Đại Tập 123 · Bộ Kinh Sớ IX · Số 1731–1733

Thời nhà Tần, Tam tạng Gia-xá tụng đưa ra phiên dịch, văn quyển mười sáu mới đến Địa thứ hai, còn lại đều không đủ. Lại Bồ-tát Thế Thân soạn ra Thập Địa luận, chỉ giải thích về một phẩm Thập Địa. Thời nhà Ngụy, Tam tạng Lặc-na và Bồ-đề Lưu-chi ở Lạc Dương đều phiên dịch một bổn. Luật sư Quang Thống tự mình hiểu văn tiếng Phạm đem bổn của hai Tam tạng đối chiếu điều chỉnh cùng hợp lại làm thành một bổn, thấy lưu truyền bổn này. Bồ-tát Kim Cang Quân và Bồ-tát Kiên Tuệ đều soạn ra giải thích về Thập Địa, hoàn toàn chưa truyền đến Trung Hoa. Lại thời nhà Ngụy, Cao tăng Trung Hoa là Pháp sư Linh Biện, ở núi Ngũ Đài đầu đội kinh Hoa Nghiêm, đi bằng đầu gối, chân toạc máu chảy, thiết tha trải qua ba năm ngầm được gia hộ mà hiểu rõ, ở trong núi Huyền Ung soạn ra luận về kinh này hơn một trăm quyển, lúc ấy lưu truyền ở đời. Về sau nhà vua có sắc chỉ thỉnh Pháp sư vào cung ở điện Thức Càn giảng về Đại kinh này.

8. Phiên dịch. Thời nhà Đông Tấn, Sa-môn Chi Pháp Lãnh từ nước Vu Điền có được ba vạn sáu ngàn kệ của kinh này, và thỉnh được Thiền sư Bồ-tát chứng Tam quả Đại thừa người Bắc Thiên Trúc tên gọi Phật-đà Bạt-đà-la, Trung Hoa nói là Giác Hiền, giòng họ Thích-ca, tức

là dòng dõi của Cam Lộ Phạn Vương, từng đến cõi trời Đâu-suất tìm gặp Di-lặc thưa hỏi điều nghi. Vào ngày mồng 10 tháng 3 năm Thuần Hỏa niên hiệu Nghĩa Hy thứ 14 nhà Tấn, ở tại chùa Tạ Tư Không thuộc Dương Châu, tách biệt làm ra ngôi nhà Hộ Tịnh Pháp, ở trong đó dịch ra kinh này. Lúc ấy trước ngôi nhà có một hồ hoa sen, hàng ngày có hai Đồng tử áo xanh, từ trong hồ đi ra vẩy nước quét dọn ngôi nhà và cúng dường, chiều trở về trong hồ. Tương truyền giải thích rằng: “Bởi vì kinh này đã lâu ở Long cung, Long Vương vui mừng vì kinh này truyền bá lưu thông, cho nên tự mình đến hầu hạ cúng dường, sau nhân đó đổi tên chùa này gọi là chùa Hưng Nghiêm.” Sa-môn Pháp Nghiệp và Tuệ Nghiêm-Tuệ Quán... tự mình đi theo ghi lại. Lúc ấy có Nội sử Mạnh Nghỉ-Hữu vệ tướng quân Chử Thúc Độ... ở quận Ngô làm Đàn việt chính. Đến ngày mồng 10 tháng 6 niên hiệu Nguyên Hy thứ hai thì dịch xong. Đến ngày 20 tháng 12 niên hiệu Vĩnh Sơ thứ hai thời Đại Tống, cùng với bổn tiếng Phạm tiếp tục khảo đính tất cả, ở trong phẩm Pháp Giới từ sau Phu nhân Ma-da đến trước Bồ-tát Di-lặc đã thiếu tám-chín tờ văn kinh. Nay trong tháng 3 niên hiệu Vĩnh Long nguyên niên thời Đại Đường, có Tam tạng Địa-bà-ha-la ở Thiên Trúc, thời Đường nói là Nhật Chiếu, có bổn tiếng Phạm một phẩm này, Pháp Tạng đích thân cùng khảo đính đến phần văn thiếu này, phụng sắc chỉ cùng với Sa-môn Đạo Thành-Phục Lễ... dịch ra để bổ sung vào chỗ thiếu.

9. Chi lưu. Đó là Đại kinh này tùy theo sức thọ trì mà phân thành nhiều bộ: Kinh Đâu Sa một quyển là đầu Hội thứ hai; kinh Bồ Tát Bổn Nghiệp một quyển là một phẩm Tịnh Hạnh; kinh Tiểu Thập Trú một quyển là phẩm Thập Trú; kinh Đại Thập Trú bốn quyển, kinh Tiệm Bị Nhất Thiết Trí Đức bốn quyển, đều là phẩm Thập Địa; kinh Như Lai Tánh Khởi Vi Mật Tạng hai quyển là phẩm Tánh Khởi; kinh Hiển Vô Biên Phật Độ một quyển là phẩm Thọ Mạng; kinh Độ Thế sáu quyển là phẩm Ly Thế Gian; kinh La Ma Già ba quyển là phẩm Nhập Pháp Giới.

Gần đây ở Thần Đô cùng với Tam tạng nước Vu Điền phiên dịch Hoa Nghiêm Tu Từ Phần một quyển, Bất Tư Nghị Cảnh Giới Phần một quyển, Kim Cang Man Phần mười quyển. Phần này phiên dịch chưa thành thì Tam tạng đã mất, nay hiện ở Thần Đô lại có được bổn Hoa Nghiêm năm vạn bài tụng do nước Vu Điền tiến cống và Tam tạng đến Thần Đô hiện đang phiên dịch. Bổn tiếng Phạm ở chùa Từ Ân cùng với bổn Hán trước đây đều giống nhau không có gì khác, phẩm hội và văn cú của bổn Phạm mới đưa đến có phần ít không giống nhau. Trình bày

về số bổn của Đại kinh này, đây đều là sự lưu thông (chi lưu) Đại kinh tùy theo căn khí mà phân ra phẩm loại.

10. Cảm ứng. Vua nhà Tống thỉnh Tam tạng từ Tây Vức đến để giảng kinh này, người ấy tiếc rằng bởi vì tiếng địa phương chưa thông hiểu, e là nói không hết ý chỉ của kinh, thế là vào đạo tràng cầu thỉnh, mới tròn một tuần liền mộng thấy lấy đầu Hán đổi đầu Phạm của mình, nhờ đó lập tức hiểu suốt ngôn ngữ nước Tống giảng giải truyền thụ không vướng mắc.

Lại vị Ni ở núi Cửu Lũng kính trọng kinh này, chuyên cần đọc tụng hơn hai mươi năm, liền cảm được mắt nhìn thấy sát hải ở trên đầu mảy lông.

Lại có vị Ni ở núi Ngũ Đài thường tụng kinh này, từ tối đến sáng thì hết một bộ, trong miệng có ánh sáng phát ra chiếu rọi khắp hang núi.

Lại ở thời Bắc Tề có Pháp sư Cự, sùng kính tôn trọng kinh này mà không gặp được thầy, chuyên đọc cầu hiểu, hơn mười lăm năm thì mộng thấy Thiện Tài trao cho thuốc thông minh, nhờ đó mà được tỏ ngộ thông suốt, soạn ra Sớ mười quyển, giảng hơn năm mươi lần.

Lại có Thiền sư Tu Đức ở Trung Sơn thuộc Định Châu, chí thành giữ gìn thanh tịnh sao chép kinh này, sau mở hộp có ánh sáng phát ra chiếu xa một trăm hai mươi dặm.

Lại có hoạn quan là Lưu Khiêm Chi nhân ở trong núi Ngũ Đài chuyên đọc kinh này, liền trở lại hình tướng trượng phu.

Những sự việc như vậy rất nhiều, nói rộng ra đầy đủ như trong truyện Hoa Nghiêm năm quyển.

Chín- Phân rõ về phạm vi của văn nghĩa. Nhưng biển nghĩa sâu thẳm bao la, ngôn ngữ tinh tế mênh mông, sơ lược đưa ra mười môn tóm tắt về cương yếu ấy: 1) Đồng thời cụ túc tương ưng môn; 2) Quảng hiệp tự tại vô ngại môn; 3) Nhất đa tương dung bất đồng môn; 4) Chư pháp tương tức tự tại môn; 5) Ẩn mật hiển liễu câu thành môn; 6) Vi tế tương dung an lập môn; 7) Nhân-đà-la võng pháp giới môn; 8) Thác sự hiển pháp sinh giải môn; 9) Thập thế cách pháp dị thành môn; 10) Chủ bạn viên minh cụ đức môn. Nhưng mười môn này cùng một duyên khởi vô ngại viên dung, hễ có một môn thì đầy đủ tất cả, thích hợp có thể suy nghĩ.

Ngay trong môn thứ nhất có mười nghĩa về đầy đủ (cụ túc): Một, giáo nghĩa đầy đủ; hai, lý sự; ba, cảnh trí; bốn, hạnh vị; năm, nhân quả; sáu, y chánh; bảy, Thể dụng; tám, nhân pháp; chín, nghịch thuận; mười,

ứng cảm đầy đủ. Nghĩa là chúng sanh cơ cảm Như Lai ứng đến. Văn sau nói: Tất cả chúng sanh vốn thích thị hiện mây. Nhưng mười cặp này đồng thời tương ưng là một duyên khởi, tùy một đều đầy đủ tất cả nghĩa khác. Như môn 1 đã như vậy, chín môn còn lại như rộng-hẹp..., tất cả đều đầy đủ mười cặp trước, chỉ tùy theo môn khác nhau mà thôi. Vì vậy trong mỗi một môn đều có mười-trăm-ngàn..., suy nghĩ có thể thấy.

Nay lại ở trên pháp của một sự phân rõ về mười cặp này, còn lại dựa theo có thể biết. Như trong văn sau: 1) Cánh hoa sen biểu thị khiến cho sinh hiểu là giáo, tức pháp đã giải thích là nghĩa, như sau nói: Bồ- tát Thắng Am ở nơi hoa sen. 2) Tướng của hoa là sự, Thể của hoa là lý, văn sau nói: Pháp giới không thể loại Liên Hoa thế giới hải. 3) Hoa là sở quán cũng tức là năng quán, bởi vì trong kinh này có thể dùng hạnh bên trong mà sự bên ngoài. 4) Hoa của hạnh và sự kết hợp cho nên thành phần vị. 5) Hoa của nhân và sự thu nhận cho nên thành tựu quả. 6) Đài hoa là sở y cho nên cũng đưa vào chánh, như quốc độ-thân... 7) Thể của hoa cùng là Chân cho nên Dụng ứng với cơ. 8) Thu nhận hoàn toàn là người cho nên luôn luôn là pháp. 9) Nghịch với năm Nhiệt, cho nên thuận với mười Độ. 10) Thuận theo hướng đến căn cơ cho nên cũng có thể cảm được. Như sự của một hoa đã vậy, tất cả sự còn lại đều dựa theo mà biết. Pháp của sự đã như vậy, tất cả các giáo nghĩa còn lại đều như vậy, dựa theo suy nghĩ có thể thấy. Như đầy đủ từ mười cặp đã như vậy, một cánh hoa kia đầy đủ mười môn trước cũng như vậy. Vì sao? Bởi vì cánh hoa sen này đầy đủ mười nghĩa trước, đồng thời tương ưng đầy đủ tròn vẹn, là môn thứ nhất.

Hai, ngay cánh hoa kia rộng khắp pháp giới mà không làm hỏng phần vị vốn có, bởi vì phân tức là không có gì phân, không có gì phân tức là phân, rộng hẹp tự tại không có gì chướng ngại. Văn sau nói: Hoa sen lớn này, cánh ấy che khắp tất cả pháp giới, cho nên hoặc chỉ là rộng rãi không ranh giới, hoặc phạm vi giới hạn rõ ràng, hoặc tức là rộng tức là hẹp, hoặc rộng-hẹp cùng mất đi. Hoặc đầy đủ bốn loại trước, bởi vì là cảnh của hiểu rõ. Hoặc bặt dứt năm loại trước, bởi vì là cảnh của thực hành. Về sau đều dựa theo đây.

Ba, ngay cánh hoa này dãn mình ra khắp hòa vào trong tất cả pháp giới, tức là thâu nhiếp tất cả làm cho hòa vào trong mình, dãn ra- thâu nhiếp đồng thời đã không có chướng ngại, cho nên tan chảy hòa hợp. Hoặc có bốn câu-sáu câu, dựa theo trước để suy nghĩ. Văn sau nói: Dùng một cõi Phật đầy đủ mười phương, mười phương hòa vào một cũng không sót lại gì.

Bốn, một cánh hoa này bỏ mình giống như người toàn Thể đều là tất cả pháp kia, mà luôn luôn thâu nhiếp người giống như mình toàn bộ tất cả pháp kia tức là Thể của mình, một- nhiều tức là nhau tự nhiên không có chướng ngại, cảnh của hiểu rõ và thực hành (giải-hạnh) riêng biệt có sáu câu giống như trước. Văn sau nói: Biết một tức là nhiều, nhiều tức là một...

Năm, hoa có thể thâu nhiếp các pháp kia tức là một hiển bày nhiều ẩn kín, tất cả thâu nhiếp hoa tức là một ẩn kín nhiều hiển bày, hiển bày và hiển bày không cùng lúc, ẩn kín và ẩn kín không đồng thời, ẩn kín hiển bày-hiển bày ẩn kín đồng thời không ngăn ngại, hoàn toàn thâu nhiếp cùng phai mờ, còn mất cùng thành tựu, số câu giống như trước. Văn sau nói: Phương Đông thấy tiến vào Chánh thọ, phương Tây thấy từ Tam-muội đứng lên...

Sáu, trong cánh hoa này tất cả các pháp như cõi nước vi tế... rõ ràng đều hiện bày. Văn sau nói: Ở trong một mảy trần cõi nước vi tế trải rộng an trú.

Bảy, trong cánh hoa mỗi một vi trần đều cùng hiện rõ vô biên sát hải, trong sát hải lại có vi trần, trong các vi trần kia lại có sát hải, lớp lớp như vậy không thể cùng tận, không phải là tâm thức suy nghĩ đến được; như lưới giăng của trời Đế Thích, minh châu trong suốt hiện rõ hình ảnh lẫn nhau, hình ảnh lại hiện rõ hình ảnh mà không hề cùng tận. Văn sau nói: Như thế giới Nhân-đà-la võng...

Tám, thấy cánh hoa này tức là thấy pháp giới vô tận, không phải là nhờ vào đây mà có biểu thị riêng biệt. Văn sau nói: Những tán hoa này từ Vô sinh pháp nhẫn mà khởi lên...

Chín, ngay một hoa sen này đã có đủ tất cả Xứ, lại cũng đầy đủ tất cả Thời, nghĩa là ba đời đều có ba, thâu nhiếp làm một niệm cho nên làm thành mười đời. Bởi vì Thời không có Thể riêng biệt cho nên dựa vào hoa để thành lập, hoa đã không ngăn ngại thì Thời cũng như vậy. Vì thế văn sau nói: Tất cả thời kiếp quá khứ, đưa vào hiện tại-vị lai, tất cả thời kiếp vị lai, trở lại đưa vào đời quá khứ. Lại nói: Vô lượng kiếp tức là một niệm, một niệm tức là vô lượng kiếp...

Mười, lý của pháp Viên giáo này không khởi lên một mình, nhất định có quyến thuộc sinh khởi theo. Văn sau nói: Hoa này có trần số thế giới hải hoa sen để làm quyến thuộc. Lại như một phương là chủ, mười phương là bạn, phương khác cũng như vậy, cho nên chủ và chủ-bạn và bạn đều không thấy nhau, chủ và bạn-bạn và chủ tròn vẹn sáng ngời đầy đủ công đức. Như một sự của hoa có mười nghĩa của mình, đầy đủ

mười môn này tức là một trăm môn, những giáo nghĩa khác cũng đều dựa theo đó, cho nên trở thành ngàn môn. Như những giáo nghĩa hướng về mười nghĩa thuộc loại của mình, và mười môn như Đồng thời cụ túc tương ưng... có ngàn môn này, Đồng thời cụ túc tương ưng... kia cũng hướng về mười môn thuộc loại của mình và những giáo nghĩa... cũng trở thành ngàn môn, dựa theo suy nghĩ có thể thấy.

Hỏi: Có nhân duyên gì làm cho các pháp này có thể có tự nhiên dung hòa vô ngại như vậy?

Đáp: Nhân duyên vô lượng khó có thể trình bày đầy đủ, sơ lược đưa ra mười loại để giải thích về vô ngại này: 1) Bởi vì duyên khởi dựa vào nhau; 2) Bởi vì pháp tánh dung thông; 3) Bởi vì tất cả chỉ do tâm hiện bày; 4) Bởi vì như huyễn không thật; 5) Bởi vì lớn nhỏ không nhất định; 6) Bởi vì vô hạn nhân phát sinh; 7) Bởi vì quả đức vô cùng tròn vẹn; 8) Bởi vì thần thông thù thắng tự tại; 9) Bởi vì Đại Dụng của Tam- muội; 10) Bởi vì giải thoát khó nghĩ.

1. Bởi vì duyên khởi dựa vào nhau: Nghĩa là biển pháp duyên khởi trong Đại pháp giới, nghĩa môn vô lượng, dựa theo Viên tông sơ lược đưa ra mười môn để giải thích nghĩa trước. Nghĩa là các pháp duyên khởi cần phải có đủ mười nghĩa này mới thành duyên khởi, thiếu thì không thành duyên khởi:

Một, nghĩa về các duyên đều khác: Đó là trong Đại duyên khởi, các duyên hướng về nhau cần phải là Thể-Dụng khác nhau, không xen tạp với nhau mới thành duyên khởi. Nếu không như vậy thì các duyên tạp loạn, mất đi pháp duyên vốn có, duyên khởi không thành. Đây tức là tất cả các duyên đều giữ lấy một mình.

Hai, nghĩa về cùng giúp đỡ lẫn nhau: Đó là các duyên này cần phải thích ứng lẫn nhau mới thành duyên khởi. Lại như một duyên thích ứng với nhiều duyên, đều cùng với nhiều duyên kia hoàn toàn làm một, một này tức là đầy đủ nhiều cái một. Nếu một duyên này không đầy đủ nhiều một, thì giúp đỡ thích ứng không rộng khắp, không thành duyên khởi. Đây tức là mỗi một đều có đủ tất cả các một.

Ba, nghĩa về cùng tồn tại vô ngại: Đó là tất cả một duyên cần phải có đủ hai loại trước mới thành duyên khởi, bởi vì cần phải trú vào một mình mới có thể thích ứng rộng khắp, thích ứng rộng khắp nhiều duyên mới là một, vì vậy chỉ một-nhiều một tự tại vô ngại. Theo sự dung hòa trọn vẹn này có sáu câu phân biệt: Hoặc đưa ra Thể đầy đủ trú là chỉ một, hoặc đưa ra Thể thích ứng rộng khắp là nhiều một, hoặc cùng tồn tại, hoặc cùng phai mờ, hoặc toàn bộ hợp lại, hoặc hoàn toàn lìa xa, đều

suy nghĩ có thể thấy.

