Kinh Tiểu Bộ 9

Chương XXI. Phẩm Tám Mươi Bài Kệ 534. Chuyện Đại Thiên Nga

534. CHUYỆN ĐẠI THIÊN NGA

(Tiền thân Mahàhamsa)

Kìa đám hồng nga cất cánh bay...,

Chuyện này bậc Đạo Sư kể trong lúc trú tại Trúc Lâm, về việc Trưởng lão Ànanda hy sinh tính mạng.

Phần duyên khởi cũng giống hệt như chuyện đã có nhưng vào dịp này, trong lúc bậc Đạo Sư kể chuyện quá khứ, đã tường thuật cổ tích sau đây.

Ngày xưa ở thành Ba-la-nại, một vị quốc vương mệnh danh Samyama có vị chánh hậu tên là Khemà (Thái Hòa). Thời ấy, Bồ-tát cùng đám tùy tùng chín mươi ngàn thiên nga trú trên đỉnh núi Cittakùta.

Một ngày kia vào lúc tảng sáng, hoàng hậu Khemà thấy chiêm bao: một bầy thiên nga màu vàng ánh đến đậu trên ngai vua và thuyết Pháp với giọng ngọt ngào.

Trong khi hoàng hậu đang lắng tai nghe và tán thán mà chưa được trọn bài thuyết giảng, thì bình minh đã đến, bầy thiên nga liền chấm dứt Pháp thoại và bay qua cửa sổ mở rộng Hoàng hậu vội vàng thức dậy kêu to:

- Bắt lấy chúng, bắt lấy bầy thiên nga trước khi chúng thoát thân.

Và trong lúc vừa dang rộng cánh tay, bà tỉnh dậy. Nghe lời bà, đám cung nữ thưa:

- Tâu lệnh bà, bầy thiên nga ở đâu?

Và chúng cười khúc khích.

Lúc ấy, hoàng hậu biết đó chỉ là giấc mơ, và nghĩ thầm: "Ta không thể thấy một vật không có thật: chắc chắn có loài kim nga trên đời này, song nếu ta tâu đức vua: "Thiếp mong muốn nghe loài kim nga thuyết Pháp" , ngài sẽ bảo: "Ta chưa từng thấy giống kim nga nào cả, làm gì có chuyện chim kim nga thuyết Pháp". Và ngài sẽ không quan tâm đến vấn đề đó. Song nếu ta tâu: "Thần thiếp có niềm ao ước ấy trong lúc mang thai", ngài sẽ cho tìm chúng mọi cách và thế là ta được thỏa tâm nguyện".

Vì vậy, vừa giả bệnh, vừa dặn dò các cung nữ xong, bà đi nằm. Khi vua đã ngự lên ngai mà không thấy bà đến yết kiến như thường lệ, liền hỏi hoàng hậu Khemà ở

đâu và khi nghe bà bị bệnh, vua đến thăm bà, vừa ngồi một bên giường bà, vừa vuốt lưng và hỏi thăm bệnh tình của bà. Bà đáp:

- Tâu Chúa thượng, thần thiếp chẳng bệnh gì cả, song thiếp chợt có những mềm ao ước của một thai phụ.

- Này ái khanh, cứ nói đi, ái khanh muốn gì, trẫm sẽ tìm được cho ái khanh ngay.

- Tâu Chúa thượng, thiếp ao ước nghe chim kim nga thuyết Pháp trong lúc chim ấy ngự trên ngai vàng, có chiếc lọng che trên đầu, và thiếp mong dâng lên chim ấy nhiều tràng hoa thơm cùng các lễ vật khác để tỏ lòng cung kính tán thán của thiếp. Nếu thiếp đạt được điều này thì quý biết bao, nếu không, thiếp chẳng muốn sống nữa.

Vua liền an ủi bà và bảo:

- Nếu có vật ấy trên thế giới này thì ái khanh sẽ được toại nguyện, chớ lo buồn.

Rồi ra khỏi cung thất của hoàng hậu, vua tham vấn các vị đại thần và phán:

- Này các khanh, hãy lưu ý: hoàng hậu Khemà bảo: "Nếu thiếp nghe được chim kim nga thuyết Pháp thì thiếp sẽ sống, nếu không, thiếp sẽ chết". Vậy hãy cho trẫm biết, có loài chim kim nga nào chăng?

Triều thần đáp:

- Tâu Chúa thượng, chúng thần chưa từng nghe hoặc thấy loài ấy.

- Thế ai biết được chuyện này?

- Tâu Chúa thượng, các Bà-la-môn.

Vua liền triệu tập các Bà-la-môn đến và hỏi:

- Có chuyện nào như việc loài chim kim nga thuyết Pháp chăng?

- Tâu Đại vương, có. Theo truyền thuyết của chúng thần, các loài cá, cua, rùa, nai, công và thiên nga đều có sắc vàng ánh. Trong số ấy, người ta bảo dòng giống Thiên nga Dhatarattha rất tinh khôn thông thái. Cộng thêm loài người nữa là bảy loài sinh vật có màu vàng ròng.

Vua vô cùng hoan hỷ, hỏi:

- Vậy loài hồng nga thông thái này cư ngụ ở đâu?

- Tâu Đại vương, chúng thần không biết.

- Thế thì ai biết chứ?

- Bọn bẫy chim - Họ đáp.

Vua liền tập hợp tất cả dân bẫy chim từ khắp nước về, và hỏi họ:

- Này các hiền hữu, các chim kim nga thuộc dòng giống Dhatarattha cư trú ở đâu?

Một người bẫy chim đáp:

- Tâu Đại vương, theo truyền thuyết từ đời nọ sang đời kia, người ta bảo chúng cư trú trong dãy Tuyết Sơn, trên đỉnh Cittakùta.

- Vậy khanh có biết làm cách nào bắt được chúng chăng?

- Tâu Đại vương, thần không biết.

Vua liền triệu tập các Bà-la-môn thông thái, sau khi cho họ biết có loài chim kim nga trên đỉnh Cittakùta, vua hỏi họ có cách nào để bẫy chúng chăng. Họ đáp:

- Tâu Đại vương, cần gì chúng thần phải bắt chim? Chúng thần sẽ bày mưu kế đưa chim về gần kinh thành và bắt chúng.

- Mưu kế gì vậy?

- Tâu Đại vương, về phía bắc kinh thành, xin Đại vương ra lệnh đào một cái hồ rộng ba dặm, một địa điểm thật an toàn, chứa đầy nước, trồng đủ loại ngũ cốc cùng năm loại hoa sen phủ mặt hồ. Rồi giao hồ cho một người bẫy chim thiện xảo chăm sóc, không cho

phép ai đến gần hồ, và phân công nhiều người canh giữ bốn góc, rao truyền cho dân chúng biết đây là hồ bảo tồn chim muông. Khi nghe vậy, mọi loài chim sẽ đến đó. Sau đó các chim kim nga này nghe bọn chúng bảo nhau hồ này thật an toàn, tức nhiên sẽ đến thăm hồ và Đại vương sẽ bảo lấy thòng lọng bẫy chúng.

Vua nghe vậy, liền bảo đào hồ như họ miêu tả ở vùng họ nói, rồi triệu một người bẫy chim thiện xảo đến, ban cho gã một ngàn đồng tiền và phán:

- Từ nay ngươi hãy bỏ nghề cũ, trẫm sẽ cấp dưỡng vợ con gia đình ngươi. Cẩn thận canh giữ hồ bình an này và buộc mọi người phải tránh xa hồ, truyền rao khắp bốn phương rằng đây là hồ bảo tồn chim muông, hễ có loài chim nào lai vãng nơi đây đều là của trẫm, và khi loài chim kim nga đến, ngươi sẽ được vinh hoa phú quý.

Cùng với những lời khích lệ này, vua giao gã chăm nom hồ bảo tồn. Từ ngày ấy, gã bẫy chim làm đúng như vua truyền canh giữ nơi ấy và do gã bảo vệ hồ bơi được bình an, sẽ dần dần được mệnh danh là người bẫy chim Khemà (Bình An).

Từ đấy, mọi loài chim đến đậu nơi ấy, và vì chúng truyền tin cho nhau rằng hồ này bình an ổn định, nên nhiều loài thiên nga bay đến. Trước hết là loài thiên

nga màu cỏ xanh, rồi nhờ chứng loan báo, kế đó là loài hoàng nga, và theo cách này giống thiên nga đỏ tía, thiên nga trắng và thiên nga Paka lần lượt đến.

Khi chúng đến, Khemà trình vua như vầy:

- Tâu Đại vương, năm loài thiên nga đã đến, và chúng vẫn đang tiếp tục ăn uống hồ này. Giờ đây thiên nga Paka đã đến, chỉ vài ngày nữa là loài kim nga sẽ đến. Xin Đại vương chớ lo âu nữa.

Vua nghe vậy liền truyền đánh trống lệnh công bố khắp kinh thành rằng không ai được phép đến nơi kia, bất cứ kẻ nào bất tuân sẽ chịu hình phạt chặt tay chân và tịch thu gia sản, nên từ đó không ai dám đến đó nữa.

Bấy giờ, thiên nga Paka cư trú không xa đỉnh Cittakùta trong Kim Động. Loài chim này có sức mạnh phi thường và cũng giống như thiên nga dòng họ Dhatarattha, màu sắc thân của chúng rất đặc sắc, còn con gái của Thiên nga vương Paka lại có màu vàng ánh. Vì thế vua cha nghĩ rằng nàng xứng đôi với Thiên nga vương Dhatarattha và gả nàng cho vua chim kia. Nàng rất được vua chim sủng ái, nhờ vậy hai dòng họ thiên nga này trở nên thân thiết nhau.

Một hôm bầy thiên nga hầu cận Bồ-tát hỏi thiên nga Paka:

- Các bạn tìm thức ăn ở đâu bây giờ?

- Chúng tôi đang kiếm ăn gần Ba-la-nại, trong một vùng nước an toàn, nhưng còn các bạn bay tận đâu?

- Đến nơi như vầy, như vầy - Chúng đáp.

- Sao các bạn không đến hồ bảo tồn chim muông? Đó là một cái hồ tuyệt đẹp, đủ các loài chim, được năm loại sen bao phủ, rất nhiều loại ngũ cốc và quả cây, cùng nhiều đàn ong đủ loại bay lượn vo ve. Tại bốn phía đều có người canh giữ công bố hồ được vĩnh viễn tránh khỏi hiểm nguy. Không ai được phép đến gần, lại càng không có việc hại nhau đâu.

Theo cách này, chúng cứ ca tụng hồ bình an mãi. Khi nghe chuyện thiên nga Paka nói, chúng trình với Sumukha (Sư-mục-kha).

- Bầy chim kia bảo chúng thần ở gần Ba-la-nại có một hồ bình an như vầy, dòng họ Paka vẫn thường đi ăn tại đó. Xin tướng công tâu với Đại vương Dhatarattha và nếu ngài cho phép chúng thần, thì chúng thần cũng sẽ kiếm mồi tại đó.

Sumukha trình với chúa chim, ngài suy nghĩ: "Loài người quả thật đầy mưu thần chước quỷ. Chắc chắn phải có lý do gì đây. Từ xưa tới nay không hề có

hồ như vậy. Chắc hẳn bây giờ hồ đã được xây để bắt chúng ta". Ngài liền bảo Sumukha:

- Khanh đừng tán thành việc đi đến hồ kia. Hồ này chẳng được họ xây bằng thiện ý đâu; mà nó được xây để bắt chúng ta đó. Chắc chắn loài người đầy ác tâm và mưu mô xảo quyệt. Hãy ở lại chỗ các khanh thường kiếm mồi.

Lần thứ hai bầy kim nga thưa với tướng Sumukha rằng chúng rất nóng lòng đi đến hồ Bình An và vị ấy lại trình nguyện vọng của chúng lên chúa chim. Bậc Đại Sĩ suy nghĩ: "Không nên để quyến thuộc ta bất mãn vì ta. Vậy chúng ta cùng đến đó".

Vì vậy được chín mươi ngàn thiên nga hộ tống, ngài bay đến đó và gặm chồi non, vui đùa theo cung cách loài thiên nga xong rồi bay về núi Cittakùta.

Sau khi bầy chim đã ăn uống và giã từ, gã bẫy chim Khemaka đi trình vua Ba-la-nại việc chim đã đến. Vua vô cùng hoan hỷ phán:

- Này hiền hữu Khemaka, hãy gắng bắt lấy một hai thiên nga, rồi ta sẽ ban thưởng vinh hoa phú quý cho khanh.

Cùng với các lời này, vua ban bổng lộc cho gã và bảo gã ra về.

Khi trở lại hồ, người bẫy chim ngồi giấu mình

trong cái thùng rỗng và ngắm các hoạt động của bầy thiên nga. Các vị Bồ-tát quả thật đã thoát ly tham dục. Vì thế bậc Đại Sĩ bắt đầu từ nơi đã hạ cánh xuống, bước đi ăn lúa một cách chừng mực từ tốn. Còn các chim kia đều bay nhảy kiếm mồi khắp nơi. Do vậy, người bẫy chim suy nghĩ: "Thiên nga này đã thoát ly tham dục: đây chính là con chim ta phải bắt lấy".

Ngày hôm sau trước khi bầy thiên nga hạ cánh xuống hồ, gã đến một nơi gần đó giấu mình trong cái thùng rỗng, ngồi yên tại đó nhìn qua khe hở của thùng. Lúc ấy bậc Đại Sĩ được chín mươi ngàn Thiên nga hộ tống đáp xuống nơi ngài đã đến hôm trước, và đậu ngay tại chỗ ăn hôm qua, tiếp tục gặm lúa.

Người bẫy chim nhìn qua khe hở của thùng, chú ý ngay vẻ đẹp phi thường của chim này, và suy nghĩ: "Chim này lớn bằng cỗ xe, lông vàng ánh và cổ lại có ba khoang đỏ. Ba khoang này chạy từ cổ xuống dọc theo phần giữa bụng, trong khi ba khoang khác chạy xuống nổi rõ trên lưng, toàn thân tỏa sáng như một khối vàng ròng treo trên sợi dây làm bằng chỉ đỏ. Đây chắc hẳn là chim chúa và chính là con chim ta quyết bắt lấy".

Còn chúa Thiên nga, sau khi ăn lúa trên đồng ruộng xong, lại vui đùa trong vũng nước và sau đó được đàn chim hộ tống trở về núi Cittakùta. Suốt sáu

ngày liền, ngài kiếm mồi theo kiểu ấy.

