Đại Tập 123 · Bộ Kinh Sớ IX · Số 1731–1733

Từ đây trở xuống là phần thứ ba kết luận do hồi hướng mà thành tựu đức. Lúc hồi hướng như vậy, là nhắc lại phần trước phát khởi phần sau, nghĩa là do hồi hướng thiện căn giống với Như trước đây, cho nên đạt được tất cả các pháp ngay nơi bình đẳng mà có tác dụng làm lợi ích. Mười câu phân năm: 1) Hai câu dựa theo xứ sở, một là ngay nơi bình đẳng mà thành tựu trang nghiêm, hai là ngay nơi bình đẳng mà từ trong đó chuyển Pháp luân. 2) Hai câu tiếp dựa theo con người, một là Bồ-tát ngay nơi bình đẳng mà phát ra nguyện ấy, nghĩa là khởi nguyện Nhất thiết trí là Bồ tát, hai là quán sát Thể của nhiều Đức Phật không khác nhau. 3) Hai câu tiếp dựa theo pháp, một là dựa theo Tánh của pháp, hai là dựa theo Tướng của pháp tướng; lại một là Chân, hai là Tục. 4) Hai câu tiếp dựa theo hạnh, một là hạnh của Bồ-tát, hai là hạnh của Phật. 5) Hai câu sau cuối dựa theo đức, một là dựa theo Thể của Phật bình đẳng, hai là dựa theo Dụng của Phật bình đẳng.

Từ “Thị danh…” trở xuống là kết luận về tên gọi, có thể biết. Trên đây là hạnh của phần vị, xong.

Từ đây trở xuống là trong phần thứ hai trình bày về quả của phần vị, đạt được mười quả: 1) Đạt được quả pháp của Phật, đó là đạt được pháp môn thanh tịnh vô biên là Chứng pháp, vừa nhiều vừa sâu là đạt được Thể của Phật làm người hùng mạnh là thành tựu Tướng của Phật, gầm lên tiếng Vô úy là đạt được sự Thuyết giảng của Phật, thành tựu Bồ-đề là đạt được sự Hóa độ của Phật, không ngưng nghỉ là đạt được

Thời gian hóa độ của Phật. Lại một là chứng pháp sâu xa, hai là trở thành người cao quý, ba là lợi ích hóa độ rộng rãi, bốn là thời gian hóa độ lâu dài. Trên đây là câu tổng quát. Chín câu sau là hiển bày riêng biệt: 1) Đạt được Thân viên mãn của Phật; 2) Đạt được Âm viên mãn của Phật; 3) Đạt được Lực viên mãn của Phật; 4) Đạt được Pháp viên mãn của Phật, nghĩa là vượt ra ngoài chúng sinh cho nên nói là thù thắng, mà vẫn đến với cơ cho nên nói là thị hiện tất cả; 5) Đạt được Thông viên mãn của Phật; 6) Đạt được Dụng viên mãn của Phật, đó chính là Giải thoát không nghĩ bàn; 7) Đạt được Định viên mãn của Phật; 8) Đạt được Biện viên mãn của Phật; 9) Đạt được Giác viên mãn của Phật, nghĩa là hiện rõ Đẳng Giác của Phật đối với chúng sinh. Sau là kết luận.

Trong phần thứ hai là kệ tụng, có 29 có kệ phân năm: 1) Đầu có hai kệ tụng về Thể của hạnh trước đây; 2) Từ “Bồ-tát tư duy…” trở xuống có bốn kệ tụng về hồi hướng Chúng sinh và Bồ-đề; 3) Từ “Dĩ thử…” trở xuống có hai kệ tụng về hồi hướng Thật tế; 4) Từ “Thâm lạc…” trở xuống có 16 kệ tụng về hồi hướng tự tại vô ngại thuần thục, đối với trăm môn trên đây sơ lược tụng không hết, lại không theo thứ tự, trong đó bảy kệ đầu chính thức tụng về hồi hướng giống với Như thuần thục trước đây, chín kệ sau bao gồm tụng về quả của phần vị sau, suy nghĩ có thể thấy; 5) Cuối cùng có năm kệ tụng về do hồi hướng mà thành tựu đức, có thể biết.

* Thứ chín là Vô Phược Vô Trước Giải Thoát Tâm Hồi Hướng, có bốn môn phân biệt:

A. GIẢI THÍCH TÊN GỌI: Vô Phược Vô Trước Giải Thoát Tâm Hồi Hướng này dựa theo Đại hạnh Vô đẳng mà lập thành tên gọi. Không ràng buộc không vướng mắc, có sáu loại: 1) Bởi vì lìa xa phàm phu cho nên không ràng buộc sinh tử, bởi vì ra khỏi Tiểu thừa cho nên không vướng mắc Niết-bàn; 2) Không ràng buộc vì lìa xa sáu Thức giữ lấy cảnh bên ngoài, không vướng mắc vì lìa xa Thức thứ bảy chấp ở bên trong; 3) Lìa xa hiện hành ràng buộc, không có chủng tử vướng mắc;4) Không ràng buộc giữ lấy Hữu, không vướng mắc chấp vào Không;5) Không có ràng buộc của Hoặc chướng, không có vướng mắc của Trí chướng; 6) Không có ràng buộc của Sử thô thiển, không còn vướng mắc của tập khí, cho nên gọi là Vô Phược Vô Trước, đây là trình bày về Thể của hạnh. Giải Thoát là Đại Dụng vô ngại, không phải là chỉ thoát khỏi các chướng, đây là Dụng của hạnh. Tâm là Thể của hạnh, tâm là chỗ dựa của Dụng, nghĩa là tâm Đại Trí của Bồ-tát là chỗ dựa của thiện căn,

dùng thiện căn đã thâu nhiếp trong tâm này đều dùng để hồi hướng, thành tựu đức sâu rộng của Phổ Hiền, cho nên lấy làm tên gọi, đây là từ chủ động hồi hướng mà lập thành tên gọi.

Hỏi: Văn sau cũng có Vô Phược Vô Trước Giải Thoát Thân… đã thâu nhiếp thiện căn, cũng thành tựu hồi hướng, vì sao nêu ra tên gọi chỉ dựa vào tâm mà lập thành tên gọi?

Đáp: Lý thật thì gồm chung các loại còn lại, nhưng các loại ấy ở trong ngàn môn thuộc văn sau, trăm môn trong Vô Phược Vô Trước Giải Thoát Tâm này, ở phần văn hồi hướng mở rộng phân rõ, các loại còn lại đều dựa theo nối thông với nhau, vì vậy dựa vào nơi rộng rãi này để làm tên gọi.

B. Ý ĐƯA RA: Trước là hiểu rõ Tướng thuận theo Thể, nay dựa vào Thể phát khởi Dụng, bởi vì hiển bày thuần thục tự tại, cho nên đưa ra phần vị này.

C. THỂ CỦA PHÁP: Dùng Đại Dụng thuộc ba nghiệp vô biên-tự tại rất sâu-rộng lớn vô ngại của Phổ Hiền, làm pháp của phần vị này.

D. GIẢI THÍCH VĂN: Ngay trong trường hàng cũng có hai, trước là hạnh của phần vị, sau là quả của phần vị.

Trong phần trước là giải thích, trong giải thích có ngàn môn phân hai: Đầu là mở rộng giải thích về trăm môn trong tâm giải thoát không ràng buộc-không vướng mắc; 900 môn còn lại dựa theo thể lệ giải thích chung.

Ngay trong phần đầu, trong trăm môn lại phân hai: 20 môn đầu phân rõ về Thể của hạnh có thể hồi hướng, 80 môn còn lại hiển bày về Dụng của hạnh đã hồi hướng.

Ngay trong 20 môn đầu cũng có hai: Một, 10 môn đầu dùng tâm Bất khinh thâu nhiếp thiện căn; Hai, Từ “Thường lạc…” trở xuống là 10 môn tích tập nuôi lớn muốn sử dụng để hồi hướng.

Trong 10 câu phần một: Đầu là một tâm tổng quát phân rõ, chín tâm còn lại là hiển bày riêng biệt. Trong riêng biệt, dựa theo tổng quát nói đầy đủ thì phải nói là: Không sinh tâm coi khinh đối với thiện căn ra khỏi sinh tử, cho nên nói là tâm không coi khinh ra khỏi sinh tử. Sau đều dựa theo đây. Vì sao? Bởi vì không coi khinh có hai nghĩa: 1) Bởi vì từ Phật quả phát ra; 2) Có thể thành tựu Vô thượng Đại Bồ-đề, như trong kinh Pháp Hoa nói thậm chí xưng niệm một tiếng nhỏ đều đã thành Phật đạo…, như cây Ni-câu-đà hạt nhỏ trái lớn…, như thiện niệm quét tháp… trong phẩm Hiền Thủ trước đây thành tựu đoan nghiêm sáng ngời trong Phật quả…, cho nên không thể coi khinh.

