Yết - Ma Yếu Chỉ

Tiết 3: Chính thức thuyết giới, 1. Các thể thức thuyết giới

TIẾT 3.

CHÍNH THỨC THUYẾT GIỚI

1. CÁC THỂ THỨC THUYẾT GIỚI

Trừ nạn duyên, tức ngoại trừ tám tai họa[42] bất ngờ xảy đến, toàn bộ giới kinh, từ đầu đến cuối, từ các bài kệ tán khởi, bốn pháp ba-la-di, cho đến bảy pháp diệt tránh, cùng với các bài kệ giới kinh và những bài kệ tán thán giới, cần phải được tụng đọc đầy đủ chi tiết.[43] Người tụng giới phải là hàng Thượng tọa.[44] Nếu Thượng tọa không thuộc, có thể theo thứ tự từ trên xuống dưới, ai thuộc thì được cử làm người tụng giới. Nếu chúng chỉ bốn người mà không ai thuộc, Thượng tọa phải đi khỏi đại giới, tự mình tác pháp tâm niệm thuyết giới. Ba vị còn lại trong giới, tác pháp đối thú thuyết giới với nhau. Đây là một hình thức phạt Thượng tọa vì không thuộc giới kinh.[45]

———

[42] Tứ phần 36, tr.823a 2, bát nạn 八難: vương 王 (do vua chúa), tặc 賊 (do giặc cướp), hỏa 火 (do lửa), thủy 水 (do nước), bệnh 病 (do bệnh), nhân 人 (do loài người), phi nhân 非人 (do các loài ma quỷ), ác trùng 惡虫 (do ác thú, trùng đọc). Pali, Mahāvagga ii, tr.113, có mười nạn; 8 nạn như Tứ phần, thêm tai nạn do loài bò sát (rắn rết) và nguy hiểm cho Phạm hạnh (nguy cơ phá giới)

[43] Xem đoạn sau.

[44] Ngũ phần 18, tr.128b14, tỳ-kheo hỏi Phật, thế nào là Thượng tọa? Phật nói, tại trú xứ, nếu không còn ai lớn hơn, người ấy là Thượng tọa.

[45] Tăng kỳ 27, tr.448a19.

Người thuyết giới không được đọc theo giọng ca, giọng tán, phải đọc bằng giọng nói bình thường, đọc lớn, rõ, không quá nhanh và quá chậm, để mọi người đều có thể nghe rõ chi tiết.

Có mấy điểm quan trọng cần phải ghi nhớ trong tác pháp yết-ma thuyết giới:

a. Túc số Tăng: tối thiểu từ bốn tỳ-kheo trở lên. Dưới số này, từ ba vị trở xuống, chỉ được phép tác pháp đối thủ thuyết giới. Nếu chỉ có một người, tâm niệm thuyết giới.

b. Ngồi gần nhau, để có thể người này với tay chạm đến thân thể người bên cạnh.[46] Cách ngồi này có công dụng là trong trường hợp phạm vi giới trường không đủ dung số lượng các tỳ-kheo đến nghe thuyết giới quá đông, cần ngồi lan ra ngoài đường ranh của giới trường mới đủ chỗ, ngồi như vậy thì Tăng vẫn được coi là trong cùng một giới trường.

Trong lúc ngồi nghe giới, các tỳ-kheo phải chăm chú nghe, không đưọc phép nhập định; cũng nên tránh cả việc lần chuỗi.

c. Trong cùng một giới. Tức tất cả tỳ-kheo phải tập họp trong phạm vi của giới trường đã ấn định. Nếu không có giới trường, Tăng phải tác pháp yết-ma kết

———

[46] Ngồi theo cách gọi là thân thủ tương cập. Đây là thế phần của một người đang ngồi. Thế phần các tỳ-kheo cùng ngồi liên tiếp nối liền nhau không bị gián đoạn tạo thành sự hòa hiệp về thân.

tiểu giới để thuyết giới. Các tỳ-kheo đang có mặt trong cùng trú xứ đã được kết giới cần phải được tập họp vào giới trường. Ai không tập họp, phạm tội biệt chúng. Trừ những người có duyên sự cần phải gởi dục và thuyết tịnh.

d. Tăng phải hoàn toàn thanh tịnh. Những người chưa thọ cụ túc, những người dầu đã thọ cụ túc nhưng nếu Tăng phát hiện ra là thuộc vào một trong mười ba trường hợp chướng pháp, hay già nạn (chi tiết xem chương III ở trên) và các tỳ-kheo phạm ba-la-di, tất cả đều phải được đuổi ra khỏi giới trường. Tỳ-kheo nào đang hành pháp phú tàng, sau khi Tăng hành xá-la xong (nếu có hành xá-la), hoặc sau khi tác pháp tiền phương tiện xong, tức đến chỗ hỏi và đáp rằng: ‹Tăng nay hòa hợp để làm gì? - Yết-ma thuyết giới› thì duy na gọi vị này ra trình bạch Tăng rằng mình đang hành pháp phú tàng. Còn lại, những người phạm các điều khoản khác cần phải sám hối như pháp cho thanh tịnh trước khi Thượng tọa bạch yết-ma thuyết giới.

Trong thể thức thuyết giới, chi tiết cuối mỗi phần của Giới kinh đều có hỏi về sự thanh tịnh của các tỳ-kheo đối với các điều vừa nói xong. Như đã nói ở điều 4 trên đây, khi thuyết giới, Tăng phải hoàn toàn thanh tịnh. Nhưng cũng có nhiều trường hợp người phạm giới mà không ý thức về sự trái phạm của mình, hoặc do không biết, hoặc do không nhớ, thì mỗi khi vị tụng giới hỏi đến sự thanh tịnh, người tự thấy mình có phạm phải bước ra phát lồ sám hối. Tuy nhiên, trong khi Tăng đang chăm chú theo dõi

như vậy, người ấy đột nhiên bước ra nhận tội, có thể gây xáo trộn, do đó, chỉ nên nói riêng với người bên cạnh, hoặc tự tâm niềm rằng ‹Tôi tỳ-kheo… phạm tội… chờ Tăng thuyết giới xong tôi sẽ sám hối.› Hoặc nếu cảm thấy có phạm nhưng còn nghi ngờ, thì tự tâm niệm rằng: ‹Tôi tỳ-kheo… đối với điều… còn nghi ngờ. Chờ khi nào hết nghi ngờ, tôi sẽ như pháp sám hối.›

Trên đây là nói về thể thức thuyết giới chi tiết. Nếu gặp nạn duyên, có thể thuyết giới tóm lược. Tùy theo nạn duyên sẽ đến nhanh hay chậm, đủ để thuyết giới đến mức nào, phải tùy theo đó mà thuyết. Luật quy định có tất cả năm thể thức thuyết giới.[47]

1. Thuyết giới chi tiết: nói từ đầu đến cuối đầy đủ của giới kinh.

2. Thuyết giới tóm lược: nói từ bài tựa, bốn ba-la-di, mười ba Tăng tàn, hai bất định, rồi nói tóm lược:

«Thưa các đại đức, tôi đã thuyết xong tựa giới kinh, đã thuyết xong bốn pháp ba-la-di, đã thuyết xong mười ba pháp Tăng-già bà-thi-sa, đã thuyết xong hai pháp bất định. Còn lại ba mươi pháp ni-tát-kỳ ba-dật-đề, chín mươi pháp ba-dật-đề, bốn pháp ba-la-đề-đề-xá ni, một trăm pháp chúng học, bảy pháp diệt tránh, như Tăng thường nghe.»

3. Thuyết giới tóm lược: nói từ tựa giới kinh, bốn ba-la-di, mười ba Tăng tàn, rồi tóm lược:

———

[47] Tứ phần, ibid., 823b.

2. Tác pháp thuyết giới

«Thưa các Đại đức, tôi đã thuyết (…) còn lại hai pháp bất định (…) như Tăng thường nghe.»

4. Thuyết tóm lược, nói từ tựa giới kinh, bốn ba-la-di rồi tóm lược (…)

5. Thuyết giới tóm lược, chỉ nói bài tựa giới kinh rồi tóm lược, như trên.

Trong thể thức tóm lược trên, thay vì lược bằng cách nêu tên hay danh mục của từng học xứ của các phần còn lại như thế, cũng có thể tóm lược bằng một câu: «Còn lại các pháp như Tăng thường nghe.»