Vào ngày thứ bảy, Khemakha kết một sợi dây lớn bằng lông ngựa đen và buộc dây thòng lọng trên cây sào, rồi vì biết chúa Thiên nga sẽ đáp xuống ngày mai vào chỗ cũ, gã đặt cây sào có buộc cái bẫy ở trên vào trong vũng nước.

Hôm sau, chúa Thiên nga hạ cánh xuống liền bị mắc chân vào bẫy, nó kẹp chặt chân chim như sợi dây sắt siết mạnh. Chim chúa muốn phá bẫy nên kéo lê nó đi và lấy hết sức đạp mạnh vào bẫy. Trước tiên chỗ da vàng ánh bị bầm dập, kế đó thịt màu đỏ thắm bị rách, rồi gân đứt lìa, cuối cùng đáng lẽ chân chim đã bị gãy, song nghĩ rằng thân thể tàn tật không xứng đáng với một chúa chim, nên chim không chống cự nữa. Trong khi các chỗ đau bắt đầu nhức nhối, chim suy nghĩ: "Nếu ta thốt tiếng kêu cứu quyến thuộc ta sẽ hoảng hốt và dù chưa ăn no đủ, chúng cũng sẽ chạy trốn, thì e còn đói lòng, chúng sẽ rơi xuống nước".

Vì thế cố chịu đựng nỗi đau, chim đứng yên trong gọng kìm của chiếc bẫy, giả vờ ăn lúa. Nhưng khi đàn chim đã no nê rồi, và đang chơi đùa theo kiểu cách thiên nga, chim chúa liền thốt tiếng kêu bị nạn.

Bầy thiên nga nghe vậy bay bổng lên đi mất, như

đã được tả trước đây. Tướng quân Sumukha cũng xem xét mọi việc như đã kể, rồi bay đi tìm quanh quẩn mà không thấy bậc Đại Sĩ trong ba đàn thiên nga lớn kia, liền suy nghĩ: "Chắc hẳn đây là một chuyện khủng khiếp đã xảy ra với đức vua" và vị ấy liền quay về nói:

- Tâu Chúa thượng, xin đừng sợ, thần sẽ giải cứu Chúa thượng dù phải hy sinh tánh mạng của thần.

Rồi vừa đáp xuống vũng bùn, chim ấy an ủi vỗ về bậc Đại Sĩ. Bậc Đại Sĩ suy nghĩ: "Chín mươi ngàn thiên nga đã bỏ ta bay đi mất, chỉ còn chim này một mình trở lại đây. Ta không biết khi người bẫy chim đến, Sumukha cũng sẽ bỏ ta mà bay đi không". Rồi để thử lòng chim kia, ngài dựa mình đầy máu vào chiếc sào buộc cái bẫy, và ngâm ba vần kệ:

1. Kìa đám hồng nga cất cánh bay,

Cả bầy hốt hoảng hãi kinh đầy,

Đi ngay, Sư-mục-kha vàng ánh,

Khanh muốn gì chăng ở chốn này?

2. Họ hàng ta đã bỏ rơi ta,

Bọn chúng đều cao chạy vút xa,

Đào tẩu ngay, không hề nghĩ ngợi,

Sao khanh đơn độc ở đây mà?

3. Thiên nga cao thượng, hãy bay về,

Tù tội làm sao có bạn bè?

Lúc được tự do, Sư-mục hỡi,

Bay đi, đừng bỏ dịp may kề!

Nghe vậy, Sumukha nghĩ thầm: "Thiên nga vương này không biết bản tính ta; ngài tưởng ta chỉ là thứ bạn nói lời xu nịnh. Ta sẽ tỏ cho ngài thấy ta yêu quý ngài biết bao", rồi chim ấy ngâm bốn vần kệ:

4. Không, thần sẽ chẳng bỏ Nga vương,

Khi đến gần tai họa thảm thương,

Song ở lại đây, thần đã quyết

Bên ngài, dù sống chết không màng.

5. Không, thần sẽ bỏ Nga vương,

Khi đến gần tai họa thảm thương,

Chẳng dự vào hành vi hạ liệt

Với bầy chim nọ, chẳng theo gương.

6. Thần đồng tâm hiệp ý cùng ngài,

Đồng bạn vui chơi thuở thiếu thời,

Giữa đám quần thần, tâu Chúa thượng,

Nổi danh là thủ lãnh hùng oai.

7. Khi về với quyến thuộc thân bằng

Thần biết làm sao để nói năng,

Ví thử bỏ ngài cho số phận,

Vô tình bay bổng thật nhanh chân?

Không, thà chịu chết hơn là sống

Khi phải đóng vai hạ liệt thần.

Khi Sumukha đã ngâm bốn vần kệ như giọng sư tử rống, bậc Đại Sĩ lên tiếng nêu rõ đức độ của bạn:

8. Bản tính khanh, Sư-mục Tướng quân,

Vẫn thường an trú lý Như chân,

Không bao giờ bỏ rơi vua chúa,

Thân hữu, hãy tìm cách thoát thân.

9. Khi ta nhìn thấy mặt Hiền khanh,

Trong trí ta không khỏi hãi kinh,

Dù cảnh ngộ buồn, khanh cũng sẽ

Tìm đường giải cứu bạn thân mình.

Trong lúc đôi chim đang đàm luận như vậy, người bẫy chim đứng trên bờ hồ thấy bầy thiên nga bay rẽ ra thành ba đàn và không biết việc này có ý nghĩa gì, gã chợt nhìn đến nơi gã đã đặt bẫy và thấy Bồ-tát dựa mình vào cây gậy có cột thòng lọng. Vô

cùng mừng rỡ, gã buộc thắt lưng lại cầm gậy vội vàng đến gần và đứng trước đôi chim, như ngọn lửa ở đầu chiếc vòng, đầu gã vươn cao trên đôi chim và gót chân chôn chặt dưới bùn.

Bậc Đạo Sư ngâm kệ làm sáng rõ vấn đề:

10. Đôi chim cao thượng đã trao nhau

Tư tưởng như vầy thật quý cao,

Hãy ngắm kẻ săn chim táo bạo

Tay cầm chiếc gậy, bước chân mau.

11. Thấy gã đến gần, Sư-mục-kha

Đứng lên ngay trước chúa Thiên nga,

Hiên ngang khích lệ quân vương ấy

Đầy nỗi lo trong bước sẩy sa.

12. "Nga vương cao quý, chớ kinh hoàng,

Kinh hãi chẳng là cách Đại vương,

Với lẽ công bằng, thần nỗ lực

Khẩn cầu với lý luận khôn ngoan

Bằng hành động hết lòng can đảm

Lần nữa Chúa công được thoát nàn.

Sumuakha an ủi bậc Đại Sĩ như vầy, rồi vừa đi

đến bên người bẫy chim, vừa dùng tiếng người thật êm dịu hỏi:

- Này Hiền hữu, danh tánh của bạn là gì?

Y đáp:

- Này Chúa loài kim nga, ta có tên là Khemaka.

Sumukha đáp:

- Này Hiền hữu, đừng tưởng rằng chỉ một thiên nga tầm thường đã bị bắt vào bẫy lông ngựa của hiền hữu: đó chính là Chúa công Dhatarattha, lãnh tụ của chín mươi ngàn thiên nga đang bị mắc bẫy. Ngài thật là hiền trí, đức hạnh, và đang sẵn sàng hòa giải. Ta sẽ làm bất cứ việc gì mà ngài phải làm cho hiền hữu. Ta cũng có sắc vàng ánh và ta muốn hy sinh thân mạng mình vì ngài. Nếu hiền hữu muốn nhổ lông ngài, xin hãy nhổ lông ta; hoặc nếu hiền hữu muốn làm việc gì khác với da, thịt, gân, xương ngài, xin cứ lấy ra từ thân ta. Hơn nữa, giả sử hiền hữu muốn luyện ngài thành chim thuần, xin hãy luyện ta, bán ta lúc còn sống; hoặc nếu muốn kiếm tiền, xin hãy bán ta, chứ đừng giết ngài, vì ngài là bậc đầy đủ trí tuệ và đức hạnh như thế. Nếu hiền hữu muốn giết ngài, hiền hữu sẽ chẳng bao giờ thoát khỏi địa ngục hoặc đọa xứ khổ cảnh tương tự.

Sau khi đe dọa kẻ bẫy chim bằng nỗi kinh hoàng địa ngục, khiến y phải nghe lời khuyến dụ êm tai của

mình, Sumukha lại đến gần đứng cạnh Bồ-tát, và an ủi ngài.

Gã bẫy chim nghe lời ấy, suy nghĩ: "Chỉ là một con chim như thế, nó lại có thể làm được những gì loài người không thể làm được. Vì loài người không chung thủy trong tình bằng hữu. Ôi đấy thật là một chim thần, đầy trí tuệ và biện tài". Toàn thân gã rung động với nỗi hoan lạc kỳ diệu, tóc gã dựng đứng vì kinh ngạc, gã làm rơi chiếc gậy và chấp hai tay lên trước trán, như người kính lễ mặt trời, gã đứng đó tuyên dương công hạnh của Sumukha.

Bậc Đạo Sư ngâm kệ làm sáng tỏ vấn đề:

13. Người săn chim nọ đã nghe lời

Chim ấy nói ra với biện tài,

Tóc dựng đứng lên, tay chấp lại,

Tôn sùng kính lễ trước chim trời.

14. Chưa được nghe hay thấy trước giờ

Chim dùng tiếng nói của người ta,

Và bằng giọng lưỡi chim tuyên thuyết

Chân lý tối cao quả thật là.

15. Với ngươi; chim có họ hàng gì,

Khi cả đàn cùng chạy trốn đi,

Dù được tự do, ngươi ở lại

Bên chim bị bắt một mình kia?

Khi nghe người bẫy chim độc ác hỏi câu này, Sumukha suy nghĩ: "Kẻ ấy đã động lòng, ta muốn bày tỏ cho y thấy đức tính của ta để y hồi tâm thêm nữa" . Và chim ngâm kệ:

16. Hỡi cừu nhân của đám thiên nga,

Ngài chúa công, ta đại tướng mà,

Ta chẳng bỏ ngài cho số phận,

Bình an đào thoát một mình ta.

17. Đừng để Thiên nga chúa đại hùng

Nơi đây phải chết thật đơn thân,

Bên ngài, hạnh phúc ta tìm thấy,

Ta được ngài như đáng chúa công.

Khi nghe lời thuyết giáo dịu dàng về cách nhận lãnh trách nhiệm của chim kia, người bẫy chim tràn ngập hân hoan và lông tóc dựng đứng vì kinh ngạc, suy nghĩ: "Giả sử ta giết Thiên nga chúa đầy đủ đạo hạnh và mọi đức tính này, ta sẽ chẳng bao giờ thoát khỏi bốn khổ hình. Vậy cứ để vua Ba-la-nại muốn làm gì ta cũng mặc, ta sẽ trao chim mắc bẫy này như quà biếu không cho Sumukha và thả chim đi".

Gã liền ngâm kệ:

18. Ngươi kính Điểu vương, cao quý thay,

Vì ngươi vẫn sống với chim này,

Hãy bay về chốn ngươi chung sống,

Ta thả tự do hiền chúa ngay.

Nói vậy xong, người bẫy chim đầy thiện ý đến gần bậc Đại Sĩ uốn cây sào xuống, đặt chim chúa trên bùn, và lại nhấc sào ra khỏi thòng lọng. Sau đó gã kéo chim ra khỏi hồ, vừa đặt chim trên đám cỏ Kusa non, gã vừa nhẹ tay tháo chiếc bẫy đã kẹp chân chim. Lòng gã rạt rào tình thân mến bậc Đại Sĩ , và với từ tâm, gã lấy nước rửa sạch máu rồi chùi đi chùi lại nhiều lần.

Nhờ uy lực của từ tâm ấy, gân dính liền gân, thịt liền thịt, da liền da, chân chim lại lành như trước, chẳng còn gì khác với chân kia, và Bồ-tát ngồi đó hân hoan thư thái như xưa.

Sumukha thấy chim chúa hạnh phúc dường nào nhờ hành động của mình, nên vô cùng hoan hỷ nghĩ thầm: "Người này đã đem lại lợi ích cho ta, nhưng ta chưa làm gì cho y cả. Nếu y bắt ta cho các triều thần và giao ta cho họ, y sẽ được một số tiền lớn, và nếu y bắt ta cho chính y, y sẽ bán ra rồi thu lợi lớn. Ta muốn hỏi y đôi điều". Như vậy do lòng mong ước làm ích lợi cho gã, chim ngâm kệ hỏi:

19. Nếu vì mục đích của riêng tây,

Ông đã bắt ta, đặt bẫy này,

Ta được tự do ông trả lại,

Lòng không lo lắng, nghĩ suy đầy.

20. Song bằng không, quả thật to gan,

Người bẫy chim tha mạng điểu vương

Mà chẳng vì ân vua phép nước,

Hiển nhiên trộm cướp chẳng gì hơn.

Người bẫy chim nghe vậy bảo:

- Ta không bắt chim cho ta đâu, ta được vua Samyama ở Ba-la-nại sai làm.

Rồi gã kể cho chim nghe toàn thể câu chuyện, từ lúc đầu hoàng hậu nằm mộng cho đến khi vua nghe có loài thiên nga đến, và phán: "Này hiền hữu Khemaka, hãy cố bắt một hai thiên nga, rồi trẫm sẽ ban đại phú quý cho khanh", và cấp lương thực cho gã lên đường.

Khi nghe vậy, Sumukha suy nghĩ: "Người bẫy chim này không kể gì đến kế sinh nhai của riêng mình, khi thả chúng ta ra là gây khó khăn cho y, song nếu từ đây, ta trở về Cittakùta, thì trí tuệ siêu phàm của điểu vương Dhatarattha cũng như hành động vì tình bằng hữu của ta đều không được biểu lộ, người bẫy chim

cũng sẽ không hưởng đại phú quý, nhà vua cũng không được an trú vào Ngũ giới và ước nguyện của hoàng hậu cũng không thành tựu". Vì thế, chim ấy đáp:

- Này hiền hữu, nếu quả thật như vậy, thì ông không thể để cho chúng ta đi. Hãy đưa chúng ta đến yết kiến vua và ngài sẽ đối xử với chúng ta tùy thích.

Chim ấy lại ngâm vần kệ làm sáng tỏ vấn đề:

21. Ông là tôi tớ của quân vương,

Ý nguyện ngài, ông phải vẹn toàn,

Tùy thích vua Sa-mya định đoạt

Với ta, đối xử hợp tâm can.

Nghe vầy, người bẫy chim nói:

- Thưa các ngài, các vị không nên mong ước diện kiến đức vua. Vua chúa quả thật là những người vô cùng nguy hiểm. Họ sẽ luyện các vị thành chim thuần thuần tính hoặc giết đi.

