt-sein) vẫn còn bị che dấu, trong đó có vũ trụ quan của thần thoại, vì giữa con người và vũ trụ chỉ có tương quan theo vũ trụ mà không có hình ảnh vũ trụ.

Vậy Vũ trụ quan là gì?

Định nghĩa Vũ trụ quan của K. Jaspers có thể coi như giải thích trực tiếp vũ trụ quau thần thoại ở đây. Ông viết: “Vũ trụ quan là một cái gì toàn diện và phổ quát (Etwas Ganzes und etwas Universales). Ví dụ trên bình diện tri thức, nó không có nghĩa là một kiến thức đặc biệt, mà lại là tri thức như một toàn diện (als eine Ganzheit), một hoàn vũ (als Kosmos). Nhưng vũ trụ quan lại không phải chỉ là một tri thức, trái lại nó còn đầu thai vào trong những lối thẩm định giá trị (in Wertungen), những cách thái sống (Lebensgestaltung), trong số mệnh (Schicksal) và trong trật tự những giá trị mà cuộc sống ta bị chi phối (in der erlebten Rangordnung der Werle). Một cách khác, mỗi khi nói tới vũ trụ quan, luôn luôn chúng ta nghĩ tới những “ý tưởng” (điều hành), nguyên lý tối hậu và toàn cục của con người, tức là một mặt cả những gì có tính cách chủ thể, như kinh nghiệm sống, năng lực, những khả tính nội tại, và mặt khác cả những gì thuộc khách quan như mô thức thực tại của vũ trụ.”

(Psychologie der Weltanschauungen, Springen, 1960, trg 1).

Một cách cụ thể, vũ trụ quan thần thoại cũng là vũ trụ quan của những giá trị con người gán cho, nghĩa là không hoàn toàn khách quan như vũ trụ vật lý hay chủ quan như vũ trụ theo “ý tưởng điều hành”.

Do đó, từ quan niệm “đối tượng” căn bản cho 2 hình ảnh vũ trụ nói trên, ý thức thần thoại đã gán cho một giá trị hữu thể khác nhau. Mircea Eliade nhận định: “Đối tượng xuất hiện như dự trữ một sức mạnh ngoại lai, tách biệt nó với vị trí của nó và đem lại cho nó ý nghĩa và giá trị: sức mạnh ấy có thể ngự trị trong bản thể hay trong hình thức của nó.” (l’ objet apqaraît comme un réceptacle d’une force étrangère qui le différencie de son milieu et lui confère sens et valeur) (Le mythe de l’éternel retour, trang 17).

Đối với tâm trạng của người “sơ khai’, tất cả những sự vật, những đối tượng của vũ trụ ngoại tại, tự chúng không có một giá trị nội tại, biệt lập: một hòn đá không phải là một đối tượng vô hồn, vật chất bất động, mà là một hòn đá linh thánh, vì hình thức của nó biểu lộ một tượng trưng nào đó. Theo những tin tưởng của các dân tộc Mésopotamie, con sông Tigre là mô phỏng của linh tượng (Archétype) là vì sao Anumȋt, hay con sóng Euphrate là mô phỏng của vì sao Hirondelle. Trong chuyện “sáng thế” của Ba tư theo tục truyền zervanite: “mỗi hiện tượng xảy ra dưới đất hoặc là trừu tượng, hoặc là cụ thể, đều có một tương đương với những gì ở trên trời, là những gì siêu việt, vô hình hay với một “lý tưởng” theo nghĩa của Platon. Mỗi sự vật, mỗi ý niệm đều thể hiện dưới hai khía cạnh: một là mênôk, hai là gêtik. Nếu có một thế giới hữu hình thì cũng có một thế

giới mênôk vô hình.” (H.S. Nyberg: Questions de cosmogonie, II, pp. 35-36)

Mỗi sự vật, mỗi hiện tượng thiên nhiên đều hàm chứa một giá trị hữu thể đặc biệt, huyền bí chứ không phải giá trị hình học, vật lý. Hơn nữa, những đô thị, những đền thờ ở dưới trần này thảy đều mang hình ảnh của những gì ở một thế giới khác: các đô thị cũng có mộl linh tượng, tất cả mọi đô thị của Babylonies đều có những chòm sao làm linh tượng: Sippar có sao Cancer, Ninive có sao Grande Ourse, Assur có sao Arcturus v.v... Các đền thờ — nơi tế tự đặc biệt — cũng có những mô hình trên trời: trên núi Sinaĩ, Jéhovah trình bày cho Moïse “hình thức” đền thờ ông phải thiết lập để thờ Ngài: “Ngươi sẽ thiết lập đền thờ với tất cả những đồ vật trong đó, y hệt theo mô hình mà ta sẽ chỉ vẽ cho ngươi.” (Exode, XXV, 8-9)

Hơn nữa, mỗi dân tộc còn công nhận một thắng cảnh đặc biệt nào của mình làm “Trung tâm của hoàn vũ” (Axis Mundi) ví dụ dân Ấn độ coi núi Meru là trung tâm vũ trụ. Dân Palestine thờ núi Thabor (có nghĩa là tatbâr = rốn (nombril) omphalos, hay thờ núi Golgotha v.v... (Eric Bunrows: The Labyrinth)

Vì là trung tâm của hoàn vũ, mỗi đền thờ, mỗi đô thị, mỗi thắng cảnh mới luôn luôn được coi là nơi gặp gỡ của 3 địa hạt là Thiên, Địa, Âm phủ.