Hỏi: Lý ra còn có thiện căn thù thắng vi diệu, vì sao văn sau dựa theo một lần chắp tay mà trình bày về không coi khinh?

Đáp: Đây là điều nhỏ bé nhất mà người thế gian coi khinh, Bồ-tát thâu nhiếp cho đến đối với điều này hãy còn không coi khinh như vậy, huống hồ tất cả những điều khác, cho nên dựa theo như vậy mà phân rõ.

Trong riêng biệt: 1) Lìa bỏ pháp ác; 2) Thâu nhiếp pháp thiện; 3) Rộng tu những pháp còn lại, có thể biết.

Trong phần hai là tích tập có mười câu: Đầu là một câu tổng quát bởi vì không coi khinh các thiện căn trước đây, cho nên thường vui thích thâu nhiếp tiếp nhận pháp thiện ấy. Sau là chín câu riêng biệt: 1) Thâu nhiếp khiến cho không mê lầm; 2) Khế hợp tương ưng cho nên nói là an trú; 3) Nhớ nghĩ không gián đoạn; 4) Phương tiện khéo léo tăng thêm gọi là nuôi lớn; 5) Không để tâm nhiễm ô làm vấy bẩn thiện căn ấy, cho nên nói là không vướng mắc; 6) Chỉ dùng tâm ngay thẳng mà thành tựu thiện căn, cho nên nói là đầy đủ chính đáng…; 7) Không có sai lầm có thể loại trừ cho nên nói là không lựa chọn, lại cũng có pháp thiện này thu nhận cho nên nói là không lựa chọn; 8) Có thể thành tựu Phật quả cho nên nói là tùy thuận; 9) Có thể đạt được Phật quả cho nên nói là đạt được tự tại. Câu trước thuận theo hướng về Phật quả, câu này chính thức đạt được Phật quả. Nêu ra thiện đã hồi hướng, xong.

Từ đây trở xuống là trong phần sau chính thức hồi hướng, có hai: Một, 60 môn trình bày về hồi hướng rộng lớn; Hai, Từ “Bất vọng thế gian…” trở xuống là 20 môn trình bày về hồi hướng rất sâu xa, sâu rộng vô ngại là Đại hồi hướng. Lại cũng đầu là hồi hướng Chúng sinh và Bồ- đề, sau là hồi hướng Thật tế.

Trong phần một có 60 môn, bên trong rộng lớn là hiển bày về Đức Dụng tự tại của Phổ Hiền. Trong đó, một môn đầu là tổng quát, nghĩa là tâm giải thoát không gì ràng buộc-không gì vướng mắc là tâm có thể hồi hướng; thiện căn ấy là các thiện căn đã thâu nhiếp trước kia, hồi hướng đầy đủ… chính là đã hồi hướng.

Hỏi: Vì sao trong này không nói đến hồi hướng Chúng sinh?

Đáp: Chỉ khiến cho thành tựu ba nghiệp của Phổ Hiền, mới có thể tận cùng chúng sinh giới mà thâu nhiếp giáo hóa, vì vậy cũng là hồi hướng Chúng sinh…

Sau là riêng biệt hiển bày về Đức Dụng thuộc ba nghiệp của Phổ Hiền. Trong đó, chỉ biết mỗi một môn đều thâu nhiếp Đức Dụng tự tại của pháp giới, hoặc là Lý-hoặc là Hạnh, hoặc là Trí-hoặc là Cảnh,

hoặc là hạnh Tự lợi-hoặc là Hóa độ chúng sinh, hoặc là Thể-hoặc là Dụng, hoặc là Nhân-hoặc là Quả, hoặc là Người-hoặc là Pháp, mỗi một loại đều tổng quát thâu nhiếp tất cả các pháp, cho nên không thể nào thuận theo nhau phân tích riêng biệt. Nay sơ lược phân hai: Một, 24 môn hiển bày về nhân vị cứu cánh của Phổ Hiền; Hai, Từ “Ư nhất nhất cảnh giới…” trở xuống là 35 môn hiển bày về quả vị cứu cánh của Phổ Hiền, bởi vì trong môn Phổ Hiền gồm chung nhân quả, cho nên có hai môn này. Lại giải thích: Trước là dựa theo Tự phần, sau là Thắng tiến, bởi vì hai phần vô ngại vốn là đức của Phổ Hiền.

Trong phần một cũng có hai: 1) Mười bốn môn trình bày về ba nghiệp tự tại của Phổ Hiền; 2) Từ “Phục tác thị niệm…” trở xuống là mười môn trình bày về ba nghiệp rộng lớn của Phổ Hiền.

Trong phần một: Một môn đầu là chỗ dựa của hạnh, nghĩa là nhờ dũng mãnh tinh tiến khiến cho thành tựu đức của hạnh. Sau là trình bày về đức đã thành tựu: Đầu là bốn môn trình bày về Tổng trì vô ngại, là ý nghiệp tự tại; tiếp là sáu môn trình bày về Lực dụng vô ngại, là thân nghiệp tự tại; tiếp là một môn trình bày về Viên âm vô ngại, là ngữ nghiệp tự tại; sau cuối là hai môn trình bày về tự tại đối với Chúng sinh thế gian và Khí thế gian.

Trong phần hai là trình bày về ba nghiệp rộng lớn, mười môn phân bốn: Đầu là ba môn trình bày về ngữ nghiệp rộng lớn của Phổ Hiền, một là âm thanh thuyết giảng khắp nơi, hai là duy trì những pháp đã thuyết giảng, ba là thuyết giảng không ngừng; tiếp là hai môn trình bày về thân nghiệp rộng lớn, một là Thể, hai là Dụng; tiếp là hai môn trình bày về ý nghiệp rộng lớn, một là trí thuộc Nhân, hai là trí thuộc Quả; sau cuối là ba môn bao gồm kết luận về ba nghiệp, một là trình bày về chịu khó mở rộng ba nghiệp, hai là trình bày về thân-ngữ sâu rộng, ba là trình bày về ý nghiệp thâu nhiếp pháp. Trên đây là nhân của Phổ Hiền, xong.

Từ đây trở xuống là phần hai trình bày về quả đức của Phổ Hiền có 35 môn, tùy theo tướng phân ba: 1) Mười môn trình bày về đạt được đức thâu nhiếp pháp rộng lớn của Phổ Hiền; 2) Từ “Ư nhất niệm khoảnh tất năng…” trở xuống là mười lăm môn trình bày về thâu nhiếp pháp tự tại;3) Từ “Diệu trí tri sắc vi tế…” trở xuống là mười môn trình bày về trí vi tế của Phổ Hiền.

Lại phần một là biết về pháp trong một lớp bằng phẳng khắp nơi, phần hai là biết về pháp ngay trong nhau-hòa vào nhau trùng trùng, phần ba là biết về pháp vi tế dung nạp duy trì rất sâu xa. Đây cũng là

tướng dần dần theo thứ tự.

Trong phần một là 10 môn:

1) Trí khéo léo tự tại, gọi là Vương phương tiện.

2) Vô minh trú địa không còn, gọi là Pháp Vương lìa si.

3) Tuệ soi chiếu pháp hành, gọi là Pháp Minh.

4) Khéo léo thành tựu hóa độ, gọi là Phương tiện, trong đó nêu ra mười loại, từ “Như thị đẳng…” trở xuống là tổng quát kết luận về Vô tận.

Hỏi: Đoạn trước trình bày về nhân của Phổ Hiền, vì sao trong đó cũng có hạnh của Phật? Trong phần này trình bày về quả, vì sao cũng có hạnh của Bồ-tát?

Đáp: Biện Công giải thích là phần trước nêu ra quả để hiển bày nhân, phần này nêu ra nhân để hiển bày quả. Lại nói là Bồ-tát tu hạnh cùng với Phật như nhau gọi là hạnh Phổ Hiền, Phật thực hành Đại hạnh gọi là hạnh Phổ Hiền. Nay lại giải thích trong kinh nói: Tuy đạt được Phật đạo, chuyển vận Pháp luân, tiến vào Niết-bàn, mà không rời bỏ đạo của Bồ-tát, là hạnh của Bồ-tát. Nghĩa là nhân đầy đủ thành tựu Dụng của quả, đạt được quả mà không rời bỏ nhân. Lại do hai phần vị nhân-quả, ngay trong nhau-hòa vào nhau vô ngại đều thu nhận pháp giới, nghĩa là nhân tận cùng pháp giới đầy đủ đối với quả, quả thâu nhiếp pháp giới hàm chứa đối với nhân.

5) Thân nghiệp khiến cho vui mừng được thấy.

6) Khẩu nghiệp nhận biết lời nói thanh tịnh.

7) Trí biết tất cả các pháp.

8) Đạt được tự Thể-Tướng-Dụng thuộc Pháp thân của Phật.