Sumukha liền đáp:

- Này hiền hữu bẫy chim, đừng bận lòng vì chúng ta. Nhờ thuyết Pháp, ta đã khiến cho một người độc ác như ông phát khởi từ tâm. Vậy sao ta không làm việc này với vua? Vua chúa đủ trí tuệ để hiểu lời

chân thiện. Hãy mau đưa ta đến yết kiến vua. Ông đừng đem chúng ta đi như đôi chim mắc bẫy, mà hãy đặt ta vào chiếc lồng hoa và đưa đi như vậy. Hãy làm chiếc lồng lớn phủ sen trắng cho điểu vương Dhatarattha và lồng nhỏ hơn phủ sen đỏ cho ta, đặt ngài phía trước, ta phía sau, hơi thấp hơn một chút, rồi khẩn cấp đưa ta đi yết kiến vua.

Khi nghe lời Sumukha, người bẫy chim suy nghĩ: "Sumukha đến yết kiến đức vua chắc hẳn mong ta được đại vinh hiển". Lòng vô cùng hoan hỷ, gã làm đôi lồng bằng các cành liễu mềm phủ hoa sen, xong liền lên đường cùng với đôi chim theo cách miêu tả.

Bậc Đạo Sư ngâm kệ để làm sáng tỏ vấn đề:

22. Người săn chim nắm cả hai tay

Trong lúc được nghe nói thế này,

Liền đặt vào lồng đôi ngỗng đỏ

Sắc da vàng ánh đẹp như vầy.

23. Bộ lông ngời sáng, chúa Thiên nga

Càng đẹp mắt trông, với Mục-kha,

Yên ổn trong lồng người đặt bẫy

Cầm lên cùng với ngỗng đi ra.

Ngay khi người bẫy chim lên đường cùng với đôi ngỗng, chim chúa Dhatarattha chợt nhớ đến vương hậu của mình là công chúa của Thiên nga vương Paka, do lòng tham ái chi phối, chim chúa than thở như vầy với Sumukha.

Bậc Đạo Sư ngâm kệ làm sáng tỏ vấn đề:

24. Nga vương vừa mới được mang ra,

Liền nói như vầy vời Mục-kha:

"Vương hậu diễm kiều đầy quý tướng

Bây giờ đang khổ não vì ta.

Nếu nàng nghe nói rằng ta chết,

Ta sợ đời nàng cũng phải sa.

25. Như cò hương khóc bạn tình lang,

Đơn độc bên bờ vắng đại dương,

Rực rỡ, Su-he (1) da óng ả

Sẽ còn thương tiếc mãi quân vương.

(1) Suhemà: tên hoàng hậu Thiên nga

Nghe vầy, Sumukha suy nghĩ: "Thiên nga này, dù luôn sẵn sàng khuyến giáo kẻ khác, lại bị tham dục chi phối, tất cả chỉ vì chim mái, nên cứ lảm nhảm như nước đang sôi sùng sục, hoặc chẳng khác tiếng bầy chim từ bến bờ vụt lên rồi sà xuống mổ lúa trên

ruộng! Hay ta phải cố dùng trí tuệ nêu rõ cho ngài thấy những thói xấu của nữ giới và làm ngài tỉnh táo lại chăng?", và chim này ngâm kệ:

26. Thiên nga vĩ đại, trí vô song,

Lãnh đạo anh minh của giống dòng,

Sao phải ưu phiền vì nữ giới,

Tỏ bày bao nhược điểm trong lòng.

27. Như gió mang đi đủ thứ mùi

Dù là thơm ngát hoặc tanh hôi,

Tham lam như trẻ thành mù quáng

Ăn thức còn tươi hoặc chín rồi.

28. Không xét suy chân chánh việc làm

Mê mờ, ngài chẳng thấy trên đàng

Việc gì cần tránh, gì làm được,

Trong lúc sa cơ, gặp hiểm nàn.

29. Hóa dại, ngài ca tụng má hồng

Có đầy vẻ diễm lệ say lòng;

Tầm thường, tuy vậy, là đa số,

Chẳng khác trà đình của túy ông.

30. Ưu phiền, bệnh tật với tai ương,

Như xích xiềng, gông, cực bạo tàn,

Ảo ảnh, dối gian và cạm bẫy

Tử thần cất kín tận tâm can.

Nữ nhân đều thế, ai tin chúng

Hạ liệt quả là nhất thế gian!

Lúc ấy chúa chim Dhatarattha đang say mê nữ giới, liền bảo:

- Hiền hữu không biết các đức tính của phái nữ, nhưng các bậc hiền trí biết rõ, nữ giới không đáng bị chỉ trích đâu.

Rồi ngài giải thích qua các vần kệ:

31. Bậc trí nhìn chân lý rõ rành,

Còn ai khiển trách, dám phê bình?

Nữ nhân sinh ở trong trần thế

Để hưởng đặc quyền với đại danh.

32. Nhi nữ sinh ra để cợt đùa,

Tình yêu lạc thú được ban cho,

Hạt mầm nảy nở trong nhi nữ,

Nguồn gốc đời ta được hộ phò,

Từ đó nam nhân bừng nhịp thở,

Khó lòng khinh thị đám quần thoa.

33. Riêng khanh, Sư-mục, có tinh thông

Cung cách dung nghi đám má hồng,

Xúc động hãi kinh, khanh có thấy

Trí này sáng suốt muộn màng không?

34. Khi một nam nhân gặp bất an,

Giữa tai biến, chịu đựng can cường,

Trong cơn khủng hoảng bao hiền trí

Cố sức cho ta được thoát nàn.

35. Quân vương muốn gặp bậc anh hùng

Để có người khuyên nhủ hộ phòng

Chống nỗi kinh hoàng do nghịch cảnh,

Giải bày thích đáng, cứu nguy vong.

36. Ta mong đầu bếp của hoàng gia

Đừng nướng thân ta đã xác xơ,

Như trái cây tre thường giết mẹ

Bộ lông vàng cũng giết đời ta.

37. Tự do, khanh chẳng muốn bay đi,

Tự nguyện giam cầm để cứu nguy,

Giờ phút hiểm nghèo, đừng nói nữa,

Hãy hoàn thành sứ mạng nam nhi.

Bằng cách tán tụng nữ giới, bậc Đại Sĩ đã làm cho Sumukha phải im lặng, nhưng khi thấy vị ấy buồn bực biết bao, giờ đây ngài muốn hòa giải với bạn, liền ngâm kệ này:

38. Gắng sức làm sao thật đúng thời,

Với công bằng biện hộ như lời,

Anh hùng hành động, xin hiền hữu

Đem lại cho ta cả cuộc đời.

Lúc ấy Sumukha suy nghĩ: "Ngài hết sức kinh hãi vì sợ chết; ngài không biết uy lực của ta. Sau khi yết kiến vua Ba-la-nại và đàm đạo đôi điều với vua, ta sẽ biết cách hành động. Lúc này ta muốn an ủi đại vương của ta", và vị ấy ngâm vần kệ:

39. Nga vương cao quý, chờ kinh hoàng,

Kinh hãi chẳng là cách Đại vương,

Với lẽ công bằng, thần nỗ lực

Khẩn cầu với lý luận khôn ngoan,

Bằng hành động hết lòng can đảm

Lần nữa chúa công được thoát nàn.

Trong lúc hai vị đang nói chuyện với nhau bằng tiếng chim như vậy, người bẫy chim chẳng hiểu lời nào chim nói cả, cứ mang đôi chim trên đôi gánh đi vào thành

Ba-la-nại, gã được một đám đông theo sau vì tràn đầy thích thú kinh ngạc trước cảnh kỳ dị kia, họ đưa hai tay lên trời với dáng điệu nguyện cầu. Khi đến hoàng môn, người bẫy chim nhờ trình vua về việc gã đến chầu.

Bậc Đạo Sư ngâm kệ làm sáng tỏ vấn đề:

40. Người săn chim đến cổng hoàng gia,

Tiến lại gần cùng gánh nặng kia,

"Trình tấu Đại vương, thần yết kiến,

Thưa rằng đây chính hiệu hồng nga".

Người canh cổng đi vào trình y đã đến. Vua vô cùng hoan hỷ, phán:

- Cho phép y vào chầu tức thì.

Rồi được một đám triều thần vây quanh, vua ngự lên ngai vàng có lọng trắng che trên đầu, thấy Khemaka bước lên bệ với gánh nặng trên vai, vừa khi nhìn đôi Thiên nga sắc vàng óng ả, vua phán:

- Ước nguyện của ta đã thành tựu.

Rồi vua truyền lệnh cho quần thần làm mọi việc xứng đáng đền đáp lại người bẫy chim.

Bậc Đạo Sư ngâm kệ làm sáng tỏ vấn đề:

41. Nhìn thấy đôi chim dáng Thánh thần,

Tràn đầy quý tướng đẹp vô ngần,

Vua Sa-mya ấy liền lên tiếng

Cùng với lời trao đám cận thần:

42. "Ban gã săn chim thức uống ăn,

Loại mềm, y phục đẹp oai hùng,

Vàng ròng cả khối màu hồng đỏ

Ban thật nhiều như dạ ước mong".

Lòng vô cùng hân hoan, vua muốn bày tỏ nỗi thích thú của mình liền phán:

- Hãy đi trang điểm cho người bẫy chim rồi đưa y đến đây.

Thế là đám triều thần đưa gã ra khỏi cung, truyền tỉa râu tóc gã, sau khi y đã tắm rửa, xoa đầu thơm và mặc y phục lộng lẫy, họ đưa y vào yết kiến vua. Lúc đó vua ban cho y hai thôn làng hưởng lợi tức hàng năm một trăm ngàn đồng tiền, một cỗ xe do bầy ngựa thuần chủng kéo, một ngôi nhà rộng rãi đầy đủ tiện nghi cùng đại phú quý vinh hiển.

Khi nhận được đại danh vọng như vậy, người

bẫy chim tâu trình để giải thích những việc y đã làm:

- Tâu Đại vương, thần không dâng Đại vương loại thiên nga bình thường đâu; đây chính là chúa tể của cả đàn chín mươi ngàn thiên nga, mệnh danh Dhatarattha và đây là đại tướng Sumukha.

Sau đó, vua hỏi:

- Này hiền hữu, làm sao khanh bắt được đôi chim ấy?

Bậc Đạo Sư ngâm kệ giải thích vấn đề:

43. Đại vương nhìn thấy kẻ đi săn,

Đẹp ý hân hoan, mới phán rằng:

"Hồ ấy, Khe-ma, đàn ngỗng đến

Hàng ngàn con để kiếm đồ ăn.

44. Giữa cả đàn chim một giống dòng,

Làm sao khanh cố sức thi công

Chọn ra chim chúa này kiều diễm,

Và bắt Thiên nga vẫn sống chăng?"

Người săn chim đáp lời vua:

45. Bảy ngày ròng rã, dạ âu lo

Thần đã hoài công đánh dấu hồ,

Tìm vết Thiên nga này tuyệt đẹp,

Ẩn mình trong một cái lu to.

46. Hôm nay thần thấy bãi chim ăn

Mà chính Thiên nga đã đến gần;

Lập tức chỗ kia thần đặt bẫy,

Thiên nga phút chốc bị sa chân.

Khi nghe vậy, vua suy nghĩ: "Kẻ này lúc đứng ở cổng chỉ kể chuyện chim chúa Dhatarattha bay đến, và bây giờ y cũng chỉ nói về chim này thôi. Thế việc này có ý nghĩa gì?". Và vua ngâm vần kệ:

47. Thợ săn trình chỉ một chim thôi,

Nhưng trẫm thấy đầy đủ cả đôi,

Nhầm lẫn gì chăng, khanh đến tặng

Trẫm đây thêm một chú chim trời?

Lúc ấy người bẫy chim đáp:

- Tâu Đại vương, không có gì thay đổi trong ý định của thần, và thần cũng không muốn dâng Thiên nga thứ hai này cho ai cả. Hơn nữa, thần chỉ bắt được một con trong bầy thôi.

Rồi y nói tiếp để giải thích:

48. Thiên nga có những sọc vàng hồng

Tất cả đều vòng xuống dưới thân,

Đã bị bắt vào trong chiếc bẫy,

Thần dâng đây đúng lệnh Minh quân.

49. Chim tuyệt đẹp này được tự do

Vẫn ngồi bên cạnh bạn sa cơ,

Dùng lời lẽ thế nhân êm dịu

Cố sức làm cho bạn khỏi lo.

Theo cách này y tuyên dương đức hạnh của Sumukha:

- Ngay khi biết Thiên nga Dhatarattha bị bắt, chim ấy ở lại an ủi bạn và khi thần đến gần, nó liền bay đến gặp thần, đứng giữa không gian vừa đàm luận vui vẻ với thần bằng tiếng người, vừa nói rõ mọi đức hạnh của chim Dhatarattha. Và sau khi đã làm cho lòng thần dịu lại như vậy, nó liền đến đứng trước bạn mình lần nữa. Tâu Đại vương, khi nghe tài hùng biện của Sumukha, thần đã được cảm hóa và thả chim Dhatarattha. Do vậy, việc thả chim Dhatarattha khỏi bẫy và việc thần đến đây với đôi ngỗng này đều nhờ công Sumukha cả.

Khi nghe vậy, vua nóng lòng nghe Sumukha thuyết giáo, và trong khi người bẫy chim vẫn đang cung kính đảnh lễ vua, thì mặt trời vừa lặn, đèn đuốc được thắp sáng, một đám tướng lãnh và nhiều người

khác tụ họp lại. Hoàng hậu Khemà được đoàn nữ nhạc hộ tống đến ngự bên phải vua; ngay lúc ấy vua muốn thuyết phục Sumukha cất tiếng nói, liền ngâm kệ:

50. Sao ngươi im tiếng, hỡi Thiên nga,

Ta đoán phải chăng bởi sợ ta,

Đến trước quân vương, ngươi diện kiến,

Mà sao chẳng thốt một lời ra?

Nghe vậy, Sumukha đáp để chứng tỏ mình không sợ gì cả:

51. Ta chẳng sợ gì, tấu Đại vương,

Khi trao lời giữa chốn triều đường,

Nếu cơ hội tốt nào đi đến,

Ta quyết sẽ không tránh luận bàn.

Nghe vậy, vua mong ước làm chim ấy nói nhiều hơn, liền ngâm kệ chê bai vị tướng chim:

52. Chẳng bầy xạ thủ mặc quân bào,

Chẳng mão, chẳng da bảo hộ nào,

Không có tùy tùng người hoặc ngựa,

Cũng không xa, pháo để theo hầu.