Ba môn trên đây tổng quát trình bày pháp vốn có duyên khởi.

Bốn, nghĩa về khác môn hòa vào nhau: Đó là lực dụng của các duyên dựa vào giữ gìn lẫn nhau, so sánh làm mất lẫn nhau, đều có nghĩa toàn lực-không có toàn lực thì duyên khởi mới thành. Như luận nói: Nhân không sinh mà duyên sinh, duyên không sinh mà tự nhân sinh. Nếu tất cả chỉ có lực mà không có loại nào không có lực thì có lỗi về nhiều quả, bởi vì mỗi một loại đều sinh. Nếu tất cả chỉ là không có lực mà không có loại nào có lực thì có lỗi về không có quả, bởi vì giống nhau chứ không phải là duyên cùng không sinh. Vì vậy duyên khởi cần phải dựa vào nhau có đủ lực-không có lực, nếu như thiếu một duyên thì tất cả không thành, còn lại cũng như vậy. Do đó một duyên có thể giữ lấy nhiều duyên, một duyên là có lực có thể thâu nhiếp nhiều duyên; nhiều duyên dựa vào một duyên, nhiều duyên là không có lực mà ngầm hòa vào một duyên. Bởi vì một duyên có lực nhất định không thể nào đi cùng với nhiều duyên có lực, cho nên không có một duyên mà không thâu nhiếp nhiều duyên. Bởi vì nhiều duyên không có lực nhất định không thể nào đi cùng với một duyên không có lực, cho nên không có nhiều duyên mà không hòa vào một duyên. Như một duyên giữ lấy-nhiều duyên dựa vào đã như vậy, nhiều duyên giữ lấy- một duyên dựa vào cũng như vậy. Suy nghĩ ngược lại với trên, thì tức là cũng không có nhiều duyên mà không thâu nhiếp một duyên, không có một duyên mà không hòa vào nhiều duyên. Như một duyên hướng về nhiều duyên, có dựa vào-có giữ lấy, toàn lực-không toàn lực, thường đầy đủ nhiều ở trong mình, ẩn mình ở trong nhiều, cùng lúc vô ngại. Nhiều duyên hướng về một duyên, nên biết cũng như vậy. Hai câu vô ngại về cùng tồn tại-cùng phai mờ, suy nghĩ dựa theo đó.

Năm, nghĩa về khác Thể tức là nhau: Đó là các duyên hướng về nhau, toàn Thể so sánh-làm mất đi, có nghĩa về có Thể-không có Thể, thì duyên khởi mới thành. Bởi vì nếu thiếu một duyên, thì duyên còn lại không thành khởi, khởi không thành cho nên nghĩa của duyên đã làm hỏng. Có thể một duyên này khiến cho tất cả thành khởi, đã thành tựu về khởi cho nên nghĩa của duyên mới thành lập. Vì vậy một duyên là chủ động khởi, nhiều duyên và quả đều là thụ động khởi, thì tức là nhiều duyên làm một thành tựu, nhiều duyên là không có Thể; một duyên chủ động làm ra nhiều duyên, một duyên là có Thể. Bởi vì một duyên có Thể nhất định không thể nào đi cùng với nhiều duyên có Thể, nhiều duyên không có Thể nhất định không thể nào đi cùng với một

duyên không có Thể. Vì vậy không có một duyên nào mà không nhiều duyên, không có nhiều duyên nào mà không một duyên, một duyên- nhiều duyên đã như vậy, nhiều duyên-một duyên cũng như vậy. Suy nghĩ ngược lại với trên, như một duyên hướng về nhiều duyên, bởi vì có duyên có Thể-không có Thể, cho nên có thể thâu nhiếp duyên khác cùng với mình, bỏ mình cùng với duyên khác, cùng lúc vô ngại; nhiều duyên hướng về một duyên nên biết cũng như vậy, dựa theo trước để suy nghĩ. Hai câu vô ngại về cùng tồn tại-cùng phai mờ, cũng suy nghĩ có thể thấy.

Sáu, nghĩa về Thể-Dụng cùng dung hòa: Đó là các pháp duyên khởi cần phải có lực dụng giao thiệp, toàn Thể dung hợp mới thành duyên khởi, vì vậy viên thông cũng có sáu câu phân biệt: 1) Bởi vì Thể đều là Dụng cho nên nêu ra Thể toàn là Dụng, tức là chỉ có nghĩa hòa vào nhau chứ không có nghĩa tức là nhau. 2) Bởi vì Dụng đều là Thể, cho nên chỉ có tức là nhau chứ không có hòa vào nhau. 3) Quy về Dụng của Thể không ngăn ngại Dụng, Thể của toàn Dụng mà không mất Thể, đây tức là vô ngại cùng tồn tại, cũng hòa vào-cũng tức là tự tại cùng hiện rõ. 4) Thể của toàn Dụng thì Thể phai mờ, Dụng của toàn Thể thì Dụng mất đi, không phải tức là-không phải hòa vào viên dung một vị. 5) Hợp bốn câu trước cùng một duyên khởi vô ngại cùng tồn tại. 6) Mất đi năm sâu trước, tuyệt đối đãi-lìa nói năng sâu xa giống như tánh hải.

Ba môn trên đây hiển bày về nghĩa lý đối với môn khác Thể.

Bảy, nghĩa về cùng Thể hòa vào nhau: Đó là một duyên trước đã đầy đủ nhiều-một, cùng với Thể của một duyên kia không có gì khác, cho nên gọi là cùng Thể. Lại bởi vì một duyên này thích ứng với nhiều duyên cho nên có nhiều-một này, thích ứng với nhiều duyên đã tức là nhau-hòa vào nhau, khiến cho nhiều duyên-một duyên này cũng có tức là nhau-hòa vào nhau. Trước trình bày về hòa vào nhau, nghĩa là một duyên có lực có thể giữ lấy nhiều duyên-một duyên, nhiều duyên- một duyên không có lực dựa vào một duyên kia, vì vậy một duyên có thể thâu nhiếp nhiều duyên, nhiều duyên đã hòa vào một duyên. Một duyên hòa vào-nhiều duyên thâu nhiếp, ngược lại với trên nên biết. Nghĩa còn lại, câu còn lại dựa theo trước để suy nghĩ.

Tám, nghĩa về cùng Thể tức là nhau: Đó là một duyên trước đã có đủ nhiều duyên-một duyên, cũng có nghĩa có Thể-không có Thể, cho nên cũng tức là nhau. Bởi vì nhiều duyên-một duyên không có Thể, do một duyên ban đầu mà thành nhiều duyên tức là một duyên. Do một

duyên ban đầu có Thể có năng lực làm ra nhiều duyên khiến cho một duyên thâu nhiếp nhiều duyên. Như một duyên có-nhiều duyên không có đã như vậy, nhiều duyên có-một duyên không có cũng như vậy. Nghĩa còn lại, câu còn lại đều dựa theo trước để suy nghĩ.

Chín, nghĩa về cùng dung hòa vô ngại: Đó là cũng cùng Thể- Dụng cùng dung hòa trước đây, tức là-hòa vào tự tại cũng có sáu câu, dựa theo trước nên biết.

Ba môn trên đây phân rõ về nghĩa lý ở trong môn cùng Thể thứ hai trước đây.

Mười, nghĩa về giống-khác đầy đủ trọn vẹn: Đó là dùng chín môn trước đây tổng hợp làm thành một Đại duyên khởi, khiến cho nhiều loại nghĩa môn cùng lúc đầy đủ. Bởi vì trú vào một duyên thích ứng rộng khắp, cho nên có rộng hẹp tự tại. Bởi vì dựa vào Thể-dựa vào Dụng, cho nên có tức là nhau-hòa vào nhau. Bởi vì một duyên thâu nhiếp nhiều duyên luôn luôn làm hiển bày, khiến cho một duyên hòa vào nhiều duyên làm ẩn kín; nhiều duyên thâu nhiếp một duyên cũng như vậy. Lại dựa vào Dụng hòa vào nhau làm hiển bày, khiến cho dựa vào Thể tức là nhau làm ẩn kín, hiển bày hòa vào ẩn kín cũng như vậy. Lại khác môn tức là-hòa vào làm hiển bày, khiến cho cùng Thể làm ẩn kín, giống hiển bày-khác ẩn kín cũng như vậy. Lại bởi vì dùng nghĩa hòa vào nhau trong khác môn thâu nhiếp cùng Thể, cho nên hiện có môn Vi tế. Bởi vì khác Thể hòa vào nhau kèm theo cùng Thể hòa vào nhau, cho nên có môn Trùng trùng vô tận đế võng. Bởi vì pháp Đại duyên khởi này tức là pháp môn Vô ngại pháp giới, cho nên có môn Thác sự hiển pháp. Vì vậy mà dung thông tự tại. Nay theo trên pháp này đã phân rõ về thời pháp, cũng tùy theo vô ngại tự tại này cho nên có môn Thập thế. Bởi vì pháp môn này cùng một duyên khởi kèm theo nhau khởi lên, tùy theo một môn nhất định phải có đủ tất cả các môn, cho nên có môn Chủ-bạn. Một môn này ở trong môn thứ ba trước đây để phân rõ nghĩa lý. Mười nghĩa trên đây toàn bộ là môn duyên khởi thuận theo nhau. Những môn khác nói như trong Chỉ Quy.

Hoa Nghiêm Kinh Thám Huyền Ký - Quyển 2

HOA NGHIÊM KINH THÁM HUYỀN KÝ

QUYỂN 2

Phẩm 1: THẾ GIAN TỊNH NHÃN

Mười- Tùy văn giải thích. Nay ba vạn sáu ngàn kệ trong kinh này có bảy Xứ-tám Hội, đó là ba Xứ trong loài người, bốn Xứ trên cõi trời là bảy, trùng hội Phổ Quang là tám Hội. Trong đó có ba mươi bốn phẩm, một phẩm thứ nhất là phần Tựa, phẩm Lô-xá-na trở xuống là trình bày về Chánh tông, Lưu thông có-không dùng bốn nghĩa để giải thích: Một, từ “Chúng sinh tâm vi trần...” trở xuống có hai tụng làm Lưu thông, bởi vì kết thúc khen ngợi khuyến khích tin tưởng; hai, bởi vì kinh truyền đến không hết, thiếu không có phần Lưu thông; ba, bởi vì kinh này là nói về pháp môn Xứng pháp giới, cho nên toàn bộ không có phần Lưu thông.

Hỏi: Nếu như vậy thì sao nhất định phải có phần Tựa?

Đáp: Bởi vì có thấy-nghe bao gồm hướng đến tiến vào, cho nên có bắt đầu là phần Tựa. Bởi vì đã tiến vào không có cuối cùng cho nên không có kết thúc Lưu thông. Như tu sinh quả Phật có bắt đầu mà không có cuối cùng, nếu không như vậy thì vì sao tám Hội, cuối mỗi một Hội đều không có Lưu thông? Kinh Đại Bát-nhã trong mười sáu Hội, sau mỗi một Hội ấy đều có riêng phần Lưu thông; trong kinh Đại Tập, cuối các Hội cũng đều có phần Lưu thông; kinh này thì không như vậy, cho nên biết ý riêng có nơi biểu thị.

Bốn, dùng những pháp khác của Tam thừa, lợi ích cho chúng sinh tùy theo cơ sai biệt, làm tướng lợi ích Lưu thông.

Lại Pháp sư Đại Viễn phân kinh này làm bốn phần: Một, phẩm đầu gọi là phần duyên khởi tịnh cơ; hai, phẩm Lô-xá-na gọi là phần nêu ra tông chỉ thúc đẩy ý chí; ba, phẩm Danh Hiệu trở xuống đến Hội thứ tám gọi là phần hiển bày đạo thúc đẩy tu tập; bốn, cuối cùng Phổ Hiền đã nói kệ gọi là phần dặn dò Lưu thông.

Nay lại tìm văn sau tổng quát phân ra làm năm: Một, phẩm đầu là phần nhân duyên phát khởi của giáo; hai, một vòng hỏi đáp trong phẩm

Lô-xá-na gọi là phần nêu ra quả khuyến khích vui mừng sinh khởi niềm tin; ba, một vòng hỏi đáp từ Hội thứ hai đến Hội thứ sáu gọi là phần tu nhân hợp với quả phát sinh hiểu biết; bốn, một vòng hỏi đáp trong Hội thứ bảy gọi là phần dựa vào pháp tiến tu thành tựu về hạnh; năm, một vòng hỏi đáp trong Hội thứ tám gọi là phần dựa vào người tiến vào chứng thành tựu về đức. Lưu thông có-không đã phân rõ như trên, năm phần này đều dựa vào văn trước phát khởi văn sau, thứ tự nghĩa lý sinh khởi lẫn nhau đầy đủ, cho nên không tăng giảm.

Ngay trong phần Tựa thứ nhất, phân làm hai: Một, trình bày về phần Tựa trong cõi này; hai, trình bày về phần Tựa trong mười phương thế giới vô tận. Trong phần một có ba: Một là đầu tiên có bốn chữ chỉ là Chứng tín; hai từ “Nhất thời...” trở xuống là gồm chung hai Tựa; ba từ “Động địa...” trở xuống chỉ là Phát khởi. Nếu nói bao gồm sau thì nhất định có bốn câu: Hoặc chỉ riêng Chứng tín là đầu, hoặc chỉ riêng Phát khởi là sau, hoặc cùng là phần giữa, hoặc đều không phải là Chánh tông sau này.

Lại bốn chữ đầu tiên, nghĩa nối thông mà văn hạn chế, bởi vì văn ở đầu tiên mà nghĩa nối thông cả tám Hội. Từ “Nhất thời...” trở xuống, văn nối thông mà nghĩa hạn chế, bởi vì các Hội sau đều có “Nhĩ thời...” cho nên văn nối thông. Nay ở đây hạn chế đầu tiên vốn là nghĩa hạn chế.

Lại theo Phật Địa luận phân ra làm năm: Một, tổng quát hiển bày về pháp đã nghe; hai, thời gian phát khởi của giáo; ba, hiển bày về giáo chủ; bốn, nơi chốn phát khởi của giáo; năm, giáo đã phủ khắp cơ.

Theo Pháp Hoa luận... có sáu thành tựu: Một là Tín, hai là Văn, ba là Thời, bốn là Chủ, năm là Xứ, sáu là Chúng.

Nay giải thích về nghĩa này sơ lược đưa ra bốn môn: Một, trình bày về nguyên do an lập sáu nghĩa này; hai, phân rõ về người nghe tự mình thuật lại; ba, xác định về người truyền pháp; bốn, giải thích văn.

Trong phần một, lập ra sáu câu này, nguyên do có sáu:

Một là Đức Phật dạy an lập, theo Trí Luận: “Đức Phật sắp nhập Niết-bàn nói cho A-nan biết: Mười hai bộ kinh ông nên lưu thông. Lại nói với Ưu-ba-ly: Tất cả giới luật ông nên thọ trì. Nói với A-na-luật: Ông đạt được Thiên nhãn, thường giữ gìn Xá-lợi, khuyên người cúng dường. Nói với Đại chúng: Nếu Ta trú một kiếp hay giảm một kiếp thì đến lúc cũng sẽ diệt. Nói xong ở Song Lâm xoay đầu về phía Bắc mà nằm, sắp nhập Niết-bàn. A-nan vì niệm ái của thân thuộc chưa trừ, tâm chìm trong ưu sầu, A-nê-lô-đậu nói với A-nan: Đức Thế Tôn hôm nay

tuy còn mà ngày mai đã không còn, ông nên hỏi về sự việc quan trọng của đời vị lai kia, vì sao giống như người ngu kia mà buồn rầu quá mức như vậy? A-nan liền đứng dậy hỏi rằng: Nay tôi không biết thưa hỏi về việc gì? Lô-đậu dạy rằng: Sự việc quan trọng có bốn, một là hỏi Như Lai tại thế tự mình nói pháp, mọi người đều tin nhận, sau khi Như Lai diệt độ, đầu tất cả các kinh nên để lời gì; hai là hỏi Như Lai tại thế, các hàng Tỳ-kheo đều lấy Phật làm Thầy, sau khi Như Lai diệt độ lấy ai làm Thầy; ba là hỏi lúc Phật tại thế, các Tỳ-kheo dựa vào Phật mà an trú, sau khi Như Lai diệt độ dựa vào ai mà an trú; bốn là hỏi Như Lai tại thế, Xa-nặc tánh ác Phật tự sửa trị, sau khi Phật diệt độ làm sao cùng trú? A-nan như lời dạy thưa hỏi, Đức Thế Tôn trả lời rằng: Đầu kinh nên để sáu câu là “Như thị...”; hai là Tỳ-kheo đều dùng Ba-la-đề Mộc-xoa làm Thầy; ba là đều dựa vào Tứ Niệm Xứ mà an trú; bốn là Tỳ-kheo ác tánh dùng Phạm Đàn mà sửa trị, Trung Hoa nói là Mặc Tẩn. Nếu tâm yếu đuối quy phục thì vì họ nói về kinh Ca Chiên Diên, Trung Hoa nói là kinh Ly Hữu Vô, để phá trừ tâm ngã mạn.”

Lại như trong kinh Đại Bi: “A-nan thưa thỉnh Đức Phật: Làm sao kết tập pháp nhãn? Đức Phật nói cho A-nan biết rằng: Sau khi Ta diệt độ, Đại đức Tỳ-kheo sẽ hỏi như vậy: Đức Thế Tôn thuyết kinh Đại A Ba Đà Na... ở nơi nào? Ông nên trả lời như vậy: Tôi nghe như vậy, một thưở nọ ở nước Ma-già-đa, dưới tán cây Bồ-đề, mới thành Chánh giác thuyết pháp..., cho đến nói rằng: Giữa hai cây Sa-la thuyết pháp, như vậy... hơn hai mươi chỗ đã thuyết kinh. Đức Phật tự mình lại dạy A-nan kết tập.” Vì thế cho nên sáu câu này là do Đức Phật chỉ dạy thiết lập.

Hai là vì đoạn nghi cho nên an lập sáu câu này. Như Tam tạng Chân Đế nói: “Theo luật vi tế thì lúc A-nan đang bước lên tòa cao kết tập pháp tạng, thân A-nan đầy đủ tướng tốt như Đức Phật, nếu lúc xuống tòa thì trở lại hình dáng của mình, chúng trông thấy điềm này lại phát sinh ba nghi ngờ: Một là nghi Đức Phật Đại Sư Từ Bi từ Niết- bàn đứng lên lại vì chúng thuyết pháp; hai là nghi Phật Tiên từ phương khác đến; ba là nghi A-nan chuyển thân thành Phật. Nay vì trừ ba nghi ngờ này cho nên an lập sáu câu, vì vậy A-nan tự nói: Pháp như vậy tôi nghe từ Đức Phật. Trình bày không phải là Đức Phật lại đứng lên thuyết pháp, cũng không phải là Phật từ phương khác đến, lại không phải là A-nan tự thân thành Phật, chỉ bởi vì pháp lực cho nên khiến tôi giống như Đức Phật.”