9) Đạt được căn viên mãn, căn có hai nghĩa: a) Nghĩa về sinh sau, đó là xuất sinh vô tận; b) Nghĩa về thọ pháp, đó là căn khí tiếp nhận giáo pháp. Không có hạn lượng cho nên dựa theo nơi đã phát ra-nơi đã tiếp nhận mà nói, và tự Thể sai biệt nêu ra 15 loại, có thể biết.

10) Đạt được thần lực vô tận, trong đó một câu đầu là tổng quát, mười câu sau là riêng biệt, dựa vào những Lực này mà tu hạnh Phổ Hiền.

Từ đây trở xuống là 15 môn trình bày về tự tại vô ngại thâu nhiếp pháp trùng trùng, trong đó:

1) Thân và Trí vô ngại, nghĩa là Thân có thể khắp nơi bên ngoài mà hàm chứa bên trong, Trí hòa vào Vô sinh mà phát sinh Đại hạnh.

2) Sinh vào nhà Như Lai, tu Trí thuộc hạnh pháp giới.

3) Dùng ánh mắt rộng khắp nhìn thấy pháp giới tự tại, cho nên

nói là đối với một phàm phu (mao đạo)… Con đường dung nạp một mảy lông gọi là mao đạo, trong đó có ba pháp viên mãn: a- Dung nạp tất cả quốc độ dựa theo Sự; b- Tất cả pháp giới dựa theo Lý; c- Đến tận cùng Không giới ngay nơi Sự Không. Vì sao như vậy? Nghĩa là có hai nghĩa: Một là bởi vì pháp tánh dung thông cho nên Sự thuận theo Lý dung hòa, hai là bởi vì tướng duyên khởi vô ngại cho nên ngay trong nhau-hòa vào nhau dung nạp duy trì tự tại. Môn này có Đồng Thể và Dị Thể, dựa theo trên suy nghĩ.

4) Trí tiến vào Kiếp tự tại, nghĩa là dài-ngắn vô ngại.

5) Thân nghiệp tự tại, là khiến cho một thân ngay nơi nhiều, đều dung nạp trong nhiều.

6) Thấy Phật nghe pháp tự tại, nghĩa là không đắm vào Phật, không trái với pháp.

7) Trí tiến vào Thế giới tự tại, nghĩa là chuyển biến qua lại tùy theo trí vô ngại.

8) Trí nhận biết về Tưởng tự tại, nghĩa là tất cả các pháp đều vốn là trong Niệm Tưởng mà thành lập, vì vậy tất cả đều là Tưởng, trong đó có ba: a) Một câu là tổng quát; b) Nêu ra 38 loại Tưởng đã nhận biết; c) Từ “Như thị…” trở xuống là hiển bày về đức chủ động nhận biết, trước là trình bày về đức lìa xa tướng, sau từ “Nhất thiết Như Lai…” trở xuống là trình bày do nhận biết tâm mà thành tựu đức, có thể biết.

9) Trí nhận biết về Tâm tự tại, là các tâm hòa vào nhau và nghiệp dựa vào tâm khác.

10) Trí nhận biết về Xứ tự tại, nghĩa là một ngay nơi tất cả…

11) Trí nhận biết về Nghiệp tự tại.

12) Trí nhận biết về Pháp tự tại.

13) Trí nhận biết về Ngữ tự tại, nghĩa là đạt được Nhĩ căn thanh tịnh vô ngại.

14) Trí có thể nhận biết về Căn mà thuyết pháp.

15) Trí nhận biết về Căn tự tại. 15 môn trên đây đều là một trong tất cả mà nhận biết rõ ràng vậy thôi.

Từ đây trở xuống là 10 môn trình bày về Trí vi tế tự tại của Phổ Hiền:

1) Trình bày Trí vi tế nhận biết về Pháp thế gian, trong đó có ba:

a) Một câu tổng quát nêu ra Trí chủ động nhận biết.

b) Nêu ra 11 loại pháp vi tế.

Pháp sư Diễn nói: Sự thụ động nhận biết sâu xa, Trí chủ động nhận biết vi tế.

Biện Công nói: Những loại này đều khó biết, cho nên gọi là vi tế. Nay dựa theo kinh văn trên-dưới, ở trong một pháp có tất cả các pháp, rõ ràng như nhau cùng lúc hiển hiện, là nghĩa về vi tế.

c) Từ “Như thị…” trở xuống là trình bày về đức chủ động nhận biết.

2) Trí vi tế nhận biết về Chúng sinh, đầu là nêu ra mười loại thụ động nhận biết, sau là kết luận về đức chủ động nhận biết.

3) Trí vi tế nhận biết về Đức thuộc hạnh của Bồ-tát, nghĩa là nêu ra Sơ phát tâm…, chọn lấy tất cả Bồ-tát, nêu ra 21 loại vi tế đã nhận biết.

4) Trí nhận biết về Đại Dụng của đức ở phần vị Bồ-tát: a) Nêu ra 42 loại đã nhận biết, 11 loại đầu trình bày về phần vị của hạnh thành tựu đầy đủ, từ “Đâu-suất Thiên…” trở xuống trình bày về phần vị đầy đủ Đại Dụng, đó là tám tướng… b) Từ “Như thị…” trở xuống trình bày về đức chủ động nhận biết, đó là thành tựu đức thuộc hạnh tự tại của Phổ Hiền.

5) Trí nhận biết về Tánh của chúng sinh, trước là nêu ra 10 loại đã nhận biết, sau từ “Như thị…” trở xuống là đức chủ động nhận biết.

6) Trí nhận biết về Thế giới, đầu là một câu tổng quát, tiếp là nêu ra 20 loại riêng biệt có ba thế gian tự tại, sau từ “Như thị…” trở xuống là kết luận về đức chủ động nhận biết. Lại những môn này đều nói về Trí vi tế là Trí thuận theo cảnh mà gọi tên. Lại vi tế này ở trong Trí cho nên Trí tức là vi tế.

7) Trí nhận biết về Pháp giới, trước là nêu ra đã nhận biết, một loại là tổng quát, mười loại là riêng biệt; sau là kết luận về đức chủ động nhận biết.

8) Trí vi tế nhận biết tiến vào Kiếp, đầu là một câu tổng quát, từ “Vô lượng…” trở xuống là riêng biệt nêu ra 10 loại; sau từ “Như thị…” trở xuống là kết luận về đức chủ động nhận biết, thành tựu mười loại tâm, có thể biết.

9) Trí vi tế nhận biết về Pháp, trước là nêu ra 10 loại Trí vi tế về pháp, sau từ “Như thị…” trở xuống là kết luận về thành tựu đức chủ động nhận biết. Nghĩa về pháp trong mục trước có bốn lớp: a) Thể của pháp đầy đủ đức; b) Tất cả tức là một… trình bày về Dụng của pháp ngay trong nhau; c) Tiến vào không phải pháp… là trình bày về Lý-Sự ngay trong nhau; d) Tiến vào phương tiện vô dư là Thể-Dụng khéo léo.

10) Trí vi tế nhận biết về Vô dư, trước là nêu ra mười loại đã nhận biết, sau từ “Như thị…” trở xuống là kết luận về đức chủ động nhận

biết. Đều xuất sinh, nghĩa là Lượng Trí từ Lý phát khởi gọi là xuất sinh; nhận biết không có gì không tận cùng gọi là vô dư. Môn này cũng là tổng quát kết luận, cho nên nói là nhận biết không sót lại gì. Trên đây là phần hồi hướng rộng lớn, xong.

Từ đây trở xuống là trong phần hai trình bày về hồi hướng rất sâu xa, trong 20 câu đều hai câu một kết hợp nêu ra tổng quát làm thành 10 cặp: 1) Thế gian và pháp thế gian giả-thật trái ngược nhau. 2) Bồ-đề và Bồ-tát toàn phần là một cặp. 3) Thể và Dụng là một cặp, hành là Thể, ra khỏi sinh tử là Dụng. Lương Nhiếp Luận nói: “Đối với tánh Y tha phân biệt, không thấy hạnh mà Bồ-tát đã thực hành và hành đạo.” Là nói đến nghĩa này. 4) Nhân và Pháp. 5) Sinh và Thục. 6) Hành và Nguyện. 7) Tự và Tha. 8) Thí và Thọ. 9) Nhân và Quả. 10) Cảnh và Trí. Những loại này là các sự việc trong hồi hướng rộng lớn trước đây, tuy thành tựu đức tự tại rộng lớn mà đối với pháp ấy không có chấp thủ sai trái, vì vậy đều nói là không giữ lấy hư vọng. Trên đây là trăm môn, xong.

Từ đây trở xuống là trong phần hai tương tự 900 môn còn lại, nêu ra 10 loại Chương môn: Một Chương đầu là kết luận những loại thuộc về 100 môn trước đây, chín Chương còn lại theo thứ tự kết luận về 900 môn sau, nghĩa là như thiện căn do Tâm không ràng buộc-không vướng mắc đã thâu nhiếp thành tựu 100 môn hồi hướng này, thiện căn do Thân giải thoát không ràng buộc-không vướng mắc đã thâu nhiếp cũng hồi hướng như vậy; còn lại đều dựa theo đây.