53. Chẳng thấy vàng đâu, chẳng thị thành,

Chẳng lâu đài tráng lệ quang vinh,

Tháp canh không có, phòng xâm phạm

Với lũy hào bao bọc bản doanh

Do tướng Mục-kha xây dựng vậy,

Không gì đáng sợ ở bên mình.

Khi vua dùng cách này hỏi chim tại sao không kinh hãi, Sumukha liền đáp kệ:

54. Chẳng ai bảo vệ, hoặc quân canh,

Chẳng muốn kim ngân hoặc thị thành,

Giữa chốn không gian, ta kiếm lối

Vân du khắp cả cõi trời xanh.

55. Nếu ngài an trú lý Như chân,

Ta ước mong tuyến thuyết, Đại vương,

Bài học giúp cho ngài lợi lạc,

Bằng lời tinh tế lại khôn ngoan.

56. Song nếu Đại vương chỉ dối gian,

Một người tâm tính thật tồi tàn,

Lời người đặt bẫy này hùng biện

Chẳng ích gì cầu khẩn Đại vương.

Nghe vậy, vua liền đáp:

- Tại sao ngươi dám bảo trẫm lừa dối tồi tàn?

Thế trẫm đã làm gì chăng?

Sumukha liền đáp:

- Vậy Đại vương hãy nghe đây.

Và chim nói như sau:

57. Nghe lời các vị Bà-la-môn,

Ngài dựng hồ lạc lẫy lừng,

Và đã truyền rao khắp thập hướng:

An toàn đây chỗ của chim muông.

58. Trong chốn hồ này thật tịnh thanh,

Các dòng nước phẳng lặng, trong xanh,

Chim muông thấy thức ăn phong phú

Sống cuộc đời an ổn trọn lành.

59. Nghe tiếng đồn này vọng thật xa,

Chúng ta thăm cảnh đẹp hoàng gia,

Than ôi! Mắc bẫy, ta tìm thấy

Lời hứa Quân vương hóa phỉnh phờ.

60. Song lời dối trá khéo bao che

Hành động tham lam tội lỗi kia

Chẳng tái sinh thiên, người thế tục,

Thẳng đường địa ngục sẽ đưa về.

Như vậy ngay giữa đám triều thần, chim đã làm vua phải hổ thẹn. Sau đó vua phán:

- Này Sumukha, trẫm không bắt ngươi để giết và ăn thịt đâu; song nghe tiếng ngươi thông tuệ biết bao, nên trẫm muốn tận tai nghe ngươi hùng biện đấy thôi.

Rồi vua ngâm kệ làm sáng tỏ vấn đề:

61. Mục-kha, trẫm chẳng phạm sai lầm,

Trẫm chẳng bắt chim bởi dục tâm,

Đây chính nguyên nhân gây việc ấy:

Danh ngươi thông tuệ, trí cao thâm.

62. "Nơi đây chắc hẳn chúng nêu ra

Chân thật, những lời ích lợi ta",

Nên kẻ bẫy chim, ta hạ lệnh,

Đem ngươi về đó, hỡi Thiên nga.

Nghe thế , Sumukha đáp:

- Tâu Đại vương, ngài đã hành động sai lầm.

Và chim ngâm các vần kệ sau:

63. Ta chẳng thể tuyên thuyết thật chân,

Khi ta kinh hãi chết kề gần,

Cũng không hít thở hơi từ giã

Hấp hối phút giây của tử thần.

64. Ai muốn lấy chim để bẫy mồi,

Săn mồi bằng thú dữ tìm tòi,

Pháp sư đánh bẫy bằng bài giảng,

Kẻ ấy không sao khỏi đọa rồi.

65. Ai buông lời lẽ thật cao sang,

Dự định hành vi hạ liệt tràn,

Thì ở đời này, đời kế nữa,

Sa từ hạnh phúc đều đau buồn.

66. Đừng say sưa quá phút vinh quang,

Cũng chớ khổ đau lúc hiểm nàn,

Hãy sửa lỗi lầm thành tốt đẹp,

Hết lòng phấn đấu trước tai ương.

67. Bậc trí đến khi cuối cuộc đời,

Đã nhìn thấy đích tử thần rồi,

Sống trên trần đúng đường chân chánh,

Theo hướng đi lên đến cõi trời.

68. Nghe những lời này, giữ chánh chân,

Mau mau giải phóng, hỡi Minh quân,

Dha-ta-ra ấy là chim chúa

Tuyệt thế Thiên nga giữa cả đàn.

Nghe vậy, vua phán:

69. Mau hãy đi tìm nước rửa chân,

Đem vào đây cả chiếc kim đôn,

Hãy nhìn trẫm thả từ lồng ấy

Tối thượng Thiên nga ở cõi trần.

70. Cùng bậc anh hùng đại tướng quân,

Thật là tài giỏi lại tinh thông,

Dầu khi hoạn nạn hay vinh hiển

Đều dạy thiết thân với chúa công.

71. Bậc chân chánh ấy xứng uy danh

Theo bước chúa công suốt lộ trình,

Vì đã sẵn sàng trang bị đủ

Với vua chia xẻ tử cùng sinh.

Nghe lời vua phán, quan hầu đem bảo tọa đến mời đôi chim. Hai vị đậu ở đó rửa chân với nước hoa và xoa dầu thơm đã được lọc cả trăm lần.

Bậc Đạo Sư ngâm kệ giải thích vấn đề:

72. Chim chúa ngự trên một chiếc ngai,

Tám chân ngời chói, đặc vàng thoi

Bên ngoài có lụa Kà-si phủ,

Quang cảnh này trông thật tuyệt vời.

73. Sư-mục ngồi bên cạnh Điểu vương,

Tướng công trung tín lại can cường,

Ở trên bảo tọa trùm da hổ,

Tất cả đều nguyên cả khối vàng.

74. Nhiều chúa Kà-si đựng chén vàng

Chọn đầy thực phẩm đủ cao lương,

Mang vào mời cặp Thiên nga ấy

Tặng vật cúng dâng của Đại vương.

Khi thực phẩm được đem thiết đãi hai vị như thế, vua Kàsi muốn đích thân đón tiếp hai vị, liền tự tay lấy chén vàng mời khách, hai vị thưởng thức mật ong, gạo rang và uống rượu đường. Sau đó Bậc Đại Sĩ nhận thấy cung cách vua thiết đãi thật ân cần như vậy liền đàm đạo thân mật với vua.

Bậc Đạo Sư ngâm kệ làm sáng tỏ vấn đề:

75. Nghĩ thầm? "Lễ vật thật cao sang

Chúa tể Kà-si đã cúng dường,

Thông hiểu triều nghi nên ngỗng chúa

Như vầy cất tiếng hỏi quân vương.

Thiên nga:

76. "Đại vương, ngọc thể có khang an,

Vạn sự Đại vương thảy vẹn toàn,

Quý quốc hẳn là đang thịnh vượng,

Được ngài cai trị thật công bằng?"

Quân vương:

77. Nga vương, trẫm vẫn được khang an,

Vạn sự trẫm đây được vẹn toàn,

Bổn quốc hiện giờ rất thịnh vượng,

Hưởng nền cai trị thật công bằng.

Thiên nga:

78. Ngài có triều thần thật chánh chân,

Biết khuyên nhủ chúa, chẳng sai lầm,

Nếu cần, họ sẵn sàng liều chết

Vì chánh nghĩa và danh chúa công?

Quân vương:

79. Trẫm có triều thần thật chánh chân,

Biết khuyên nhủ trẫm, chẳng sai lầm,

Nếu cần, họ sẵn sàng liều chết

Vì chánh nghĩa và danh quả nhân.

Thiên nga:

80. Phải chăng hoàng hậu cũng chung dòng,

Lời lẽ ôn nhu, biết phục tòng,

Diễm lệ, nhiều con, danh tiếng tốt,

Vâng chìêu mọi Thánh ý Minh quân?

Quân vương.

81. Trẫm nay có chánh hậu chung dòng,

Lời lẽ ôn nhu, biết phục tòng,

Diễm lệ, nhiều con, danh tiếng tốt,

Vâng chiều mọi ý trẫm cầu mong.

Thiên nga:

82. Và nay quốc độ lạc an chăng,

Thoát được bao đàn áp bạo tàn,

Chẳng chịu độc tài, chuyên chế trị,

Hưởng nền cai trị thật công bằng?

Quân vương:

83. Ngày nay vương quốc trẫm bình an

Thoát được bao đàn áp bạo tàn,

Chẳng chịu độc tài, chuyên chế trị,

Hưởng nền cai trị thật công bằng.

Thiên nga:

84. Có xua ác đảng khỏi giang san

Đưa các thiện nhân đến vẻ vang,

Ngài có tránh xa điều chánh trực,

Hoặc theo đường lối bọn tà gian?

Quân vương:

85. Trẫm xua ác đảng khỏi giang san,

Đưa các thiện nhân đến vẻ vang,

Trẫm quyết tránh xa bao ác hạnh,

Và theo đường lối bậc hiền lương.

Thiên nga:

86. Đại vương có thấy quãng đời mình

Đã vụt trôi qua thật quá nhanh,

Hãy mãi say sưa vì vọng tưởng

Nhìn thấy đời sau chẳng hãi kinh?

Quân vương:

87. Thiên nga, trẫm thấy quãng đời mình

Đã vụt trôi qua thật quá nhanh,

Nên vẫn hành trì Mười giới hạnh

Chẳng hề kinh hãi cõi lai sinh.

88. Bố thí, ăn năn, trí chánh chân,

Ôn nhu, hiền dịu, chuộng bình an,

Từ bi, nhẫn nhục, đầy thân ái,

Đạo đức không ô nhiễm bụi trần.

89. Những điều đức hạnh tận tâm can

Vững chắc vươn lên, thấy rõ ràng,

Từ đó nảy sinh nguồn hạnh phúc,

Hân hoan cho trẫm quý muôn vàn.

90. Song dù Sư-mục chẳng hề hay

Tội ác trẫm đâu có phạm này,

Vẫn cứ vô tình tuôn xối xả

Những lời thô lỗ, giọng nồng cay.

91. Ta chẳng biết chi các việc này,

Chim kia đổ trách nhiệm lầm đây,

Nói năng thô lỗ. Nên ta nghĩ:

Trí tuệ yếu non đã hiển bày.

Khi nghe vậy, Sumukha suy nghĩ: "Vị vua đức hạnh này đang phẫn nộ vì ta đã khiển trách ngài.

Rồi ta sẽ xin ngài tha thứ’’. Rồi chim ấy ngâm kệ:

92. Thần đã lỗi lầm với Đại vương,

Nói năng bừa bãi thật điên cuồng,

Song khi chim chúa này lâm nạn,

Lòng của hạ thần tựa nát tan.

93. Như đất chứa đầy mọi chúng sinh,

Như người cha đối với con mình,

Đại vương, xin rộng lòng tha thứ

Lỗi chúng thần đây phạm đã đành.

Lúc ấy, vua liền nâng chim lên, ôm vào lòng và đặt chim trên một kim đôn, vua chấp nhận lời thú nhận lỗi lầm kia và phán:

94. Trẫm cám ơn Sư-mục tướng quân,

Khanh không hề dấu tính chơn thuần,

Khanh làm nhụt chí ta cương quyết

Trẫm thấy khanh cương trực, thật chân.

Cùng với những lời này, vua hết sức hoan hỷ về bài thuyết Pháp của Bậc Đại Sĩ và lời lẽ cương trực của Sumukha, liền suy nghĩ: "Khi ta hoan hỷ, ta phải hành động để bày tỏ mềm hoan hỷ của ta".

Rồi muốn nhường cảnh vinh hiển của mình cho

đôi chim, vua phán:

95. Những gì châu báu với kim, ngân,

Bảo vật, ngọc trai, hoặc ngọc hồng

Ở tại Kà-si thành của trẫm,

Trữ trong kho báu chốn hoàng cung.

96. Đồng, sắt, vỏ sò, với ngọc trai,

Bảo châu vô số, đám ngà voi

Gỗ chiên-đàn quý màu vàng ánh,

Y phục cao sang, da hổ, nai,

Tất cả kho tàng, quyền trị nước,

Trẫm xin ban tặng hết cho ngài.

Cùng với những lời trên, vua làm vinh dự đôi chim bằng chiếc lọng trắng vào trao vương quốc cho đôi chim.

Sau đó Bậc Đại Sĩ ngâm kệ đàm đạo với vua:

97. Ngài muốn làm vinh dự chúng thần,

Xin hãy vui lòng, tấu Đại quân,

Làm Đạo sư cho thần học hỏi

Mười điều vương pháp để an dân.

98. Rồi nếu chúng thần được Đại vương

Chuẩn phê đồng ý, lạc an tràn,

Chúng thần xin phép ngài từ biệt,

Và trở về thăm viếng họ hàng.

Vua cho phép đôi chim ra đi, và trong khi Bồ-tát còn đang thuyết Pháp, mặt trời đã mọc.

Bậc Đạo Sư ngâm kệ giải thích vấn đề:

99. Kà-si chúa tể, suốt đêm thâu,

Chìm đắm trong tư tưởng thật sâu,

Sau đó vua bằng lòng chấp thuận

Theo lời vương điểu ấy yêu cầu.

Khi đã được vua cho phép từ giã, Bồ-tát lại nói:

- Xin Đại vương tỉnh giác và trị nước chân chánh.

Và ngài an trú vua vào Ngũ giới.

Vua ban hai vị bắp rang với mật ong và nước đường trong dĩa vàng, khi hai vị đã dùng bữa ăn xong, vua cung kính dâng hai vị các hoa thơm và nhiều lễ vật khác, rồi tự tay nâng Bồ-tát lên trong chiếc lồng vàng, và hoàng hậu Khemà nâng Sumukha lên. Khi mặt trời mới mọc vua và hoàng hậu mở cửa sổ và nói:

- Xin các Tôn giả hãy ra đi.

Rồi hai vị tháo lồng thả đôi chim ra.

Bậc Đạo Sư ngâm kệ giải thích vấn đề:

100. Cũng vừa lúc ấy mặt trời lên,

Ngày tỏa sáng dần mất bóng đêm,

Phút chốc đôi chim vừa khuất bóng

Trong vùng sâu thẳm của thanh thiên.

Bậc Đại Sĩ là một trong đôi chim bay ra khỏi lồng vàng đứng trên không và bảo:

- Xin Đại vương chớ lo âu, phải luôn tỉnh giáo và an trú vào giáo Pháp của ta.