Ba là bởi vì phát sinh niềm tin ở đời vị lai, Trí Luận nói: “Đầu tất cả các kinh an lập Thời-Phương-Nhân... , là bởi vì muốn khiến cho sinh

khởi tín tâm.”

Bốn là bởi vì lìa lỗi tăng giảm, Phật Địa luận nói: “Nên biết là nói đến Như thị ngã văn này, là ý tránh sai lầm về tăng giảm khác phần, nghĩa là pháp như vậy tôi nghe từ Đức Phật, không phải là từ người khác lần lượt chuyển tiếp hiển bày rõ ràng về nghe, có những điều có thể tự nhiên đối với những điều đã nghe đều lìa sai lầm về tăng giảm khác phần; không phải là như hạng phàm phu ngu muội không có những điều có thể tự nhiên đối với những điều đã nghe, hoặc không có thể lìa tăng giảm khác phần. Lúc kết tập pháp, người thuật lại giáo pháp của Đức Phật, y theo lời dạy của Như Lai đầu tiên nói lời này, bởi vì khiến cho chúng sinh cung kính tin nhận, cho nên nói rằng Pháp như vậy tôi nghe từ Đức Phật. Văn nghĩa quyết định không có gì tăng giảm, vì thế cho nên người nghe thuận theo đích thực nghe rồi như lý tư duy, nên thường xuyên tu học.”

Năm là bởi vì ngừng các sự tranh luận. Nếu tự mình chế tác thì tranh luận phát khởi từ đây, cho nên không phải như vậy. Đây là theo Trí Luận phân rõ.

Sáu là bởi vì khác với ngoại đạo. Kinh-luận của ngoại đạo kia hoặc nói: “Vách đá sụt lở mà có được.” Hoặc nói: “Chim Tước xanh ngậm đến.” Do đó không đáng tin. Vì thế cho nên nay hiển bày đầy đủ nguyên cớ xác thực, trình bày về pháp không phải là sai lầm khiến cho người tin nhận.

Thứ hai, trình bày về A-nan... đích thân nghe-nghe thuật lại không giống nhau.

Nếu theo Tiểu thừa thì có hai thuyết: Một, nói rằng A-nan đã là sinh ra trong đêm Đức Phật đắc đạo, hai mươi tuổi mới làm đệ tử Đức Phật. Hai mươi tuổi trở về sau là kinh A-nan đích thân nghe, hai mươi tuổi trở về trước là nghe thuật lại. Vì vậy kinh Chuyển Pháp Luân nói: “Lúc A-nan kết tập tự nói kệ rằng: Lúc Đức Phật bắt đầu thuyết pháp, lúc bấy giờ tôi không trông thấy, như vậy lần lượt chuyển tiếp nghe, Đức Phật đi qua Ba-la-nại, vì chúng gồm năm vị Tỳ-kheo, Chuyển pháp luân về giáo Tứ Đế.” Vì thế biết trước đó không phải là chính mình nghe. Hai, nói rằng đều là chính mình nghe, bởi vì luận Tát-bà-đa nói: “Lúc A-nan làm thị giả cho Đức Phật thỉnh nguyện rằng: Nguyện Đức Phật nói cho con toàn bộ các kinh mà Đức Phật đã nói trong hai mươi năm.” Luận Tỳ Ni Mẫu cũng nói giống như vậy. Vì thế biết toàn bộ là chính mình nghe.

Nếu theo Đại thừa thì tất cả đều chính mình nghe, có hai nghĩa:

Một, Đức Phật nói lại cho A-nan nghe, như các kinh Thắng Man... là Đức Phật trở về bổn xứ nói lại cho A-nan nghe. Lại như trong kinh Đại Bi trên đây, Đức Phật nói lại toàn bộ, cho nên là chính mình nghe. Hai, bởi vì A-nan thường nghe, kinh Niết-bàn nói: “A-nan là người đa văn, hoặc có mặt hay không có mặt vẫn tự nhiên có thể hiểu rõ ràng về nghĩa Thường và Vô thường.” Lại nói: “A-nan đạt được Tam-muội Giác Ý, Đức Phật nói kinh gần xa thường được nghe.”

Thứ ba, xác định về người truyền pháp. Hỏi: “Lúc nói kinh này, những hàng Nhị thừa hoàn toàn như đui điếc, lẽ nào có thể A-nan mà nói là tôi nghe?

Đáp: Có hai nghĩa: Nghĩa thứ nhất, giả sử là A-nan thì điều này cũng không sai lầm, vì sao? Bởi vì theo kinh A Xà Thế Vương Sám Hối, có ba loại A-nan: Một là A-nan-đà, Trung Hoa nói là Khánh Hỷ, trì Pháp tạng Thanh văn, ở trên Nhị thừa tùy sức tùy phần; hai, gọi là A-nan-đà Bạt-đà-la, Trung Hoa nói là Khánh Hỷ Hiền, trì Pháp tạng Trung thừa, ở trên Đại thừa tùy sức tùy phần, ở dưới Tiểu thừa có thể tham dự duy trì tất cả; ba, gọi là A-nan-đà Sa-già-la, Trung Hoa nói là Khánh Hỷ Hải, Bồ-tát trì Pháp tạng Đại thừa, ở dưới Nhị thừa có thể tham dự duy trì tất cả. Theo văn kinh này A-nan Hải là Đại Bồ-tát có thể trì Đại pháp, lý cũng không có gì trái. Nếu theo Viên giáo thì đều là trong Tam-muội Hải Ấn của Phật Lô-giá-na hiện ra những người truyền pháp này, cho nên chính là Phật.

Nghĩa thứ hai, nói không phải là do A-nan đã truyền, lý cũng không có gì trái, vì sao? Bởi vì Trí Luận nói: “Một là giáo hiển thị, hai là giáo bí mật. Kinh Đại Phẩm này là giáo hiển thị vì vậy dặn dò giao cho A-nan. Như kinh Pháp Hoa là giáo bí mật vì vậy dặn dò giao cho Hỷ Vương...” Lại kinh Niết-bàn nói: “Những kinh mà A-nan chưa được nghe, Bồ-tát Hoằng Quảng nên làm cho lưu thông.” Dựa theo điều này thì Bồ-tát Hoằng Quảng nói là Tôi nghe như vậy. Lại theo Trí Luận thì Văn Thù Sư Lợi nói là tôi nghe, bởi vì Luận ấy nói: “Văn Thù cùng với A-nan ở nơi thanh tịnh khác, kết tập về tạng Ma-ha-diễn.” Lại Văn Thù Sư Lợi trong kinh Bát Niết-bàn, Đức Phật Bát Niết-bàn sau bốn trăm năm, lúc ấy Văn Thù Sư Lợi hãy còn ở thế gian, cho nên biết là Văn Thù truyền pháp này.

Thứ tư, giải thích văn. Dựa vào Trí Luận thì Như là thuận, Thị là tin. Lại nữa, Thị là ấn, tức là phù hợp thuận theo tin nhận cho nên nói là Như Thị. Như vậy tổng quát đưa ra văn nghĩa của một Bộ, nghĩa là chỉ ra pháp mà mình đã nghe, cho nên nói là Như Thị. Theo Tam tạng

Trường Nhĩ, dựa theo Tam Bảo để giải thích: Một là dựa theo Phật, nói rằng như pháp mà Đức Phật đã nói là tôi điều đã nghe, như điều tôi đã nghe là pháp mà Đức Phật đã nói; hai là dựa theo Pháp, nói rằng như điều tôi đã nghe là giáo của xứng lý, như giáo của xứng lý là điều mà tôi đã thuật ra; ba là dựa theo Tăng, nói rằng như điều mà tôi đã nghe là điều mà các Bồ-tát đã cùng nghe, như điều mà các Bồ-tát đã cùng nghe là điều mà tôi đã thuật ra.

Theo Phật Địa luận nói: “Người thuật lại giáo pháp của Đức Phật, nói sự việc như vậy xưa tôi đã từng nghe. Như Thị nói chung dựa vào bốn nghĩa mà chuyển: 1) Dựa vào thí dụ; 2) Dựa vào dạy dỗ; 3) Dựa vào hỏi đáp; 4) Dựa vào hứa khả.” Giải thích rộng như trong luận ấy.

Ngã, đó là năm Uẩn giả, luận rộng về Ngã có bốn loại: 1) Chân ngã, đó là Thường-Lạc-Ngã-Tịnh... trong Chân như, Chân như làm tánh.2) Tự tại ngã, đó là tám Tự tại ngã..., dùng Trí làm tánh. 3) Giả ngã, đó là năm Uẩn giả, bởi vì chỉ do Thức (duy thức) mà hiện ra tựa như có chủ tể..., lấy đó làm tánh. 4) Chấp ngã, đó là phân biệt câu sanh, sở chấp làm tánh.

Lại duyên theo tâm của Ngã cũng có bốn loại: 1) Kiến, đó là các phàm phu... 2) Mạn, đó là những người Học. 3) Tập, đó là người Vô học. 4) Tùy thế gian lưu truyền khắp nơi, đó là chư Phật.

Trong này, Ngã ở trong bốn loại trước gồm chung ba loại đầu, dựa theo giáo mà xác định; trong bốn loại sau chỉ có một, cũng có thể gồm chung ba loại sau, suy nghĩ để xác định. Vì sao không nói Vô ngã mà nói đến Ngã? Đó là bởi vì hiển bày về chính mình nghe, bởi vì thuận tiện mà nói, bởi vì tùy theo thế gian, bởi vì hiển bày về Vô ngã, đều như Trí Luận nói.

Hỏi: Người truyền pháp vì sao không xưng tên mình mà nói là Ngã?

Đáp: Bởi vì có lỗi lạm dụng tên gọi giống nhau.

Hỏi: Ngã lẽ nào không gồm chung?

Đáp: Bởi vì đã nói là Ngã thì chắc chắn là thuộc về mình, cho nên

lựa chọn khác với người ta.

Hỏi: Vì sao không nói là tai nghe?

Đáp: Bởi vì lấy tổng quát thu nhận riêng biệt.

Hỏi: Tai chỉ nghe tiếng, lẽ nào có thể hiểu?

Đáp: Tai nghe tiếng ấy, ý hiểu rõ các văn, hòa hợp không có hai, thuận theo chính mình nói-nghe. Tát-bà-đa luận là Căn nghe, Thành Thật luận là Thức nghe, Trí Luận là hòa hợp nghe, tức là Không-Vô

tác.

Kinh Niết-bàn nói: “Bốn nhân duyên hòa hợp cho nên nghe: 1) Nhĩ căn không hư hoại; 2) Tiếng thuộc về cảnh có thể nghe; 3) Trung gian không có chướng ngại; 4) Có ý muốn nghe cho nên được nghe. Vì vậy nghe này là không nghe mà nghe.

Lại có đủ mười duyên: 1) Bổn thức là dựa vào căn bản; 2) Chủng tử Nhĩ thức là dựa vào nhân duyên; 3) Mạt na là dựa vào nhiễm ô; 4) Ý thức là dựa vào phân biệt; 5) Nhĩ thức thuộc loại của mình là dựa vào Đẳng vô gián; 6) Nhĩ căn không hư hoại là Căn cùng chung cảnh; 7) Tác ý muốn nghe; 8) Có cảnh làm Sở duyên duyên; 9) Trung gian không có chướng ngại; 10) Cảnh gần thuộc về có thể nghe. Cũng gồm chung pháp khác không ngăn ngại..., vì vậy nghe này không có tự tánh, cho nên không nghe mà nghe.” Dựa theo giáo chính xác phân rõ về điều đó.

Nhất Thời trở xuống gồm chung hai Tựa, tức là bốn câu sau trong sáu câu. Trong đó, ba câu đầu phân rõ về giống nhau, đó là Thời-Chủ và Xứ; một câu sau phân rõ về riêng biệt, đó là Chúng cùng nghe. Đây cũng chính là tướng của ba thế gian, nên biết. Trong ba câu đầu cũng có hai: Trước là tổng quát nêu về ba tướng, sau từ “Thỉ thành Chánh giác...” trở xuống là riêng biệt giải thích về ba nghĩa. Vì sao có hai môn này? Đó là dựa theo Xứ, trước thì tổng quát nêu về nhiễm tịnh, sau thì riêng biệt hiển bày về tướng tịnh. Lại trước dựa vào nhiễm, sau riêng biệt phân rõ về tịnh. Lại bởi vì Thời có trước-sau, Xứ có nhiễm-tịnh, Phật có quyền-thật, cho nên cần phải trở lại phân tích.

Trong ba câu đầu có ba: Một- Nhất Thời, theo Phật Địa luận, hoặc một sát-na, hoặc nhiều tương tục, chỉ chọn lấy nói-nghe cứu cánh, cho nên gọi chung là giả lập Nhất Thời. Tiểu thừa là thật thời, Đại thừa là giả thuyết. Nếu riêng biệt giải thích thì Lương Nhiếp luận nói về Nhất Thời có ba nghĩa: 1) Bình đẳng thời, đó là bởi vì không có nổi chìm điên đảo; 2) Hòa hợp thời, đó là khiến cho nghe-có thể nghe-đích thực nghe;3) Chuyển pháp luân thời, đó là Chánh thuyết-Chánh thọ.

Hai- Phật là nghĩa về Giác, có hai là Bổn giác và Thỉ giác. Lại trong Luận nói: Như hoa sen nở, như ngủ thức dậy... Ở đây Giác đầu là sở tri, Giác sau là phiền não. Hoặc ba Giác là Tự giác-Giác tha và Giác hạnh viên mãn, tức là người có Giác gọi là Giác giả.

Hoặc gọi là Bà-già-bà, có bốn nghĩa như trong Trí Luận: 1) Gọi là Hữu Đức, nghĩa là Bà-già gọi là Đức, Bà gọi là Hữu. 2) Gọi là Xảo Phân Biệt, Bà-già gọi là Phân Biệt, Bà gọi là Xảo. 3) Gọi là Hữu Danh

Thanh, Bà-già gọi là Danh Thanh, Bà gọi là Hữu. 4) Gọi là Năng Phá Dâm Nộ Si, Bà-già gọi là Năng Phá, Bà gọi là Dâm Nộ Si. Trong bốn tên gọi này, một tên gọi đầu là Tổng, ba tên gọi sau là Biệt. Trong Biệt, đầu là Trí đức, tiếp là Phước đức, sau là Đoạn đức.

Lại trong Phật Địa luận có sáu nghĩa giải thích, luận ấy tụng rằng: “Tự tại-xí thạnh và đoan nghiêm, danh xưng-cát tường và tôn quý, đủ sáu loại nghĩa sai biệt này, cho nên gọi chung là Bạc Già.” Giải thích rộng ra như trong luận ấy.

Lại Tam tạng Chân Đế dẫn ra Chân Thật luận có mười nghĩa giải thích, Phật gọi là Giác Thắng Thiên Cổ...

Ba-Xứ, đất nước là Thông, đạo tràng là Biệt. Trí Luận nói: “Đắc A-nậu Bồ-đề ở trong tụ lạc Âu-lâu-tần-loa, bên bờ sông Ni-liên-thiền, thuộc nước Ma-già-đà...” Trung Hoa gọi là nước Bất Hại, bởi vì trong nước này có những người phạm tội chỉ có phạt đuổi ra khỏi nước chứ không có hình phạt giết hại. Nhờ vào nơi này biểu thị về tướng của Đại pháp Từ Bi cứu giúp. Hoặc gọi là nước Thiện Thắng. Hoặc nói Ma- già là tên ngôi sao, Trung Hoa nói là Bất Ác, chủ của mười hai tháng; Đà là Xứ, gọi là nước ở xứ không ác, cũng gọi là nước ở xứ ngôi sao. Tịch Diệt có bốn nghĩa: 1) Chướng diệt, nghĩa là tánh diệt và trị diệt;2) Chứng diệt, nghĩa là chứng lý diệt; 3) Hiển bày về đức của diệt ấy, nghĩa là nêu ra mười thân của Phật và các pháp của Phổ Hiền. Kinh nói: “Đại Bát Niết-bàn có thể kiến lập Đại nghĩa”. 4) Lợi ích chúng sinh thành tựu về diệt, có thể biết.

Đạo Tràng cũng có bốn: 1) Sự xứ; 2) Hành, như kinh nói bố thí là đạo tràng...; 3) Lý, như kinh Duy Ma nói tất cả các pháp là đạo tràng, bởi vì biết các pháp là Không...; 4) Gồm chung tất cả các pháp, nghĩa là con người-pháp..., tất cả đều chuẩn mực, đều là nơi đắc đạo gọi là Đạo Tràng, là Y chủ thích. Cũng như sân phơi lúa ở thế gian lựa bỏ lúa xép mà chọn lấy hạt chắc; trong này cũng như vậy, diệt trừ mê hoặc thành tựu công đức, cũng đắc đạo tức là Tràng, vốn là dựa theo Trì nghiệp thích. Sự Tràng, như Câu Xá luận nói: “Ở chính giữa châu Diễm Phù, từ trên đất Kim cang nổi lên tòa Kim cang, suốt đất châu Diễm Phù bằng với ranh giới phía trên, tất cả Bồ-tát đều ở trong đó tu tập Tam-ma-địa Kim Cang. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì lại không có nơi nương tựa nào khác có năng lực có thể tiếp nhận Tam-ma-địa này. Tất cả Bồ-tát đó là ngàn vị Bồ-tát ở Hiền kiếp.”

Từ “Thỉ thành Chánh giác...” trở xuống là phần hai riêng biệt phân tích về ba nghĩa trên. Một là Thời, hai là Xứ, ba là Chủ. Trong

Thời lại đưa ra năm môn: 1) Xác định phạm vi; 2) Thâu nhiếp trước sau;3) Hiển bày sai biệt; 4) Biểu thị về pháp; 5) Giải thích văn kinh.

1. Xác định phạm vi. Bồ-đề Lưu Chi nói: “Trong tám Hội Hoa Nghiêm, năm Hội trước là Đức Phật thuyết trong bảy ngày thứ nhất mới thành đạo, Hội thứ sáu về sau là thuyết trong bảy ngày thứ hai, bởi vì đầu kinh Thập Địa nói bảy ngày thứ hai.” Lại có người nói: “Hội thứ tám là nói ở Thời sau, bởi vì trong văn ấy có năm trăm Thanh văn như Thu Tử..., đều được độ ở Thời sau.” Những cách phân định như vậy e rằng không thuận với văn, bởi vì bảy ngày thứ nhất chắc chắn không nói pháp, trong Thập Địa luận nói: “Vì sao không nói trong bảy ngày thứ nhất? Bởi vì hành tư duy-hành nhân duyên. Đã nói là tư duy, thì biết rõ ràng không phải là nói pháp. Giả sử có lời cứu vãn thì chỉ là không nói Thập Địa, chứ không phải là không nói về những pháp khác, thì không thể nào nói là tư duy.” Về sau Luận lại giải thích: “Bởi vì hiển bày về pháp Lạc của mình cho nên không nói, vì vậy biết là bảy ngày thứ nhất chắc chắn không phải thuyết pháp mà thôi.” Vả lại, Hội thứ tám cũng không phải là Thời sau, sao có thể ở trong một bộ kinh, trước đã nói, giữa chừng nói kinh khác, sau mới lại tiếp tục, lẽ nào làm cho Đức Phật không có lực Đà-la-ni, không có thể trong một niệm nói về tất cả các pháp? Kỳ Viên-Thu Tử đều là chín đời hòa vào nhau. Văn sau nói: Tất cả đời kiếp quá khứ, đưa vào vị lai-hiện tại, tất cả đời kiếp vị lai, lại đưa vào đời quá khứ. Lại nói: Ở trong một niệm kiến lập tất cả Phật sự ba đời, cho đến nói rộng ra. Các văn như vậy khắp nơi đều có, lẽ nào có thể đã dùng Thu Tử-Kỳ Viên mà không phải là loại này? Vì vậy biết kinh này chắc chắn là đã nói trong bảy ngày thứ hai.