2. TÁC PHÁP THUYẾT GIỚI

a. Tập Tăng: Đến giờ thuyết giới, sa-di hay các tỳ-kheo nhỏ đánh hiệu kiền chùy. Tất cả tỳ-kheo và sa-di đồng vân tập vào giới trường.

b. Lễ Tổ, lễ Phật: Tùy nghi, vì không phải là điều khoản bắt buộc. Nhưng cần thiết phải sám hối cho thanh tịnh trước khi Tăng tác pháp.

c. Kiểm Tăng số: Tỳ-kheo chấp sự hay duy na, sau khi kiểm điểm Tăng số, lễ Tăng và bạch:

«Bạch Đại đức Tăng, hôm nay là ngày... Ngày bố-tát chúng Tăng thuyết giới. Tôi đã kiểm điểm Tăng số, gồm (bao nhiêu) tỳ-kheo và (bao nhiêu) sa-di.»

d. Đọc phần kệ tán khởi: Thượng tọa thăng tòa thuyết giới, đọc các bài kệ tán khởi:

Cúi đầu lễ chư Phật.

Tôn pháp tỳ-kheo Tăng,

Nay nói tỳ ni pháp

Để chánh pháp trường tồn

…

Như Lai lập cấm giới,

Nửa tháng nói một lần.

e. Tác pháp riêng cho sa-di

Duy na xướng:

«Các sa-di đi thứ tự xuất ban.»

Các sa-di bước ra đảnh lễ đại Tăng ba lạy, rồi quỳ xuống, một sa-di đại diện thay chúng bạch rằng:[48]

«Bạch Đại đức Tăng, sa-di chúng con (mỗi người tự nói pháp danh) cúi đầu đảnh lễ đại Tăng. Sa-di chúng con (mỗi người tự nói pháp danh) tự nghĩ, nay nhờ phước báo của túc duyên mà đời này được gặp ánh từ quang của đấng Đại giác, được nghe di giáo vàng ngọc của đức Thế tôn. Chúng con sớm tối một lòng mộ đạo, cắt ái từ thân, theo Phật xuất gia phụng sự Tam bảo. Phật chế sa-di học năm đức và mười pháp số, để làm rạng rỡ Chánh đạo, kiểm nghiệm người tà. Nay chúng con đối trước đại Tăng xin tụng đọc lại. Ngưỡng mong đại Tăng thùy từ chứng giám.

«Năm đức của sa-di theo kinh Phước điền là:

———

[48] Phỏng theo Sa-di thập giới oai nghi kinh sớ 5, Đường, luật sư Pháp Tiên soạn (Đại Nhật bản đại tạng kinh, Tiểu thừa luật chương sớ); có sửa một vài chi tiết cần thiết.

1. Phát tâm lìa bỏ thế tục, vì hâm mộ chánh pháp.

2. Hủy bỏ cái đẹp của hình hài, vì để thích ứng với pháp phục.

3. Vĩnh viễn cắt bỏ ái ân, vì không còn thân thích nữa.

4. Khinh thường tính mạng, vì tôn sùng Phật pháp.

5. Chí cầu Đại thừa, vì để hóa độ chúng sanh.

«Mười giới của sa-di là:

1. Không sát sinh.

2. Không trộm cắp.

3. Không dâm dục.

4. Không nói dối.

5. Không uống rượu và các chất say.

6. Không trang sức thân thể bằng các thứ tràng hoa, xông ướp hương thơm như người thế tục.

7. Không ca, múa, hát xướng và cố ý xem nghe.

8. Không nằm ngồi trên giường ghế cao rộng lớn.

9. Không ăn phi thời, trừ bịnh duyên.

10. Không cầm nắm và cất chứa vàng bạc, châu báu.

«Chúng con đã nói xong năm đức và mười

3. Yết ma thuyết giới

giới. Cúi nguyện Tam bảo tồn tại lâu dài trong thế gian để cứu vớt chúng sanh.

«Nay Tăng bố-tát, diễn thuyết Đại tỳ-ni, là pháp tối tôn, tối thắng, mầu nhiệm, là việc mà chúng con chưa được dự phần. Bởi vì chúng con tuổi đời còn thiếu, chướng ngại giới pháp chưa sạch, cho nên không dám dự vào địa vị Tăng luân thanh tịnh. Nay chúng con cúi đầu đảnh lễ đại Tăng. Nguyện Tăng từ bi, bố-tát hoan hỷ.»

Thượng tọa giáo giới:

«Này các sa-di, nay chúng Tăng bố-tát thuyết giới. Các ngươi chưa thọ cụ túc nên chưa được dự nghe. Vậy hãy lui ra ngoài, theo phận sự của sa-di mà tụng đọc giới luật. chờ khi nào đánh khánh làm hiệu gọi vào. Hãy thứ tự trở lại giới trường. Cẩn thận chớ buông lung.»

Các sa-di đồng thanh đáp:

«Y giáo phụng hành.»

Đảnh lễ đại Tăng ba lạy, rồi lui khỏi giới trường. Cùng nhau đến một chỗ khác, tụng đọc giới kinh của sa-di. Chờ khi nghe tiếng khánh, Tăng gọi thì trở lại giới trường để dự nghe phần cuối trong giới kinh của tỳ-kheo.

3. YẾT MA THUYẾT GIỚI

Thượng tọa tác pháp yết-ma thuyết giới, hỏi:

«- Tăng đã họp chưa?»

Duy na đáp:

«- Tăng đã họp.»

«- Hòa hiệp không?»

«- Hòa hiệp.»

«- Người chưa thọ cụ túc đã ra chưa?»

«- Đã ra.»

«- Các tỳ-kheo không đến có thuyết dục và thanh tịnh không?»

Nếu không có ai gởi dục và thanh tịnh thì đáp:

«- Không.»

Nếu có, người thọ dục bước ra, lễ Tăng và bạch:

«Bạch Đại đức Tăng, con có nhận dục và thanh tịnh của tỳ-kheo… Tăng sự như pháp, tỳ-kheo ấy xin gởi dục và thanh tịnh.»

«Thiện.»

«Nhĩ.»

Thượng tọa hỏi tiếp:

«Có ai sai tỳ-kheo-ni đến thỉnh giáo giới không?»

Nếu có người thọ chúc, thì bước ra lễ Tăng, và trình lại thỉnh cầu của ni chúng, như đã nói ở trên. Nếu ni trực tiếp thỉnh thì cho gọi vào.

Các tỳ-kheo-ni thọ sai đảnh lễ Tăng ba lạy, quỳ xuống và bạch:

Ni thọ sai đáp:

«Y giáo phụng hành.»

Sau khi ni thọ sai đảnh lễ Tăng và ra khỏi giới trường, Thượng tọa hỏi tiếp:

«Đại đức Tăng (nói tên chùa ni) tỳ-kheo-ni Tăng thanh tịnh hòa hiệp, Tăng sai tỳ-kheo-ni chúng con (…) đến trước đại Tăng, đảnh lễ Tăng cầu thỉnh giáo thọ sư. Ngưỡng mong Tăng vì ni chúng giáo giới. Từ mẫn cố.» (nói ba lần)

Nếu không có tỳ-kheo nào đảm nhiệm việc giáo thọ ni, Thượng tọa nói với các tỳ-kheo-ni thọ sai:

«Nay lần lượt thỉnh cầu khắp trong Tăng từ trên xuống dưới, nhưng không ai đảm nhiệm việc giáo thọ ni. Tuy nhiên, Tăng có giáo sắc rằng, ni chúng hãy y luật hành trì, cẩn thận chớ buông lung.»

Ni thọ sai đáp:

«Y giáo phụng hành.»

Sau khi ni thọ sai đảnh lễ Tăng và ra khỏi giới trường, Thượng tọa hỏi tiếp:

«- Tăng nay hòa hiệp để làm gì?»

«- Yết-ma thuyết giới.»

Ngay đây, nêú có tỳ-kheo đang hành pháp phú tàng, thì duy na gọi vị ấy ra đảnh lễ Tăng, và trình Tăng rằng mình đang hành pháp phú tàng. Sau đó trở về chỗ cũ để nghe thuyết giới.

Thượng tọa bạch yết-ma:[49]

«Đại đức Tăng, xin lắng nghe. Hôm nay là ngày… tháng… ngày bố-tát, chúng Tăng thuyết giới. Nếu thời gian thích hợp đối với Tăng; Tăng nay chấp thuận hòa hiệp thuyết giới. Đây là lời tác bạch.