Ngài an ủi vua như vậy rồi cùng Sumukha bay về thẳng núi Citakùta. Chín mươi ngàn thiên nga kia cất cánh bay ra khỏi Kim Động tụ tập trên cao nguyên và khi thấy hai vị đến, chúng ra nghênh tiếp và hộ tống hai vị về nhà. Như vậy hai vị được cả đoàn quyến thuộc đưa về tận cao nguyên Cittakùta.

Bậc Đạo Sư ngâm kệ làm sáng tỏ vấn đề:

101. Nhìn chủ tướng chim được vạn an

Trở về từ cõi chết nhân gian,

Đàn chim vỗ cánh kêu ầm ĩ

Chào đón chúa chim lại họp đàn.

102. Vây quanh chúa tể chúng tôn sùng,

Tin tưởng, giờ đây đám ngỗng hồng

Kính cẩn nghiêng mình chào chúa tể,

Hân hoan vì chúa được an thân.

Trong khi hộ tống chúa chim, bầy thiên nga hỏi ngài:

- Tâu Đại vương, làm thế nào ngài thoát nạn?

Bậc Đại Sĩ kể cho chúng nghe ngài thoát nạn nhờ Sumukha giúp đỡ, và các hành động của vua Samyama cùng triều thần.

Nghe vậy, bầy thiên nga hân hoan ca ngợi các vị:

- Vạn tuế Đại tướng Sumukha của chúng ta, vạn tuế Đại vương và người bẫy chim. Cầu mong các vị được hạnh phúc và thoát khỏi khổ đau.

Bậc Đạo Sư ngâm kệ và sáng tỏ vấn đề:

103. Ai có từ tâm ắt đạt thành .

Việc gì các vị ấy thi hành,

Như Thiên nga trở về bằng hữu

Lần nữa đôi chim được trọn lành.

Chuyện này đã được kể đầy đủ trong số 533. Tiền thân Cullahamsa.

Đến đây, bậc Đạo Sư chấm dứt Pháp thoại và nhận diện Tiền thân:

- Vào thời ấy, người bẫy chim là Channa (Xa-nặc), Hoàng hậu Khemà là Tỷ-kheo-ni Khemà (Thái Hòa), vua là Sàriputta (Xá-lợi-phất), đoàn tùy tùng của vua là các đệ tử Phật, Sumukha là Ànanda (A-nan) và Chúa Thiên nga chính là Ta.

Chương XXI. Phẩm Tám Mươi Bài Kệ 535. Chuyện Thực Phẩm Thiên Giới

535. CHUYỆN THỰC PHẨM THIÊN GIỚI

(Tiền thân Sudhàbhojana)

Ta không phải kẻ bán buôn rong...,

Chuyện này được bậc Đạo Sư kể trong lúc trú tại Jetavana (Kỳ Viên) liên hệ đến một Tỷ-kheo có tâm bố thí hào phóng.

Tương truyền vị ấy là một người thuộc dòng dõi quý tộc ở tại Sàvathi (Xá-vệ) sau khi nghe bậc Đạo Sư thuyết Pháp, đã xin quy y và sống đời tu hành. Khi đã viên mãn mọi giới đức và đầy đủ các đạo hạnh của người xuất gia có lòng tràn ngập thân ái đối với các bạn đồng tu, mỗi ngày ba lần ông nhiệt tâm phụng sự Phật, Pháp, Tăng và tỏ ra gương mẫu trong đức hạnh và chuyên cần bố thí.

Muốn thành tựu giới bổn về tình thân ái, bất cứ vật gì vị ấy nhận được, ông đều bố thí cả, bao lâu còn người nhận, cho đến khi ông chẳng còn gì để ăn. Tính hào phóng và tình thân ái của ông được đồn đại khắp

Tăng chúng. Vì vậy một hôm, câu chuyện bắt đầu trong Chánh pháp đường, về một Tỷ-kheo có tâm hào phóng và chuyện bố thí đến độ dù ông chỉ nhận được nước uống vừa đủ trong lòng bàn tay, ông cũng đem cho các bạn đồng tu với tâm ly tham. Ý nguyện của vị ấy chẳng khác gì một vị Bồ-tát.

Với thiên nhĩ thông, bậc Đạo Sư nghe được chuyện Tăng chúng đang nói, liền bước ra khỏi Hương phòng của Ngài, đến gần và hỏi Tăng chúng đang bàn luận gì. Khi các vị đáp chuyện như vầy như vầy Ngài bảo:

- Này các Tỷ-kheo, ngày xưa, vị Tỷ-kheo này không hề hào phóng, trái lại ông keo kiệt đến độ không thể cho một giọt dầu trên ngọn cỏ. Vì vậy, ta đã giáo hóa ông khiến ông biết hy sinh bản thân và bằng cách tán thán các công đức bố thí, Ta đã an trú ông vào hạnh bố thí. Cho nên khi nhận được nước chỉ vừa đủ trong lòng bàn tay, ông cũng nói: "Ta không muốn uống một giọt nào mà không cho bớt đôi chút". Rồi ông nhận được một điều ước ta ban cho, và kết quả việc bố thí kia là ông có tâm hào phóng và chuyên bố thí.

Cùng với những lời này, Ngài kể một chuyện quá khứ.

Ngày xưa khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, có một gia chủ giàu tiền đến tám trăm triệu đồng và vua ban cho ông chức giữ Ngân khố. Được vua ban vinh hiển như thế và được dân chúng vô cùng trọng vọng, một hôm ông suy xét về cảnh thịnh vượng của đời mình, liền suy nghĩ: "Cảnh vinh quang này ta đạt được không phải do lười biếng hay các ác nghiệp trong đời trước, mà là do thành tựu các công đức; vậy ta cần phải lo liệu cuộc sống tương lai thật vững chắc".

Vì thế ông đến yết kiến vua và thưa;

- Tâu Đại vương, trong nhà hạ thần có kho báu trị giá tám trăm triệu đồng, xin Đại vương nhận lấy từ hạ thần.

Vua đáp:

Trẫm không cần tài sản của khanh, Trẫm đã có nhiều tài sản rồi, vậy cứ lấy của cải làm việc gì tùy thích.

Ông thưa:

- Tâu Đại vương, hạ thần có thể đem tiền để bố thí chăng?

Vua phán:

- Cứ làm như khanh muốn.

Ông liền ra lệnh xây sáu bố thí đường mỗi ngôi ở mỗi cổng thành, một ngôi ở giữa thành phố, và một ngôi ở cổng nhà mình, rồi mỗi ngày đem chi tiêu sáu trăm ngàn đồng tiền, ông bắt đầu làm đại sự bố thí; trong lúc sinh thời, ông chuyên bố thí và dạy bảo các con:

- Hãy cố chăm lo để đừng gián đoạn truyền thống bố thí này của cha.

Đến lúc mạng chung, ông tái sinh làm Sakka Thiên chủ (Đế Thích).

Con trai ông cũng bố thí như vậy và tái sinh làm Canda (Nguyệt thần), con của Canda là Suriya (Nhật thần), con của Suriya là Màtali (Quản xa thần) và con của Màtali là Pañcasikha (Ngũ kế Nhạc thần).

Bấy giờ con trai của Pañcasikha, cháu thứ sáu trong dòng ấy, là người Thủ kho tên là Maccharikosiya (Triệu phú keo kiệt) vẫn còn cả tám trăm triệu nhưng ông nghĩ: "Tổ tiên ta thật khờ dại. Các vị ấy đã ném bỏ tài sản do công khó góp nhặt, còn ta sẽ giữ gìn kho báu. Ta quyết không cho ma nào một xu nhỏ".

Ông liền phá hủy và đốt rụi các bố thí đường rồi trở thành kẻ keo kiệt kinh niên. Vì thế đám hành khất tụ tập trước cổng nhà ông chìa tay ra và kêu lớn:

- Thưa Đại quan thủ kho, xin ngài đừng bỏ tục cổ truyền của tổ tiên, mà ngài hãy bố thí.

Khi nghe vậy, dân chúng khiển trách ông, và bảo:

- Vị triệu phú biển lận này đã bỏ truyền thống gia đình.

Ông hổ thẹn, bảo canh giữ để ngăn đám hành khất đứng ở cổng nhà ông, vì thế họ vô cùng khốn đốn cơ cực, không còn để mắt vào cổng ấy nữa. Từ đó, ông tiếp tục cuốn tiền lại để cất, chứ không hưởng thụ phần mình cũng không chia với vợ con.

Ông sống bằng cơm gạo đỏ, dọn với tương chua, mặc áo quần vải thô, chỉ gồm toàn sợi lấy từ rễ và thân cây dâu, che đầu bằng dù lá đi chiếc xe cũ ọp ẹp do đôi bò tồi tàn kéo. Như vậy tất cả tiền bạc của con người độc ác này chẳng khác gì con chó nhặt được quả dừa.

Một hôm, khi sắp vào chầu vua, ông nghĩ nên đưa vị Phó thủ kho đi cùng, và khi đến gần nhà vị kia, ông thấy vị Phó thủ kho đang ngồi giữa vợ con ăn cháo gạo với đường mịn, nấu với bơ tươi. Khi thấy Maccharikosiya, vị ấy đứng dậy bảo:

- Xin mời Đại quan thủ kho vào ngồi trên tọa sàng này và ăn cháo gạo cùng tiểu đệ.

Vừa trông thấy cháo gạo, miệng ông đã chảy

nước miếng và muốn ăn ngay, nhưng ông chợt suy nghĩ: "Nếu ta ăn một chút cháo, thì khi vị Phó thủ kho đến nhà, ta phải đáp lại lòng hiếu khách của y và như vậy là sẽ tiêu phí tiền của. Ta không muốn ăn đâu".

Sau đó bị nài ép mãi, ông vẫn từ chối, bảo:

- Ta đã ăn rồi, ta no lắm.

Song suốt buổi vị Phó thủ kho ăn cháo, ông cứ ngồi nhìn và chảy nước miếng, rồi khi xong bữa, ông cùng vị ấy vào cung.

Khi về nhà, lòng ông tràn ngập nỗi thèm ăn cháo gạo, nhưng lại nghĩ: "Nếu ta nói ta muốn ăn cháo gạo, nhiều người cũng sẽ muốn ăn theo và sẽ tiêu phí một số gạo giã trắng. Thôi ta chẳng muốn nói một lời với ai".

Vì thế suốt đêm ngày, ông cứ miên man suy nghĩ không gì khác ngoài cháo, nhưng vì sợ tốn tiền nên không nói với ai mà chỉ giữ cơn thèm trong lòng. Tuy thế không thể nào chịu đựng mãi được chuyện ấy, ông dần trở nên xanh xao, và do sợ tiêu phí của cải, ông không nói thèm ăn với ai và dần dần ông kiệt sức phải nằm liệt giường.

Lúc ấy, vợ ông đến thăm, lấy tay vỗ vào lưng ông và hỏi:

- Phu quân có bệnh chăng?

Ông kêu to:

- Bà bệnh ấy chứ, ta khỏe lắm mà!

- Phu quân xanh xao lắm. Phu quân có điều gì lo nghĩ? Đức vua không đẹp ý hay các con đối xử bất kính với chàng? Hay chàng thèm muốn vật gì chăng?

- Phải, ta đang thèm muốn.

- Phu quân nói cho thiếp biết với.

- Bà có giữ kín miệng được chăng?

- Được lắm, thiếp sẽ giữ kín mọi điều thèm muốn cần được giữ kín.

Nhưng dù vậy, do sợ tiêu phí của cải, ông không có can đảm nói với vợ, sau bị bà thúc giục mãi, ông đáp:

- Này bà, hôm kia ta thấy vị Phó thủ kho ăn cháo gạo nấu với đường mịn, bơ tươi và mật ong, từ đấy, ta cứ thèm ăn loại cháo như vậy.

- Thiếp sẽ nấu cháo gạo cho cả dân thành phố Ba-la-nại ăn mà.

Lúc ấy, ông cảm thấy như bị ai đánh cái gậy vào đầu, ông nổi cơn thịnh nộ với vợ và nói:

- Ta dư biết bà giàu có lắm. Nếu ở nhà bà thì bà

tha hồ nấu cháo và cho cả thành phố ăn.

- Được thiếp sẽ nấu vừa đủ cho dân cả một khu phố ăn thôi.

- Bà có liên hệ gì với chúng cơ chứ? Mặc chúng ăn thứ gì chúng có.

- Thế thì thiếp sẽ nấu đủ cho bảy gia đình chọn rải rác đâu đó.

- Chúng là gì của bà vậy?

- Thế thì thiếp chỉ nấu cho gia nhân trong nhà này thôi.

- Chúng là gì của bà vậy?

- Thế thì thiếp chỉ nấu cho gia đình ta thôi.

- Chúng là gì của bà vậy?

- Thế thì thiếp chỉ nấu cho phu quân và thiếp thôi.

- Ôi kìa, bà là ai chớ? Trường hợp bà cũng không được đâu.

- Vậy thiếp chỉ nấu cho một mình phu quân thôi.

- Xin bà đừng nấu cho ta. Nếu bà nấu trong nhà, nhiều người sẽ thấy. Chỉ cần cho ta một đấu gạo giã trắng,

một góc tư lít sữa, một cân đường, một hũ mật ong, và một cái nồi, ta sẽ đi vào rừng nấu cháo và ăn.

Bà vợ làm như vậy, bảo một gia nô đem tất cả những thứ ấy và ông ra lệnh gia nô đến đứng ở nơi kia. Sau đó bảo gia nô đi khuất, một mình ông trùm kín người giả dạng đi đến đó và cạnh bờ sông dưới một góc cây, ông bảo làm cái lò, đem củi và nước cho ông rồi dặn kẻ gia nô:

- Đi ra đứng ở đường kia, nếu chú thấy ai, hãy ra hiệu cho ta, và khi ta gọi, chú hãy đến.

Bảo tên gia nô đi xong, ông nhóm lửa và nấu cháo. Lúc ấy Sakka Thiên chủ đang chiêm ngưỡng kinh thành tráng lệ của chư Thiên, rộng mười ngàn dặm, con đường lát vàng dài sáu mươi dặm, Tối thắng điện Vejayanta cao một ngàn dặm, Thiện pháp đường bao quát năm trăm dặm, chiếc ngai hoàng thạch rộng sáu mươi dặm, chiếc lọng trắng với cành hoa vàng chu vi năm dặm, và bản thân ngài được một đoàn tùy tùng thật huy hoàng gồm hai mươi lăm triệu Thiên nữ.