2. Thâu nhiếp trước sau, có ba lớp: Một, ở trong thời gian hai tuần này đã thâu nhiếp tám Hội cùng lúc mà nói. Hỏi: Nếu như vậy thì vì sao Hội có trước-sau? Đáp: Như lúc đọc văn in, giấy in trước-sau cùng lúc.

Hỏi: Nếu như vậy thì làm sao Trùng Hội có thể thành tựu?

Đáp: Trùng cũng cùng lúc bởi vì không có gì ngăn ngại, như ánh sáng của những ngọn đèn hòa vào nhau... Còn lại không lay động-lên cõi trời..., dựa theo giải thích có thể biết.

Hai, ngay nơi thời gian này thâu nhiếp thời gian trước-sau, tất cả vô lượng kiếp thảy đều thâu nhiếp hết, bởi vì là Thời giải thoát không nghĩ bàn.

Ba, thâu nhiếp trùng trùng vô lượng niệm kiếp, bởi vì như lưới giăng Nhân-đà-la trở lại thâu nhiếp.

3. Hiển bày sai biệt: Theo kinh Phổ Diệu, bảy ngày thứ hai ở vườn

Lộc Dã vì năm anh em người ấy mà ba lần Chuyển pháp luân Tứ Đế, đây là Tiểu thừa. Theo kinh Mật Tích Lực Sĩ, bảy ngày thứ hai ở vườn Lộc Dã vì vô lượng đại chúng mà Chuyển pháp luân thì có người đạt được đạo La-hán, Bích-chi, Bồ-tát..., đây là Tam thừa. Theo kinh này thì bảy ngày thứ hai ở dưới tán cây chúa (thọ vương) vì hải hội Bồ-tát mà Chuyển pháp luân Vô tận, rõ ràng là Nhất thừa. Ba lớp đồng thời trên đây thì dựa theo pháp là biểu hiện về gốc-ngọn đồng thời, dựa theo người là hiển bày về cơ cảm đều khác. Theo kinh Pháp Hoa thì 21 ngày, Tứ Phần luật thì 42 ngày, kinh Hưng Khởi Hạnh thì 49 ngày, theo Ngũ Phần luật thì 56 ngày, Trí Luận thì 57 ngày, kinh Thập Nhị Du thì một năm mới nói. Đây đều bởi vì Mạt giáo khác cơ, thích hợp nghe khác nhau cho nên dẫn đến không giống nhau. Bổn giáo là cơ xác định cho nên chỉ có hai tuần.

4. Biểu thị về pháp. Thập Địa Luận nói: “Thời-Xứ... so sánh hiển bày rõ ràng về thù thắng, bởi vì pháp thù thắng này, thuyết ở Thời thứ nhất và Xứ thù thắng.” Điều này có ba nghĩa: Một, kinh này dựa theo Thời thứ nhất bởi vì biểu thị về pháp thù thắng vốn có; hai, Mạt giáo cũng cùng lúc bởi vì biểu thị ngọn không lìa xa gốc; ba, hiển bày về gốc không phải là ngọn, bởi vì ngọn thì không nhất định mà gốc thì nhất định, Thời nhất định là hai tuần lại không nói gì khác.

5. Giải thích văn kinh: Mới thành Chánh giác là ý hiển bày về nghĩa của lúc bắt đầu. Nhưng có hai tướng: Một, bảy ngày thứ nhất là bắt đầu hiện rõ ở thế gian; hai, bảy ngày thứ hai là bắt đầu thuyết pháp. Trong này là thành Chánh giác trải qua bảy ngày nay, cho nên nói là mới thành Chánh giác. Tất cả có năm nghĩa: Một là dựa theo Tiểu thừa, bởi vì Sinh thân của Đức Phật ở dưới tán cây này trải qua ba mươi bốn tâm mới thành Chánh giác, giống như các A-la-hán thật sự thành tựu chứ không phải là biến hóa. Hai là dựa theo Đại thừa, tám tướng Hóa thân thị hiện ở đây mới thành Chánh giác. Ba là dựa theo Báo thân, đầy đủ hạnh Thập Địa, sau Vô gián đạo thì quả hiện bày trọn vẹn sáng ngời gọi là mới thành Chánh giác. Bốn là dựa theo Pháp thân, nghĩa là bắt đầu đạt được Liễu nhân, lúc đầu hiện rõ tròn vẹn, cho nên nói là mới thành. Trên đây là Đại thừa hoàn toàn không có ban đầu của ban đầu. Năm là dựa theo mười Phật, nghĩa là vô biên thế giới khắp tất cả Nhân-đà-la võng, trong niệm niệm đều là lúc đầu mới thành Phật, đầy đủ chủ-bạn, tất cả ba thế gian, cho nên đây tức là thâu nhiếp đầy đủ ban đầu của vô lượng kiếp trước-sau. Trong này đích thực chỉ có nghĩa thứ năm thâu nhiếp gồm đủ bốn nghĩa trước, dựa theo có thể biết. Bởi vì

năm lớp này không lìa xa nhau, cho nên thâu nhiếp làm phương tiện.

Từ “Kỳ địa Kim Cang...” trở xuống là phần hai riêng biệt phân tích về Xứ. Trong đó cũng đưa ra năm môn: 1) Xác định về Xứ ấy; 2) Phân rõ về thâu nhiếp hòa vào; 3) Hiển bày về sai biệt; 4) Biểu thị về pháp; 5) Giải thích văn kinh.

1. Xác định về Xứ.

Hỏi: Nơi nói kinh này là Tịnh độ hay là cõi nhiễm? Giả sử như vậy thì có gì sai? Cả hai cùng có sai lầm. Vì sao? Bởi vì nếu là Tịnh độ, thì vì sao văn trước nói là nước Ma-kiệt-đà, văn sau lại nói là như Thế giới hệ (Tứ thiên hạ) Diêm-phù-đề này...? Vì vậy nên biết không phải là Tịnh độ. Nếu là cõi nhiễm, thì vì sao văn sau nói thế giới hải Liên Hoa Tạng này phát ra sáu loại-mười tám tướng chấn động...? Rõ ràng biết kinh này không phải là nói ở cõi nhiễm, trái ngược nhau như vậy làm sao xác định?

Đáp: Nhưng dựa vào kinh này thì hai cõi nhiễm-tịnh dung hòa thâu nhiếp lẫn nhau, có bốn câu phân biệt về điều ấy: Hoặc chỉ là Ta- bà, bởi vì gốc thuận theo ngọn; hoặc chỉ là Hoa Tạng, bởi vì ngọn thuận theo gốc. Hai câu này phân rõ như trên. Hoặc cùng hiện bày, bởi vì dựa vào Hoa Tạng mà có tướng phần nhiễm-tịnh của Ta-bà, vốn là ngọn dựa vào gốc, như văn sau nói: Thế giới Ta-bà trong cõi Hoa Tạng, là nói về câu này. Hoặc nhiễm-tịnh cùng bặt dứt, bởi vì dựa vào quả hải không thể nói được. Bốn môn trên đây hợp lại làm một cõi, dung hòa vô ngại tùy theo giảng giải đều được.

2. Phân rõ về thâu nhiếp hòa vào: Một là trình bày về dung nhiếp, cũng có ba lớp: Một, dưới tán cây Giác này đã thâu nhiếp tám Hội trong loài người và trên cõi trời, vì thế đều nói không rời xa nơi này. Hai, thâu nhiếp mười phương, không sót lại cõi nước nào, tất cả đều không rời xa dưới tán cây chúa này. Ba, thâu nhiếp cõi nước trùng trùng như số vi trần trong đầu mảy lông, giống như lưới giăng của Đế Thích không có cùng tận, bởi vì đều là sự thâu nhiếp của thế giới Liên Hoa Tạng này. Hai là dung nhập cũng có ba, đó là dung hợp cây Giác này hòa vào nơi ba lớp đã thâu nhiếp trước đây.

3. Hiển bày về sai biệt: Nhưng nơi Đức Phật thuyết kinh có ba loại: Một, chỉ có mười sáu nước lớn trong cõi này là nơi Hóa thân thuyết kinh, đây là gồm chung Tiểu thừa giáo và Tam thừa giáo. Hai, chỉ có các Tịnh độ vi diệu trong mười tám cõi viên mãn thọ dụng ngoài cõi này là nơi Báo thân thuyết kinh, như kinh Phật Địa... Tịnh độ vi diệu này không phải là ba cõi thâu nhiếp mà cũng không lìa xa, bởi vì khắp

tất cả mọi nơi, đây là nói chung về Tam thừa và Nhất thừa. Ba, nhiễm- tịnh viên dung, đế võng vô tận, thế giới Liên Hoa Tạng là nơi mười Đức Phật thuyết kinh, y-chánh tự nhiên dung hòa đầy đủ ba thế gian, đây là nơi chỉ thuyết về Biệt giáo Nhất thừa. Nay ở đây đã phân rõ chính là chỉ riêng một loại sau, thâu nhiếp đầy đủ hai loại trước, bởi vì gốc-ngọn ấy không rời xa nhau.

4. Biểu thị về pháp. Dựa vào Xứ thù thắng này biểu thị về pháp thù thắng, trong Địa Luận nói: “Đây là pháp thù thắng cho nên nói ở nơi thù thắng.” Nhưng có ba lớp: Một, bởi vì dưới tán cây này đạt được Bồ-đề, không rời khỏi nơi này mà nói, rõ ràng biểu thị về pháp đã nói như pháp đã đạt được, không phải là thuận theo cơ khác mà có thay đổi, cho nên như nói ở vườn Lộc Dã... Hai, dựa vào thế giới Liên Hoa Tạng viên dung, biểu thị về pháp đã nói vốn là tánh viên mãn thù thắng thông suốt đầy đủ. Ba, dựa vào Đế võng trùng trùng của nơi này, biểu thị về pháp đã nói cũng trùng trùng vô tận, như Bất Tư Nghị Giải Thoát..., nghĩa còn lại như chương Thế Giới ở sau nói.

5. Giải thích văn kinh. Trong văn có ba: Một, trình bày về đất nơi đạo tràng; hai, trên đất có cây Bồ-đề; ba, dưới cây Bồ-đề có tòa Sư tử. Đây là đất làm chỗ dựa căn bản của hành, cây là kiến lập hành đức, tòa là tác dụng của hành thâu nhiếp lợi ích, như tánh duyên khởi đều hoàn toàn dung hợp thâu nhiếp các pháp đều hết. Nhưng ba phần vị này trong văn đều dùng mười môn để phân biệt.

Một, trong giải thích về đất nơi đạo tràng, có nêu ra-giải thích-kết luận. Trong nêu ra, đất ấy là Kim Cang, là nêu ra Thể của đất ấy, nghĩa là Thể hoàn toàn vững chắc. Văn sau nói: Đất dày Kim Cang không thể phá hoại, là nói về điều này. Đầy đủ trang nghiêm thanh tịnh, nêu ra đức của đất ấy, nghĩa là Tướng hoàn toàn trang nghiêm. Tức là trong văn sau, dưới mặt đất của thế giới Liên Hoa Tạng thâu nhiếp đầy đủ Phong luân-Hương hải-hoa sen chúa... để làm trang nghiêm thanh tịnh, trên mặt đất có đủ ánh sáng quý báu tuyệt diệu-sông thơm-cây cối-lưới giăng. Trên dưới như vậy, tịnh đức đầy đủ tròn vẹn, cho nên nói là Cụ túc. Đây là cấu nhiễm hoàn toàn không còn nói là tịnh, công đức hoàn toàn đầy đủ gọi là nghiêm.

Hai, trong riêng biệt giải thích có mười câu, hiển bày mười loại nghiêm tịnh: 1) Hoa báu nghiêm tịnh; 2) Vòng báu nghiêm tịnh; 3) Diệu sắc nghiêm tịnh; 4) Cờ phướn nghiêm tịnh; 5) Hương hoa nghiêm tịnh; 6) Lưới báu nghiêm tịnh; 7) Mưa báu nghiêm tịnh; 8) Cây báu nghiêm tịnh; 9) Phật lực nghiêm tịnh; 10) Đặc biệt kỳ lạ nghiêm tịnh. Đầy đủ

mười loại này cho nên nói là Cụ túc nghiêm tịnh.

1. Hoa báu nghiêm tịnh, nghĩa là các hoa báu xen lẫn có đủ bốn nghĩa: Một là nghĩa về vi diệu, hai là nghĩa về nở rộ, ba là nghĩa về sinh ra quả, bốn là nghĩa về nghiêm tịnh. Văn sau nói: Hoa báu phủ khắp tất cả mọi nơi, đều có thể nuôi lớn công đức của Phật.

2. Vòng báu nghiêm tịnh, nghĩa là bởi vì vòng báu này đầy đủ năm nghĩa: Một là nghĩa về viên mãn, bởi vì lìa thiếu kém; hai là nghĩa về thâu nhiếp đức, bởi vì vành xe-nan hoa... đầy đủ; ba là nghĩa về chuyển động, bởi vì từ nơi này hướng đến nơi kia; bốn là nghĩa về phá trừ phiền não, bởi vì như nghiền nát... ; năm là nghĩa về hàng phục, bởi vì như vòng báu của Thánh Vương. Lại nữa, báu là nghĩa về đáng quý, văn sau nói: Hoa báu thành vòng ánh sáng được trang nghiêm bằng diệu sắc, đầy khắp các pháp giới, mười phương đều chiếu khắp.

3. Diệu sắc nghiêm tịnh, nghĩa là bởi vì diệu sắc này có đủ bốn nghĩa: Một là nghĩa về sáng rực, bởi vì có đủ hình dáng hiển bày; hai là nghĩa về tức Không, bởi vì hàm chứa rỗng rang mà lập; ba là nghĩa về có đủ đức, bởi vì một thâu nhiếp tất cả; bốn là nghĩa về có tác dụng, bởi vì chúng sinh thấy-nghe đạt được lợi ích thù thắng. Loại này rất nhiều, cho nên nói là vô lượng; tất cả đều trang điểm qua lại, cho nên nói là trang nghiêm. Nghĩa là Khí hải này sâu mà lại rộng, Uẩn đức bao hàm tưới thấm làm lợi ích vô biên, cho nên nói là như biển. Biển lớn về mười tướng từ đây thuận theo phân rõ, tên gọi Thế giới hải ở văn sau từ đây mà lập ra.

4. Cờ phướn nghiêm tịnh, nghĩa là cột cao (tràng), cờ phướn (phan), tàng lọng (cái), ánh sáng(quang) vốn có bốn nghĩa riêng biệt. Tràng có hai nghĩa: Một là cao vượt ra, hai là hàng phục, như Tràng của Đế Thích. Phan có hai nghĩa: Một là cờ hiệu, hai là tùy duyên. Cái cũng có hai nghĩa: Một là hiển bày thù thắng, hai là che mát. Quang cũng có hai nghĩa: Một là trừ hết bóng tối, hai là soi chiếu rõ ràng. Văn sau nói: Trong tràng báu có ánh sáng, rủ cờ phướn báu mà trang nghiêm.

5. Hương hoa nghiêm tịnh, gọi diệu hương là nghĩa về thơm ngát, diệu hoa là nghĩa về nở tròn, diệu man là nghĩa về xuyên suốt, dùng ba sự việc này phân bố khắp xung quanh để làm thành cúng dường. Lại cũng dùng hoa của diệu hương xâu làm thành chuỗi, rủ xuống bốn phía cột cao để làm thành trang nghiêm. Văn sau nói: Treo chuỗi hoa xen lẫn để làm trang nghiêm.

6. Lưới báu nghiêm tịnh, lưới là kín đáo chiếu rọi trang nhiêm. Văn sau nói: Vòng báu-lưới giăng che khắp phía trên. Theo kinh Xưng

Tán Tịnh Độ, bảy báu là: 1- Vàng; 2- Bạc; 3- Phệ lưu ly; 4- Pha chỉ ca; 5- Xích chân châu; 6- A thấp ma yết lạp bà; 7- Mâu sa đà yết lạp ba.

7. Mưa báu nghiêm tịnh, nghĩa là do mưa nhiều và rộng, tất cả đều trở thành tác dụng của pháp môn, cho nên nói là tự tại, tức là hiện thân thuyết pháp, là nói về nghĩa này.

8. Cây báu nghiêm tịnh, là nghĩa về kiến lập các đức. Văn sau nói: Cây báu thanh tịnh và mây trang nghiêm, khắp nơi có thể chiếu sáng tất cả các thân, cho nên cảnh vật sáng ngời.

9. Phật lực nghiêm tịnh, nghĩa là nhờ thần lực của Phật, là nêu ra nhân vốn có ấy; khiến cho như vậy..., là phân rõ về sự thành tựu: Một là khiến cho Thể mở rộng; hai là Tướng trang nghiêm; ba là Dụng soi chiếu. Văn sau nói: Tất cả thế giới hải, có vô lượng trang nghiêm, vòng báu vô biên sắc, thần lực Như Lai khởi.

10. Đặc biệt kỳ lạ nghiêm tịnh. Theo Trí Luận, báu có ba loại: Một là vật báu của loài người, như ngọc báu của Luân Vương luôn luôn dùng để mưa xuống đồ vật; hai là vật báu của loài trời, nghĩa là chư Thiên vốn có đều có thể sử dụng; ba là vật báu của Bồ-tát, có thể khiến cho nói pháp độ người. Nay vật báu này của Bồ-tát so với vật báu của trời-người trước đây đã là kỳ lạ, huống gì Như Lai vốn có vật báu đã phát sinh vô tận thiện căn, đều rất kỳ lạ, bởi vì chính là pháp môn mà lại là vật báu thuộc về Sự.

Ba, một câu sau cùng là tổng kết, bởi vì thiện căn không có hạn lượng, cho nên sinh ra đồ vật trang nghiêm cũng không có hạn lượng, vì vậy nói là vô lượng thiện căn trang nghiêm đạo tràng. Lại cũng bởi vì thiện căn này chính là tác dụng trang nghiêm, như văn sau nói: Trăm vạn ức vầng mây Ba-la-mật và vầng mây thiện căn... để trang nghiêm tòa báu. Nay cũng cùng nguyên cớ ấy. Vô lượng, văn sau nói: Công hạnh của Phật Lô-giá-na trong quá khứ làm cho sát hải của Phật rất thanh tịnh, vô lượng vô số không có giới hạn, tất cả nơi chốn ấy tự tại mà chuyển. Nghĩa còn lại đến trong phẩm sau sẽ trình bày rộng ra. Trong này cũng có sáu tướng tổng biệt-đồng dị-thành hoại, có thể dựa theo nối thông. Phần giải thích về đất nơi đạo tràng (tràng địa), xong.