Trong mười Chương: Đầu là ba chương về ba nghiệp; tiếp là hai chương về nghiệp báo; tiếp là hai chương về quốc độ nhiễm-tịnh, nghĩa là thế gian nhiễm ô là nơi giáo hóa; tiếp là hai chương về căn và thuốc, nghĩa là chúng sinh là đã giáo hóa, pháp là thuốc pháp; sau cuối là một chương về Chánh trí. Mười chương này đều là tự tại không có gì ràng buộc mà phát sinh thiện căn, bởi vì thành tựu hồi hướng đầy đủ đức của Phổ Hiền, cho nên đều nói là giải thoát không ràng buộc-không vướng mắc. Một chương đầu thiết lập hồi hướng thiện căn như vậy, còn lại tóm lược mà dựa theo, đều có đủ tất cả, nên biết! Trên đây là mở rộng và tóm lược toàn bộ 1000 môn về Đại hồi hướng, xong.

Từ đây trở xuống trong phần sau là trình bày về quả của phần vị, có hai: Đầu là quả thuộc thực hành, sau là quả thuộc phần vị.

Trong phần đầu có mười câu: 1,2,3) Ba câu đầu là thực hành hồi hướng giống như chư Phật và Bồ-tát ba đời; 4) Đạt được Chánh giáo; 5) Đầy đủ Chánh pháp, nghĩa là Chứng pháp; 6) Cảnh giới như nhau,

nghĩa là chúng sinh làm cảnh của Bi; 7) Thiện căn như nhau; 8) Cư trú như nhau, nghĩa là vùng đất Đại Bi là nơi cư trú, luận gọi là Phạm Trú;9) Cùng chung một cảnh, đó là Chân đế; 10) Không trái với chủng loại, không ngăn ngại nhiều. Trên đây là phần giải thích, xong.

Từ “Phật tử…” trở xuống là kết luận về tên gọi. Quả thuộc thực hành, xong.

Phần sau là trình bày về quả thuộc phần vị, trong đó có 12 câu đạt được hai loại quả: 1) Hiện thành quả; 2) Chuyển sinh quả.

1) Hiện thành cũng có hai: a) Quả của hạnh kiên cố; b) Quả của hạnh thù thắng. Một, hai câu đầu nêu ra hai quả này, từ “Nhất thiết chúng ma…” trở xuống là giải thích hiển bày về quả của hạnh kiên cố; hai, từ “Phổ hiện…” trở xuống là ba câu giải thích về quả của hạnh thù thắng, một là hạnh rộng lớn thù thắng, hai là khéo léo hóa độ thù thắng, ba là lìa nhiễm thù thắng.

2) Từ “Ma-ha-tát…” trở xuống là sáu câu trình bày về Chuyển sinh quả, cũng có hai: a-Bên ngoài đạt được quả quyến thuộc, nghĩa là không hủy hoại quyến thuộc; b-Bên trong đạt được quả thành tựu đức có năm câu, một là thành tựu đức của pháp khí, hai là đức của hạnh sâu xa, ba là đức của nhân tròn vẹn, bốn là đức của Dụng thuộc quả, năm là đức của nhân quả vô ngại.

Trong phần thứ hai là kệ tụng, có 51 kệ phân ba: Một, ba kệ tụng về Thể của hạnh đã hồi hướng; hai, từ “Sở tác…” trở xuống là 44 kệ tụng về hồi hướng rộng lớn, lược qua không tụng về hồi hướng rất sâu xa; ba, từ “Quá khứ nhất thiết…” trở xuống là bốn kệ tụng về do hồi hướng mà thành tựu quả.

Ngay trong phần hai là 44 kệ: Một kệ đầu tụng về nhân vị cứu cánh của Phổ Hiền, kệ còn lại tụng về nhân tròn vẹn-quả đầy đủ, trong đó: Đầu từ “Thế gian vô lượng quần sinh…” là một kệ tụng về Trí vi tế nhận biết Thế gian; tiếp một kệ tụng về Trí vi tế nhận biết Nẽo của chúng sinh; tiếp một kệ tụng về Trí nhận biết Thế giới; tiếp một kệ tụng về Trí nhận biết Tâm; tiếp một kệ tụng về Trí nhận biết Căn; tiếp một kệ tụng về Trí nhận biết Nghiệp; tiếp ba kệ tụng về Trí tiến vào Kiếp và nhận biết Si-Mạn… của ba đời. Tiếp từ “Thập phương thế giới chư Như Lai…” trở xuống là 27 kệ tụng về phần vị của hạnh Bồ-tát thành tựu đầy đủ Đại Dụng, trong đó: Đầu là một kệ tụng về tổng quát; tiếp một kệ tụng về an trú cõi trời Đâu-suất; tiếp một kệ tụng về Nhập thai, là vi tế cho nên trong thai có đủ tám tướng; tiếp hai kệ tụng về Đản sinh; tiếp bốn kệ tụng về bảy bước-ngay lúc đó mỉm cười-thử gầm lên-phát ra ánh

sáng, đều là một kệ tụng, có thể biết; tiếp một kệ tụng về tại cung và xuất gia; tiếp năm kệ tụng về ngồi nơi đạo tràng-hàng ma-thành Chánh giác; tiếp năm kệ tụng về chuyển Pháp luân; tiếp ba kệ tụng về nhập Niết-bàn, cũng là hiển bày thị hiện tự tại ở những nẽo khác; tiếp một kệ kết luận về hồi hướng thiện căn của Bồ-tát này; tiếp ba kệ tụng về nghi thức thực hành của hồi hướng Đại quả. Trên đây là Dụng của phần vị, xong. Tiếp từ “Hữu số vô số…” trở xuống là bốn kệ tụng về tiến vào Kiếp và quốc độ đều là hạnh đã thực hành; tiếp hai kệ tụng về Trí xuất sinh-vô dư; tiếp một kệ tụng về Trí vi tế thuộc Tánh của chúng sinh.

Trong phần ba là bốn kệ tụng về phạm vi của quả ấy, hai kệ đầu tụng về quả thuộc thực hành, hai kệ sau tụng về quả thuộc phần vị, có thể biết.

* Thứ mười là Pháp Giới Đẳng Vô Lượng Hồi Hướng, cũng đưa ra bốn môn:

A. GIẢI THÍCH TÊN GỌI: Pháp Giới Đẳng Vô Lượng Hồi Hướng là từ pháp lập thành tên gọi, có bốn nghĩa: 1) Dựa theo pháp thực hành mà hồi hướng, nghĩa là bởi vì thực hành Pháp thí mà thành tựu hồi hướng, cho nên gọi là Pháp Giới Đẳng; 2) Dựa theo Thể của hạnh đã hồi hướng, nghĩa là Thể của hạnh đã hồi hướng rộng lớn vô biên giống như pháp giới; 3) Dựa theo trí chủ động hồi hướng; 4) Dựa theo đức đã hồi hướng, nghĩa là dùng thiện căn sánh bằng pháp giới để hồi hướng Đại Trí xứng với pháp giới, nhờ vào Đại Dụng hồi hướng pháp giới cho nên lập thành tên gọi. Đây là phần vị đầy đủ đến tận cùng, cho nên nêu ra mà gọi là Pháp Giới.

B. Ý ĐƯA RA: Trước trình bày dựa vào Thể khởi Dụng, ở đây trình bày về Thể-Dụng vô ngại, trọn vẹn vô cùng tự tại cho nên tiếp theo đưa ra.

C. THỂ CỦA PHÁP: Dùng Pháp thí rộng lớn thành tựu đức Đại thiện xảo tự tại của Phổ Hiền, là Thể của pháp này.

D. TRONG VĂN GIẢI THÍCH: Trong trường hàng cũng có hai: Hạnh của phần vị, quả của phần vị.

Trong hạnh có ba, đó là nêu ra-giải thích và kết luận.

Trong giải thích có ba: Một, Nêu ra Thể của hạnh; Hai, Từ “Ma- ha-tát ư bỉ thiện căn hồi hướng…” trở xuống là chính thức trình bày về hồi hướng; Ba, Từ “Như thị hồi hướng thời…” trở xuống là trình bày do hồi hướng mà thành tựu đức.

Trong phần một có ba: 1) Nêu ra hạnh đã thành tựu; 2) Từ “Ma- ha-tát…” trở xuống trình bày về nuôi lớn thiện căn. Lại trước là Tự

phần, sau là Thắng tiến. Lại trước là Lợi tha, sau là hạnh Tự lợi.