Vừa chiêm ngưỡng mọi cảnh vinh quang này, ngài vừa suy nghĩ: "Ta đã có khả năng làm gì để đạt đến vinh quang này?". Rồi với thiên nhãn, ngài thấy hạnh bố thí mà ngài đã tạo nên trong thời làm quan

Đại thủ kho tại Ba-la-nại, và ngài suy nghĩ: "Thế nay các con cháu ta tái sinh cõi nào?", vừa xem xét vấn đề ấy ngài vừa nói: "Con trai Canda của ta tái sinh làm Thiên tử, và con trai nó là Suriya". Khi để ý đến việc tái sinh của tất cả con cháu, ngài kêu lên: "Thế số phận con trai của Pañcasikha thì sao? Quan sát kỹ, ngài thấy truyền thống dòng dõi đã bị phá hủy, và ý tưởng này chợt đến với ngài: "Tên hà tiện độc ác này chẳng hưởng tài sản cũng chẳng cho ai cả. Truyền thống gia tộc đã bị nó phá hoại. Khi chết, nó sẽ tái sinh địa ngục. Bằng cách thuyết giáo cho nó và tái lập truyền thống gia đình, ta sẽ chỉ cho nó con đường tái sinh thiên giới".

Vì thế ngài triệu tập Canda và các vị kia rồi bảo:

- Này, ta sẽ giáng trần: truyền thống gia đình ta đã bị Maccharikosiya phá hủy, các bố thí đường đã bị đốt sạch và nó chẳng hưởng thụ tài sản cũng chẳng cho ai cả, song giờ đây nó đang thèm ăn cháo gạo và suy nghĩ: "Nếu nấu cháo trong nhà, thì cháo phải được đem cho người khác", nên nó vào rừng và nấu cháo một mình. Chúng ta sẽ đi giáo hóa nó và dạy nó hiểu kết quả của bố thí. Song nếu tất cả chúng ta đồng thời xin nó cho cháo gạo, nó sẽ ngã lăn đùng ra chết tại chỗ. Vậy ta sẽ đi trước và khi ta đã xin nó cháo rồi ngồi xuống, các khanh hãy đến, lần lượt từng vị giả

dạng Bà-la-môn xin cháo.

Nói vậy xong, chính ngài giả dạng một Bà-la-môn đến gần người triệu phú và kêu to:

- Này, đường nào đi đến Ba-la-nại?

Maccharikosiya đáp:

- Lão có mất trí không đấy? Lão không biết cả con đường đến Ba-la-nại ư? Tại sao lão đến đường này? Hãy từ đây mà đi ra.

Sakka giả vờ không nghe ông nói, cứ tiến gần ông, hỏi ông nói gì. Thế rồi ông hét lên:

- Này, Bà-la-môn điếc đặc kia, ta bảo tại sao lão đến đường này? Hãy đi ra đường kia.

Sakka đáp lại:

- Tại sao ông hét to thế? Ta thấy đây có khói và lửa, cháo gạo lại đang sôi, chắc là dịp thiết đãi các Bà-la-môn đấy mà. Khi các Bà-la-môn được mời ăn, ta cũng muốn hưởng đôi chút. Tại sao ông xua ta đi?

- Ở đây chẳng đãi tiệc Bà-la-môn nào cả. Lão hãy cút đi.

- Thế tại sao ông nổi giận như vậy? Khi ông dùng bữa, tôi muốn xin một chút.

Ông đáp:

- Ta chẳng muốn cho lão dù chỉ một miếng cháo. Món ăn hiếm hoi này chỉ vừa đủ nuôi sống ta thôi, và đây cũng do ta đi xin. Lão hãy đi kiếm đồ ăn nơi khác.

Ông nói vậy là muốn nhắc đến việc đã xin vợ phần gạo ấy. Và ông ngâm kệ:

1. Ta không phải kẻ bán buôn rong,

Không của cho vay hoặc biếu không,

Chút cháo thí này rất khó kiếm,

Chẳng vừa dọn đủ cả ta, ông!

Nghe vậy, Sakka Thiên chủ đáp:

- Ta cũng sẽ lấy giọng ngọt như mật ngâm kệ đáp lễ ông đây, hãy lắng nghe ta.

Rồi ông cố ngăn ngài và bảo:

- Ta không muốn nghe kệ của lão.

Thiên chủ Sakka vẫn ngâm đôi vần kệ:

2. Của ít cũng nên bố thí mà,

Của vừa cũng phải lấy cho vừa,

Của nhiều càng phải cho nhiều nữa,

Không thí, vấn đề chẳng đặt ra.

3. Ko-si, ta nói một đôi lời:

Bố thí của ông một chút thôi,

Ông chớ một mình ăn thực phẩm,

Ăn riêng chẳng hưởng lạc cao vời,

Chính nhờ bố thí, ông thăng tiến

Đạo lộ thanh cao đến cõi trời.

Khi nghe lời ngài, ông đáp:

- Này Bà-la-môn, đây là một lời nói nhân từ của lão, thôi để khi cháo chín, lão sẽ được ăn một chút. Hãy ngồi xuống đây.

Sakka ngồi xuống một bên. Khi ngài vừa ngồi, Canda theo cách này đến gần và bắt đầu nói chuyện như thế, dù Maccharikosiya cố ngăn chặn, vị này vẫn ngâm đôi vần kệ:

4. Nào có ích chi lễ tế thần,

Hoài công ước vọng ở trong tâm,

Nếu ông ăn cháo và không muốn

Cho thực khách đây một ít phần.

5. Ko-si, ta nói một đôi lời:

Bố thí của ông một chút thôi,

Ông chớ một mình ăn thực phẩm

Ăn riêng chẳng hưởng lạc cao vời,

Chính nhờ bố thí, ông thăng tiến

Đạo lộ thanh cao đến cõi trời.

Khi nghe lời vị ấy, kẻ hà tiện miễn cưỡng bảo:

- Thôi được, hãy ngồi xuống, ông cũng sẽ được một ít cháo.

Vị ấy liền đến ngồi cạnh Sakka. Sau đó Suriya cũng theo cách trên đến gần và bắt đầu nói chuyện theo cách trên, mặc dù kẻ hà tiện cố ngăn chặn, vị ấy vẫn ngâm đôi vần kệ:

6. Chân thật ông dâng lễ tế thần,

Chẳng hoài công ước nguyện trong tâm,

Nếu ông không một mình ăn cháo,

Mà biếu khách đây một ít phần.

7. Ko-si, ta nói một đôi lời:

Bố thí của ông một chút thôi,

Ông chớ một mình ăn thực phẩm,

Ăn riêng chẳng hưởng lạc cao vời,

Chính nhờ bố thí, ông thăng tiến

Đạo lộ thanh cao đến cõi trời.

Nghe lời này, kẻ hà tiện lại càng thêm miễn cưỡng bảo:

- Thôi được, cứ ngồi xuống và lão sẽ được một ít cháo.

Suriya đến ngồi cạnh Canda. Sau đó Màtali theo cách trên cũng đến gần và bắt đầu nói chuyện, mặc dù

kẻ hà tiện cố ngăn chặn, vị này vẫn ngâm hai vần kệ:

8. Hồ, lạch Ga-yà chảy xiết dòng,

Ai đem dâng lễ cúng chư thần,

Đến Tim-ba hoặc Do-na ấy

Sóng nước trôi nhanh lớp chập chùng,

Hưởng kết quả do dâng lễ vật,

Đạt thành ước nguyện ở trong lòng,

Nếu không ngồi một mình ăn cháo,

Mà biếu khách đây một ít phần.

9. Ko-si, ta nói một đôi lời:

Bố thí của ông một chút thôi,

Ông chớ một mình ăn thực phẩm,

Ăn riêng chẳng hưởng lạc cao vời,

Chính nhờ bố thí, ông thăng tiến

Đạo lộ thanh cao đến cõi trời.

Nghe lời này, ông bối rối như thể có đỉnh núi đè nặng lên, ông miễn cưỡng nói:

- Thôi được, cứ ngồi xuống, lão sẽ được một ít.

Màtali đến ngồi cạnh Suriya. Sau đó Pañcasikha cũng theo cách trên đến gần và bắt đầu nói chuyện, dù kẻ hà tiện cố ngăn chặn, vị này vẫn ngâm đôi vần kệ:

10. Như cá tham ăn vội nuốt mau

Miếng mồi buộc ở chiếc cần câu,

Người ngồi riêng biệt và ăn cháo

Khi có khách này kế cận sao?

11. Ko-si, ta nói một đôi lời:

Bố thí của ông một chút thôi,

Ông chớ một mình ăn thực phẩm,

Ăn riêng chẳng hưởng lạc cao vời,

Chính nhờ bố thí, ông thăng tiến

Đạo lộ thanh cao đến cõi trời.

Maccharikosiya nghe vậy, gắng gượng một cách mệt nhọc, rên to lên:

- Thôi được, cứ ngồi xuống, lão sẽ được ăn một chút.

Pañncasikha liền đến ngồi cạnh Màtali. Khi năm vị Bà-la-môn đều an tọa, cháo cũng đã chín. Kosiya nhấc cháo ra khỏi lò, bảo các vị Bà-la-môn đem lá tới. Vẫn ngồi tại chỗ, năm vị vươn tay ra đưa các ngọn lá cây leo hái từ Tuyết Sơn. Kosiya thấy vậy bảo:

- Ta không thể cho cháo vào các ngọn lá to như thế của các vị đâu. Hãy lấy lá cây keo hay các cây tương tự.

Các vị đi lượm lá ấy, mỗi lá lớn bằng cái mộc của

chiến sĩ. Ông lấy muỗng múc một ít cháo cho tất cả các vị. Vào lúc ông đã múc xong cho vị cuối cùng, vẫn còn nhiều cháo trong nồi. Sau khi mời các vị Bà-la-môn xong, chính ông ngồi xuống cầm cái nồi.

Ngay lúc ấy, Pañcasikha đứng lên, biến hình thành con chó đến đứng trước các vị và tiểu tiện. Mỗi vị Bà-la-môn đều lấy một ngọn lá che cháo. Một giọt nước tiểu của chó rơi vào lưng bàn tay của Kosiya. Các vị Bà-la-môn lấy nước trong bình ra trộn với cháo giả vờ ăn. Kosiya nói:

- Cho ta một chút nước, rửa tay xong ta mới ăn cháo.

Các vị bảo:

- Hãy đi kiếm nước cho mình và rửa tay.

- Ta đã cho các vị cháo thì nay hãy cho ta một chút nước.

- Chúng ta không làm việc trao đổi thí vật.

- Thế thì giữ dùm ta nồi cháo, khi rửa tay xong, ta sẽ trở về.

Và ông xuống bờ sông. Lúc ấy con chó tiểu tiện đầy nồi. Kosiya thấy chó tiểu tiện liền lấy gậy lớn và đến gần hăm dọa nó. Bấy giờ con chó biến thành con ngựa thuần chủng và trong khi nó đuổi theo ông, nó

biến hóa đủ màu. Khi thì chó màu đen, khi thì trắng, khi thì vàng, khi thì lốm đốm. Dáng nó khi thì cao, khi thì thấp. Nó hiện ra đủ hình dáng khác nhau như vậy và rượt theo Kosiya khiến ông sợ chết khiếp, chạy đến gần các Bà-la-môn trong khi các vị bay lên đứng trên không. Khi thấy thần lực các vị, ông ngâm kệ:

12. Các ngài Thánh giả Bà-la-môn

Đang đứng trên cao giữa cõi không,

Con chó các ngài sao lạ vậy

Thay hình đổi dạng cả ngàn lần,

Dầu là chỉ một mình con chó,

Các vị là ai, nói thật chân.

Nghe vậy, Sakka Thiên chủ đáp:

13. Kìa! Can-da với Su-ri-ya,

Và nọ, Mà-ta-li quản xa,

Thiên chủ là ta đây, Đế Thích

Ở trên Thiên giới Ba-mươi ba,

Pañ-ca-si chính là Thần nhạc

Ngũ Kế đuổi ngươi chạy đấy mà.

Và Sakka ngâm kệ ca ngợi danh vọng của Pañcasikha:

14. Trống to, trống nhỏ thảy vang lừng

Đánh thức thần dây khỏi giấc nồng,

Khi tỉnh, nhạc hân hoan trổi khúc

Làm tim chàng rộn rã vui mừng.

Nghe lời ngài, Kosiya hỏi:

- Nhờ hành động gì, con người đạt vinh quang thiên giới đến như vậy?

- Những người không thực hành bố thí, những kẻ tạo ác nghiệp và keo kiệt không thể lên thiên giới, mà tái sinh địa ngục.

Sakka ngâm kệ nêu rõ điều này:

15. Sinh ra keo kiệt, kẻ xan tham

Khinh bỉ Bà-la-môn, đạo nhân,

Khi chết, bỏ thân phàm tục ấy,

Phải vào địa ngục trú thân tàn.

Và ngài ngâm các kệ sau để chứng tỏ những người hiền trí theo chánh hạnh sẽ đạt thiên giới:

16. Kiên trì chánh hạnh, đạt thiên đàng,

Bố thí, điền thân, tránh lỗi lầm,

Khi chết, bỏ thân phàm tục ấy,

Sẽ lên thiên giới sống bình an.

Sau đó, Sakka lại bảo:

- Này Kosiya, chúng ta không đến đây để xin ăn cháo đây nhưng vì lòng thương xót ngươi mà chúng ta đến.

Và ngài ngâm kệ nêu rõ việc ấy cho y:

17. Dù trong đời trước có thân tình,

Ngươi hận sân, keo kiệt, ác hành,

Nên chính vì ngươi, ta giáng thế,

Ngăn ngươi khỏi địa ngục lai sinh.

Nghe vậy, Kosiya suy nghĩ: "Các ngài nói các ngài có thiện chí đối với ta, muốn ta khỏi đọa đày địa ngục và an trú vào Thiên giới, và ông vô cùng hoan hỷ ngâm kệ:

18. Như vầy ngài thuyết giảng cho ta,

Chắc chắn ngài mong lợi lạc mà,

Ta sẽ theo lời ngài khuyến giáo,

Như ta hiểu được ý sâu xa.

19. Từ nay ta bỏ thói xan tham,

Kiêng kỵ việc hung ác bạo tàn,

Bố thí gia tài, cho tất cả,

Dù là chén nước cũng chia phần.

20. Sak-ka, bố thí mãi như vầy,

Tài sản nhà ta giảm sút ngay,

Ta quyết sẽ tu hành xuất thế,

Tham dục loại nào cũng chạy bay.