Hai, trong cây Giác cũng có mười câu: Một câu đầu là tổng quát,

cây Bồ-đề có ba cách giải thích, đó là bên cạnh Y chủ và Trì nghiệp, bởi vì trong Viên giáo thì Y-Chánh vô ngại là tướng của nhân-pháp, đạt được Bồ-đề tức là cây, cao vượt lên sáu tầng trời là hiển bày chiếu sáng mười phương, cho nên nói là rất đặc biệt (thù đặc), đây là cây tổng quát.

Chín câu còn lại là riêng biệt hiển bày về thù đặc:

1) Thân thù đặc, vốn là nghĩa trong suốt kiên cố của thân cây này, cho nên nói là Tịnh lưu ly...

2) Cành thù đặc, đó là cành nhánh của cây vốn là nghĩa phương tiện tùy cơ sai biệt, cho nên nói là Cành báu...

3) Lá thù đặc, đó là lá đầu cành vốn là nghĩa che mát cơ thành tự lợi ích, nên nói là Lá báu..., tầng mây là nghĩa về lợi răng, lại mây dày là nghĩa về mờ mịt.

4) Hoa thù đặc, là nghĩa về tô điểm bằng các hạnh tốt đẹp, tức là do lợi ích mà thành tựu hạnh, cho nên nói là tạp sắc...

5) Quả thù đặc, là nghĩa về hạnh thành tựu cảm đến quả. Như ý, một là bởi vì bình đẳng cứu giúp như ý chủ động giáo hóa, hai là bởi vì cầu mong đều đạt được như ý của chúng sinh đã giáo hóa; Ma-ni là tên gọi chung của ngọc báu, lược bỏ tên chung chọn lấy tên riêng, cho nên gọi là Như ý Ma-ni.

Lại năm câu trên đây làm thành một Thể của cây, nghĩa là pháp giới thanh tịnh như mặt đất, thân Phật hiện bày rõ ràng như mặt đất sinh ra cây, tùy theo cơ thấy khác nhau như phần cành nhánh của cây, trông thấy đều được lợi ích như lá trở thành bóng mát, do lợi ích mà thành hạnh như cây nở hoa, hạnh đầy đủ đạt được quả như cây sinh ra trái. Đây là dựa theo phát khởi giáo hóa thâu nhiếp chúng sinh mà hiện rõ ra cây Phật.

Lại giải thích: Thức vốn có như mặt đất, chủng tánh Bồ-tát trong Thức như hạt giống của cây, phát tâm Bồ-đề như mầm cây mọc lên, tu thêm Chánh hạnh như nuôi lớn thân cây, tùy theo phần vị thành tựu về tu như cây phân nhánh. Đây là dựa theo Tự hành. Che mát làm lợi ích cho người như bóng mát của lá cây, hai hạnh Tự-tha tô điểm qua lại như hoa, nhân tròn vẹn-quả hiện bày như cây kết trái. Đây là dựa theo thứ tự tu hành để thành cây Phật.

Năm câu trên đây trình bày về Thể của cây thâu nhiếp các đức. Xuống dưới có bốn câu, trình bày về diệu dụng tự tại của cây Giác này, đó là

6) Hiển bày về ánh sáng thù đặc, nghĩa là tác dụng của ánh sáng tỏa đến khắp nơi.

7) Hóa hiện đặc thù, đó là tùy nơi đã đến hiện rõ làm Phật sự, bởi vì không ranh giới cho nên không thể nào cuối cùng, tức là tất cả mọi nơi; không ngưng nghỉ cho nên không thể dùng hết, tức là tất cả mọi lúc.

8) Pháp đặc thù, nghĩa là ở các nơi làm Phật sự gì, khắp nơi hiện rõ đạo giáo của Bồ-tát Đại thừa, bởi vì ánh sáng của A-hàm này cho nên có thể hiện rõ về pháp. Vả lại, ba câu trên đây nếu như thứ tự thì do ba nghiệp thân-ngữ-ý đã thâu nhiếp.

9) Phật lực thù đặc, nghĩa là Phật lực gia trì phát ra âm thanh khen ngợi về đức, nếu từ trong cây không phát ra âm thanh khen ngợi thì người thế gian không có ai có thể biết đến công đức thù thắng của Như Lai. Sáu tướng tổng-biệt trong mười câu này, có thể dựa theo để biết. Giải thích về cây Giác, xong.

Ba, tòa báu thù thắng. Trong đó cũng có mười câu: Một câu đầu là tổng quát, theo Trí Luận: “Đức Phật là Sư Tử giữa loài người, nơi Đức Phật ngồi hoặc là giường hay là đất, đều gọi là tòa Sư Tử, chỗ ngồi của vua cũng như vậy. Vả lại, ngồi nơi tòa này nói về pháp Vô úy Sư tử hống, cho nên cũng gọi là tòa Sư Tử.” Phẩm Ly Thế Gian ở sau trình bày về tòa Sư Tử trong mười loại tòa, phân biệt về nghĩa diễn thuyết rất sâu xa. Trên đây đều là Y chủ thích, hoặc cũng là Trì nghiệp thích, bởi vì Y-Chánh dung hợp tự nhiên. Lại bởi vì tòa này bao hàm pháp giới, nhân-pháp-giáo-nghĩa, tất cả các pháp và thế giới sâu rộng thù đặc của chư Phật mười phương ấy, cho nên nói không thể nghĩ bàn giống như biển lớn.

Chín câu còn lại là riêng biệt hiển bày về không thể nghĩ bàn (bất tư nghị): 1) Nghiêm sức bất tư nghị, đó là bởi vì Thể thâu nhiếp các đức, cho nên nói là nhiều hoa quý báu vi diệu... 2) Lưu quang bất tư nghị, đó là bởi vì diệu dụng vô phương như mây che phủ khắp nơi, cho nên nói là Lưu quang (thời gian)... 3) Hàm nhiếp bất tư nghị, đó là bởi vì bên trong quy tụ vô số Đại hải Bồ-tát, cho nên nói là Tạng. 4) Ngữ nghiệp bất tư nghị, đó là bởi vì âm thanh to lớn chấn động rất xa làm thành lợi ích khó suy lường, cho nên nói là Bất tư nghị. Vả lại, ba câu trên đây tùy theo sự thích hợp, là tác dụng của ba nghiệp thân-ngữ và ý. 5) Gia trì bất tư nghị, đó là tuy tòa này tỏa ra ánh sáng chiếu rọi khắp nơi, nhưng ánh sáng của Đức Phật lại càng che khắp, vốn là hiển bày về thù thắng, bởi vì ánh sáng của ngọc Ma-ni có thể có lúc chiếu rọi đến bốn mươi Do- tuần che phủ cung của Luân Vương, nay ánh sáng của Đức Phật chiếu rọi khắp nơi pháp giới, che phủ khắp tòa này, vượt quá mức lượng ấy, cho nên nói là vượt quá Ma-ni... 6) Biến hóa bất tư nghị, đó là bởi vì tác dụng hóa độ mở mang giác ngộ, cho nên nói là làm Phật sự. 7) Ứng cơ bất tư nghị, đó là căn cơ thuần thục ở mười phương tất cả đều nhìn thấy, một tòa ứng hiện khắp nơi không có gì ngăn ngại. 8) Tấn tốc bất tư nghị,

một niệm là thời gian vô cùng ngắn ngủi, tất cả hóa hiện là hiện ra rất nhiều, đầy khắp pháp giới là rất sâu rộng. Từ một niệm này có thể hiện ra một hóa đã là hiếm có, huống gì hiện ra tất cả? Có thể từ một niệm hóa hiện tất cả đã rất hiếm có, huống là những gì đã hiện ra mỗi một đều sâu rộng đầy khắp pháp giới? Trong khoảng một niệm mau chóng khởi lên Đại Dụng vô biên này, trong niệm niệm còn lại cũng đều theo đùng như vậy. 9) Chân tánh bất tư nghị, đó là bởi vì Thể của Như Lai Tạng bao phủ khắp nơi, khiến cho Diệu Dụng trước đây mau chóng thành tựu không có gì ngăn ngại.

Lại nữa, bốn câu trên đây trình bày về Dụng của tòa này, thứ tự theo nhau. Một là có tướng gì? Hai là ứng như thế nào? Ba là mau chóng như thế nào? Bốn là do đâu mà thành? Như thứ tự bốn câu trả lời về bốn câu hỏi đây, nên biết.

Ba, một câu sau cùng là tổng kết, bởi vì riêng biệt nói khó mà đầy đủ, cho nên kết luận rằng vô lượng các vật báu... Bởi vì tòa cao hiển bày cho nên cũng gọi là đài.

Hỏi: Tòa Sư Tử này có nghĩa lý gì mà gọi là bất tư nghị?

Đáp: Đã gọi là bất tư nghị, thì nghĩa thật sự vô tận, sơ lược luận về mười loại: Đó là 1) Không thể suy nghĩ theo phần có, bởi vì giống như pháp giới; 2) Không thể suy nghĩ theo phần không có, bởi vì cơ mà hiện bày; 3) Không thể suy nghĩ theo Lý, bởi vì hoa báu là trang nghiêm về sự; 4) Không thể suy nghĩ dựa vào Sự, bởi vì tánh Như Lai Tạng; 5) Không thể suy nghĩ theo Y báo, bởi vì Bồ-tát đều đã thành tựu; 6) Không thể suy nghĩ theo Chánh báo, bởi vì là Y quả của Phật; 7) Không thể suy nghĩ theo con người, bởi vì thuộc về pháp sở y; 8) Không thể suy nghĩ theo pháp, bởi vì có đủ ba nghiệp làm tác dụng của con người;9) Không thể suy nghĩ theo quả, bởi vì có đủ nhân vị của các Bồ-tát;10) Không thể suy nghĩ theo nhân, bởi vì quả Phật vốn có. Trên đây là mười nghĩa về vô ngại tương tức, nghĩa là một tòa là tướng tổng quát, mười nghĩa là tướng riêng biệt; đầy đủ nghĩa của tòa này là tướng giống nhau, mười nghĩa không xen tạp là tướng khác nhau. Do mười nghĩa này khiến cho pháp của tòa khởi lên là tướng Thành, đều trú vào pháp của mình là tướng Hoại.

Hỏi: Đã nói là bởi vì cơ mà hiện bày, không phải là không có phần lượng, chưa biết phạm vi giới hạn của mức lượng ấy thế nào?

Đáp: Như vậy cũng khó biết, chỉ có thể ví dụ so sánh để phân rõ. Như phẩm Thập Địa nói: “Mức lượng của tòa Bồ-tát Thập Địa chu vi bằng mức lượng mười A-tăng-kỳ trăm ngàn Tam thiên Đại thiên thế

giới, dùng mức lượng của tòa này so với tòa của Như Lai, thì điều ấy giống như đem đất bằng hạt đậu so với Đại thiên thế giới, thì mức lượng tòa của Như Lai rất khó lường.”

Ba đoạn trên đây tổng quát trình bày về Khí thế gian viên mãn, xong. Từ đây trở xuống là phần thứ ba trình bày về Trí chánh giác thế gian viên mãn, trong đó sơ lược đưa ra năm môn để phân tích: 1) Xác định về thân Phật; 2) Trình bày về dung nhiếp; 3) Hiển bày về sai biệt;4) Biểu thị về pháp; 5) Giải thích văn kinh.

1. Xác định về thân Phật.

Hỏi: Tám Hội này Phật là những thân nào?

Đáp: Có người giải thích rằng: “Là Hóa thân Phật, bởi vì tám tướng thành đạo dưới cội cây Bồ-đề là Hóa thân, không rời xa mà lên cõi trời là Trùng Hóa, bởi vì tên gọi khác của Thích-ca gọi là Lô-xá-na, không phải là Báo thân nào khác.” Lại có người giải thích rằng: “Phật thuyết kinh này là Thật Báo thân, bởi vì là thân pháp giới của Lô-xá- na, ở trong Tịnh độ Liên Hoa Tạng, cho nên sau Hội thứ bảy ban đầu ca ngợi Đức Phật đầy đủ hai mươi mốt loại công đức thù thắng ấy, là Thật Báo. Nhưng bởi vì không rời xa Hóa thân cho nên đầy đủ dưới cội cây này, chứ không phải là Hóa thân.” Nay giải thích: Đức Phật này dựa theo trong văn sau là thân của mười Phật nối thông với ba thế gian, bởi vì nói về các địa như Thập Tín và Tam Hiền..., cho nên đã thấy trước đây không phải là Thật Báo. Nhưng bởi vì ở Hoa Tạng không hạn chế về Hóa, cho nên quốc độ-thân... không phải là hai loại trước; thâu nhiếp đầy đủ hai loại trước bởi vì tánh dung thông, đầy đủ chủ-bạn bởi vì như lưới giăng của Đế Thích. Vì vậy chỉ là thân của mười Phật rộng khắp pháp giới.

2. Trình bày về dung nhiếp, có hai: Một, thâu nhiếp hết tất cả ba thế gian, bởi vì có đủ ba sự việc này mới là Phật, ba thân-hai thân chỉ là thuộc về Trí chánh giác trong ba thế gian, Tịnh độ vi diệu và thân đồng sinh không có gì không đều là sự thâu nhiếp trong này. Hai, cũng là Chánh báo trong lỗ chân lông, Y báo trong mảy trần, tất cả lớp lớp thâu nhiếp đầy đủ ba thế gian cùng tất cả các pháp như lưới giăng của Đế Thích hiện rõ, dựa theo suy nghĩ có thể thấy.

3. Hiển bày về sai biệt: Đây là một thân Thích-ca ứng hiện nhiều loại sai biệt thuận theo căn cơ chúng sinh. Hoặc cùng là phàm mà không phải là Thánh, như thấy thân chân voi đen ba thước và thân Thần cây..., đây thuộc về phần vị trời-người. Hoặc là Thánh mà không phải là phàm, bởi vì cùng là thân Thánh nhân La-hán. Hoặc cũng là phàm

cũng là Thánh, bởi vì là Thật Báo thân do cha mẹ sinh ra, vì bốn Đại tạo thành cho nên cùng là thân phàm, đầy đủ năm phần Pháp thân, các Lưu không còn cho nên là Thánh. Hoặc không phải là phàm không phải là Thánh, bởi vì là ba thân Đại thừa thâu nhiếp, cho nên không giống như Thánh La-hán Tiểu thừa. Hoặc là Hóa thân chứ không phải là Pháp- Báo thân, bởi vì có đủ tám tướng ở cõi Diêm-phù, sắc tướng biệt lập trên cao vốn là Thật Báo ấy, nói như kinh Phạm Võng..., đây là dựa theo Sơ giáo. Hoặc là Báo thân chứ không phải là Pháp-Hóa thân, tức là thân này có đủ hai mươi mốt loại công đức thù thắng, bởi vì là Thọ dụng thân, nói như bắt đầu kinh Phật Địa, đây là dựa theo Chung giáo. Hoặc là Pháp thân chứ không phải là Báo-Hóa thân, bởi vì Sắc tức là Như. Kinh nói: Nay thân này của Ta tức là Pháp thân. Đây là dựa theo Đốn giáo. Hoặc cũng là Pháp cũng là Báo-Hóa thân, bởi vì nói như ba loại trước. Hoặc không phải là Pháp thân cũng không phải là Báo-Hóa thân, bởi vì là mười Phật, bởi vì nối thông với ba thế gian, bởi vì đầy đủ chủ-bạn, như văn sau của kinh này nói, đây là dựa theo Viên giáo. Vì vậy thân Thích-ca này viên dung vô ngại rất khó suy nghĩ.

4. Biểu thị về pháp, nhưng Đức Phật thuyết pháp tổng quát có bốn phần vị: Một là cùng thân La-hán, bởi vì biểu thị nói về pháp Tiểu thừa; hai là Hóa thân Phật, biểu thị nói về Tam thừa, mở rộng nói về Địa tiền-tóm lược nói về Địa thượng; ba là Báo thân Phật, biểu thị nói về Tam thừa, mở rộng nói về Địa thượng-tóm lược nói về Địa tiền; bốn là mười thân Phật, biểu thị về pháp Nhất thừa, cùng nói về sáu phần vị, bởi vì pháp vô tận đã nói này đầy đủ chủ-bạn, cho nên Phật cũng cùng mười thân vô tận này.

5. Giải thích văn kinh. Trong văn giải thích về nghĩa của Trí chánh giác này, vẫn dùng mười môn, một môn đầu là tổng quát, chín môn còn lại là riêng biệt.

Trong môn tổng quát, trước là thân an tọa nơi tòa báu, cho nên nói Như Lai ở nơi này...; sau là Trí hợp với nguồn Chân, cho nên nói đối với tất cả các pháp thành tựu Chánh giác bậc nhất. Lại Như Lai, trong luận Địa Trì nói: “Ngôn ngữ đã nói ra không trái với Như, cho nên gọi là Như Lai.” Lại trong luận Chuyển Pháp Luân nói: “Đệ nhất nghĩa đế gọi là Như, Chánh giác gọi là Lai, Chánh giác Đệ nhất nghĩa đế cho nên gọi là Như Lai.” Lại trong kinh nói: “Thuận theo sáu Ba-la-mật mà thành tựu Chánh giác, cho nên gọi là Như Lai.” Lại trong luận nói: “Thuận theo đạo như thật mà thành tựu Chánh giác.”

Hỏi: Đây là đã ra khỏi chướng mà được tên gọi Như Lai, sao

không ở trong triền gọi là Như Khứ?

Đáp: Cũng có nghĩa này, bởi vì kinh nói: “Pháp thân lưu chuyển trong năm đường gọi là chúng sinh.” Đã nói là lưu chuyển, thì nên biết là có Khứ. Hoặc cũng không có Khứ, bởi vì tuy ở trong triền mà không lay động.

Hỏi: Nếu như vậy thì ra khỏi chướng-không lay động lẽ ra không có Lai?

Đáp: Pháp thanh tịnh thuận với Chân, từ Chân mà khởi lên cho nên nhất định có Lai; pháp nhiễm ô trái với lý là pháp Vọng, cho nên không có thể có Khứ. Hoặc cũng không có Lai, bởi vì Thỉ giác giống như Bổn giác, đã không có gì khác với Thỉ giác, cho nên không có Lai. Vì vậy kinh nói: “Như Lai là không có gì theo đến cũng không có gì ra đi, cho nên nói là Như Lai.” Lại tất cả các pháp là pháp của hai Đế đã Giác ngộ, Tối Chánh giác là Diệu trí của năng lực Giác ngộ, bởi vì Bồ-tát cũng có tùy phần Chánh giác, nhưng phần vị chưa tận cùng, cho nên không có thể gọi là Tối, nay đã đến nơi cao nhất, cho nên gọi là Tối Chánh giác.

Chín môn còn lại là riêng biệt hiển bày về nghĩa thành Chánh giác của Như Lai, nghĩa là đối với một thân pháp giới của Như Lai tùy duyên hiển hiện có ba lớp ba nghiệp: Một có ba môn trình bày về ba nghiệp bình đẳng tự tại thâu nhiếp chúng sinh; hai từ “Kỳ thân biến tọa...” trở xuống là trình bày về ba nghiệp thâu nhiếp chúng sinh thành tựu lợi ích không phải là hư vọng; ba từ “Tất năng phổ hiện...” trở xuống là trình bày về ba nghiệp thành tựu lợi ích tức là Dụng quy về Như.