Trong phần một có mười câu: Đầu là một câu tổng quát trình bày về đạt được phần vị Pháp sư, như Địa thứ mười tiếp nhận phần vị từng phần đạt được Tam-muội Ly Cấu, cấu nhiễm này không còn thì tiếp nhận chức vị đầy đủ, bên trong đạt được Định ấy rưới vào đỉnh đầu của tâm, tướng bên ngoài biểu hiện rõ ràng, cho nên nói là Hệ Đảnh. Pháp từ dụ gọi tên là Ly Cấu Hội, chỉ có màu vẽ (Hội) này gắn trên đỉnh đầu liền biết. Người ấy đạt được pháp lìa xa cấu nhiễm, tiếp nhận phần vị thành tựu đầy đủ, nhờ đạt được phần vị này mới có thể thuyết pháp như mây ùn mưa tuôn, làm nhiều lợi ích cho chúng sinh, vì vậy nói là thọ ký Đại Pháp sư. Lại như trong kinh Lăng Già, Bồ-tát Thập Địa như Đại Tuệ… được Đức Phật tự tay dùng thần lực rưới trên đảnh, cho nên có thể tự tại thuyết pháp, giống như ở đây.

Nhưng tiếp nhận chức vị có hai: Một, Dựa theo Dụ, như Thái tử của Luân Vương tiếp nhận địa vị… Hai, Dựa theo Lý hành, như trong tâm chứng Lý rưới trên đỉnh của Trí ấy, dựa theo Sự của phần vị có năm lớp: a) Dựa theo Tín-Hạnh đầy đủ, nói như phẩm Hiền Thủ; b) Dựa theo Trú đầy đủ, như Trú thuộc quán đảnh trên đây và phân rõ ở phần Đức Phật thuyết pháp trên đỉnh đầu Tỳ-kheo Hải Tràng sau này; c) Dựa theo phần vị của Hạnh, nói như ở phần Thập Hạnh đầy đủ, tiến vào pháp giới Nhân-đà-la vi tế…; d) Dựa theo phần vị Thiện xảo, nói như phần vị này;e) Dựa theo phần vị Chứng, nói như Địa thứ mười.

Trong năm lớp này tùy theo một nơi thành tựu thì chắc chắn có đủ Lý hành, bởi vì tương ưng bên trong. Lại trong năm lớp này, chỉ một phần vị đầy đủ thì nhân tròn vẹn cứu cánh lại không cần đến phần vị khác. Lại nếu đạt được một phần vị thì đạt được phần vị khác. Lại toàn bộ là tiếp nhận chức vị thuộc một pháp giới, tùy theo môn sai biệt mà năm phần vị không giống nhau, Thể của pháp dung thông hàm chứa thâu nhiếp vô ngại. Đây là dựa theo tong chỉ của Viên giáo mà nói, nếu trong những Giáo khác thì không nối thông với sự việc này, dựa theo đó suy nghĩ.

Sau là chín câu riêng biệt hiển bày về đức của Pháp sư: 1) Một câu trình bày thiết lập về đức của Pháp sư, có thể mở rộng pháp thí là phân rõ về Tuệ không cạn; thành tựu Đại Từ Bi là hiển bày tâm thí vô tận; an lập như nhau là do bố thí mà thành tựu lợi ích, nghĩa là khiến cho đạt được Đại tâm, thành tựu Đại hạnh, mới chính là pháp thí. Kinh nói: “Nếu vì Tiểu thừa mà hóa độ thì Ta rơi vào tham lam keo kiệt.” Vả lại, Pháp thí vượt qua Tài thí trăm ngàn ức lần cho đến bất khả thuyết, phạm

vi không gì sánh được Pháp thí, như luận Trượng Phu Hành v..v… Cổ đức nói: “Nói đến Pháp thí: Một là phát khởi, dùng trí tuệ làm phương tiện tuyệt vời để phát sinh hiểu biết; hai là chuyển hóa, dùng nhiều người làm dấu chân mở rộng của bến bờ vượt qua; ba là làm căn bản để khởi hạnh, dựa vào đây mà giải thích tốt đẹp; bốn là làm bậc thềm tiến vào Thánh, dấu hiệu hướng dẫn đến con đường chính.” Trong kinh này dựa vào con người để hoằng đạo, phần nhiều khen ngợi về đức thù thắng của Pháp sư, dựa vào hạnh để biểu thị cho pháp, thường dẫn ra Phổ Hiền làm bài cuối, cho nên biết Pháp thí là đạo của cứu cánh, Trí tuệ là cuối cùng của đầy đủ, công lao Tự lợi-Lợi tha còn mãi chỉ là Pháp thí. 2) Lợi ích nhiều thêm…, là trình bày về thường xuyên bố thí, nghĩa là dùng tâm Bồ-đề sinh ra và nuôi lớn thiện căn làm lợi ích nhiều cho chúng sinh không ngừng nghỉ. 3) Thành lập tên gọi của Sư, nghĩa là làm vị thầy giảng dạy, chỉ ra con đường thành Phật. 4) Dùng mặt trời giáo pháp để soi chiếu, trước Sư là pháp này cho nên gọi là Pháp sư, tức là trao cho pháp thực hành. 5) Hiển bày về tâm của Pháp sư, đó là tâm bình đẳng, là tâm không thiên vị, tâm rộng lớn, tâm không điên đảo, muốn khiến cho như nhau là tâm bình thường. 6) Tăng trưởng…, là trình bày về phước-tuệ chuyển hóa tăng thêm hai trang nghiêm, nói thiện căn là phước. 7) Vì chúng sinh…, là trình bày về tướng của dẫn dắt, chọn lấy nơi quý báu là chỉ rõ con đường đúng đắn. 8) Bởi vì Lợi tha là trước phải tu các hạnh, cho nên có thể lầm Pháp sư Từ Bi. 9) Giáo hóa khiến cho sự việc thay đổi, những thiện hữu khác không hạn chế đối với mình, là Pháp sư Vô Trước, như tri thức Thiện Tài lại chỉ rõ người khác khiến cho họ mong cầu là vậy.

Trong phần hai là trình bày về nuôi lớn thiện căn, có sáu câu: Một, Dựa vào Pháp thí này khéo léo thâu nhiếp tâm đạt được Phật quả; Hai, Thấu đến bờ giải thoát; Ba, Dựa vào Pháp thí khéo léo tu tâm Bồ-đề Kim Cang; Bốn, Thành tựu Đại nguyện; Năm, Dựa vào thiện hữu với ý đích thực cầu pháp; Sáu, Thông hiểu rõ ràng về cảnh của quả, vì vậy khiến cho Pháp thí trước đây lại càng rộng thêm. Thể của hành, xong.

Từ đây trở xuống là phần hai chính thức trình bày về hồi hướng, trong đó cũng có hai: Đầu là dùng thiện căn thành tựu hồi hướng rộng lớn; sau từ “An lập pháp giới…” trở xuống là thành tựu hồi hướng rất sâu xa. Trước là hồi hướng Chúng sinh và Bồ-đề, sau là hồi hướng Thật tế.

Trong phần đầu là rộng lớn có 15 môn: Thứ nhất là một môn dùng thiện căn ấy hồi hướng thấy Phật mà tu Phạm hạnh Tự-Tha, trong đó có ba: 1) Dùng thiện căn hồi hướng nghĩ đến giống như hạnh của chư

Phật Bồ-tát ba đời, thiết lập về Tưởng kỳ lạ. 2) Từ “Đắc thị tưởng cố…” trở xuống là trình bày dựa vào Tưởng mà được thấy Phật. 3) Từ “Chư Phật Bồ-tát…” trở xuống là trình bày dựa vào Phật khởi hạnh, trong đó có ba: Một, Vì người mà tu tập công hạnh của mình; Hai, Dùng chính mình để chuyển hóa người khác thực hành; Ba, Từ “Hà dĩ…” trở xuống là giải thích về người khác chuyển hóa bởi vì thuận theo mình.

Trong phần một có 20 câu: Đầu là 10 câu trình bày về đã thành tựu; sau là 10 câu thuận theo trên.

Trong 10 câu đầu: Trước là năm câu về lìa nhiễm: 1) Tổng quát hiển bày; 2) Tánh thành tựu; 3) Oai nghi đầy đủ; 4) Tánh lìa cấu trược; 5) Oai nghi trong sáng.

Sau là năm câu thuận theo pháp: 1) Giữ gìn tâm hạnh vững chắc;2) Duyên bên ngoài không hủy hoại; 3) Trên thuận với tâm Thánh; 4) Dưới không có mong cầu gì khác, cho nên nói là không nương tựa gì; 5) Xứng với lý bình đẳng, cho nên không hề có gì.

Trong 10 câu sau là thuận theo trên: 1) Không chấp trước gọi là lìa xa điên đảo; 2) Không bị trói buộc gọi là Vô ngại; 3) Không giữ lấy Giới tướng mà còn lìa xa Giới thủ; 4) Dùng tâm bảo vệ chúng sinh gọi là Vô tranh, lại không phản đối chế định trước đây, không tạo lập thêm nữa; 5) Không sai lầm gì có thể chọn lựa; 6) Khế hợp tương ưng cho nên nói là an trú; 7) Vượt qua Nhị thừa; 8) Tâm niệm chuyên chú cho nên bất động; 9) Không phân tán; 10) Lìa xa nóng giận, đều lìa nhiễm đến cuối cùng, cho nên nói là Phạm.