«Thưa các Đại đức, nay đang là mùa (xuân). Mùa này có sáu kỳ (hoặc tám kỳ nếu có tháng nhuận) bố-tát. Trong nửa tháng này, một kỳ bố-tát đang đi qua; có hai kỳ bố-tát đã qua và còn ba kỳ bố-tát sắp đến. Mong các đại đức ghi nhớ như vậy. Tuổi già và sự chết đang gần kề, Phật pháp sắp tàn diệt. Thưa các đại đức, vì chí cầu đắc đạo, hãy nên nhất tâm cần cầu tinh tấn. Vì sao vậy? Chư Phật do nhất tâm cần cầu tinh tấn mà chứng đắc Vô thượng Bồ đề, huống nữa là các thiện pháp khác. Mỗi người trong lúc đang khỏe mạnh, hãy nỗ lực tu thiện; sao lại không cần cầu, đâu thể đợi đến già, ham muốn nào vui chi? Ngày nay đã qua, mạng sống lần giảm, như cá thiếu nước nào có vui gì?[50]

———

[49] Văn Yết-ma thuyết giới, có vài chi tiết bất đồng giữa các bộ. Xem, Di-sa-tắc Ngũ phần giới bản, Đại 22, tr.194c; Ma-ha Tăng-kỳ luật Đại tỳ-kheo giới bản, Đại 22, tr.549a; Tứ phần giới bản, Đại, 22, tr.1023a; Thập tụng tỳ-kheo Ba-la-đè-mộc-xoa giới bản, Đại 23, tr.470b.

[50] Đoạn này phỏng theo Ngũ phần tỳ-kheo giới bản, ibid., và Thập tụng tỳ-kheo giới bản, ibid.

«Thưa các Đại đức, nay tôi sẽ nói ba-la-đề-mộc-xoa. Các Đại đức hãy lắng nghe, khéo ghi nhớ kỹ. Nếu tự biết mình có phạm, hãy nên bày tỏ sám hối. Ai không phạm thì im lặng. Do sự im lặng mà tôi biết các đại đức thanh tịnh. Cũng như một người được ai hỏi điều gì thì phải theo sự thực mà đáp. Cũng vậy, tỳ-kheo nào ở trong chúng đã ba phen hỏi, nhớ nghĩ mình có phạm mà không phát lộ, tỳ-kheo ấy đắc tội cố ý vọng ngữ. Đức Phật dạy hành sự cố ý vọng ngữ là pháp chướng đạo. Tỳ-kheo nào nhớ nghĩ mình có tội, muốn cầu sự thanh tịnh, cần phải phát lộ. Phát lộ thì an lạc.

«Thưa các Đại đức, tôi đã nói xong phần tựa. Nay hỏi các Đại đức trong đây có thanh tịnh không? (hỏi ba lần)

«Các Đại đức trong đây thanh tịnh, vì im lặng. Tôi ghi nhận như vậy.»

Tiếp theo nói tất cả chi tiết từ bốn ba-la-di cho đến bảy pháp diệt tránh. Cuối cùng nói lời kết.

«Thưa các Đại đức, tôi đã nói xong tựa giới kinh, đã nói bốn pháp ba-la-di, đã nói mười ba pháp Tăng-già bà-thi-sa, đã nói hai pháp bất định, đã nói ba mươi pháp ni-tát-kỳ ba-dật-đề, đã nói xong chín mươi pháp ba-dật-đề, đã nói bốn pháp ba-la-đề-đề-xá-ni, đã nói các pháp chúng học, đã nói bảy pháp diệt tránh. Đây là những điều Phật dạy, được ghi chép

thành Giới kinh, mỗi nửa tháng tụng một lần. Còn có các Phật pháp khác nữa trong đây tất cả đều phải cùng hòa hiệp, cùng học tập.»

Tiếp theo trước khi đọc các bài kệ giới kinh của bảy đức Phật thì đánh hiệu gọi các sa-di vào để nghe tiếp các bài kệ tán thán sự trì giới:

Kẻ trí khéo giữ giới,

Hay được ba điều vui:

Danh dự và lợi dưỡng,

Khi chết được sanh thiên.

…

Tôi nay nói giới kinh

Công đức thuyết giới này,

Ban khắp cả chúng sinh

Đều trọn thành Phật đạo.

Chương Sáu: An cư và tự tứ, Tiết 1: An cư, 1. Duyên khởi và ý nghĩa

CHƯƠNG SÁU

AN CƯ VÀ TỰ TỨ

TIẾT 1.

AN CƯ

1. DUYÊN KHỞI VÀ Ý NGHĨA

Theo luật Tứ phần[1] duyên khởi để đức Phật qui định mùa an cư của chúng tỳ-kheo xảy ra khi Ngài đang trú tại Xá-vệ, trong vườn của ông Cấp Cô Độc. Nguyên do của việc chế định này là bởi vì sự than phiền của các người cư sĩ đối với nhóm sáu tỳ-kheo. Nhóm sáu tỳ-kheo này thường du hành trong dân gian bất cứ vào mùa nào. Khi mùa mưa đến, họ dẫm đạp chết vô số côn trùng. Các cư sĩ than phiền rằng những tu sĩ ngoại đạo hằng năm vẫn có ba tháng cố định tại một chỗ; ngay đến các loài cầm thú vẫn còn có mùa trú ẩn của chúng; huống chi những người Sa-môn họ Thích lại không biết nghỉ chân vào mùa mưa, trái lại du hành bất cứ mùa nào. Đức Phật hay biết sự này, và Ngài đã khiển trách nhóm tỳ-kheo sáu người ấy.

Ở đây, chúng ta có thể rút ra hai nhận xét. Thứ nhất sự than phiền của các cư sĩ chứng tỏ rằng an cư mùa

———

[1] Tứ phần 37, ‹An cư kiền độ› (Đại 22, tr.830b). Duyên khởi theo các bộ, đại thể giống nhau. Xem, Ngũ phần 19, Đại 22, tr.129a; Tăng kỳ 27, tr.450c; Thập tụng 24, Đại 22, tr.173b. Pali, Mahāvagga ii, Vin.iv. tr.137.

mưa đã trở thành tục lệ chung cho mọi tu sĩ của các giáo phái tôn giáo thời bấy giờ. Các tỳ-kheo do bởi không chấp hành tục lệ này nên bị các cư sĩ chỉ trích. Thứ hai sự khiển trách của đức Phật chứng tỏ rằng mặc dù trước đó Ngài chưa qui định việc an cư mùa mưa,[2] nhưng các Thánh Tăng hay các tỳ-kheo sống tri túc và trì luật nghiêm chỉnh đều không đi lang thang trong các mùa mưa. Như vậy, sự ấn định ba tháng an cư mùa mưa của Phật là hợp pháp hóa một thông lệ hay một tập tục đã được chấp hành một cách tự nhiên giữa các tỳ-kheo nói riêng, và cũng chung cho mọi tu sĩ của các giáo phái ngoài đạo Phật đương thời.

Tuy nhiên, xét theo thực tế hành trì của giáo đoàn Tăng lữ về việc an cư mùa mưa, thì sự an cư này không chỉ giới hạn bởi sự việc lại gây tổn hại cho các sâu bọ và các thứ cây cỏ sinh trưởng nhiều trong mùa mưa. Tham khảo thêm trong các kinh điển, chúng ta sẽ thấy việc an cư còn có những mục đích khác hơn thế nữa.

Trước hết, một đoạn ngắn trong kinh Điển tôn[3] có ghi sự kiện như vầy. Đức Phật kể lại một câu chuyện quá khứ. Trong một tiền kiếp xa xưa, lúc đức Thích Tôn còn hành Bồ-tát đạo. Bấy giờ Ngài thọ sanh làm vị đại thần có tên là Điển Tôn. Vị đại thần này được mọi người tôn kính, cho rằng là đã từng thấy Phạm

———

[2] Pali, AA. ii. 97: Phật bắt đầu quy định việc an cư vào năm thứ 20 sau ngày Thành đạo.

[3] Trường A hàm 5, Đại 1, tr.32b. Cf. D. 19. Mahāgovinda.

thiên. Nhưng thực tế thì Điển Tôn chưa từng thấy Phạm thiên. Điển Tôn tự suy nghĩ rằng, theo truyền thuyết các bực tôn túc nói lại, nếu ai tu tập bốn vô lượng tâm trong suốt bốn tháng mùa mưa sẽ được hội kiến với Phạm thiên. Do vậy, đại thần Điển Tôn xin phép nhà vua được nghỉ ngơi để có thể tu tập bốn vô lượng tâm trong suốt bốn tháng mùa mưa. Sau bốn tháng, quả nhiên Điển Tôn được hội kiến với Thường Đồng Hình Phạm Thiên, và được Phạm thiên đích thân giảng giải đạo lý cho.