Ngay trong phần một, trước là trình bày về thân nghiệp, trong đó có hai: Câu đầu trình bày về thân nghiệp bình đẳng, tiếp từ “Phổ nhập...” trở xuống là phân rõ về thân nghiệp thâu nhiếp chúng sinh. Lại câu trước hiển bày về sâu, câu sau trình bày về rộng. Lại trước là trình bày không dựa vào ba đời, cho nên nói là bình đẳng; sau phân rõ không rời xa ba đời, cho nên nói là hòa vào khắp nơi. Lại đầu là nghĩa về bất biến, sau là nghĩa về tùy duyên. Lại đầu Thể, sau là Dụng. Lại Liễu gọi là chiếu rọi rõ ràng. Pháp ba đời là hiển bày về tất cả các pháp trước đây. Bình đẳng: Một là biết rõ ràng về quá khứ-vị lai... từ hiện tại, cho nên nói là bình đẳng, đây là dựa theo cảnh Tục; hai là biết rõ ràng về pháp ba đời thay đổi, mất đi quy về một thật chứ không có ba sai khác, cho nên nói là bình đẳng, đây là dựa theo cảnh Chân. Ý văn thuộc về nơi này, đây là không trú theo Sự mà hòa vào Lý. Hòa vào khắp nơi...

là không trú vào Lý mà tùy theo Sự. Lại trước thì không làm hỏng Sự mà hiển bày Lý, Lý mà không phải là Sự; sau thì không trái với Lý mà tùy theo Sự, Sự mà không phải là Lý. Lý-Sự dung hòa tự nhiên hai mà không hai, không có gì chướng ngại. Hai câu hiển bày rõ ràng về nghĩa làm nơi nương tựa cho công đức khác là thân nghiệp.

Tiếp đến trình bày về ngữ nghiệp bình đẳng, Diệu âm đến khắp nơi là trình bày về Viên âm của Như Lai như tánh duyên khởi có khắp tất cả mọi nơi mà cũng không làm hỏng về sự giải thích biểu thị riêng biệt. Nếu bởi vì khắp nơi như nhau làm mất đi âm uốn cong ấy, thì Viên chứ không phải là Âm; nếu bởi vì âm uốn cong sai trái truyền khắp mọi nơi, thì Âm chứ không phải là Viên. Nay thì không làm hỏng uốn cong mà khắp nơi như nhau, không động khắp nơi mà khác âm vận, thì gọi là Viên âm của Như Lai, không phải là cảnh giới suy nghĩ của tâm thức. Như hư không có năm loại nghĩa, tựa như Viên âm của Đức Phật cho nên lấy làm dụ:

1) Nghĩa về rộng khắp, ví như Viên âm của Đức Phật rộng khắp pháp giới không có nơi nào không đến được, giống như Mục Liên xa tìm âm thanh của Đức Phật không có được bên bờ.

2) Nghĩa về bình đẳng, nghĩa là hư không tuy có khắp mọi nơi mà Thể luôn luôn không hai, ví như Viên âm của Đức Phật bình đẳng một vị.

3) Nghĩa về vô ngại, nghĩa là hư không này không có gì chướng ngại, ví như Viên âm của Đức Phật tùy theo căn cơ chúng sinh thuần thục, nghe hay không nghe đều không có gì chướng ngại.

4) Nghĩa về đối hiện, nghĩa là tất cả chúng sinh đều nói là hư không ở trước mặt mình, mà hư không không hiện rõ trước mắt; Viên âm cũng như vậy, tùy theo đủ loại căn cơ riêng biệt một mình nghe mà âm thanh không có bên này-bên kia.

5) Nghĩa về hàm thọ, nghĩa là hư không này bao hàm dung nạp các sắc pháp; Viên âm cũng như vậy, thâu nhiếp hàm chứa về nghĩa của các pháp đã giải thích. Nghĩa còn lại nói như ở phẩm Tánh Khởi sau này.

Sau là trong ý nghiệp, có hai: Trước là trình bày về ý nghiệp bình đẳng, tiếp từ “Đẳng tâm” trở xuống là trình bày về ý nghiệp thâu nhiếp chúng sinh. Lại đầu là Lý, sau là Lượng. Lại trước là Trí, sau là Bi. Lại hai lợi không trú vào duyên, bởi vì dung hợp với nhau không có hai tướng. Lại pháp tướng bình đẳng giống như là nơi của trí Phật đi qua, cho nên nói là Hành xứ. Như hư không là dụ cho pháp bình đẳng của

hành này. Lại bởi vì tướng của cảnh-trí như năng-sở cùng phai mờ, như hư không vốn không có gì ngăn ngại, vốn cùng một vị, vốn có khắp mọi nơi, vốn thâu nhiếp chứa đựng, vốn có tác dụng. Lại hoặc chỉ riêng cảnh như hư không, hoặc chỉ riêng trí, hoặc cả hai, hoặc không cả hai, suy nghĩ để theo đúng.

Lại giải thích: Những công đức như Phật quả-giới... xứng với Chân tánh, cho nên nói là bình đẳng; chỉ riêng Phật trí nhận biết, cho nên nói là hành xứ của trí; nhưng bởi vì không có phần hạn cho nên giống như hư không. Phật Địa luận thứ tư nói: “Như khế kinh nói: Cho đến tất cả ví dụ thi thiết, dụ về công đức vốn có của các Như Lai, tất cả đều là phỉ báng các Như Lai, chỉ trừ một ví dụ đó là dụ như hư không, bởi vì vô lượng công đức như giới... của Như Lai giống như hư không, cho đến nói rộng ra.”

Câu sau là tâm bình đẳng tùy thuận chúng sinh, có bốn nghĩa: 1) Không suy nghĩ về lợi ích chúng sinh cho nên nói là tâm bình đẳng; 2) Bình đẳng đạt được Viên giáo; 3) Bình đẳng trao cho quả cao nhất; 4) Bình đẳng đạt được tánh ấy không ngăn ngại nhiếp hóa. Đây tức là đức như hư không ở trước có thể dùng để thâu nhiếp chúng sinh, cho nên nói tùy thuận. Trên đây là ba nghiệp bình đẳng, xong.

Thứ hai là ba nghiệp thâu nhiếp chúng sinh thành tựu lợi ích không phải là hư vọng, trong đó một câu đầu là tổng quát nêu rõ dựa vào cơ, nghĩa là thân ấy an tọa khắp nơi bởi vì có đủ ba nghiệp. Tất cả đạo tràng thì có ba loại: 1) Khắp tất cả phạm vi của núi Tu-di; 2) Khắp tất cả phạm vi của hình dạng cây cối...; 3) Khắp tất cả trần đạo, lớp lớp như phạm vi lưới giăng của Đế Thích. Vì vậy văn sau nói: Là nơi Đức Phật Lô-giá-na thường chuyển pháp luân. Lại về sau kết luận nối thông đều dựa vào văn này.

Hai câu đầu trong phần riêng biệt, trước là trình bày về ý nghiệp: Một là ý nghiệp thâu nhiếp chúng sinh, nghĩa là biết rõ ràng về căn khí cho nên nói đều biết tất cả... Hai là trình bày về thành tựu lợi ích không hư dối, nghĩa là dùng mặt trời trí tuệ phá trừ si ám của chúng sinh, cho nên nói là mặt trời trí tuệ...

Tiếp có ba câu trình bày về thân nghiệp: Một là theo cõi hiện thân, cho nên nói là đều có thể... Hai là dựa vào thân phát ra ánh sáng: 1) Thể của ánh sáng nối thông ba đời cho nên nói là ánh sáng của ba đời;2) Ánh sáng chiếu rọi đến cảnh ba đời, cũng nói là ánh sáng của ba đời, đều từ trong biển lớn trí tuệ phát ra cho nên nói là ánh sáng của biển trí, đã soi chiếu cơ-cảnh thuần thục cho nên gọi là tịnh. Ba là Vô lượng

ánh sáng, ánh sáng thâu nhiếp quyến thuộc, lại cũng nhiều cho nên vô lượng. Lại chiếu soi thanh tịnh hiển bày sâu xa, sáng ngời rộng lớn vô lượng.

Tiếp hai câu trình bày về ngữ nghiệp: Một là trình bày về Thật giáo không có gì thay đổi cho nên nói là không hoại. Hai là trình bày về nhân là chỗ dựa của giáo cho nên nói là bởi vì Lực-Vô úy... Dĩ ấy là nguyên do, đây tức là hướng về trước làm nghĩa của nhân. Lại dĩ là giống như dùng, dùng Lực... này mở ra cánh cửa phương tiện, giáo hóa chúng sinh thành tựu Quyền giáo này, vì thế hướng về Quyền giáo sau này cũng là nơi dựa vào. Lại tự tại lực-quang là dùng thay cho nhau vô ngại, đầy đủ Quyền-Thật. Ba nghiệp thành tựu lợi ích, xong.

Thứ ba là trong phần Dụng quy về Như. Trước là trình bày về thân nghiệp, nghĩa là tuy hiện bày rộng khắp nhiều nơi, nhưng vẫn là Dụng cùng Thể, cho nên nói là như hư không, mà không có đến-đi bởi vì có khắp mọi nơi, vốn là bất động. Khởi Tín luận nói: “Tuy khởi lên Đại Dụng mà cũng không có tướng Dụng có thể đạt được, đây là Dụng mà thường vắng lặng.”

Tiếp hai câu là trình bày về ý nghiệp: Một là loại bỏ Vọng, hai là thuận theo Chân. Lại một là hiểu tánh vĩnh viễn không có, hai là Thật tướng không diệt. Lại trước là hiểu rõ không có tánh ấy, sau là chứng không phải không có tánh ấy. Trung Biên luận nói: “Không có hai có, không có này là hai tên gọi về tướng Không.” Lại ở đây cũng là giải thích về nghĩa thành tựu trước đây, nghĩa là vì sao hiện rõ khắp nơi mà không có đến-đi? Giải thích: Bởi vì hiểu rõ ràng là không có tánh. Vì sao đi-đến mà là không có tánh? Bởi vì đi-đến kia thuận theo bình đẳng, thuận theo Đại Dụng bình đẳng, bóng tối Vô minh không còn, gọi là tất cả ánh sáng, không mất đi Đại Dụng, cho nên nói khắp nơi hiện rõ sở hành của chư Phật.

Một câu cuối là trình bày về ngữ nghiệp, thế giới của chư Phật là khắp tất cả mọi nơi. Âm thanh không thể nghĩ bàn là vốn thuận theo nhiều loại, cho nên nói là không thể nghĩ bàn. Ba lớp ba nghiệp trên đây, đều có một tổng quát-hai riêng biệt. Lại lớp đầu là tổng quát, hai lớp còn lại là riêng biệt. Lại ba lớp ba nghiệp có chín là riêng biệt, Tối Chánh giác là tổng quát. Đồng-dị-thành-hoại dựa theo suy nghĩ có thể thấy. Trí chánh giác, xong.

Đoạn lớn thứ hai trình bày về chúng sinh thế gian viên mãn, trong đó một là tổng quát phân tích, hai là giải thích văn kinh.

Trong phần một sơ lược đưa ra mười môn phân biệt: 1) Trình bày

về số chúng; 2) Mới cũ; 3) Xác định căn khí; 4) Thế và xuất thế; 5) Giới thú; 6) Các Thừa; 7) Quyền Thật; 8) Phần vị; 9) Biểu thị về pháp; 10) Nhân quả.

1. Trình bày về số chúng, đó là Hội thứ nhất này có năm mươi lăm chúng, bắt đầu từ Phổ Hiền đến chúng Ma-hê là ba mươi bốn loại, sau từ Thiện Hải cho đến Phổ Hiền là mười tám chúng, hợp với trước toàn bộ là năm mươi hai chúng, chúng trong Hải Tuệ cùng mười phương mới quy tụ và chúng Thắng Âm, hợp với trước toàn bộ là năm mươi lăm chúng. Trong Hội thứ hai có hai chúng mới và cũ, hợp với trước toàn bộ là năm mươi bảy chúng. Hai Hội thứ ba-thứ tư đều có hai chúng Thiên Vương và Bồ-tát, hợp với trước là sáu mươi mốt chúng. Trong phẩm Thăng Thiên trong Hội thứ năm có năm mươi hai chúng và một chúng vân tập. Hội thứ sáu có hai chúng đồng sinh-dị sinh, và Hội thứ bảy một chúng, hợp với trước toàn bộ là một trăm mười bảy chúng. Trong Hội thứ tám, ba chúng Bồ-tát, Thanh văn và Thiên Vương hợp với trước thì trở thành một trăm hai mươi chúng. Trong đó mỗi một chúng, hoặc dùng số vi trần trong thế giới của mười Phật làm mức lượng, như vậy tất cả đều không có phạm vi giới hạn. Nhưng tất cả tám Hội này đã đều đồng thời dung hợp lẫn nhau thành một Đại Hội pháp giới, thì biết trong mỗi một Hội đều có một trăm hai mươi chúng, không có tướng phạm vi giới hạn. Đây tạm thời dựa theo trong tám Hội của một thế giới này mà nói. Nếu nối thông tất cả thế giới trong pháp giới hư không mười phương, thì tất cả đều có vô biên chúng hội này, hòa vào nhau lớp lớp như lưới giăng của Đế Thích vô tận, tức là Bất khả thuyết bất khả thuyết. Đây gọi là số chúng của hải hội Hoa Nghiêm.

2. Các Hội mới cũ. Hoặc chỉ có cũ chứ không có mới, như hai Hội thứ sáu-thứ bảy. Hoặc chỉ có mới chứ không có cũ, như ba Hội thứ ba- thứ tư-thứ năm. Hoặc cũng có mới cũng có cũ, như ba Hội thứ nhất-thứ hai và thứ tám. Ý còn lại đều nói như trong phần chúng quy tụ ở văn sau.

3. Xác định căn khí. Luận rộng về nêu ra chúng có ba nghĩa: Một là đương cơ, hai là ảnh hưởng, ba là nương pháp. Nay ở đây gồm chung cả ba.

4. Thế và xuất thế, có bốn nghĩa: Hoặc cùng là thế gian, bởi vì hiển hiện trong thời, lại bởi vì là một trong ba thế gian. Hoặc cùng là xuất thế, như hành đức ấy vốn không phải là thế gian thâu nhiếp. Hoặc cũng là thế gian-cũng là xuất thế, bởi vì có đủ hai nghĩa trước, lại tùy theo tướng mà luận, bởi vì bắt đầu Phổ Hiền... là xuất thế, còn lại là thế

gian. Hoặc không phải là thế gian-không phải là xuất thế, bởi vì là ra khỏi sự thâu nhiếp của xuất thế. Vì thế cho nên chúng này gồm chung ba phần vị ấy, có đủ bốn câu này.

5. Giới thú. Ở trong ba cõi trừ ra trời Vô sắc, bởi vì tùy theo tướng dựa vào pháp không phải là thù thắng, như kinh Nhân Vương cũng có trời Vô sắc... Trong năm nẽo trừ ra chúng địa ngục, bởi vì nẽo ấy vô cùng khổ đau dựa vào tướng để hiển bày pháp cũng không phải là thù thắng, như kinh Phương Đẳng Đà La Ni cũng có chúng này. Lại không có chúng Nhân Vương, bởi vì tướng hiển bày không phải là khác lạ, hoặc Bồ-tát tức là chúng người. Hoặc chỉ nêu ra chúng vua, như nói mười tám chúng sau, bởi vì biểu thị cho pháp tự tại. Hoặc gồm chung vua quan, như nói trong ba mươi bốn chúng này, bởi vì có đủ chủ-bạn.

6. Các Thừa. Đại Trí luận nói: “Nếu kinh Tiểu thừa thì ban đầu chỉ nêu ra chúng Thanh Văn, nếu kinh Đại thừa thì ban đầu nêu ra đầy đủ hai chúng Thanh văn và Bồ-tát, nghĩa chuẩn xác nếu như kinh Nhất thừa thì ban đầu chỉ nêu ra Bồ-tát.” Vì sao biết được? Bởi vì luận ấy lấy Đại Phẩm... làm Cọng giáo, chỉ riêng Hoa Nghiêm là Bất cọng giáo, bởi vì không nói chung với Thanh văn.

Lại ba môn trên đây đều có hai cách nói: Trong cách nói thứ nhất có hai: Một là nếu vì thành tựu Tiểu giáo đạt được Tiểu quả... thì chỉ nêu ra Thanh văn, đây là Tiểu thừa ngu pháp, nói như kinh A-hàm...; hai là vì rời bỏ Tiểu thừa hiển bày về cơ đã che phủ, chỉ nêu ra Thanh văn, là giáo hồi tâm của Đại thừa, như đầu kinh Kim Cang Bát-nhã phân rõ. Trong cách nói thứ hai có đủ hai chúng, cũng có hai: Một là hoặc trước tiên nêu ra Thanh văn, sau đó nêu ra Bồ-tát, loại này gồm chung ba giáo Thỉ-Chung và Đốn, phân rõ như kinh Tịnh Danh...; hai là hoặc trước tiên nêu ra Bồ-tát, sau đó nêu ra Thanh văn, loại này gồm chung Đốn giáo và Đồng giáo, phân rõ như kinh La Ma Già, kinh Duy Lâu Vương, kinh Hòa Hưu...

Ba là trong phần chỉ nêu ra Bồ-tát, cũng có hai: Một là tuy chỉ nêu ra Bồ-tát, chủ-bạn không đầy đủ, nhưng là Đồng giáo Nhất thừa, phân rõ như kinh Thập Nhất Diện...; hai là nếu chủ-bạn đầy đủ thì tức là Biệt giáo Nhất thừa, nói như kinh này.

7. Quyền Thật. Nếu dựa theo Tam thừa, thì Đức Phật ở thế giới Ta-bà này, chúng xen tạp là Thật, bởi vì Thật báo sinh ra; Bồ-tát là Quyền, bởi vì phương tiện hiện bày. Như kinh nói: “Các Bồ-tát ấy ẩn kín vô lượng Lực tự tại của mình...” Hoặc Bồ-tát là Thật, bởi vì Bồ-tát Địa tiền hãy còn sinh ở cõi này; chúng xen tạp là Quyền, bởi vì theo

kinh Đại Tập đều là những Đại Bồ-tát ở phương khác do thích ứng mà hiện ra. Nếu Đức Phật ở Tịnh độ thì Bồ-tát chỉ có Thật, bởi vì Thật báo sinh ra; chúng xen tạp là hóa hiện, bởi vì không phải là thật có. Nhiếp Luận nói: “Trong cõi Thọ dụng thật sự không có những chúng sinh này, bởi vì muốn làm cho Tịnh độ không trống rỗng, cho nên hóa làm chúng sinh tạp loại như vậy. Nếu trong Nhất thừa, Đức Phật ở cõi Hoa Tạng này thì Bồ-tát chúng xen tạp, hoặc đều là Thật bởi vì là định Hải Ấn hiện bày thật đức thâu nhiếp; hoặc đều là Quyền bởi vì tùy duyên mà hiện bày. Nghĩa còn lại dựa theo suy nghĩ.