Sau khi cảm hóa Kosiya, Sakka Thiên chủ lại dạy ông các quả báo của hạnh bố thí, làm cho ông biết hy sinh quên mình, và nhờ thuyết Pháp, ngài đã an trú ông vào Ngũ giới xong, liền cùng các vị Thiên hầu cận trở về trời.

Phần Kosiya cũng vào thành Ba-la-nại, sau khi xin phép vua, ông bảo gia nhân đi lấy tất cả nồi chảo mà họ có được, đổ đầy vàng bạc từ kho báu đem cho hành khất. Bấy giờ, ông khởi hành từ vùng Tuyết Sơn bên phía hữu, và ở một nơi giữa sông Hằng và một hồ thiên nhiên, ông xây một am thất bằng lá, trở thành ẩn sĩ khổ hạnh sống toàn củ quả rừng. Vị ẩn sĩ sống ở đó một thời gian cho đến tuổi già.

Thời ấy Sakka Thiên chủ có bốn ái nữ: Hy Vọng, Tín Thành, Vinh Quang và Danh Dự. Các nàng đem theo nhiều tràng hoa trời thơm ngát đến hồ Anotatta, chơi đùa trong nước, và sau khi đã thỏa thích ở đó, lại an tọa trên đỉnh Manosilà.

Ngay lúc ấy, ẩn sĩ Bà-la-môn Nàrada lên cung đình cõi trời Ba mươi ba nghỉ ngơi tránh cơn nắng gắt ban ngày, và dựng một chỗ an trú ngay dưới khóm cây Cittakùta trong Thiên lạc Viên Nandana. Cầm một

đóa san hô trong tay để làm lọng che nắng, ông về Kim Động, nơi ông an trú trên đỉnh Manosilà. Các Thiên nữ thấy đóa hoa trong tay ông liền xin ông cho hoa.

Bậc Đạo Sư ngâm kệ làm sáng tỏ vấn đề:

21. Trên đỉnh Hương Sơn, chúa núi rừng,

Sak-ka ái nữ, các tiên nương

Hân hoan nhìn Thánh nhân lừng lẫy,

Bước đến cầm hoa đẹp dị thường.

22. Cành hoa trong sáng ngát mùi hương

Xứng với Thiên tiên, các Thánh thần,

Chẳng quỷ ma hay người thế tục

Dám đòi hoa quý giá vô ngần.

23. Tín Thành, Hy Vọng, với Vinh Quang,

Danh Dự, màu da sáng tựa vàng

Giữa các tiên nương là tuyệt sắc,

Đứng lên nói với Bà-la-môn:

24. Cho đóa san hô, hỡi Thánh nhân,

Nếu cho hoa ấy thuộc oai thần,

Chúng con kính lễ như Thiên chủ,

Ngài sẽ được ban mọi phước phần.

25. Na-ra-da thấy chúng mong cầu

Liền khởi ngay tranh chấp lớn lao:

- Ta chẳng cần hoa, ai muốn được,

Phải là vương hậu các nàng bầu.

Bốn Thiên nữ nghe vậy liền ngâm kệ:

26. Nà-ra-da, tối thượng là ngài,

Ngài muốn ban ai ước nguyện này,

Ai được ngài ban quà tặng ấy

Sẽ là tiên đẹp nhất trong bầy!

Nàrada nghe vậy liền bảo:

27. Tiên nương, lời ấy chẳng như chân,

Tu hành nào dấy cuộc tranh phân?

Hãy tìm lập tức ngài Tiên chúa,

Sẽ biết ai dung sắc tuyệt trần.

Lúc ấy bậc Đạo Sư ngâm kệ này:

28. Kiêu ngạo về sắc đẹp, phát cuồng,

Nóng lòng vì bậc trí tinh khôn,

Chúng đi đến Sak-ka Thiên chủ

Để biết ai xinh đẹp nhất đàn.

Các nàng vừa đứng, vừa hỏi câu này:

29. Bầy tiên hăm hở vội đi tìm,

Đế Thích đầy tôn trọng, phán liền:

"Tất cả tiên nương đều tuyệt sắc

Vậy ai phá hoại sự bình yên?" .

Nghe ngài hỏi vậy, các nàng đáp:

30. Nà-ra-da, bậc đại hiền nhân

Nhẹ bước du hành giữa cõi không,

Chân lý uyên thâm, chuyên chánh hạnh,

Như vầy, đã nói ở Hương Sơn:

"Hãy tìm Thiên chủ Sak-ka ấy

Để biết ai ưu, liệt giữa đàn".

Nghe thế, Sakka Thiên chủ suy nghĩ: "Nếu ta bảo ai trong bốn ái nữ của ta đức hạnh vượt lên các nàng kia, chúng sẽ nổi giận. Trường hợp này ta không thể quyết định được. Ta sẽ đưa chúng đến Kosiya, vị ẩn sĩ tại Tuyết Sơn, vị ấy phải quyết định vấn đề này cho chúng". Vì thế ngài bảo:

- Ta không thể quyết định trường hợp các con được. Trên vùng Tuyết Sơn có vị ẩn sĩ tên là Kosiya. Ta muốn gửi một chén tiên thực tặng vị ấy. Vị ấy chẳng ăn gì mà không chia cho kẻ khác, và trong lúc

cho, vị ấy biểu lộ sự xét đoán bằng cách tặng kẻ nào đức hạnh. Ai trong các con nhận được thực phẩm từ tay vị kia là nàng tiên tối thắng giữa cả đàn.

Vừa nói vậy, ngài vừa ngâm kệ:

31. Hiền nhân trú ở khóm rừng xa,

Chẳng đụng thức ăn chưa phát ra;

Vừa tặng quà, Ko-si xét đoán

Ai là đệ nhất đám tiên nga.

Rồi ngài triệu tập Màtali và bảo vị ấy đi đến ẩn sĩ kia; khi truyền lệnh, ngài ngâm kệ sau:

32. Trên sườn núi Tuyết, chỗ Hằng Hà

Xuôi phía Nam, hiền Thánh ẩn cư;

Tiên thực, Mà-ta-li, đến tặng,

Ngài đang thiếu ẩm thực đây mà.

Lúc ấy bậc Đạo Sư ngâm kệ:

33. Mà-ta-li nhận lệnh trời ban,

Lái chiếc thiên xa ngựa cả ngàn,

Thoắt đứng dấu mình am ẩn sĩ,

Và dâng tiên thực tặng hiền nhân.

Kosiya nhận lấy và ngay khi đang đứng, ông ngâm hai vần kệ:

34. Khi lửa tế đàn, lão đốt lên

Ngợi ca vầng nhật đuổi đêm đen,

Sak-ka ngự trị trên Thiên giới,

Ai khác? - trao tay thực phẩm tiên.

35. Như hạt ngọc trai, trắng tuyệt trần,

Ngát hương, thanh tịnh, đẹp vô ngần,

Mắt ta từ trước chưa hề thấy

Ai đặt vào tay thực phẩm thần?

Màtali liền đáp:

36. Ta đến, Sak-ka hạ lệnh truyền,

Vội vàng mang thực phẩm thần tiên,

Cao lương thượng vị, đừng lo sợ,

Xin hãy ăn đi, hỡi bậc hiền,

Ngài thấy Mà-ta-li trước mắt,

Quản xa thần ở cõi chư Thiên.

37. Do thọ dụng đây thực phẩm thần,

Mười hai ác nghiệp thảy tiêu dần:

Đói cơm, khát nước, buồn, đau, mệt,

Nóng, lạnh, đấu tranh, với hận sân,

Lười biếng, nộ cuồng, mồm phỉ báng,

Mời ngài tiên thực, chớ phân vân.

Nghe vậy, Kosiya ngâm kệ giải thích rằng ông đã có lời phát nguyện xưa:

38a. Ăn một mình, ta thấy thật sai,

Nên xưa ta đã nguyện thành lời:

Ta không đụng đến thức ăn nữa,

Nếu chẳng cho ai bớt một vài.

b. Ăn một mình không được tán thành

Bởi người có trí tuệ cao minh,

Ai không san sẻ cho người khác,

Hạnh phúc làm sao đến với mình?

Khi Màtali hỏi vị này:

- Thưa Thánh giả, ngài thấy điều gì sai trái khi ăn mà chẳng chia phần cho kẻ khác, nên ngài phát nguyện này?

Ông đáp:

39. Những người nào phạm tội tà dâm,

Hoặc bọn người tàn sát nữ nhân,

Phỉ báng, rủa nguyền bao Thánh giả,

Hoặc người phản bội các thân bằng,

Hoặc tồi tệ nhất: người keo kiệt,

Ta chẳng hề mong xếp hạng chung;

Nước uống cho dù là một giọt,

Ta không đụng nếu chẳng chia phần.

40. Vật ta đem tặng mãi tuôn tràn

Cùng khắp nam nhân lẫn nữ nhân,

Bậc trí sẽ tuyên dương những kẻ

Phát ban của cải để thi ân;

Những ai hào phóng trên trần giới

Và tránh xan tham đủ mọi đàng

Sẽ được mọi người đồng tán thán,

Quý yêu như thiện hữu, chân nhân.

Nghe nói vậy, Màtali xuất hiện nguyên hình trước vị này! Vừa lúc ấy, bốn Thiên nữ đứng ở bốn phương: Vinh Quang ở phía Đông, Hy Vọng ở phía Nam, Tín Thành ở phía Tây, và Danh Vọng ở phía Bắc.

Bậc Đạo Sư ngâm kệ làm sáng tỏ vấn đề:

41. Cả bốn tiên nương sắc tựa vàng,

Tên là Hy Vọng với Vinh Quang,

Tín Thành, Danh Dự, tuân Thiên mệnh,

Bước đến Ko-si-ya ẩn am.

42. Thiên nữ hình dung rực lửa hồng,

Mỗi phương đến đứng một cô nàng,

Trước Ma-ta quản xa Thiên tử,

Bậc trí vui mừng vội hỏi han:

43. "Là ai, Thiên nữ tựa sao mai,

Chiếu sáng trời Đông khắp mọi nơi,

Mình khoác xiêm y vàng chói lọi,

Tên gì cho biết, gái nhà trời?"

44. "Vinh Quang, bạn quý của người đời,

Ta bảo vệ người trong sạch thôi,

Ta đến đây mong cầu thực phẩm,

Xin làm toại nguyện, Thánh nhân ôi!

45. Ta ban hạnh phúc đến người nào

Ta muốn tâm cầu thỏa ước ao,

Tên gọi Vinh Quang, thưa Thánh giả,

Xin đem tiên thực tặng ta nào!

Nghe vầy, Kosiya đáp:

46. Những người tài, đức, lại tinh thông,

Xuất chúng mọi điều trí ước mong,

Song bởi thiếu nàng nên thất bại;

Việc này, ta trách ác phần nàng.

47. Kẻ kia tham dục lại chây lười,

Dị tướng, con dòng hạ liệt thôi,

Song được nàng ban cho phú quý,

Khiến người quý tộc hóa nô tài.

48. Ta thấy nàng hư dối, độn đần,

Cuốn lôi bọn ngốc, thật liều thân,

Lại còn đánh bại bao người trí;

Không có quyền đòi nước, tọa sàng,

Nói gì thực phẩm thần tiên ấy,

Đi gấp, ta không chút thích nàng!

Thế là nàng tiên liền biến mất ngay lập tức. Sau đó ông nói chuyện với nàng Hy Vọng:

49. Nàng là ai, hỡi tiên nga,

Trong sáng, hàm răng trắng mượt mà,

Sáng chói vòng vàng, khuyên lấp lánh,

Xiêm y rực rỡ gợn thu ba,

Đầu cài thoa đỏ như màu lửa

Được đốt bằng chùm cỏ Ku-sa?

50. Trông nàng như một chị nai rừng

Chạm nhẹ mũi tên của thợ săn,

Thơ thẩn mắt nhìn quanh hốt hoảng

Khác nào con vật bị kinh hoàng;

Hỡi nàng Thiên nữ mắt hiền dịu,

Nàng có bạn nào ở đấy chăng,

Vì thế lạc đường không sợ hãi

Một mình phiêu bạt giữa rừng hoang?

Nàng đáp vần kệ này:

51. Ta chẳng có đây bạn chí thân,

Từ Sak-ka điện, chốn Thiên cung,

Ma-sak-ka ấy là tên gọi,

Ta chính là Thiên nữ giáng trần,

Hy Vọng giờ đây đang xuất hiện

Để mong cầu thực phẩm thiên thần,

Xin ngài nghe kỹ, thưa Tôn giả,

Và tặng ta điều vẫn ước mong.

Nghe vậy, Kosiya bảo:

- Người đời vẫn nói với ta rằng bất cứ ai làm nàng hài lòng, nàng liền ban hy vọng cho kẻ ấy bằng cách hoàn thành kết quả của niềm hy vọng, còn ai không làm nàng vui lòng, thì nàng không ban cho kẻ ấy. Như thế, thành công không đến với kẻ ấy là do nàng, mà nàng lại tạo ra thất bại kia.

Để chứng minh điều này, ông ngâm kệ:

52. Lái buôn hy vọng kiếm kho tàng

Ra biển lên tàu vượt đại dương,

Đôi lúc chìm tàu đâu thấy nữa,

Mất vàng, thoát chết cũng kêu than.

53. Nông gia cày ruộng vẫn cầu mong

Gieo hạt, cố làm hết khả năng,

Song gặp tai ương hay hạn hán,

Mất mùa gặt hái để bù công.

54. Kẻ thích giàu, hy vọng hết lòng

Vì vua chiến đấu thật anh hùng,

Ngã nhào, địch siết vòng vây hãm,

Chiến đấu vì vua phải thiệt thân.

55. Để vàng, kho lúa tặng bà con,

Vì lạc thiên đường vẫn ước mong,

Chịu đựng lâu ngày bao khổ hạnh,

Do tà pháp dẫn đến đau buồn.

56. Lừa dối thế nhân, ước hão huyền,

Hãy lìa hư vọng thỏa tâm nguyền,

Không quyền đòi hỏi ngay sàng tọa

Bình nước, nói gì thực phẩm tiên!

Ta chẳng thích nàng, Hy Vọng hỡi,

Biến đi, nàng hãy biến đi liền!

Nàng Thiên nữ ấy cũng bị khước từ, liền biến mất dạng ngay lập tức. Sau đó vị ấy lại ngâm kệ trò chuyện với Thiên nữ Tín Thành:

57. Lừng danh Thiên nữ sắc huy hoàng

Đứng phía trời Tây tướng bất trường,

Mình khoác xiêm y vàng rực rỡ,

Tên gì cho biết, hỡi tiên nương.