Câu chuyện kể như vậy chứng tỏ việc an cư cố định tại một chỗ để tu tập vào mùa mưa là một quan niệm đã có từ xưa, trước thời đức Thích Tôn rất lâu xa. Cho nên, việc an cư, hạn chế sự đi lại trong mùa mưa, không chỉ vì tránh dẫm đạp côn trùng và cây cỏ, mà mùa mưa còn được quan niệm từ xa xưa là thời gian thích hợp nhất cho sự tu tập để có những tiến bộ tâm linh đáng kể. Chính do điều này mà kinh Chánh pháp niệm xứ nói rằng vào thời kỳ an cư mùa mưa các tỳ-kheo ngoại trừ các việc đi đại và tiểu tiện, còn lại phải thường xuyên ngồi kiết già tại một chỗ để tu tập thiền định.[4]

Ngoài ra, sự an cư mùa mưa còn có một ý nghĩa quan trọng khác nữa. Đó là biểu hiện cho tinh thần sống chung hòa hợp của cộng đồng Tăng lữ tại một trú xứ. Điều này được thấy rõ trong luật Tứ phần.[5]

———

[4] Dẫn bởi Tứ phần luật san phiền bổ khuyết hành sự sao, thượng 4 (Đại 40, tr.58a).

[5] Tứ phần 37, ‹Tự tứ kiền độ›, Đại 22, tr.835c.

Lúc bấy giờ đức Thích Tôn trú tại Xá-vệ, trong vườn Cấp Cô Độc. Sau ba tháng an cư mùa mưa, một số đông các tỳ-kheo ở Câu-tát-la đến hầu thăm Ngài. Đức Thế Tôn theo thông lệ hỏi thăm đời sống của họ như thế nào trong ba tháng an cư. Họ trình bày với Ngài sinh hoạt thường nhật của họ. Theo đó, các tỳ-kheo này giao ước với nhau trong suốt mùa an cư rằng không ai nói chuyện với ai bất cứ điều gì. Nếu có những việc cần thiết mà người này cần đến sự giúp đỡ của người khác thì chỉ được phép ra dấu chứ không được phép nói. Sinh hoạt này cũng thường xảy ra giữa các nhóm tỳ-kheo và được biết nhiều nhất là nhóm ba tỳ-kheo dòng họ Thích gồm tôn giả A-na-luật, tôn giả Nan-đề và tôn giả Kim-tỳ-la.[6] Các tỳ-kheo khi thì ở Bát-na-nạn-xà khi thì ở Sa-kê-đế, và luôn luôn được Phật khen ngợi. Nhưng trong trường hợp các tỳ-kheo ở Câu-tát-la này, thay vì được khen ngợi, đã bị đức Thế Tôn khiển trách. Ngài nói các tỳ-kheo này là những người ngu si, sống chung như vậy là khổ nhưng lại tưởng là an lạc; chẳng khác nào những kẻ thù cùng sống trong một trú xứ.[7] Nhiệm vụ các tỳ-kheo sống chung là phải giáo giới lẫn nhau, chỉ điểm và sách tấn nhau, chứ không thể sống như những người câm với nhau. Cùng một lề lối sinh hoạt, nhưng có trường hợp Phật khen ngợi, lại có trường hợp bị Ngài khiển trách, ấy là thế nào? Đức Phật luôn luôn ca ngợi đời sống trầm

———

[6] Trung A hàm 18 ‹Sa-kê-đế tam tộc tánh tử›, Đại 1, tr.544b.

[7] Tăng kỳ 27, tr.451a6tt.

lặng của các tỳ-kheo, sống xa lánh những nơi ồn ào náo nhiệt. Tuy nhiên, như vậy không có nghĩa rằng một tỳ-kheo nên sống tách biệt ngoài cộng đồng Tăng lữ. Sống chung và hòa hợp trong cuộc sống thánh thiện cao cả, giáo giới và sách tấn lẫn nhau, đó là sinh mệnh của Tăng đoàn. Đời sống của một tỳ-kheo là sống không gia đình, không cố định vĩnh viễn tại một trú xứ nào, nhưng các tỳ-kheo được nối kết nhau thành một cộng đồng thống nhất bằng giới bổn mà họ phải cùng nhau hòa hiệp để tụng đọc trong mỗi nửa tháng. Và sự hòa hiệp ấy được củng cố bằng ba tháng an cư vào mùa mưa.

Như vậy, an cư mùa mưa không phải đơn giản chỉ có nghĩa là hạn chế sự đi lại của các tỳ-kheo để tránh làm tổn thương các sinh vật bé nhỏ và các thứ cây cỏ non.

Trong lịch sử phát triển của đạo Phật, sinh hoạt an cư kiết hạ là một nhân tố tích cực để các đệ tử tại gia có điều kiện thuận tiện tham gia vào sự nghiệp củng cố và phát triển giáo đoàn Tăng lữ. Tăng đoàn thanh tịnh và hòa hiệp là tiêu biểu của sức sống cụ thể của giáo pháp mà đức Thích Tôn đã từng giảng dạy. Đó cũng là nơi nương tựa tinh thần vững chắc, và là niềm tin chân chính cho những người tại gia sống giữa cuộc đời hỗn tạp, đầy những hận thù và tranh chấp.

Một Phật tử tại gia, có niềm tin thuần tịnh trong sáng đối với Phật, Pháp, Tăng và Thánh giới, luôn luôn được ghi nhận với bốn đức tính: thân cận thiện sĩ, học hỏi chánh pháp, suy nghĩ sâu sắc những điều đã

học hỏi, và hành trì những điều đã được chiêm nghiệm.[8] Trong bốn đức tính ấy, đức tính thứ nhất, thân cận thiện sĩ, tức gần gũi các bậc thiện tri thức, những bậc đạo cao đức trọng. Mỗi năm, vào mùa mưa, khi các tỳ-kheo tạm thời dừng chân tại một trú xứ, thì đây là thời gian mà những người tại gia có điều kiện thích hợp nhất để thường xuyên gần gũi các bậc thiện sĩ, học hỏi chánh pháp. Do thế, họ có thể phát huy các đức tính đặc trưng của một Phật tử tại gia có niềm tin thuần tịnh đối với chánh pháp.

Trong thời gian đức Thích Tôn còn tại thế, các Phật tử tại gia hoặc tự lực cá nhân nếu có đủ điều kiện, hoặc những người thân thuộc nhau, hoặc những người cùng sống trong một làng, một thành phố, hợp tác nhau thỉnh các tỳ-kheo về tại trú xứ của mình an cư kiết hạ, và hỗ trợ các tỳ-kheo các nhu cầu cần thiết để các ngài có điều kiện thuận tiện cho sự tu tập suốt trong ba tháng mùa mưa. Các truyện ký của Phật giáo thuộc các nền văn học bản sanh và bản duyên thường ghi nhận có nhiều tỳ-kheo đã chứng đắc quả A-la-hán trong thời gian an cư này, nhờ sự hỗ trợ của các cư sĩ về các nhu cầu hằng ngày.

Một cộng đồng thanh tịnh và hòa hiệp, cùng học và cùng tu như sữa với nước vậy, quả là niềm tin và hy vọng cho con người sống giữa cảnh đời náo nhiệt; và nó chứng tỏ rằng Chánh pháp mà đức Thích Tôn đã giảng thuyết, nếu được thực hành một cách trọn vẹn,

———

[8] Pháp uẩn túc luận 2, Đại 26, tr.438b: bốn Dự lưu chi. Cf. D. 33. Saṅgīti: cattāri sotāpannassa aṅgāni.

2. Hạn kỳ an cư

sẽ là cơ sở cho một thế giới an lành. Đây là điều mà vua Ba-tư-nặc đã bày tỏ với đức Thế Tôn về niềm tin của mình đối với chính pháp được Thế Tôn giảng dạy và chúng đệ tử thực hành trọn vẹn.[9]

Nói tóm lại, duyên khởi của sự an cư kiết hạ của chúng tỳ-kheo dù đơn giản được nói là do đức Thế Tôn tùy thuận theo ước muốn của các đệ tử tại gia, nhưng trong ý nghĩa sâu xa thì nó là sinh mạng tồn tại của Chánh pháp được duy trì bằng đời sống thanh tịnh và hòa hiệp của cộng đồng Tăng lữ. Chừng nào chúng tỳ-kheo còn nhiệt thành trong phận sự an cư ba tháng thì bấy giờ Chánh pháp vẫn còn là sức sống phong phú để loài người làm nơi qui ngưỡng và xây dựng một thế giới an lành.