Từ đây trở xuống là tự mình thực hành để chuyển hóa người khác, có 12 câu: Đầu là một câu nêu ra chính mình để ví dụ người khác; từ “Tu tập…” trở xuống là riêng biệt hiển bày khiến cho người khác thành tựu: 1) Bắt đầu tu; 2) Thực hành đầy đủ; 3) Không có sai lầm; 4) Không chấp; 5) Hiểu rõ lý; 6) Lìa xa Ngã; 7) Lìa xa mê hoặc; 8) Lìa xa vi phạm, 9) Lìa xa vô tàm; 10) Giữ tâm quyết định; 11) Không miễn cưỡng sinh ra buồn phiền.

Trong phần ba là giải thích về thành tựu, có hai: Đầu là giải thích ngược lại, sau là giải thích thuận theo.

Trong phần đầu, nguyên cớ thế nào là nêu ra hỏi rằng: Trong này Bồ-tát hạnh đã đầy đủ, vì sao không chỉ thuyết pháp chuyển hóa người khiến cho tu Phạm hạnh mà lại tự mình tu tập? Sau giải thích: Nếu tự mình không tu tập mà khiến cho người khác tu tập, thì không có điều này, có mười câu có thể biết. Nhiếp Luận nói: “Nếu tự mình ở trong tà hạnh, giả sử muốn sửa chữa điều sai lầm của người khác, thì người này

rốt cuộc không thể nào chặn đứng sai lầm của người khác.”

Sau từ “Hà dĩ cố…” trở xuống là trong phần giải thích thuận theo. Trước nêu ra hỏi rằng: Tự mình đã không tu tập thì khuyên dạy người khác không được, nếu mình thực hành thì có thể khuyên dạy người khác chăng? Sau trong giải thích: Trước là tổng quát giải thích, tự mình như lời nói thực hành lìa bỏ sai trái, có thể giải thích về lìa bỏ sai trái để giảng dạy cho người, thì lời nói và việc làm tương ưng, cho nên nói là lời nói chân thật-việc làm chân thật. Sau trình bày về lợi ích thanh tịnh ba nghiệp, lìa nhiễm-diệt chướng. Sau là riêng biệt giải thích, tự mình thực hành khuyên dạy người khác có năm câu: a) Thẳng thắn, b) Nhẫn nại, c) Lìa bỏ nghi ngờ, d) Tin tưởng, e) Kiên định đối với pháp. Hồi hướng thiện căn như vậy là kết luận về hồi hướng trên đây.

Thứ hai từ “Phục thứ…” trở xuống là trình bày về hồi hướng khiến cho đạt được các pháp, trong đó có mười câu:

1) Khiến cho đạt được pháp môn, nghĩa là có thể Chứng pháp, có thể bẻ gãy tà luận.

2) Từ “Tất đắc tam thế…” trở xuống là khiến cho đạt được Pháp Hải: Trước là tổng quát nêu ra; sau từ “Ư nhất nhất…” trở xuống là riêng biệt hiển bày về mười loại pháp hải: Một, Sinh pháp là thiết lập Tông tướng; Hai, Phương tiện là nhờ vào các ví dụ khéo léo thành tựu Tông pháp; Ba, Ngữ ngôn pháp là tùy theo quy phạm ngôn ngữ của từng địa phương; Bốn, Thi thiết là đưa ra tên gọi đối với nghĩa, và tùy theo ý thích của căn cơ mà lập nghĩa, thành tựu theo thứ tự trước sau; Năm, Văn giáo làm thành quy phạm, lại sắp xếp phân bố theo quy phạm của giáo; Sáu, Nhờ vào ngôn từ hiển bày nghĩa lý, giải thích trao cho nghi thức; Bảy, Thuyết giảng hiểu rõ thông suốt gọi là Môn, cũng là pháp môn của các Tông; Tám, Khiến cho người hiểu rõ thông suốt gọi là Nhập; Chín, Tông nghĩa rõ ràng khiến cho quyết định hiểu rõ; Mười, Kết luận về Tông cứu cánh thành tựu về nghĩa an lập gọi là Trú pháp, đều đạt được pháp tạng vô tận là tổng quát kết luận về pháp đã đạt được.

3) Từ “Đắc vô úy pháp…” trở xuống là khiến cho đạt được Pháp Biện.

4) Từ “Đắc bất thối…” trở xuống là khiến cho đạt được Pháp Minh.

5) Từ “Đắc pháp giới đẳng vô lượng thân…” trở xuống là khiến cho đạt được Pháp Thân.

6) Đạt được Pháp Trú.

7) Đạt được Pháp Thật cho nên nói là pháp quyết định.

8) Học nhiều pháp.

9) Trú trong pháp thực hành.

10) Hướng về Nội chứng.

Từ “Như thị hồi hướng…” trở xuống là kết luận về thành tựu quả.

Thứ ba từ “Phục thứ…” trở xuống là trình bày về hạnh Tự lợi-Lợi tha tròn vẹn: Đầu là 10 câu về hạnh Tự lợi tròn vẹn, nghĩa là thấy pháp giới cùng với vô lượng chư Phật…, có thể biết; từ “Phục tác thị niệm…” trở xuống là trở lại giúp cho chúng sinh giống như mình, cho nên nói là như mình không khác, 11 câu đều hiển bày về không có khác nhau.

Thứ tư từ “Phục thứ…” trở xuống là trình bày về hạnh xứng với pháp giới, cũng có 10 câu: Đầu là Trí dựa vào Lý phát khởi bởi vì cũng cùng là tánh vô biên; pháp giới trang nghiêm chúng sinh, có ba nghĩa: 1) Dựa vào pháp giới này mà chúng sanh được thành tựu, cho nên nói là trang nghiêm; 2) Bởi vì chúng sinh tức là giống như pháp giới, khiến cho chúng sinh ngay nơi đó thanh tịnh, cho nên nói là trang nghiêm; 3) Bởi vì chúng sinh giống như pháp giới thâu nhiếp ở trong Duyên khởi môn của Đại pháp giới, vì vậy khiến cho chúng sinh đầy đủ đức.

Thứ năm từ “Phục thứ…” trở xuống là trình bày về được thấy Phật hiểu rõ pháp, trong đó có ba: Một, Tổng quát. Hai, Có 10 câu về được thấy Phật thành tựu hạnh. Ba, Có 10 câu về hiểu rõ pháp giới: 1) Không biến đổi tùy theo duyên, cho nên không sinh; 2) Bởi vì không giữ lấy tánh; 3) Bởi vì không hai; 4) Không phải là chủ động dựa vào; 5) Hư vọng không thể nào vấy nhiễm; 6) Không phải là thụ động duyên, cho nên lìa xa tướng; 7) Không phải là chủ động duyên, cho nên vắng lặng; 8) Khắp tất cả mọi nơi mà không phải là tất cả mọi nơi, cho nên nói là không có nơi chốn; 9) Tùy theo lưu chuyển không mất đi nhiễm ô hiện tại không quy tập, lại rời bỏ nhiễm không mất đi thanh tịnh hiện tại không quy tập; 10) Tánh ở trong các phần vị không thay đổi, cho nên nói là không hủy hoại, chiếu rọi thông hiểu pháp giới như nhau gọi là Giải.

Thứ sáu từ “Phục thứ…” trở xuống là khiến cho chúng sinh trở thành Pháp sư. Trong đó khiến cho trở thành 20 loại Pháp sư, khiến cho chúng sinh thành Phật và Đại Bồ-tát là Pháp sư. Trong 20 câu đều có hai, đều trước là nêu ra tên gọi của Pháp sư, sau là giải thích hiển bày về nghĩa, cũng là do việc làm, bởi vì vốn là cùng loại hồi hướng, là hồi hướng thiện căn của Pháp thí khiến cho trở thành Pháp sư... Như phẩm Pháp Sư trong kinh Pháp Hoa v..v… Như phẩm Pháp Sư trong kinh Đại Bồ Tát Tạng v..v… Kinh Nhân Vương có 13 loại Pháp sư, đó chính là 12

Trú và Phật. Lại ở mười phương thế giới sau khi Phật diệt độ, bảo vệ và thọ trì Chánh pháp của Như Lai, thuyết giảng rộng ra, truyền bá khắp nơi, khai hóa không dứt là Pháp sư, như Pháp sư Biện Tích, Pháp sư Na-la-diên, Pháp sư Tha-ma Thất-lợi…., đều do những người ấy làm cho Phật pháp tiếp tục phát triển tồn tại lâu dài ở thế gian…, đây là Pháp sư duy trì Chánh pháp. Hiểu rõ các ma sự, như trong luận Trang Nghiêm: “Có ma giả hiện bày thần thông, dấy lên hình dạng La-hán, làm cho mê hoặc rối loạn, các Tỳ-kheo ngu si đều quy phục. Có Tỳ-kheo đa văn dùng tấm đá A-tỳ-đạt-ma, mài vào vàng giả tức thì lộ bày, liền trách mắng ma đó, những người ngu si khác nổi giận đối với Pháp sư này, về sau quả nhiên mới biết v..v…”

Thứ bảy từ “Ma-ha-tát…” trở xuống là trình bày về hạnh không phân biệt lựa chọn, không lựa chọn là không phân biệt. Lại bởi vì những việc đã làm đều xứng với tánh, không có gì sai lầm, không thể nào lựa chọn loại bỏ, cho nên nói là không lựa chọn. Trong văn có 10 câu thành tựu pháp, là pháp của quả đã thành tựu. Những câu còn lại có thể biết.