8. Trình bày về phần vị. Nếu dựa theo Tam thừa thì Phổ Hiền... này đều là Bồ-tát Thập Địa trở lên, Thần vương... kia phần nhiều đều là tùy loại chúng sinh thâu nhiếp, tức là Địa thứ tám trở lên. Nếu trong Nhất thừa thì như ranh giới duyên khởi các phần vị đều như nhau, cho nên một người có đủ năm phần vị, mỗi phần vị đều thu nhận tất cả dựa theo đó.

9. Biểu thị về pháp. Nếu trong Tam thừa thì chỉ dựa vào người để hiển bày về pháp, vẫn là người chứ không phải là pháp. Nếu trong Nhất thừa thì những người như vậy đều là pháp môn Pháp giới duyên khởi. Lại một chúng này vẫn gồm chung ba thế gian, bởi vì hoặc làm thân quốc độ như nước sông hồ giếng suối..., còn lại có thể biết.

10. Nhân quả. Nếu Tam thừa thì chỉ là nhân vị. Nếu trong Nhất thừa thì hoặc đều là nhân, bởi vì chưa phải là Phật; hoặc đều là quả, bởi vì đều là trong Hải Ấn của Phật hiện ra, lại nhờ vào lực giải thoát mà hòa vào biển Phật; hoặc gồm chung nhân quả, bởi vì hai nghĩa trước; hoặc đều không phải, bởi vì lìa tánh bình đẳng, đều nói như trong phần ca ngợi về đức ở sau.

Hai là giải thích văn kinh. Trong mỗi một chúng đều có bốn loại viên mãn: 1) Số viên mãn, đó là trước nêu ra số...; 2) Hạnh viên mãn, đó là nêu ra tên gọi..., bởi vì tên gọi dựa vào hạnh mà lập; 3) Đức viên mãn, đó là ca ngợi về đức...; 4) Cúng dường viên mãn, như ba nghiệp cúng dường... ở sau.

Ở trong chúng viên mãn này có hai: Trước là trình bày về chúng bên ngoài, sau từ “Hải Tuệ...” trở xuống là trình bày về chúng bên trong. Ngay trong chúng bên ngoài cũng có hai: Trước là nêu ra ba mươi bốn chúng đầy đủ ba loại viên mãn trước, sau là thâu nhiếp làm mười tám chúng để hiển bày cúng dường viên mãn thứ tư.

Hỏi: Trong phần nêu ra trước đây dùng Phổ Hiền làm đầu tiên, Ma-hê làm cuối cùng; sau trong phần phát khởi cúng dường vì sao trái

lại với điều này?

Đáp: Cổ đức giải thích rằng: Ban đầu từ thấp hướng lên cao, biểu thị cho hành tiến lên thêm sâu xa; về sau từ cao hướng xuống thấp, biểu thị phần vị tôn quý theo thứ tự. Cách giải thích này khó mà sử dụng, lẽ nào khiến cho Phổ Hiền là thấp kém nhất hay sao? Nay giải thích trước là từ gần hướng về xa, biểu thị dựa vào gốc sinh khởi ngọn; sau từ xa hướng về gần, trình bày tìm theo ngọn trở về gốc. Bởi vì gốc-ngọn không hai, xa-gần không khác, hai văn cùng nêu ra không có gì chướng ngại.

Ngay trong phần trước có hai: Trước là phân rõ về đồng sinh (sinh như nhau), sau là trình bày về dị sinh (sinh khác nhau). Hoặc dùng Thanh văn là đồng sinh, Bồ-tát thần... đều là dị sinh. Đây là dựa theo Tiểu thừa, bởi vì dựa theo tướng trình bày về đồng, như ngồi giống nhau... Hoặc dùng Bồ-tát xuất gia và Thanh văn... là đồng, còn lại đều là dị. Đây là dựa theo Thỉ giáo. Hoặc dùng Bồ-tát là đồng, Thanh văn... là dị. Đây là dựa theo Chung giáo. Hoặc chỉ riêng Bồ-tát Địa thượng là đồng, bởi vì cùng chứng pháp tánh, còn lại đều là dị. Hoặc từ Địa thứ tám trở lên là đồng, bởi vì cùng thuần thục, thuần là vô lậu, hai loại này gồm chung hai giáo Thỉ-Chung. Hoặc chỉ riêng Bồ-tát là đồng, bởi vì nối thông các phần vị, Thần-trời... là dị, bởi vì là đức riêng biệt của pháp giới. Hoặc Bồ-tát, Thần... cùng là đồng, bởi vì pháp giới không hai. Hoặc cùng là dị, bởi vì pháp giới sai biệt. Đây là dựa theo Nhất thừa phân rõ.

Thứ nhất, trong chúng Đồng sinh, một là trong Số viên mãn, Đại có tám nghĩa: 1) Số Đại, đó là mười sát trần...; 2) Đức Đại, đó là bởi vì cùng đầy đủ đức của pháp giới Nhất thừa; 3) Tác nghiệp Đại, đó là bởi vì cứu nỗi khổ vô cùng nặng nề của chúng sinh; 4) Kính Đại, đó là bởi vì Thiên Vương cùng bậc Đại nhân đều cung kính; 5) Thắng Đại, đó là bởi vì thù thắng nhất trong tất cả các chúng; 6) Hạnh Đại, đó là bởi vì tu hạnh Tự lợi-Lợi tha ở sáu phần vị; 7) Nguyện Đại, đó là bởi vì mười loại Đại nguyện, mười Tận cú; 8) Thời Đại, đó là bởi vì ba Vô số kiếp hoặc vô lượng Tăng-kỳ mà tu hành.

Bồ-tát, theo Phật Địa luận và Vô Tánh Nhiếp Luận..., tổng quát có ba cách giải thích: Một, nói là Bồ-đề, Trung Hoa gọi là Giác, là sự mong cầu; Tát-đỏa, Trung Hoa gọi là Hữu tình, là sự hóa độ. Từ cảnh làm tên gọi, nghĩa nói là nếu từ tâm mà gọi thì nên nói là Bi Trí. Hai, Bồ-đề như trước, Tát-đỏa là chủ động mong cầu, nghĩa là hữu tình mong cầu Bồ-đề. Đây là dựa theo nhân-pháp làm tên gọi, cũng là tâm-

cảnh làm đề mục. Ba, Bồ-đề như trước, Tát-đỏa Trung Hoa gọi là Dũng mãnh, nghĩa là có chí hướng và năng lực, bởi vì dũng mãnh mong cầu đối với Đại Bồ-đề. Lại Trí Luận nói: “Tát-đỏa hoặc nói là Chúng sinh, hoặc nói là Đại tâm.” Tức là hai nghĩa trên. Cùng (câu), nghĩa là Bồ-tát truyền pháp qua lại cùng nghe, Như Lai qua lại cùng nói. Lại Trí Luận nói: “Xứ như nhau, thời như nhau, tâm như nhau, giới như nhau, kiến như nhau, đạo như nhau, giải thoát như nhau thì gọi là cùng nhau.” Cọng giống như Câu.

Hai là trong Hạnh viên mãn. Bồ-tát tên gọi xen tạp có hai ý: Một là bởi vì hiển bày về thế giới xen tạp như thô-tế... phía dưới; hai là bởi vì chúng này nối thông phần Tựa của tám Hội, đức rộng khắp pháp giới gọi là Phổ, rất thuận với điều hòa thuần thiện gọi là Hiền, Trí Luận gọi là Biến Cát. Trong này cùng tên gọi là Phổ, bởi vì đầy đủ khắp nơi (viên biến). Tiếp tên gọi là Nguyệt bởi vì đức trong lành (thanh lương). Tiếp tên gọi là Vương bởi vì đức tự tại. Tiếp tên gọi là Quang bởi vì tác dụng xóa bỏ bóng tối. Tiếp bởi vì đức kiên cố, tiếp bởi vì đức một mình vượt ra, tiếp bởi vì diễn giáo thanh lương, tiếp bởi vì đức sáng ngời tôn quý. Trí Luận nói:

“Hỏi: Bồ-tát rất nhiều vì sao nêu ra ít?

Đáp: Bồ-tát vô lượng nói không thể hết, nếu đều nêu ra thì văn tự khó ghi chép hết. Lại nữa, Bồ-tát chẳng qua là hai loại, đó là tại gia- xuất gia, phương này-phương khác. Tại gia là như Phong-đà-la..., xuất gia là như Diệu Đức..., phương này là như Từ Thị..., phương khác là như Quán Âm... Nếu nói về hai loại này thì nên biết tất cả đều đã thâu nhiếp hết.”

Giải thích: Đây là dựa theo thế giới Ta-bà mà nói, dựa vào chúng Hoa Tạng như văn có thể biết.

Ba là trong Đức viên mãn có hai: Một là dựa theo người, hai là dựa theo pháp.

Trong phần một, bạn là đức như nhau, tức là hiển bày về nhân quả không hai. Văn này có hai ý: Một, nêu ra Phật hiển bày về đức, như nói muốn nhìn người ấy trước nên nhìn bạn của họ...; hai, vì sao quy tụ ở đây, bởi vì là bạn, bởi vì tác thành lẫn nhau. Sách thế gian nói: “Cùng chí hướng gọi là bạn.” Trong này, Thiện hữu có ba nghĩa: Một là nghĩa về hơn mình, như Thiện Tài tìm bạn; hai là nghĩa về đức như nhau, bởi vì là bạn bè; ba là nghĩa về ít kém, bởi vì Phổ Hiền... gọi là bậc dẫn dắt thứ hai.

Trong phần hai là dựa theo pháp, một câu đầu là tổng quát, tất

cả Bồ-tát này thảy đều thành tựu vô biên công đức, sâu rộng như biển, mười tướng dựa theo đó.

Sau trong riêng biệt phân rõ có hai: Trước là thành tựu công đức thuộc Tự phần, sau từ “Vô thượng trí nguyện...” trở xuống là thành tựu công đức thắng tiến. Nhưng hai phần này nói chung có bảy lớp: 1) Dựa theo phần sinh-thục của một hạnh; 2) Dựa theo hai hạnh, như thực hành bố thí đã thành tựu về sau tu giới...; 3) Dựa theo Tự lợi-Lợi tha để phân; 4) Dựa vào hành vị, lấy đạt được phần vị làm thắng tiến; 5) Dựa theo tỷ chứng để phân; 6) Dựa theo hai phần vị, đó là phần vị trước đã thành là Tự phần, hướng đến phần vị sau là thắng tiến; 7) Dựa vào nhân quả, nhân thành tựu là Tự phần, tiến vào quả là thắng tiến. Nay trong văn này chủ yếu dựa vào lớp cuối cùng gồm đủ tất cả có thể biết.

Ngay trong Tự phần thành tựu có chín loại công đức: 1) Thành tựu công đức về hành đầy đủ, đó là không có xứ nào, không có thời nào mà không thấy mười Độ như thực hành bố thí..., cho nên nói là các Độ chiếu rọi khắp nơi. 2) Thành tựu công đức của Tuệ nhãn, bởi vì nghĩa nào khiến cho thực hành Độ này mà được đầy đủ khắp nơi? Bởi vì Tuệ nhãn trong sáng như ba đời (tế) ấy, mà quán sát như nhau, cho nên nói là Tuệ nhãn... 3) Thành tựu công đức của Định sâu xa, đó là dựa vào đâu đạt được Tuệ nhãn này? Bởi vì dựa vào Định sâu xa phát khởi. Trong này có ba nghĩa: Một là đối với Định không phân biệt cho nên nói là Tịnh, Định phát ra Tuệ thù thắng cho nên nói là Minh; hai là đối với Định thuần thục xuất nhập không ngăn ngại cho nên nói là Minh Tịnh, như văn sau nói: Phương Đông tiến vào Chánh thọ, phương Tây rời khỏi Tam-muội...; ba là nhanh chóng tiến vào nhiều Định khiến cho một thâu nhiếp tất cả, cho nên nói là đầy đủ Minh Tịnh, văn sau nói: Như tiến vào vi trần số các Tam-muội, một Tam-muội phát sinh Định như số vi trần. Ba câu trên đây trình bày về hành Tự lợi. 4) Thành tựu công đức về biện tài vi diệu, đó là khéo léo có thể nói về pháp khó nói ấy, cho nên gọi là biện tài, tức là bốn mươi Vô ngại... ở sau, dùng một lời để nói đến tất cả cho nên gọi là rộng, điều đã nói đều sâu xa cho nên gọi là sâu, sâu và rộng này đều không có bến bờ-không có cùng tận cho nên nói là Vô tận. 5) Thành tựu công đức về chiếu rọi khắp nơi, bởi vì ánh sáng nơi thân công đức của Phật hiện bày rộng khắp chiếu rọi căn cơ chúng sinh. 6) Thành tựu công đức về điều phục hóa độ, đó là khéo léo biết rõ tâm niệm căn khí của chúng sinh, tức là tâm hành rậm rịt như rừng, xứng căn trao cho pháp, điều hòa khiến cho lìa chướng, làm cho khuất phục để tiến vào pháp, cho nên nói như thích hợp mà điều

phục. Ba câu trên đây tức là ba nghiệp thực hành Hóa tha. 7) Thành tựu công đức của Chân trí, dùng trí Kim Cang chiếu rọi khắp nơi tất cả cảnh giới sai biệt, đều cùng một vị pháp tánh bình đẳng. 8) Thành tựu công đức về Lượng trí, dùng Tuệ rộng lớn trình bày về cảnh nhận biết của trí thông hiểu sâu xa, không có gì không cùng tận cho nên nói thảy đều thông suốt rõ ràng. Hai câu trên đây trình bày về đức của trí soi chiếu hai Đế. Tám câu trên đây là dựa theo hạnh để hiển bày về đức.9) Thành tựu công đức thâu nhiếp phần vị, câu này có hai nghĩa: Một là thâu nhiếp các hạnh trước đây đưa vào trong năm phần vị như Tín...; hai là hễ ở một phần vị thì thâu nhiếp tất cả các phần vị trước sau. Nghĩa thứ hai này cũng có hai: Một, dựa theo hòa vào nhau trình bày về thâu nhiếp; hai, dựa theo tức là nhau trình bày về thâu nhiếp. Chuẩn xác như ở mười môn trước đây. Đây là các phần vị từ Thập Tín đầy đủ tâm trở đi có nghĩa thâu nhiếp lẫn nhau này, vì vậy trong phẩm Hiền Thủ sau này, ở phần vị Tín đầy đủ thì có đủ tất cả phần vị cho đến quả Phật... , chính là nghĩa này. Trên đây là Tự phần, xong.

Trong phần hai là thắng tiến nhập quả, có hai: Một, mười câu đầu trình bày về Thể đức viên mãn; hai, từ “Biến du...” trở xuống là sáu câu hiển bày về diệu dụng tự tại.

Trong phần một là thành tựu mười loại công đức của Phật quả:

1) Đạt được Phật trí nguyện đức vô thượng, là bởi vì Phật quả không có gì thêm nữa; Trí là Đại trí, tức là bốn trí- mười trí...; Nguyện là Đại nguyện, tức là Nguyện tự Thể không có chướng ngại; Đại trí đã thành, Đại nguyện đã đầy đủ, tất cả đều là hiện nay thành tựu đầy đủ hết rồi, không phải là sẽ thành tựu cho nên nói là đều đã thành tựu đầy đủ.

2) Đầy đủ đức Mật giáo của Phật, câu này có hai nghĩa: Một là lời không tận cùng lý gọi là Giáo bí mật, bởi vì không phải là liễu nghĩa; hai là vi diệu khó hiểu không phải là phần vị dưới có thể suy lường, cho nên gọi là Mật giáo, bởi vì đều là sâu rộng. Trong này dựa vào nghĩa sau mà nói. Thế nào là sâu? Đó là bởi vì nói tức là không nói. Thế nào là rộng? Đó là bởi vì nói mà không nói rộng khắp pháp giới, văn sau Thu Tử như điếc... chính là nghĩa này. Giáo sâu rộng này chỉ riêng Phật vốn có, nay Bồ-tát này đầy đủ giống như Phật cho nên gọi như vậy.

3) Đạt được đức thuộc pháp của Phật quả, đó là công đức của quả vị như mười tám Bất cọng..., hướng xuống dưới đều gọi là Bất cọng, Phật và Phật hướng về nhau gọi là Cọng pháp, không phải là cùng với Bồ-tát cho nên nói là Cọng pháp của Phật.

4) Cùng đức của quả vị, câu này có bốn nghĩa: Một là cùng hạnh như Phật, đó là bởi vì hành Đại Bi; hai là cùng địa như Phật, là đạt được Thập Địa của Phật, đó là Tỳ-lô-giá-na Trí tạng Đại hải địa...; ba là cùng đức như Phật, là bởi vì đạt được đức phước trí vô biên của Phật; bốn là cùng lực như Phật, là bởi vì đạt được mười Lực, lại đạt được mười loại Đại lực... nói như phẩm Bất Tư Nghị.

5) Đức tự tại của Tam-muội, câu này có hai nghĩa: Một là bởi xuất nhập tự tại, hai là thâu nhiếp nhau tự tại. Năm câu trên đây là đạt được đức Tự lợi của Phật.

6) Đức về cơ cảm hiện hình, đó là cơ cảm rất nhiều cho nên nói là Sinh hải, thân ứng hiện khắp nơi đầy đủ cho nên nói là Ứng hiện, như kinh nói: “Thuận theo người dùng thân Phật được độ thoát liền hiện ra thân Phật...”

7) Đức về tùy hạnh thâu nhiếp chúng sinh, đó là tùy căn hạnh ấy trao cho pháp môn khiến tăng thêm Chánh hạnh, cho nên nói là Kiến lập. Câu trước là hiện thân, câu này là thuyết pháp. Hai câu này là đạt được đức hóa sinh của Phật.

8) Đức về khéo chứng pháp hải, đó là pháp duyên khởi sâu rộng bao hàm mênh mông như biển, khéo đạt được ranh giới ấy, cho nên nói là khéo chứng nhập.

9) Đức về hồi chuyển hòa vào biển, đó là khéo léo hòa vào môn duyên khởi Đà-la-ni, khiến cho một thâu nhiếp tất cả, cho nên nói là Hồi chuyển tổng trì.

10) Đức về quả hải chứa đầy thân, đó là bởi vì đối với biển pháp duyên khởi khéo léo xoay chuyển, khiến cho biển pháp công đức vô biên của Phật thảy đều thâu nhiếp tiếp nhận chứa đầy thân mình, cho nên đều đạt được công đức của Phật quả, ý là từ đây. Văn sau nói: Bồ- tát tự tại ở trong nhân duyên hòa hợp, cho đến có thể tùy ý thị hiện thân Phật, là nói đến điều này.