2. HẠN KỲ AN CƯ

Tính theo lịch Ấn Độ thời xưa, ngày an cư bắt đầu từ mồng một trăng tròn tháng A-sa-đà,[10] tức vào khoảng nửa tháng 6 dương lịch kéo dài suốt ba tháng, cho đến hết ngày trăng tròn tháng Át-thấp-phược-dữu-xà.[11] Theo sự ghi nhận của ngài Huyền

———

[9] Trung A hàm 59, kinh ‹Pháp trang nghiêm›, Đại 1, tr.795b. Cf. M.89. Dhammacetiya.

[10] A-sa-đà, Pali: āsāḷhā /āsāḷhī (Skt. āṣāḍha), trong khoảng tháng 6-7 Dương lịch. Cf. Mahāvagga ii. Vin. iv. tr.137: Có hai hạn kỳ bắt đầu mùa mưa. Hạn kỳ đầu bắt đầu từ ngày rằm tháng āsāḷhī. Hạn kỳ sau bắt đầu sau đó một tháng.

[11] A-thấp-phược-dữu-xà 阿濕縛庾闍. Pali: assayuja (Skt. āśvayuja), khoảng tháng 9-10 Dương lịch.

Trang trong Tây vực ký[12] và Pháp Hiển trong Nam hải ký qui nội pháp truyện[13] thì ngày mồng một trăng tròn tháng A-sa-đà tương đương ngày 16 tháng 5 theo lịch Trung Quốc. Các xứ Phật giáo phương nam bắt đầu vào ngày 16 tháng 6 tính theo lịch Trung quốc. Nhưng ở Trung quốc, các Luật sư qui định an cư vào ngày 16 tháng 4 theo lịch Trung quốc. Sự qui định này lấy cơ sở từ bản dịch chữ Hán kinh Vu lan theo đó, ngày tự tứ được nói là ngày 15 tháng 7 lịch Trung quốc, do vậy, ngày kiết hạ an cư phải bắt đầu từ 16 tháng 4. Các xứ ảnh hưởng Phật giáo Trung quốc như nước ta và nước Nhật đều theo thông lệ kiết an cư vào ngày 16 tháng 4. Đây là do sự ước tính sai khác về thời tiết mà các địa phương không đồng nhau. Như ở nước ta, mùa mưa giữa miền Bắc và miền Nam cũng có sự sai khác nhau hơn một tháng. Tuy vậy, theo phong tục mỗi nước mà ấn định để phù hợp với thời tiết an cư. Ngày rằm tháng 7, ở nước ta cũng như ở Trung quốc xa xưa đã trở thành ngày lễ quan trọng, cho nên ngày kiết hạ an cư vẫn

———

[12] Đại đường Tây vực ký 2 (Đại 51, tr.876a): «Theo Thánh giáo của Như Lai, mỗi năm có ba mùa. Từ 16 tháng giêng đến 15 tháng 5 là mùa nóng. Từ 16 tháng 5 đến 15 tháng 9 là mùa mưa. Từ 16 tháng 9 đến 15 tháng giêng là mùa lạnh… Tăng đồ Ấn độ y theo Thánh giáo của Phật tọa an cư mùa mưa, hoặc phần trước của ba tháng, hoặc phần sau của ba tháng. Ba tháng đầu của mùa hạ là từ 16 tháng 5 đến 15 tháng 8, theo lịch Trung quốc.» Ba tháng đầu của mùa hạ, Hán: tiền tam nguyệt hạ 前三月夏, vì mùa mưa gồm 4 tháng trong đó chia làm 3 tháng đầu và 3 tháng cuối.

[13] Chương 14, ‹Ngũ chúng an cư›, Đại 54, tr.217a 25.

phải bắt đầu từ ngày 16 tháng 4, mặc dù vào thời kỳ này nhiều địa phương ở nước ta chưa bước vào mùa mưa. Do sự sai biệt theo truyền thống này mà nước ta hai hệ Tăng-già Nam và Bắc truyền không kiết hạ an cư cùng một ngày thống nhất như nhau.

Thông lệ nước ta từ xưa ngoài hạn kỳ ba tháng kiết hạ, còn có hạn kỳ ba tháng kiết đông, tức an cư vào mùa đông, khoảng từ 16 tháng 9 đến hết ngày 15 tháng 12. Đây là thực hành theo điều được qui định bởi Bồ tát giới Phạm võng. Theo đó, người thọ giới bố-tát, nếu mỗi năm vào hai thời mùa hạ và mùa đông mà không an cư để tọa thiền, hành đầu đà thì phạm tội khinh cấu.[14] Ý nghĩa của sự qui định này là do bởi mùa hạ quá nóng bức và mùa đông quá lạnh lẽo nên sự hành đạo và hóa đạo của người thọ giới Bồ tát thường gặp phải nhiều khó khăn, do đó, không thể du phương giáo hóa mà cần phải an cư tọa thiền để bồi dưỡng đạo đức bản thân.

Dù có sự qui định như vậy, nhưng theo tinh thần Phật chế trong các Luật tạng Thanh văn, thì mỗi năm chỉ có một mùa an cư duy nhất cho các tỳ-kheo, do vậy, chỉ có một mùa an cư chính thức mà thôi, và như vậy mỗi năm cũng chỉ có một ngày tự tứ, lấy đó làm cơ sở tính tuổi hạ lạp của tỳ-kheo. An cư mùa đông, nếu có thực hành, thì cũng không có ngày tự tứ và không căn cứ theo đó mà tính hạ lạp.

———

[14] Cf. Phạm võng kinh, Đại 24, tr.1008a11.

Vả lại, đời sống Tăng-già nguyên thuỷ, y trên bốn thánh chủng, và đức Thế Tôn cũng thường nhắc nhở các tỳ-kheo rằng không nên dừng chân tại một chỗ quá lâu, cho nên luật cho mỗi năm chỉ có ba tháng an cư là thời gian mà tỳ-kheo tạm thời không du phương hành đạo và giáo hóa.

Có hai hạn kỳ của sự an cư mùa mưa, gọi là tiền an cư và hậu an cư.[15] Tiền an cư là an cư phần đầu của mùa hạ. Cụ thể là kết an cư vào ngày mồng 1 trăng tròn tháng 4 A-sa-đà, tức tương đương ngày 16 tháng 4 hay tháng 5 tùy theo cách tính tháng giữa lịch Ấn Độ và lịch Trung quốc. Trong khoảng từ ngày 17 tháng 4 hay tháng 5 cho đến hết ngày 16 tháng 5 hay tháng 6 được gọi là thời kỳ của hậu an cư. Nói theo thông lệ ở nước ta, ngày kiết tiền an cư là vào ngày 16 tháng 4 âm lịch, và từ ngày 17 đến hết ngày 16 tháng 5 là thời kỳ của hậu an cư. Trong thời kỳ hậu an cư, Luật cũng chia làm hai phần là trung an cư và hậu an cư.[16] Trung an cư bắt đầu ngày 17 tháng 4 đến hết ngày 15 tháng 5. Hậu an cư là ngày 16 tháng 5.[17] Dù có hai cách chia các thời kỳ an cư như vậy, nhưng trong tác pháp thường chỉ đề cập đến hai trường hợp là tiền và hậu an cư mà thôi.

———

[15] Tứ phần 37, Đại 22, tr.832a26.

[16] Tứ phần 58, tr.998b11: có ba an cư: tiền an cư, trung an cư, hậu an cư. Tăng kỳ 27, tr.451b10: tiền an cư từ ngày 16 tháng Tư đến rằm tháng Bảy. Hậu an cư, từ 16 tháng Năm đến rằm tháng Tám.

[17] Hành sự sao, thượng 4, tr.38b21.

Nếu kiết tiền an cư thì đến hết ngày 15 tháng 7 là hết kỳ hạn. Nếu hậu an cư bắt đầu từ ngày 17 tháng 4 thì hết ngày 16 tháng 7 là hết hạn. Cứ theo đó mà tính, cho đến nếu kiết hậu an cư vào ngày 16 tháng 5 thì hết ngày 15 tháng 8 là hết hạn. Nói cách khác, hạn kỳ an cư nhất định phải đủ ba tháng, gồm 9 tuần mỗi tuần 10 ngày. Nhưng do tháng thiếu của âm lịch, nên ít khi đủ cả 90 ngày.