Thứ tám từ “Ma-ha-tát…” trở xuống là trình bày về thành tựu Đại hạnh Vô trước, trong đó có hai: Một là trình bày về Vô trước, tóm lược những điều không mong muốn; hai từ “Đản dục…” trở xuống trình bày về ý nguyện vui thích là vì thành tựu Đại hạnh.

Trong phần một có 18 câu: Đầu là 17 câu về bảo vệ phiền não không đắm theo thế gian; sau là một câu về bảo vệ Nhị thừa không đắm theo quả nhỏ bé. Hồi hướng tâm hiểm ác là như Sa di hồi hướng làm rồng… Hồi hướng hủy hoại thiện căn là hồi hướng làm Ma vương… và làm Đại Lực vương tiêu diệt Tam Bảo…, ở đây không có điều ấy. Trong phần hai là mong muốn thành tựu Đại hạnh có 9 câu, nghĩa là bởi vì thành tựu Đại hạnh Phổ Hiền của mình và người, cho nên hồi hướng.

Thứ chín từ “Ma-ha-tát như thị bình đẳng tâm…” trở xuống là trình bày về đích thực mong cầu Đại hạnh, trong đó có bốn: Một có 10 câu trình bày về tâm chủ động hồi hướng. Hai từ “Linh nhất thiết chúng sinh…” trở xuống là 42 môn hồi hướng mong muốn thành tựu Đại hạnh của mình và người, trong đó phân biệt duyên khởi đạt được pháp hóa sinh ra tâm, nghĩa là do phân biệt pháp ấy mà sinh khởi Trí của tâm, cho nên nói là từ pháp hóa sinh, những loại này đều là Đại hạnh Phổ hiền. Ba là trình bày về lìa nhiễm, trước là nêu ra, từ “Hà dĩ cố…” trở xuống là giải thích về thành tựu lìa nhiễm. Bốn từ “Như thị hồi hướng thời…” trở xuống là kết luận về lợi ích của hồi hướng.

Thứ mười từ “Phục thứ…” trở xuống là hồi hướng khiến cho

chúng sinh đạt được pháp âm thuộc về ngữ nghiệp, một âm đầu là tổng quát, 32 âm còn lại là riêng biệt, đều là chủng loại đầy đủ đức thuộc Viên âm của Phật, có thể biết.

Thứ mười một từ “Phục thứ…” trở xuống là hồi hướng chúng sinh khiến cho đạt được Pháp thân, trong đó có ba: Một là 10 câu khiến cho đạt được Thể của hạnh thuộc mười thân. Hai từ “Ma-ha-tát…” trở xuống là 10 câu khiến cho đạt được Tướng của hạnh thuộc mười thân: 1) Chiếu rọi không có gì không thấu suốt, gọi là thân Minh Tịnh; 2) Trong đó hiện rõ tất cả chúng sinh ở năm đường, Thể không có gì ám chướng, gọi là thân Ly Trược; 3) Nhân tròn vẹn-quả đầy đủ, gọi là thân Cứu Cánh; 4) Đức thanh tịnh tràn đầy bên trong, gọi là thân Thanh Tịnh; 5) Phiền não chướng không còn, gọi là thân Ly Trần; 6) Sở tri chướng không còn, gọi là thân Ly Chủng Chủng Trần; 7) Tập khí cũng diệt hết, gọi là thân Ly Cấu; 8) Ánh sáng thường có luôn luôn chiếu rọi, gọi là thân Quang Minh; 9) Trên mỗi một thân đều có vô lượng tướng tốt của mười Liên Hoa Tạng, gọi là thân Khả Lạc; 10) Hình thể đầy khắp pháp giới, màu sắc khắp nơi mười phương, rỗng rang thông suốt không chướng ngại, gọi là thân Vô Ngại. Ba từ “Dĩ như thị…” trở xuống là trình bày về Dụng thù thắng của mười thân, câu đầu là tổng quát, từ “Thị hiện chúng sinh Bồ- tát hạnh…” trở xuống là 10 câu riêng biệt hiển bày về tướng của Dụng, cuối cùng một câu là kết luận về hồi hướng đã thành tựu.

Thứ mười hai từ “Phục thứ…” trở xuống là trình bày về thành tựu Đại hạnh Vô biên, trong đó: Đầu là thân khắp nơi khởi hạnh làm duyên chủ động lợi ích; từ “Kiến giả bất không…” trở xuống là chính thức trình bày về lợi ích đã thành tựu: 1) Khiến cho phát tâm; 2) Tâm bất hoại; 3) Hạnh rộng lớn; 4) Đầy đủ Bi chuyển hóa chúng sinh; 5) Được thấy Phật tu thiện; 6) Sống yên ổn trú vào pháp, đạt được Văn tuệ về Pháp luân, Pháp minh là Tư tuệ, thực hành Bồ-tát hạnh là Tu tuệ; 7) Từ “Nhập chúng sinh…” trở xuống có 11 câu trình bày về soi sáng nguồn cội của pháp cho nên nói là Nhập. Sơ lược nêu ra 11 câu, thật sự tức là vô tận, đây là kết luận về hồi hướng.

Thứ mười ba từ “Phục thứ…” trở xuống là hồi hướng thành tựu trang nghiêm quốc độ, trong đó có hai: Một là trình bày về đồng Thể trang nghiêm có hai: 1) Cùng chung pháp giới; 2) Thâu nhiếp lẫn nhau đạt được Chánh giác bậc nhất hiển bày về đã thành Phật, làm sáng tỏ về Phật độ mà thôi. Hai từ “Bỉ nhất nhất sát…” trở xuống là tướng trang nghiêm riêng biệt, trong đó có mười sự việc trang nghiêm: 1) Vật báu trang nghiêm; 2) Hương; 3) Hoa; 4) Tràng hoa; 5) Hương thoa; 6) Hương

bột; 7) Y phục; 8) Tán che; 9) Cột cao; 10) Cờ phướn.

Ngay trong phần một là vật báu trang nghiêm, có ba: a) Phân rõ về chủ động trang nghiêm sai biệt; b) Từ “Phục như thị niệm…” trở xuống là hiển bày về phạm vi giới hạn đã trang nghiêm; c) Từ “Thị vi…” trở xuống là kết luận.

Trong mục a có trăm sự việc trang nghiêm bên trong: Bắt đầu từ pháp tòa-màn che cho đến nhạc khí có 83 sự việc thuộc pháp bên ngoài; từ “Trang nghiêm bảo thân dĩ…” trở xuống là 17 sự việc trình bày về trang nghiêm thuộc pháp bên trong, đó là ba nghiệp-sáu căn… Bảo thú là ý thú, lại là chí thú cao xa. Còn lại có thể biết. Bởi vì Y-Chánh vô ngại trang nghiêm lẫn nhau hiển bày về thù thắng. Phần 1 là vật báu trang nghiêm, xong.

Hai từ “Như bảo nghiêm…” trở xuống là nêu ra vật báu để ví dụ cho 9 môn còn lại đều có 100 sự việc, thành 1000 loại trang nghiêm khiến cho dựa theo biết rõ, cho nên nói là cũng lại như vậy.

Thứ mười bốn từ “Như thị Ma-ha-tát…” trở xuống là trình bày kết luận về ý chính của hồi hướng, trong đó có ba: Một, Một câu vì nuôi lớn thiện căn, nghĩa là nhờ vào lực hồi hướng rộng lớn này mà khiến cho thiện căn lớn thêm, cho nên hồi hướng. Hai, Có một câu vì trang nghiêm làm thanh tịnh cõi Phật, cho nên hồi hướng. Ba, Có 20 câu vì khiến cho chúng sinh thanh tịnh bình đẳng, cho nên hồi hướng. Một câu này là tổng quát, 19 câu sau là riêng biệt, vì khiến cho chúng sinh đều bình đẳng đạt được hai trang nghiêm thanh tịnh-công đức trọn vẹn đầy đủ; từ “Ma-ha-tát…” trở xuống là kết luận về bình đẳng, kết luận về thanh tịnh, có thể biết.