Nàng liền ngâm kệ đáp:

58. Tín Thành, bạn quý của người đời,

Ta bảo vệ người trong sạch thôi,

Ta đến đây cầu mong thực phẩm,

Xin làm toại nguyện, Thánh nhân ôi!

Kosiya bảo:

- Những người nào vì tin tưởng từ lời này đến lời khác vẫn hay làm các chuyện nọ chuyện kia, thường làm những việc không nên làm hơn là những việc nên làm, và thực sự tất cả đều do nàng.

Và vị ấy ngâm các vần kệ:

59. Bố thí rộng tay bởi tín tâm,

Cữ kiêng, điều phục, hộ phòng thân;

Vì nàng, có lúc mất ân phước,

Trộm cắp, vu oan, lại vọng ngôn.

60. Với vợ hiền, cao quý, thục đoan,

Đàn ông thường thận trọng, khôn ngoan,

Dục tình chế ngự đầy chu đáo,

Song đặt lòng tin ả bán hương!

61. Vì nàng, lan rộng thói tà dâm,

Nàng bỏ thiện lương, sống lỗi lầm.

Không có quyền đòi bình nước uống,

Cũng chẳng đòi đâu được tọa sàng,

Nói gì thực phẩm từ thiên giới;

Đi gấp, ta không chút thích nàng!

Nàng Thiên nữ cũng biến ngay lập tức. Nhưng Kosiya lại trò chuyện với nàng Danh Dự khi nàng đang đứng ở phương Bắc, và ngâm hai vần kệ:

62. Bình minh viền rực bóng đêm tàn,

Như chóa mắt ta, sắc đẹp nàng,

Thiên nữ hình dung, ôi tuyệt mỹ,

Nàng là ai, hãy nói danh xưng.

63. Như một cây mềm, dễ mọc ngang

Trên vùng đất lửa đốt lan tràn,

Lá hồng theo gió mùa hè rụng,

Sao cứ nhìn ta dáng thẹn thuồng

Như thể có điều gì muốn nói,

Nhưng yên lặng đứng đó, cô nàng?

Lúc ấy nàng ngâm kệ đáp:

64. Danh Dự là ta, bạn chí thân

Vẫn thường giúp đỡ các chân nhân,

Đến đây ta muốn xin tiên thực,

Song ước mơ nào dám nào năng,

Cầu khẩn đáng là điều hổ thẹn,

Nhất là đối với gái hồng quần.

Nghe vầy, vị ẩn sĩ ngâm hai vần kệ:

65. Nàng chẳng cần đòi hỏi khẩn van,

Nhận sao cho hợp với quyền nàng,

Ta ban điều dám đâu mơ tưởng,

Hãy nhận món này thỏa ước mong.

66. Hôm nay dùng tiệc ở trong am,

Xin hạ cố, Thiên nữ sắc vàng,

Ta thiết đãi nàng bao thượng vị,

Món ăn thiên giới cũng chia nàng.

Những vần kệ sau đây phát xuất từ Trí tuệ Tối thắng của đức Phật:

67. Danh Dự, tiên nương thật vẻ vang,

Được mời làm khách ở trong am,

Ko-si-ya có nhiều hoa quả,

Khe suối quanh năm chảy ngập tràn,

Lại thấy từng đoàn hiền Thánh giả

Vẫn thường lui tới các thôn làng.

68. Rập rạp khóm cây đang trổ hoa,

Pi-yal, xoài, mít cạnh Ju-da,

Sà-la, đào đỏ tươi tô điểm,

Hùng vĩ, sung, bàng đổ bóng xa.

69. Theo gió, nhiều hoa tỏa ngát hương,

Đậu, kê, gạo đủ thứ, kìa trông,

Nơi nơi buồng chuối trồng phong phú,

Tre, sậy chen nhau rập nhất vùng.

70. Ở về phía Bắc, được viền quanh

Bờ bến phẳng phiu, mát dịu lành,

Khe suối trong ngần tuôn chảy mãi,

Hãy nhìn hồ nước dáng uy linh.

71. Đàn cá tung tăng hạnh phúc tràn

Tự do nô giỡn thật bình an,

Giữa bao thực phẩm đầy phong phú

Hưởng thọ sao cho thỏa ước mong.

72. Bầy chim hạnh phúc chốn an bình

Thưởng thức cao lương thật thỏa tình,

Thiên nga, ưng, hạc, chim công quý,

Cu gáy, ngỗng hồng với trĩ xanh.

73. Cọp, beo, sư tử đến từng bầy

Làm dịu ngay cơn khát chốn này,

Gấu, chó, sói rừng thường lảng vảng,

Đấy là nguồn nước uống tràn đầy.

74. Trâu nghé, tây ngưu cũng đến đây,

Linh dương, nai đỏ, lợn từng bầy,

Hươu rừng rất lớn và nhiều loại

Xuất hiện mèo tai thỏ lắm thay!

75. Các sườn núi rực rỡ muôn hoa

Tươi thắm bao màu sắc điểm tô,

Vang dội tiếng chim muông ríu rít,

Lượn bay khắp cả chốn rừng thưa.

Đức Thế Tôn đã ca tụng vùng thảo am của Kosiya như vậy. Bây giờ để miêu tả cung cách Thiên nữ Danh Dự đi vào am, Ngài ngâm kệ:

76. Nàng Thiên nữ dựa một cây cành

Bao phủ quanh bằng tán lá xanh,

Như chớp từ vầng mây sấm sét

Sáng lòe lên giữa cảnh am tranh.

77. Tọa sàng thanh lịch soạn cho nàng

Ở phía trên đầu, nệm thật sang

Bằng cỏ Ku-sa thơm sực nức,

Phủ ngoài da quý của linh dương.

78. Vị Thánh ẩn cư lại bảo ban

Cùng nàng Danh Dự, vị tiên nương:

"Tọa sàng đã soạn cho nàng hưởng,

Xin hãy an tâm nhận tọa sàng".

79. Ẩn sĩ lấy ra nước suối trong

Đựng vào lá mới hái, nhanh chân,

Biết điều thầm kín nàng mơ ước,

Hoan hỷ, người trao thực phẩm thần.

80. Tay ôm tặng vật, dạ vui mừng

Thiên nữ hân hoan bảo Thánh nhân:

"Thờ phụng ta rồi ngài thắng lợi

Giờ ta tìm lại cảnh thiên đường".

81. Thiên nữ say kiêu hãnh vẻ vang

Với ân huệ yết kiến Thiên hoàng:

"Hãy nhìn, Thiên đế ngàn con mắt,

Tiên thực đây. Phần thưởng hãy ban".

82. Sak-ka cùng với chúng Thiên thần

Kính lễ nàng Thiên nữ tuyệt luân,

Trong lúc nàng ngồi trên bảo tọa,

Thiên nhân đồng ái mộ dung nhan.

Trong lúc tôn vinh nàng như vậy, ý tưởng này chợt đến với Thiên chủ Sakka: "Vì duyên cớ gì Kosiya từ chối ban tặng vật cho các nàng kia, lại ban thực phẩm thần tiên cho nàng này thôi?". Để xác định lý do này, ngài lại triệu Màtali đến.

Bậc Đạo Sư ngâm kệ làm sáng tỏ vấn đề:

83. Sak-ka Thiên chủ cõi Băm ba

Phán lệnh Mà-ta-li quản xa,

Truyền: "Đến bảo hiền nhân giải thích

Cớ gì Danh Dự được ban quà?

Tuân lệnh ngài, Màtali cỡi thiên xa Vejayanta (Tối thắng xa của Đế Thích) khởi hành đến nơi kia.

Bậc Đạo Sư ngâm kệ giải thích vấn đề:

84. Vì vậy, Mà-ta-li vội vàng

Phóng xe du lịch giữa không gian,

Phụ tùng mọi thứ đều cân xứng

Trong vẻ vinh quang đẹp dị thường,

Càng đúc bằng vàng tinh luyện kỹ,

Khung xe đóng khéo được trang hoàng

Cầu kỳ, đủ các hình tô điểm,

Tất cả xe đều chạm trổ vàng.

85. Trên vàng được phát họa chim công

Khéo tạo thành con số thật đông,

Bò, ngựa, hổ, voi và báo nữa,

Linh dương, nhung lộc sắp tranh hùng,

Ở trong bảo ngọc này đều khắc

Đàn cưỡng cùng chim khác lượn vòng.

86. Xe được thắng thiên mã cả ngàn,

Mạnh như voi trẻ, sắc kim hoàng,

Cảnh này xem thực vinh quang quá,

Ngực chúng đều bao mạng lưới vàng

Cùng các tràng hoa treo lủng lẳng,

Được buông lơi lỏng sợi dây cương,

Vừa khi nghe một lời ra lệnh,

Chúng lướt nhanh như gió nhẹ nhàng.

87. Ngay lúc Mà-ta nhảy vụt nhanh

Cỡi thiên xa ấy, giữa thiên thanh,

Âm thanh mười hướng đồng vang dội

Qua giữa không gian đã tốc hành,

Thiên tử làm trần gian chấn động:

Biển, trời, đất với núi rừng xanh.

88. Chẳng bao lâu đến thảo am kia

Mong ước tỏ lòng tôn kính ra,

Để một vai trần chào Thánh giả,

Mà-ta-li lại bắt đầu thưa

Với vị Bà-la-môn trí tuệ

Tinh thông Thánh điển thật cao xa.

89. Nghe đây, Tôn giả Ko-si-ya,

Lời nói của Thiên chủ Sak-ka

Về việc ngài đang mong muốn biết,

Kìa xem, sứ mạng được giao ta:

"Trong khi Tôn giả không công nhận

Quyền của Tín Thành, Hy Vọng và

Vinh Quang, xin hỏi sao Danh Dự

Riêng nhận từ tay ấy thưởng quà?"

Khi nghe những lời này, vị ẩn sĩ khổ hạnh ngâm vần kệ:

90. Mà-ta-li hỡi, nàng Vinh Quang

Là ngọc nữ không được vẹn toàn,

Trong lúc Tín Thành tâm bất định,

Hỡi ngài, Thiên tử quản xa thần,

Nàng Hy Vọng vẫn thường lừa dối

Thích phản bội lời hứa của nàng,

Danh Dự riêng mình theo đức hạnh,

Trú thân trong Thánh đạo bình an.

Bây giờ vị ấy lại ngâm kệ ca ngợi đức hạnh của nàng:

91. Sống ở gia môn, gái má hồng

Vẫn luôn được bảo vệ, canh phòng,

Nữ nhân đã quá thời xuân sắc,

Và những kẻ đang sống với chồng,

Ví thử có khi nào nhục dục

Bỗng nhiên phát khởi ở trong lòng,

Nghe lời nói của nàng Danh Dự,

Chế ngự dục tâm hạ xuống dần.

92. Khi các dáo, tên ở chiến trường

Phóng nhanh rào rạt tựa mưa tuôn,

Trong cơn trốn chạy, bao đồng đội

Ngã xuống hay đào tẩu loạn cuồng,

Nghe được lời nàng Danh Dự nói,

Nhiều người dừng chạy, dẫu nguy nan,

Và dầu đang ngập tràn kinh hoảng,

Lần nữa xông ra chốn kiếm thương.

93. Giống như bờ biển vẫn thường ngăn

Những đợt ba đào giữa đại dương,

Danh Dự cũng thường hay trấn áp

Con đường của những bọn tà gian;

Mà-ta-li hỡi, mau về gặp

Thiên chủ In-dra, nói rõ ràng:

Bậc Thánh khắp nơi trên thế giới

Thảy đều tôn trọng đại danh nàng.

Nghe vậy, Màtali ngâm vần kệ:

94. Ko-si-ya, kẻ ấy là ai

Đã gợi ý kia đến với ngài,

Có phải là In-dra Đại đế,

Phạm thiên, đầy tạo hóa cao vời?

Nàng Danh Dự ấy, thưa Tôn giả,

Phải biết được sinh bởi ý trời

Thiên chủ In-dra, trên thượng giới,

Riêng nàng đức hạnh tối cao ngôi.

Trong lúc vị Thiên tử nói, ngay chính thời khắc ấy, Kosiya sắp phải tái sinh. Màtali liền bảo:

- Này Kosiya, thân ngũ uẩn đang lìa Tôn giả. Việc thực hành hạnh bố thí đã viên mãn. Tôn giả còn có gì liên hệ với nhân thế nữa đâu? Chúng ta sẽ cũng lên thiên giới bây giờ.

Vừa quyết định đưa vị ấy lên trời, Thiên tử vừa ngâm kệ:

95. Thánh nhân, hãy bước đến bây giờ,

Lập tức lên xe quý của ta,

Ta sẽ dẫn ngài về thượng giới,

Cung đình ngự trị cõi Băm ba

In-dra đang đợi chờ Tôn giả,

Quyến thuộc In-dra quả thực là.

Thiên đạo hôm nay lên cộng trú

Ngài thành đạt với chúa In-dra.

Trong lúc Màtali đang nói, Kosiya từ trần và hóa sinh vào hàng Thiên chúng mà không cần qua trung gian cha mẹ, rồi bước lên đứng trên thiên xa. Sau đó Màtali đưa vị ấy đến yết kiến Sakka. Khi thấy vị ấy, Thiên chủ Sakka rất đẹp ý và thưởng Thiên nữ Danh dự cho vị ấy đưa về làm vương hậu chánh cung, lại ban cho vị ấy vương quyền cai trị một miền rộng bao la nữa.

Trong khi nhận xét thực trạng các pháp, bậc Đạo Sư bảo:

- Chính công đức của một số hiền nhân được thanh tịnh theo cách ấy.

Và Ngài ngâm vần kệ cuối cùng:

96. Chính hành động của Thánh hiền nhân

Đưa đến đời sau quả phước ân,

Kết quả thiện hành an trú mãi.

Người nhìn thực phẩm của Thiên thần

Được đem trao tặng nàng Danh Dự,

Thân hoại, trú an với Ngọc hoàng.

Đến đây bậc Đạo Sư chấm dứt Pháp thoại với những lời này:

- Này các Tỷ-kheo, không phải chỉ bây giờ mà ngày xưa nữa, Ta cũng đã giáo hóa kẻ xan tham này vốn là gã keo kiệt cố hữu.

Nói xong, Ngài nhận diện Tiền thân?

-Thời ấy Uppalavannà (Liên Hoa Sắc) là Thiên nữ Danh Dự, vị Tỷ-kheo có tâm bố thí hào phóng là Kosiya, Anuruddha (A-na-luật-đà) là Màtali, Kassapa (Ca-diếp) là Suriya, Moggallàna (Mục-kiền-liên) là Canda, Sàriputta (Xá-lợi-phất) là Nàrada, và Ta chính là Sakka Thiên chủ.