Điều cũng cần nhớ ở đây là thời gian ngày và đêm trong Luật tạng luôn luôn được tính theo sự sáng và tối của mặt trời. Do đó, nói rằng hạn kỳ an cư bắt đầu từ ngày 16 tháng 4 (hay tháng 5 ta). Có nghĩa là phải kể từ khi ánh sáng mai vừa xuất hiện của ngày đó, và nói rằng đến hết ngày 15 tháng 7 tức là hết đêm 15 này lúc ánh sáng mai của ngày 16 hôm sau bắt đầu xuất hiện. Ánh sáng xuất hiện được phân biệt theo hai cách: hoặc sáng đủ để nhìn thấy các đường chỉ trong lòng tay, hoặc đủ sáng để phân biệt được lá vàng với lá xanh. Như vậy, một tỳ-kheo từ chỗ khác muốn đến an cư tại một trú xứ nào đó thì phải đến trước khi ánh sáng mai của ngày 15 tháng 4 vừa xuất hiện.[18] Để chấp hành đúng thời điểm, các luật sư Trung hoa còn phân tích chi tiết thêm rằng, nếu tỳ-kheo trên đường đi đến trú xứ an cư, nhưng chưa kịp bước chân vào cương giới của trú xứ mà ánh sáng ban mai xuất hiện thì phải liệng một cục đất cho lọt trước vào trong trú xứ. Nguyên tắc cơ bản phải giữ là

———

[18] Tứ phần 37, tr.830c18tt. Cf. Hành sự sao, thượng 4, tr.39c10.

3. Thọ an cư

phải đặt chân lên đất của trú xứ trước khi ánh sáng mai hiện. Tuy nhiên, trong trường hợp do duyên sự không thể đến đúng thời điểm, vẫn không vi phạm nếu tâm niệm luôn luôn hướng vào trú xứ an cư.

3. THỌ AN CƯ

Tăng có ba việc phải làm để tác pháp thọ an cư. Đó là phân phòng xá, hành trù và bạch an cư.

i. Phân phòng xá

Tăng đoàn nguyên thủy hoàn toàn y chỉ trên bốn Thánh chủng, do đó, các tỳ-kheo không sống cố định tại một trú xứ nào. Gặp sự thuận tiện nơi nào trên đường hành đạo và hóa đạo của mình, thì kiết an cư tại đó. Vì vậy, trước khi thọ pháp an cư Tăng-già tại mọi trú xứ thường phải phân chia lại phòng xá, và kể luôn cả cho tỳ-kheo. Để cho việc phân chia phòng xá được công bình và hợp lý, Tăng-già của mọi trú xứ thường phải tác pháp yết-ma cử người phụ trách[19] công tác này. Ngày nay, nhất là tại nước ta, mỗi trú xứ già-lam luôn luôn có các tỳ-kheo thường trú, và số tỳ-kheo này phần lớn nhiều hơn tỳ-kheo khách đến an cư, do đó công việc phân chia phòng xá thường được phụ trách bởi tỳ-kheo thường trú có trách nhiệm và như vậy, mục đích yết-ma cử người phân phòng xá ít khi được thực hiện. Nhưng để tiện tham khảo, dưới đây là văn bạch yết-ma này:

———

[19] Tứ phần 37, tr.831a12, người có đủ 5 đức tính để được đề cử: không thiên vị, không sân, không si, biết rõ đáng chia hay không đáng chia.

Sau khi họp Tăng tại giới trường, vấn đáp tiền phương tiện theo thông lệ, tỳ-kheo yết-ma bạch Tăng rằng:

«Đại đức Tăng, xin lắng nghe. Nếu thời gian thích hợp đối với Tăng, Tăng nay chấp thuận để cử tỳ-kheo… chia phòng xá và ngọa cụ. Đây là lời tác bạch.

«Đại đức Tăng, xin lắng nghe. Tăng sai tỳ-kheo… phân chia phòng xá ngọa cụ. Các Trưởng lão nào chấp thuận Tăng sai tỳ-kheo… phân chia phòng xá và ngọa cụ thì im lặng. Ai không chấp thuận hãy nói.

«Tăng đã chấp thuận, Tăng sai tỳ-kheo… phân chia phòng xá và ngọa cụ, vì đã im lặng. Tôi ghi nhận như vậy.»

ii. Hành trù

Quy tắc hành trù đại khái cũng như trường hợp thuyết giới. Sau phận sự phân chia phòng xá và ngọa cụ là đến việc phát và nhận thẻ để kiểm điểm số người an cư, gồm có tỳ-kheo và sa-di. Các công việc này đều được thực hiện trước ngày chính thức thọ an cư một ngày. Tức là nếu biết an cư vào ngày 16 tháng 4 thì tác pháp hành trù cần được thực hiện vào ngày 15 tháng đó. Pháp hành trù này gồm có yết-ma đơn bạch để bố cáo cho Tăng biết việc nhận thẻ; yết-ma bạch nhị sai người phát thẻ; và yết-ma đơn bạch chính thức phát thẻ; cuối cùng là đơn bạch để bố cáo cho Tăng biết đã phát và thu thẻ, kiểm điểm Tăng số

tỳ-kheo và sa-di thọ pháp an cư. Dưới đây là văn yết-ma:

a) Cáo tri hành trù

Sau khi tập họp Tăng, vấn đáp tiền phương tiện xong, vị Thượng tọa pháp chủ bạch Tăng.

«Đại đức Tăng, xin lắng nghe. Tăng nay chuẩn bị tác pháp hạ an cư. Nếu thời gian thích hợp đối với Tăng, Tăng chấp thuận ngày hôm nay Tăng nhận thẻ, ngày mai kiết hạ an cư. Đây là lời tác bạch.»

b) Sai người hành trù

Tăng đề cử một hay hai tỳ-kheo làm người phát thẻ và thu thẻ. Nếu số tỳ-kheo quá đông cần phải cử nhiều, từ 5 hay 6 tỳ-kheo trở lên, thì phải tác pháp hai lần, mỗi lần Tăng sai tối đa 3 tỳ-kheo trở xuống. Văn bạch yết-ma như sau:

«Đại đức Tăng, xin lắng nghe. Nếu thời gian thích hợp đối với Tăng, Tăng nay sai tỳ-kheo… vì Tăng hành xá-la. Đây là lời tác bạch.

«Đại đức Tăng, xin lắng nghe. Tăng sai tỳ-kheo… vì Tăng hành xá-la. các trưởng lão nào chấp thuận Tăng sai tỳ-kheo… vì Tăng hành xá-la, thì im lặng. Ai không chấp thuận thì hãy nói.

«Tăng đã chấp thuận, Tăng sai tỳ-kheo… vì Tăng hành xá-la, vì đã im lặng. Tôi ghi nhận như vậy.»

Người thọ sai, sau khi đã được Tăng sai, bạch Tăng trước khi phát và thu thẻ. Văn bạch như sau:

«Đại đức Tăng, xin lắng nghe. Tôi tỳ-kheo… vì Tăng hành xá-la. Đây là lời tác bạch.»

Bạch Tăng xong, các tỳ-kheo thọ sai bưng mâm thẻ đi phát. Theo thứ tự, từ vị Thượng tọa lớn nhất trở xuống. Sa-di không dự tác pháp yết-ma trong giới trường, do đó tập hợp ở bên ngoài để nhận thẻ. Người nhận thẻ rời khỏi chỗ ngồi, quì và nhận. Tiếp theo, người thọ sai thu thẻ để vào một cái mâm khác. Phát và thu xong, bưng mâm thẻ ra ngoài đếm.

Các luật sư Trung hoa còn thêm rằng, thẻ thứ nhất dâng lên đức Thích-ca, kế là Thượng tọa pháp chủ. Người phát thẻ bưng mâm thẻ đem trước bàn Phật, lễ một lễ, rồi đứng dậy, hay dâng thẻ và xướng: «Trung thiên Giáo chủ Thích ca Mâu Ni Phật nhận thẻ thứ nhất.»[20] Người nhận thẻ bưng cái mâm không đi theo, lễ Phật một lễ rồi thu thẻ lại đặt vào mâm. Thẻ cuối cùng được phát cho Hộ pháp. Người phát thẻ xướng: «An cư Hội thượng Vi-đà Bồ tát nhận thẻ cuối cùng.»[21] Người thu thẻ đi theo thu lại để vào mâm.