Thứ mười lăm từ “Ma-ha-tát phục tác thị niệm…” trở xuống là trình bày về khiến cho chúng sinh Chứng pháp mà phát khởi thuyết giảng, trong đó có ba: Một là khiến cho Chứng pháp, nghĩa là đạt được thì nói là Chứng, pháp đã Chứng sâu rộng gọi là Vô lượng Pháp hải; hai từ “Ư nhất nhất…” trở xuống là dựa vào Chứng mà khởi Trí; ba từ “Linh chúng sinh…” trở xuống là trình bày về dựa vào Trí mà phát khởi thuyết giảng, có mười câu: 1) Khiến cho khéo léo giảng dạy; 2) Khiến cho duy trì được nghĩa; 3) Quả biện tài như nhau; 4) Thân Phật như nhau; 5) Tâm thuyết pháp; 6) Đạt được Trí thuyết giảng; 7) Thuyết giảng khắp nơi; 8) Thuyết giảng không gián đoạn; 9) Khiến cho vui thích mong cầu; 10) Khiến cho hoan hỷ thuyết giảng. Trên đây là hồi hướng Chúng sinh và Bồ-đề, xong.

Từ đây trở xuống là phần sau trình bày về hồi hướng Thật tế,

dựa theo phẩm Thập Địa sau này nói là an trú, văn này thích hợp là thực hành hồi hướng làm cho thanh tịnh mà thôi. Có 28 câu: Đầu là 10 câu dựa theo ba nghiệp-năm ấm-ba khoa trong ngoài, ngay nơi Tướng cùng là Chân mà hồi hướng pháp giới, trong là Chánh báo, ngoài là Y báo. Còn lại 18 câu dựa theo hạnh-dựa theo sự hiểu rõ giống như pháp giới, cho nên nói là hồi hướng. Trên đây là phần chính thức hồi hướng, xong.

Từ đây trở xuống là đoạn lớn thứ ba trình bày do hồi hướng mà thành tựu lợi ích, nghĩa là bởi vì ba nghiệp… đều giống như pháp giới, cho nên đạt được ba nghiệp bình đẳng an trú trong pháp giới bình đẳng vô lượng thanh tịnh. Trong mười câu: Sáu câu đầu trình bày về ba ng- hiệp bình đẳng nhiếp hóa pháp giới; bốn câu sau trình bày về ba nghiệp rộng lớn, điều hòa chúng sinh an ổn tốt lành, có thể biết.

Trên đây là phần giải thích, xong,

Từ “Phật tử…” trở xuống là kết luận về tên gọi. Trên đây là hạnh của phần vị, xong.

Từ đây trở xuống là phần hai trình bày về quả của phần vị, nghĩa là phần vị này đầy đủ thành tựu bốn loại quả: 1) Đạt được quả thành tựu đầy đủ hạnh nguyện của Phổ Hiền; 2) Quả trang nghiêm thanh tịnh pháp giới quốc độ Phật; 3) Quả chứng lý viên mãn thành Phật; 4) Quả thuộc Dụng về trí đức rộng lớn của Phổ Hiền.

Một và hai như văn; Ba từ “Cụ túc thành tựu…” trở xuống là trình bày về quả thứ ba, trong đó có ba câu: 1) Lý-Trí sâu xa chứng được Thể của Phật; 2) Hiện thân thành Phật đạt được phần vị; 3) Từ “Tất đắc…” trở xuống có 12 câu trình bày về đức tự tại đạt được Lượng trí của Phật, có thể biết.

Bốn từ “Tất đắc vô biên mãn túc…” trở xuống là trình bày về quả thứ tư, trong đó có mười câu: 1) Đạt được mắt của Phổ Hiền; 2) Đạt được tai của Phổ Hiền; 3) Đạt được Lượng trí của Phổ Hiền; 4) Đạt được thanh tịnh của Phổ Hiền; 5) Đạt được Lý trí của Phổ Hiền; 6) Đạt được ngữ nghiệp của Phổ Hiền; 7) Đạt được ánh sáng của Phổ Hiền; 8) Đạt được nghiệp quả nhanh chóng thành tựu của Phổ Hiền; 9) Có thể khiến cho chúng sinh thanh tịnh như Phổ Hiền; 10) Từ “Cụ túc thành…” trở xuống là có thể cuối cùng đến bờ giải thoát như Phổ Hiền.

Trên đây là phần Chánh thuyết, xong.

Phần sau là trình bày về lợi ích thuyết giảng, nghĩa là mặt đất rung động-phát sinh niềm tin. Trong văn phát khởi cúng dường biểu thị cho hạnh: Trước là mặt đất rung động, sau là phát khởi cúng dường.

Trong cúng dường: Một là cúng dường bên ngoài; Hai từ “Thiên thân…” trở xuống là cúng dường bên trong.

Toàn bộ trên đây là thuyết về pháp Đại hồi hướng này trong một thế giới, xong.

Hai từ “Như thử…” trở xuống là trình bày trong thế giới như mười phương pháp giới… cũng cùng thuyết về pháp này, cho nên hợp thành tất cả các Hội. Trong đó, tất cả thế giới hệ (Tứ thiên hạ) là trình bày về trăm ức thế giới hệ trong thế giới này.

Trên đây là một thuyết-tất cả thuyết, tổng quát trình bày về phần Thuyết giảng, xong.

Từ đây trở xuống là phần thứ sáu trình bày về phần Chứng thành, trong đó: Trước là chứng về thuyết giảng trong thế giới này, sau là chứng về thế giới mười phương.

Trong phần trước có hai: Một là đến nơi ca ngợi về thuyết giảng; hai từ “Ngã đẳng…” trở xuống là thuật về thế giới ấy giống như thế giới này. Phần Chứng thành, xong.

Trong phần hai là kệ tụng, có hai: Trước là ý phần Tựa, có thể biết; sau là trong phần chính thức nói tụng, có 94 kệ phân bốn: Một, có 14 kệ tụng về Thể của hạnh trước đây, một kệ tụng về đạt được phần vị Pháp sư, những kệ còn lại tụng về đức của Pháp sư. Hai, từ “Bồ-tát pháp thí…” trở xuống là 68 kệ tụng về hồi hướng rộng lớn trước đây. Ba, từ “Thí như Như Như…” trở xuống là hai kệ tụng về hồi hướng rất sâu xa. Bốn, từ “Như thị thù thắng…” trở xuống là 10 kệ kết luận ca ngợi hiển bày thù thắng.

Ngay trong phần hai là hồi hướng rộng lớn, hiển bày về tùy ý phát ra biện tài thuyết giảng không cần đến thứ tự, ngôn từ không gián đoạn là đức thuộc hạnh vô ngại tự tại của Phổ Hiền. Trong đó sơ lược phân làm tám:

Một có tám kệ tụng về Tự hành thù thắng của Bồ-tát trước đây.

Hai từ “Thập phương nhất thiết vô lượng…” trở xuống có tám kệ tụng về hạnh trang nghiêm quốc độ thâu nhiếp chúng sinh.

Ba từ “Nhất thiết Phật tử…” trở xuống có bốn kệ tụng về đạt được quả tự tại của Phật trước đây.

Bốn từ “Bồ-tát năng ư nhất niệm…” trở xuống có 12 kệ trình bày về ở tất cả mọi nơi cúng dường tất cả chư Phật.

Năm từ “Vô lượng vô biên nhất thiết chư kiếp…” trở xuống có 6 kệ trình bày về ở tất cả mọi lúc cúng dường tất cả chư Phật.

Sáu từ “Tất năng giác ngộ nhất thiết pháp giới…” trở xuống có 15

kệ trình bày về dùng tất cả vật cúng dường để cúng dường tất cả chư Phật.

Bảy từ “An trú Phổ Hiền…” trở xuống có 13 kệ tụng về thâu nhiếp hạnh Phổ Hiền đều dùng để hồi hướng.

Tám từ “Thân khẩu chư nghiệp…” trở xuống có hai kệ tụng về do hồi hướng mà thành tựu đức trước đây. Văn còn lại có thể biết.

Hỏi: Kinh này từ trên xuống dưới phần nhiều nói về hạnh nguyện Phổ Hiền, trong phẩm này nói rộng nhất, vì sao tiến vào Địa lại không trải qua ngôn ngữ?

Đáp: Đây là dựa theo Nhất thừa, Địa vốn dựa theo Tam thừa.

Hỏi: Nhất thừa lẽ nào không có Địa thượng, Tam thừa lẽ nào không có Địa tiền, sao không hiển bày như nhau?

Đáp: Lý thật là như nhau, nhưng Địa tiền hiển bày về phương tiện của Nhất thừa, Địa thượng thâu nhiếp phương tiện của Tam thừa, cho nên đưa ra cách nói như vậy. Thế nào là phương tiện? Nghĩa là Địa tiền thuộc phần vị yếu kém mà đạt được hạnh nguyện của Phổ Hiền, vốn là hiển bày về phương tiện tự tại của phần vị; nếu như đối với Địa thượng là phần vị thù thắng, thì đạt được tướng tự tại của Phổ Hiền không cần phải hiển bày. Ý còn lại về sau sẽ riêng biệt phân rõ. Hội thứ năm, xong.