(Mircea Eliade: Le mythe de l’ éternel retour, những trang 17, 21, 23-35).

Đó là mấy ví dụ về vũ trụ quan thần thoại.

Về Nhân sinh quan thần thoại cũng vậy, ý thức “sơ khai” cũng không chân nhận rằng: những hành vi hay biến cố xảy ra trong cuộc đời con người có giá trị tự nội, biệt lập, theo kiểu những phản ứng trong một bộ máy hay một cơ thể. Do đó ý nghĩa của những hành vi ấy không phải ở sự kiện vật lý suông của chúng mà là ở sự lập lại một hành vi nguyên thủy, một mô phạm thần thoại tức hành vi của những đấng thiêng liêng xưa kia đã hành động như vậy ví dụviệcănuống, dinh dưỡng không phải là tác độngthuầntúysinh lý, mà là sự tham dự với sự sống thần linh (communion), rồi những cuộc lễ hôn phối hay những lễ cuồng ẩm (orgies), cày ruộng đều rập mẫu những hành vi của các thần, của tổ tiên hay của các vị anh hùng: sự hôn phối của loài người là rập mẫu lại sự hôn phối giữa Thần và Người (hiérogamie) nhất là giữa Thiên và Địa. Trong kinh Atharva (Veda XIV, 2, 71), người chồng và ngườivợ được coi làThiênvà Địa:rồitrong các kinh khác (Atharva Veda, XIV, 1) mỗicửchỉcủahôn lễ đều được bảo đảm bởi một mô phạm của nguyên thủy: “Cũng như thần Agni đã nắm bàn tay mặt của trái đất, thì tôi cũng nắm tay nàng như vậy v.v...” Hôn phối của người tín hữu được tượng trưng bằng sự giao hôn giữa Christ và Giáo hội.

Nói tóm, nhân sinh quan thần thoại mang những ý nghĩa và giá trị hữu thể khác biệt hẳn những nghiên cứu nhân thể học thực nghiệm và suy lý. Trong viễn tượng ấy, con người theo ý niệm sinh vật và con người theo ý niệm suy lý của chủ tri hay Ngã tiên nghiệm không thể chấp nhận một cách dễ dàng được.

Đứng trước một kho tàng thần thoại phức tạp như vậy

người ta đã nêu ra không biết bao nhiêu là giải thích khác nhau về ý nghĩa thần thoại. Lý do là vì, tuy rất khác nhau, nhưng những hình ảnh thần thoại kia vẫn để lộ những tư tưởng sơ đẳng giống nhautừ dân tộc này đến dân tộc khác. Hơn nữa, hình như tất cả đều phát xuất từ cùng một khả năng tinh thần nào đó.Một thắc mắc như vậy tất nhiên phải nảy ra trong đầu óc các nhà nghiên cứu.

Từ đó họ mới đi tìm những giả thuyết để giải thích và mở đường cho một triết lý về thần thoại.

(còn tiếp)

LÊ TÔN NGHIÊM

Dành hết Tình Yêu cho Người trong
thơ tình của một thi sỹ việt nam trên đất mỹ
thơ PHƯƠNG TẤN
người-trẻ-việt-nam tái bản
liên lạc nơi 220/150/17
trương minh giảng Saigon.

Tinh Thần Đạo Học Ấn Độ

TINH THẦN ĐẠO HỌC ẤN ĐỘ

NGUYỄN ĐĂNG THỤC

THUYẾT MAYA: TẠI SAO VÔ CỰC ĐI VÀO HỮU CỰC.

(tiếp theo và hết)

Một mỹ dụ rất phổ thông trong triết học Phật giáo cũng như Bà la môn giáo về vấn đề tri thức về thực tại là:

“Cái thừng lầm ra con rắn!”

Ví thử trong lúc tranh tối tranh sáng, anh đang đi chơi ở vùng quê, anh thấy một khúc thừng nằm ở đất và anh tưởng là một con rắn. Con rắn ấy không phải thực là một con rắn, nó chỉ là ảo ảnh của cái thừng ở trong mắt anh đó thôi. Nhưng nó cũng có một thực tại tương đối ở thế giới hiện tượng và ứng dụng thực tế. Anh cho là thật có một cách chủ quan, nó có thể làm cho lùi sợ kinh hoảng kêu cứu, tim anh đập mạnh, và nếu anh có bệnh đau tim thì anh có thể chết được, vì nhìn khúc thừng tưởng là con rắn. Nhưng con rắn ấy vẫn chỉ là cái thừng vô tri