———

[20] Căn bản, An cư sự, Đại 23, tr.1041c10: «Đại Sư Giáo Chủ tiên trí nhất trù 大師教主先置一籌» một thẻ đầu tiên được đặt chỗ Đức Phật Thích-ca. Cf. Bách nhất yết-ma, Đại 24, tr.470c17

[21] Nghi thức này chỉ thấy trong Căn bản An cư sự, ibid. :«thủ hộ từ thiên thần trù » một thẻ cho Thiên thần Hộ tự. Cf. Bách nhất yết-ma, ibid.

Việc phát thẻ đến đức Bổn sư và Hộ pháp không thấy nói trong luật bản, mà chỉ thấy nói trong Yết-ma chỉ nam. Tính cách hợp pháp của nó cần phải thảo luận nhiều. Ở đây chỉ ghi lại tiện việc tham khảo mà thôi.

Phát thẻ, thu thẻ và đếm thẻ xong, người thọ sai trở lại trước Tăng và bạch:

«Nay là năm… kết an cư ba tháng phần đầu của mùa hạ. Gồm (số) tỳ-kheo và (số) sa-di. Tăng hành xá-la đã xong.»

iii. Bạch an cư

Tác pháp bạch an cư được chia làm hai trường hợp, có khác nhau chút đỉnh, tức tác pháp của hàng Thượng tọa, và tác pháp của đại chúng. Đây là sự ấn định của các luật sư Trung hoa,[22] còn trong các luật bản thì không có sự phân biệt này.

a) Tác pháp của hàng Thượng tọa

Trong đây gồm cả vị pháp chủ, cũng gọi là thiền chủ, là vị luật sư y chỉ cho đại chúng. Sự khác nhau được phân biệt giữa hàng Thượng tọa và đại chúng là do bởi các Thượng tọa nương trên vị luật sư y chỉ, do đó văn bạch an cư có hơi sai khác.

Theo thứ tự, vị Thượng tọa lớn nhất tác pháp đối thủ thọ an cư với một vị Thượng tọa gần ngang hàng. Cả

———

[22] Cũng chỉ thấy quy định trong Yết-ma chỉ nam. Tùy cơ yết-ma, và Tăng yết-ma (Hoài Tố) không thấy phân biệt.

hai vị hoặc cùng đứng hoặc cùng quì cả. Văn bạch nói như sau:

«Đại đức nhất tâm niệm. Tôi tỳ-kheo… nay y nơi (tên trú xứ) Tăng-già lam[23] an cư ba tháng đầu của mùa hạ. Nếu phòng xá có hư hại, sẽ tu bổ.» (nói ba lần)

Văn bạch trên đây nói theo luật Tứ phần.[24] Các luật khác đại khái giống nhau. Chỉ riêng luật Ma-ha Tăng-kỳ[25] không có câu kết cuối, tức câu ‹Nếu phòng xá có hư hại, sẽ tu bổ.› Các Luật dù có ghi câu này nhưng không thấy có giải thích. Luật Ma-ha Tăng-kỳ được coi là gần luật bộ nguyên thủy hơn cả. Điều này cho thấy trong lịch sử chế độ Tăng-già giữa các bộ phái, phận sự an cư càng về sau càng được giới hạn chặt chẽ. Như đoạn trên có nhắc đến kinh Chánh pháp niệm xứ, trong đó nói, tỳ-kheo an cư ngoài việc đại tiểu tiện ra phải thường xuyên ngồi kiết già tọa thiền chứ không được làm các công việc linh tinh khác. Cũng vậy, giữa các bộ phái, dù các Luật không giải thích, người ta cũng thấy có một sự ấn định gần như tương tự. Nhưng nhất định có trường hợp đã xảy ra là trong khi an cư mà thảng hoặc phòng xá có hư hại, và lúc đó lại không có các cư sĩ để làm thay hộ, các tỳ-kheo phải tự mình sửa sang lấy, cho nên qui

———

[23] Tứ phần 37, tr.380c8: hoặc y nơi tụ lạc gì, hoặc y nơi phòng xá nào.

[24] ibid.

[25] Đại 22, tr.450c9.

chế an cư được nới rộng ra một chút bằng câu ‹nếu phòng xá có hư hại, sẽ tu bổ› nêu trên.

Sau khi vị Thượng tọa lớn nhất, thường là vị luật sư y chỉ của đại chúng, đã tác pháp thọ an cư xong, lần lượt đến các Thượng tọa, theo thứ tự từ lớn đến nhỏ. Mỗi vị đều tác pháp đối thủ với vị Thượng tọa luật sư y chỉ ấy mà thọ an cư.

b) Tác pháp của đại chúng

Theo Phật chế, tại mỗi trú xứ an cư phải có một vị Thượng tọa làm luật sư y chỉ cho đại chúng, để xử trị và nhắc nhở các tỳ-kheo chưa thông suốt luật.[26]

Vì đại chúng an cư cần phải nương vào luật sư y chỉ, do đó văn bạch có khác với hàng Thượng tọa. Văn bạch như sau:

Theo thứ tự lớn nhỏ. Tỳ-kheo lớn nhất trong đại chúng bạch an cư trước. Vị này bước ra lễ Thượng tọa y chỉ một lễ rồi quì bạch:

«Đại đức nhất tâm niệm. Con tỳ-kheo… nay y nơi (nói tên trú xứ) Tăng-già lam an cư ba tháng đầu của mùa hạ. Nếu phòng xá có hư hại, sẽ tu bổ.»

Thượng tọa nói:

«Vậy hãy cẩn thận chớ buông lung.»

———

[26] Ngũ phần 19, tr.129c6: Phải an cư tại trú xứ có tỳ-kheo trì luật. Hoặc cách trú xứ có tỳ-kheo trì luật bằng đoạn đường khứ hồi trong vòng bảy ngày. Tứ phần 59, tr.1004b23: các mùa xuân, thu, đông, có thể y chỉ bốn bậc luật sư. Nhưng hạ an cư phải y chỉ Luật sư đệ ngũ. Nếu không, ba-dât-đề.

Đáp:

«Thọ trì.» (hay Y giáo phụng hành)

Thượng tọa hỏi tiếp:

«Y vị nào làm luật sư?»

«Y (nói hiệu luật sư y chỉ) làm luật sư.»

Thượng tọa nói:

«Có điều gì nghi ngờ nên đến hỏi.»

«Nhĩ.» (hay Kính vâng)

Trên đây là văn bạch tiền an cư. Nếu là hậu an cư thì cũng vậy, nhưng đổi từ ‹ba tháng đầu› thành ‹ba tháng cuối.› Tỳ-kheo-ni, thức-xoa-ma-na, sa-di và sa-di-ni cũng tác pháp như trên, nhưng đổi các từ xưng hô cho thích hợp. Ngoài cách Tăng pháp đối thủ an cư trên, còn có cách tâm niệm an cư.

c) Tâm niệm an cư

Trong trường hợp không có người để y chỉ hoặc ở một mình, tỳ-kheo được phép tác pháp tâm niệm an cư. Tỳ-kheo-ni không được phép sống riêng biệt do đó không có tác pháp tâm niệm an cư. Chỉnh trang y hậu, có thể đến trước tượng Phật, quì bạch thành tiếng (không được nói thầm) như sau:

«Con tỳ-kheo… nay y nơi (nói tên trú xứ) an cư ba tháng đầu (hay cuối) của mùa hạ.» (nói ba lần)

Nếu không tác pháp như vậy thì không thành an cư. Nhưng nếu lỡ quên, mà trước đã có chủ ý an cư, thì

4. Xuất giới và phá hạ

cũng vẫn thành an cư.[27]

iv. Kiết giới

Tại các Tăng-già-lam, thông thường phạm vi cương giới của trú xứ đã được tác pháp ấn định. Nếu trú xứ quá nhỏ, mà khi an cư muốn nới rộng hay ngược lại, thì cần phải tác pháp giải cương giới cũ rồi kiết lại. Tác pháp kiết giới, gồm xướng tiêu tướng, và bạch yết-ma, đều đã được nói trong chương II ở trên.

4. XUẤT GIỚI VÀ PHÁ HẠ

i. Xuất giới tác pháp thọ nhật

Trong thời gian an cư, không được ra khỏi phạm vi của trú xứ, trừ việc đi khất thực. Tuy nhiên, như đã nói, một trong những mục đích của sự an cư là tạo cơ hội để những người Phật tử tại gia có thể gần gũi và phụng sự Tăng, do đó vì ích lợi của Phật tử tại gia nên mỗi khi họ có thỉnh cầu, tỳ-kheo có thể xuất giới, tức ra khỏi phạm vi của trú xứ an cư, không thể đi và về trong một ngày, mà phải ở lại cách đêm. Trong những trường hợp vì duyên sự chính đáng như vậy, có hai thể thức cho phép xuất giới, xuất giới trong thời hạn từ bảy ngày trở lui, và thời hạn từ bảy ngày đến bốn mươi ngày.

a) Xuất giới bảy ngày

Tỳ-kheo có duyên sự chính đáng,[28] có thể xuất giới

———

[27] Ngũ phần 19, tr.129c11. Tứ phần 37, tr.830c14.

[28] Thập tụng 24, Đại 23, tr.174a8: được phép xuất giới trong phạm vi bảy ngày theo yêu cầu của bảy chúng: tỳ-kheo, tỳ-

trong thời hạn bảy ngày trở lại. Trước khi xuất giới, phải tác pháp thọ nhật chứ không thể tự tiện đi. Đây là tác pháp đối thủ, không phải bạch Tăng, mà chỉ cần bạch với một tỳ-kheo đang an cư trong cùng trú xứ là được. Văn tác bạch như sau:

«Đại đức nhất tâm niệm. Tôi tỳ-kheo… nay có duyên sự… xin được xuất giới bảy ngày. Sau khi duyên sự xong, sẽ trở lại đây an cư. Kính mong đại đức chứng tri.» (nói ba lần)

Nếu tại trú xứ an cư của mình không có tỳ-kheo nào cả, cũng có thể nói với sa-di hoặc cư sĩ. Hoặc nếu hoàn toàn không có ai cả, thì chỉ tâm niệm tác pháp. Tỳ-kheo xuất giới mà không tác pháp thì bị coi là mất hạ.

Sau khi xuất giới, duyên sự xong, trở lại trú xứ an cư, nhưng tạm thời hạn bảy ngày đã hết mà việc chưa xong, nếu trở lại trú xứ thì cần tác pháp tàn dạ rồi mới có thể tiếp tục đến chỗ có duyên sự trước đó. Tàn dạ nghĩa là đêm còn dư. Cũng tác pháp đối thủ như khi xuất giới. Văn bạch như sau:

«Đại đức nhất tâm niệm. Tôi tỳ-kheo… đã thọ pháp xuất giới bảy ngày, đã hết (số ngày) nhưng duyên sự chưa xong, nay còn lại… đêm. Kính mong Đại đức chứng tri.»[29] (nói ba lần)

———

kheo-ni, thức-xoa-ma-na-ni, sa-di, sa-di-ni, ưu-bà-tắc, ưu-bà-di.

[29] Hành sự sao tư trì ký, thượng 4 (Đại 40, tr.244c19) dẫn Thập tụng. Phép tàn dạ này không thấy trong yết-ma bản của các bộ.

b) Yết-ma thọ nhật.

Nếu thời hạn cần thiết đủ để hoàn tất duyên sự từ bảy ngày trở lên, và tối đa là 40 ngày,[30] thì cần phải bạch Tăng. Sau khi Tăng đã tác pháp yết-ma thọ nhật mới được phép xuất giới. Nói là 40 ngày, nhưng thực tế đêm cuối cùng phải có mặt tại trú xứ an cư, do đó thời hạn tối đa là 39 đêm.[31] Thời hạn này không thể vượt qua, vì thời gian ở trong giới cần phải nhiều hơn thời gian ở ngoài. Nếu quá thời hạn này, bị coi là phá hạ.

Tỳ-kheo muốn xuất giới, thỉnh Tăng với túc số là 4 tỳ-kheo, vào giới trường để tác pháp. Sau khi vấn đáp tiền phương tiện cho yết-ma thọ nhật xong, thầy tỳ-kheo yết-ma bạch:

«Đại đức Tăng, xin lắng nghe. Nếu thời gian thích hợp đối với Tăng, Tăng nay chấp thuận tỳ-kheo… thọ pháp quá bảy ngày để xuất giới trong thời hạn… ngày vì duyên sự… sau đó sẽ trở về an cư. Đây là lời tác bạch.

«Đại đức Tăng, xin lắng nghe. Tỳ-kheo… xin thọ pháp quá bảy ngày để xuất giới trong thời hạn… ngày, vì duyên sự… sau đó sẽ trở về an cư. Các Trưởng lão nào chấp thuận tỳ-kheo…

———

[30] Tứ phần, Tạp yết-ma (Đại 22, tr.1045c7): quá 7 ngày, hoặc 15 ngày, hoặc một tháng. Thập tụng Yết-ma (Đại 23, tr.503b): 39 đêm. Bách nhất yết-ma, Đại 24, tr.471c13: thủ trì tứ thập dạ xuất giới 守持四十夜出界, được phép xuất giới trong thời hạn 40 đêm.

[31] Bách nhất yết-ma, Đại 24, tr.472a12

thọ pháp quá bảy ngày để xuất giới, thời hạn… ngày vì duyên sự… sau đó trở về an cư, thì im lặng. Ai không chấp thuận hãy nói.

«Tăng đã chấp thuận tỳ-kheo… được thọ pháp quá bảy ngày để xuất giới, thời hạn… ngày vì duyên sự.., sau đó trở về an cư, vì im lặng. Tôi ghi nhận như vậy.»

Tăng đã yết-ma thọ nhật xong, tỳ-kheo thọ nhật phải rời khỏi trú xứ nội trong một ngày, không được để cách đêm, nếu đã bước chân ra khỏi cương giới của trú xứ, không được phép lùi lại. Nếu lỡ có quên cái gì mà trở vào trú xứ, cần phải thỉnh cầu Tăng tác pháp yết-ma thọ nhật lại. Cho rồi mới được phép xuất giới.

ii. Phá hạ

Phá hạ nghĩa là vi phạm các điều thuộc quy chế an cư mà luật đã thiết định. Chủ yếu của sự phá hạ là rời khỏi trú xứ. Có hai trường hợp phá hạ: hợp pháp và không hợp pháp. Phá hạ không hợp pháp là tự mình bước ra khỏi phạm vi của trú xứ an cư mà không có duyên sự, không có tác pháp đúng pháp.

Trường hợp phá hạ không hợp pháp như vậy bị coi là mất hạ, không được tự tứ bất cứ nơi nào.

Trường hợp phá hạ hợp pháp là do có những tai nạn bất ngờ xảy đến. Hoặc khi thọ nhật xuất giới đã hết hạn, nhưng do các tai nạn xảy đến không thể trở về trú xứ an cư kịp thời hạn; trường hợp này không được kể là phá hạ. Nhưng nếu có tai nạn bắt buộc phải rời khỏi trú xứ an cư, để di chuyển đến một trú

xứ khác tiếp tục an cư, trường hợp này cũng không nói là phá hạ. Nếu bị bắt buộc phải rời khỏi trú xứ an cư, nhưng không thể tiếp tục an cư ở bất cứ trú xứ nào khác nữa; đây mới thực sự là phá hạ.

Có tám tai nạn mà tỳ-kheo rời khỏi trú xứ được coi là phá hạ hợp pháp.

1. Nguy hiểm phạm hạnh: tại trú xứ an cư, tỳ-kheo có thể bị những người quyền thế ép buộc phá giới; hoặc có những người nữ thường đến quyến rũ phá giới, hoặc cha mẹ, anh em, thân thích thuyết phục phá giới. Để bảo vệ đời sống tu tịnh hạnh, tỳ-kheo có thể rời bỏ trú xứ này.

2. Nguy hiểm vì kho tàng: sau khi đã kiết hạ an cư tại một trú xứ nào đó, các tỳ-kheo mới biết rằng ở đây có kho tàng; nếu sống tại đây có thể có những điều nguy hiểm xảy ra.

3. Quỷ phá hoại: trú xứ an cư của tỳ-kheo thường bị ma quỷ quấy phá, đe dọa sinh mạng.

4. Rắn độc.

5. Thú dữ.

6. Giặc cướp: cả ba trường hợp đều là những tan nạn nguy hiểm đến sinh mạng.

7. Thiếu thốn các nhu cầu: như ăn uống, thuốc men, hay không có người giúp đỡ.

8. Phá Tăng: Tăng tại trú xứ an cư đang chia rẽ, không hòa hiệp; tỳ-kheo không muốn bị lôi cuốn vào

sự tranh chấp không thể hòa hiệp, có thể rời bỏ đi nơi khác.

Trong các trường hợp thọ nhật xuất giới và phá hạ được nói trên đây, thì yết-ma thọ nhật không áp dụng cho ni, vì tỳ-kheo-ni không được phép xuất giới quá bảy ngày. Các trường hợp khác, cũng đồng như tỳ-kheo.