Trong phần hai là diệu dụng tự tại, có sáu: 1) Dụng về dạo khắp các cõi, đây là tận cùng thế giới hải. 2) Dụng về sinh ra nguyện hải, đó là nhờ nguyện lực này tiến vào quốc độ hải. Lại câu trước là đi qua cõi Phật khác, câu này là nguyện trang nghiêm cõi của mình. 3) Dụng về Tam đạt trọn vẹn sáng ngời, bởi vì vị lai khó biết cho nên nêu ra riêng biệt, lý thật thì gồm chung cả ba đời, có thể biết. 4) Dụng về trải qua sự cúng dường. 5) Dụng về nguyện hải sâu rộng, cho nên nói là nguyện Phổ Hiền. 6) Dụng về trí tròn vẹn giáo hóa chúng sinh, cho nên nói là trí đầy đủ đối với chúng sinh. Chúng đồng sinh, xong.

Thứ hai, trong chúng Dị sinh, trước là phân rõ về chúng Kim Cang Lực Sĩ, gần Phật để bảo vệ, cho nên nêu ra trước. Biểu thị đức của Phật duyên khởi không hoại được tướng, bởi vì nơi các hạnh dựa vào như bờ Kim cang, tức là hạnh quyến thuộc, chúng khác cũng như vậy. Tám câu trong phần ca ngợi về đức: Một là một câu tổng quát trình bày về bổn nguyện hầu hạ Đức Phật; hai là bảy câu riêng biệt hiển bày về đức ấy.

Trong phần một, nếu trong giáo Tam thừa, thì từ Địa thứ tám trở lên mới có thể hiện hình hiển bày hầu hạ, trước đây là bí mật bảo vệ. Trong Nhất thừa, từ Thập Tín đầy đủ tâm trở đi đều hiển bày bảo vệ, như sau nói ở hai phẩm Hiền Thủ-Minh Pháp. Lại nữa, tùy tâm mong cầu về nghĩa là Nguyện, chí thành muốn phù hợp là Thệ.

Trong phần hai là riêng biệt có hai: Trước là đức bên trong viên mãn, sau từ “Vô lượng thần lực...” trở xuống là dụng bên ngoài rộng khắp mọi nơi. Trong phần trước có ba câu: Một là nguyện hạnh đầy đủ; hai là phước trí thanh tịnh; ba là Đại Định sâu xa. Trong phần dụng bên ngoài có bốn câu: Một là lực giống như quả khắp nơi; hai là Đại-Tiểu trở lại hòa vào nhau; ba là thân hơn hẳn chúng biểu thị không sợ hãi đại chúng; bốn là tùy loại khéo léo hiện bày, đều dựa theo như phần duyên khởi.

Thứ ba, Thần đạo tràng, ở dưới cội cây bởi vì gần cho nên thứ tự nêu ra mà thôi. Trong phần ca ngợi về đức sơ lược nêu ra nhân trước kia, như sau nói ở phần Tri thức hồi hướng thứ mười của Thiện Tài. Lại bảo vệ đạo tràng, như Bảo Kế... Lại Thần của đạo tràng, đây là Y chủ thích; hoặc đạo tràng tức là Thần, là Trì nghiệp thích. Nhất thừa gồm chung hai cách giải thích, bởi vì đều là pháp môn. Tam thừa chỉ có Y chủ thích, bởi vì nhân-pháp đều riêng biệt. Sau là tên gọi của các Thần, dựa theo hai cách giải thích.

Thứ tư, Rồng ở trên vốn là nghĩa bóng che, cho nên nói là Nghiêm Pháp Đường. Như sau nói Phổ Quang Đường do rồng tạo ra...

Thứ năm, Thần đất ở dưới, là nghĩa về chuyển vận chuyên chở, phần nhiều hiện ra thân nữ, như Kiên Lao...

Thứ sáu, Thần cây ở giữa, là nghĩa về kiến lập, cây đức cao vời, tình ý vốn ưa thích.

Thứ bảy, Thần thuốc là nghĩa về đối trị, thuốc pháp loại trừ phiền não là Bi môn.

Thứ tám, Thần lúa mè là nghĩa về cung cấp duy trì, nuôi dưỡng nhân dân khiến cho vui mừng, như Hậu tắc cùng với Xã công...

Thứ chín, Thần sông là nghĩa về lưu chuyển tưới thấm. Trong đức,

Cần là nghĩa về lưu chuyển, Ích là nghĩa về tưới thấm.

Thứ mười, Thần biển là nghĩa về đầy đủ đức, như mười tướng... ở văn sau. Trong đức dùng pháp giống như sự, có thể biết.

Thứ mười một, Thần lửa là nghĩa về thành thục, nghĩa về chiếu sáng, nghĩa về đốt cháy, nghĩa về trừ hết bóng tối; dựa theo hai nghĩa đầu là thành tựu hai Nghiêm, hai nghĩa sau là diệt trừ hai Chướng.

Thứ mười hai, Thần gió là nghĩa về tụ tán, như Phong tai làm phân tán, Phong luân duy trì tích tụ... Phân tán phiền não-tích tụ công đức có thể biết, lại chính là khiến cho thân chúng sinh không phân tán, đều là thần lực của gió Lô-xá-na duyên khởi pháp giới. Lại trong gió có năm loại: 1- Gió thuộc hơi thở, hơi thở ra vào từ vùng rốn khởi lên. 2- Gió thuộc tiêu hóa, hướng xuống phía dưới làm tiêu hóa thức ăn. 3- Gió thuộc duy trì, khiến cho người hoạt động khỏe mạnh. 4- Gió thuộc tai họa, khiến cho người trở thành bệnh. 5- Gió thuộc sức lực, người sắp chết thì các bộ phận của thân người rời rã. Mặt người sắp chết có năm sắc gió: Vào địa ngục là sắc đen, loài súc sinh là sắc xanh, loài ngạ quỷ là sắc vàng, đều theo lưỡi mà ra, sinh vào loài người thì sắc mặt như thường, sinh cõi trời thì sắc mặt tươi như hoa, rất rạng rỡ đáng yêu.

Thứ mười ba, Thần hư không thì có bảy nghĩa: 1) Không có giới hạn; 2) Không có ngăn ngại; 3) Chỉ là một vị; 4) Thâu nhiếp chứa đựng; 5) Biểu hiện rõ ràng; 6) Lìa xa nhiễm ô; 7) Kiên cố. Trong năm tên gọi trước dựa theo làm sáng tỏ trong hai đức sau.

Thứ mười bốn, Thần chủ phương là nghĩa về biểu hiện rõ ràng, đó là biểu hiện rõ ràng phương hướng khiến cho thông hiểu mê hướng về chánh, cho nên nói là khéo léo soi chiếu, soi chiếu giống như bày rõ.

Thứ mười lăm, Thần chủ đêm là nghĩa về giúp cho thành tựu, bởi vì không phải là thời gian chính, hoặc là trong đêm tối dẫn dắt chúng sinh, như Dạ Thiên... ở văn sau.

Thứ mười sáu, Thần chủ ngày là nghĩa về đích thực tu tập, bởi vì là thời gian chính, cho nên nói là tin tưởng vui với Chánh pháp; lại là nghĩa về tô điểm sáng ngời, cho nên nói là trang nghiêm.

Thứ mười bảy, A-tu-la mới gọi là A-tố-lạc. Theo Bà-sa luận gọi là Phi Thiên, Phật Địa luận nói: “Thuộc về loài Trời, bởi vì phần nhiều là dối trá không có thật hạnh của loài trời cho nên gọi là Phi Thiên, như ác hạnh ở thế gian gọi là Phi Nhân, hoặc gọi là Phi đoan chánh, hoặc gọi là Bất tửu, ở trong biển lớn làm rượu không thành...”

Hoặc nói là mẹ của Tỳ-ma vốn từ trời sinh ra, cho nên nói là Liệt Thiên. Kinh A-hàm nói: “Lúc kiếp mới thành, trời Quang Âm đến tắm

gội trong biển, nước chạm vào thân thể, xuất tinh trong nước, liền trở thành cục thịt. Trải qua tám ngàn năm mới sinh ra một người nữ, thân như Tu-di, có chín trăm chín mươi chín cái đầu, đầu có ngàn mắt, có chín trăm chín mươi chín lỗ miệng, miệng có bốn chiếc răng, trên răng phát ra lửa, giống như sấm chớp, hai mươi bốn tay, chín trăm chín mươi chín cái chân, bơi ở trong biển đùa nước, tinh vào thân sinh ra một cục thịt. Trải qua tám ngàn năm sinh ra Tỳ-ma Chất-đa, thân có ngàn cái đầu, đầu có ngàn mắt, trong miệng phun ra nước, có chín trăm chín mươi chín cánh tay, có tám cái chân, hình dạng gấp bốn lần núi Tu-di, ăn toàn bùn lắng và ngó sen”. Lại thường tranh chấp với chư Thiên, rộng ra như kinh Chánh Niệm Xứ nói.

Nhưng Tu-la có năm trú xứ: 1) Trong những tướng núi trên mặt đất, như văn sau nói. 2) Dưới phía Bắc núi Tu-di đi vào biển lớn hai vạn một ngàn Do-tuần, vua Tu-la tên gọi La-hầu, Trung Hoa nói là Chướng Ngại, có thể dùng tay che kín mặt trời-mặt trăng... thống lãnh vô lượng chúng. 3) Từ đây xuống phía dưới lại vượt qua hai vạn một ngàn Do- tuần, vua tên gọi Dũng Kiện, cũng thống lãnh nhiều chúng. 4) Lại vượt qua hai vạn một ngàn Do-tuần, vua tên gọi Hoa Man, cũng thống lãnh các chúng. 5) Lại vượt qua số này, vua tên gọi Tỳ-ma Chất-đa, Trung Hoa nói là Hưởng Cao, là cha của Xá-chi, thân như năm núi Tu-di, lúc đánh nhau với chư Thiên, từ đáy biển phát ra tiếng lớn nói rằng: Ta là Tỳ-ma Chất-đa, Ta là Tỳ-ma Chất-đa. Lúc ấy núi non ở Diêm-phù cùng lúc chấn động, cũng gọi là Huyệt Cư, nghĩa là trong chỗ ấy có khu thành Quang Minh, vốn là ở trong đó.

Hoặc là thuộc về loài Trời, như Phật Địa luận nói ở trên. Hoặc theo Tỳ-đàm thì thuộc về loài quỷ, bởi vì nịnh bợ sai trái mà che lấp. Hoặc theo kinh Chánh Pháp Niệm thì thuộc về loài quỷ và súc sinh, bởi vì La-hầu là con của Sư Tử... Hoặc theo kinh Già Đà thì thuộc về loài trời-quỷ và súc sinh. Bởi vì như trên đã nói, cho nên chỉ có năm đường. Nếu phân ra sáu đường thì ba phẩm Thượng-Trung-Hạ trong thiện có đủ trời-người và Tu-la, ba phẩm trong ác có đủ ba nẽo dưới, có thể biết. Theo Trí Luận thì La-hầu vua của A-tu-la là Đại Bồ-tát.

Thứ mười tám, Ca-lưu-la mới gọi là Yết-lộ-trà, Trung Hoa nói là loài chim Diệu Sí, cánh chim có các loại màu sắc quý báu trang nghiêm, không phải là chỉ sắc vàng. Theo kinh Hải Long Vương, hai cánh của chim ấy cách nhau ba trăm ba mươi sáu vạn dặm, cõi Diêm-phù-đề chỉ chứa được một chân. Theo kinh Niết-bàn, chim này có thể ăn tất cả các loài rồng-cá và bảy báu..., chỉ trừ ra Kim cang, bởi vì không có thể làm

cho tiêu được. Lại ăn rồng sắp mạng chung. Lại người quá khứ đã thọ Tam quy thì không ăn, người buộc sợi chỉ của Ca-sa cũng không ăn. Lại theo kinh Tăng Nhất: «Trong bốn loại sinh thì Kim Sí nếu là chim sinh ra từ trứng, từ dưới cây Thiết-xoa đi vào biển bắt lấy rồng sinh ra từ trứng, nước hãy còn chưa khép lại đã về đến trên cây ban đầu mà ăn. Nếu nhắm đến rồng sinh ra từ thai thì thân chim liền chết. Nếu chim sinh ra từ thai thì có thể bắt lấy rồng sinh ra từ thai và trứng, hai loại còn lại thì không được. Nếu chim sinh ra từ ẩm thấp thì có thể bắt lấy rồng thuộc ba loại sinh, không được bắt rồng sinh ra từ biến hóa. Nếu chim sinh ra từ biến hóa thì có thể bắt lấy rồng thuộc bốn loại sinh. Lại một ngày khác ăn một Đại Long Vương và năm trăm rồng nhỏ, vòng đi vòng lại quanh Tứ thiên hạ lần lượt mà ăn. Khi mạng sắp chấm dứt, các rồng nhả độc không còn có thể ăn được, do lửa đói thiêu đốt chim vút cánh lao xuống ranh giới của tầng Phong luân, bị gió thổi trở về lại nơi bắt đầu, qua lại bảy lần không có chỗ dừng chân, liền đến trên đỉnh núi ở tầng Kim Cang luân mà chết. Bởi vì ăn các rồng, khí độc trong thân thịt phát ra lửa tự đốt. Long Vương Nan-đà sợ cháy núi báu nên tuôn mưa xuống dập tắt lửa, hạt mưa lớn bằng trục xe làm cho thân thịt tiêu tan, chỉ có quả tim còn lại, lớn bằng bắp đùi con người, thuần sắc lưu ly xanh, Luân Vương có được dùng làm ngọc châu quý báu, Đế Thích có được làm hạt ngọc trong búi tóc”. Lại văn sau nói rằng : Bồ-tát Kim Sí Vương, trong biển rộng sinh tử, bắt lấy trời-người-rồng, đặt lên bờ Niết- bàn, là nói đến điều này.

Thứ mười chín, Khẩn-na-la mới gọi là Khẩn-nại-lạc. Trung Hoa nói là Ca Thần, có thể xướng ca-ngâm vịnh-trỗi nhạc, tạp tâm thâu nhiếp vào loài súc sinh; cũng gọi là Nghi Thần, nghĩa là thâu nhiếp trong loài súc sinh này, hình dáng tướng mạo tựa như người, khuôn mặt rất đoan chánh, trên đỉnh đầu có một sừng, người thấy sinh lòng nghi ngờ, không biết là người, là quỷ hay là súc sinh, cho nên nói là Nghi.

Thứ hai mươi, Ma-hầu-la-già mới gọi là Mạc-hô-lạc-ca, Trung Hoa dịch là Đại Phúc, cũng gọi là Đại Mãng, lại gọi là Phúc Hành Thần, bởi vì có thể hộ pháp, có thể trừ nghi ngờ.

Thứ hai mươi mốt, Cưu-bàn-trà. Theo kinh Chánh Pháp Hoa gọi là Yếm Mị quỷ, ăn tinh khí của người... Cũng gọi là Đông Qua quỷ, vua tên là Tỳ-lâu-lặc, Trung Hoa nói là Tăng Trưởng, chủ của phương Nam này, Thiên Vương thống lãnh hai bộ quỷ: Một gọi là Cưu-bàn-trà, hai gọi là Bế-lệ-đa, từ sự thống lãnh làm thành tên gọi.

Thứ hai mươi hai, Quỷ thần vương là Tỳ-sa-môn ở phương Bắc,

Trung Hoa nói là Đa Văn, cũng là do sự thống lãnh làm thành tên gọi, bởi vì thâu nhiếp các ác qủy không để cho tổn hại não loạn đến chúng sinh, cho nên nói là Cần Hộ.

Thứ hai mươi ba, Nguyệt là nghĩa về trong lành, như văn sau nói Bồ-tát thanh lương nguyệt...; hai là nghĩa về tỏa ra, như hoa sen nở ra..., chính là như văn phát tâm quý báu... Lại theo Câu Xá luận: “Mặt trăng cách mặt đất bốn vạn Do-tuần, rộng năm mươi Do-tuần, dùng thủy tinh và bạc trắng hợp lại làm thành hai mặt, xoay chuyển theo nhau cho nên có tròn khuyết”. Theo kinh Trường A Hàm: “Khu thành ấy vuông vức một ngàn chín trăm sáu mươi dặm, cao cũng như vậy; có hai phần, một phần làm bằng vàng cõi trời, một phần làm bằng lưu ly, tòa của vua là hai mươi dặm, nhìn từ xa tựa như tròn, tuổi thọ của trời là năm trăm tuổi, con cháu nối tiếp theo nhau một kiếp”.

Thứ hai mươi bốn, Nhật là mặt trời rộng năm mươi mốt Do-tuần, khu thành ấy vuông vức hai ngàn bốn mươi dặm, cao cũng như vậy. Cung thành trang sức hoàn toàn bằng vàng và bảy báu, tòa của vua là hai mươi dặm, thọ mạng và con cháu giống như Nguyệt Thiên. Bởi vì gió duy trì cho nên vòng quanh bốn phía của núi Tu-di.

Thiên tử Nhật-Nguyệt trên đây cùng là trái-phải của Tứ Thiên Vương thuộc về cõi Trời thứ nhất, đều là đạo lực tùy duyên hình thể khác nhau hiện bày kỳ lạ. Trong đức, câu đầu là Tự lợi, câu sau là Lợi tha. Như mặt trời có nghĩa về thành tựu, có nghĩa về nhiêu ích. Lại theo Bảo Tánh luận: “Mặt trời có bốn nghĩa: 1) Phá trừ bóng tối như Tuệ; 2) Chiếu rọi hiện rõ như Trí; 3) Tròn vẹn thanh tịnh như giải thoát; 4) Ba nghĩa trên không lìa xa nhau giống như cùng pháp giới”.

Thứ hai mươi lăm, Đao Lợi thiên, Trung Hoa nói là Tam Thập Tam Thiên. Tam Thập Tam Thiên, trong Phật Địa luận quyển thứ năm nói: “Bốn phía núi Diệu Cao đều có tám Đại Thiên Vương, Đế Thích ở chính giữa cho nên có ba mươi ba”. Nếu đầy đủ thì nên nói là Thích-ca Đề-bà Nhân-đà-la, Trung Hoa nói là Năng Thiên Chủ. Theo kinh Tam Pháp Độ: : “Thiên Tử trong cõi này thân cao một Do-tuần, áo dài hai Do-tuần, rộng một Do-tuần, nặng sáu Thù, thọ một ngàn tuổi”. Trong đức đầy đủ Tự lợi-Lợi tha, có thể biết.

Thứ hai mươi sáu, Dạ Ma thiên, Trung Hoa nói là Thời Thiên, theo lúc hoa nở-khép để phân biệt ngày đêm mà gọi tên. Phật Địa Luận nói: “Đó là trong này thường xuyên thọ nhận vui sướng cho nên gọi là Thời Phần, trời cõi này thân cao hai Do-tuần, áo dài bốn Do-tuần, rộng hai Do-tuần, áo nặng ba Thù, thọ hai ngàn tuổi”. Trong đức là Tự phần

và thắng tiến, có thể biết.

Thứ hai mươi bảy, Đâu Suất thiên, mới gọi là Đổ-sử-đa, Trung Hoa nói là Hỷ Túc. Phật Địa luận nói: “Thân cuối cùng của Bồ-tát giáo hóa ở cõi trời ấy, phần nhiều tu hạnh hỷ túc cho nên nói là Hỷ Túc”. Theo kinh Trường A Hàm: “Thân cao bốn Do-tuần, áo dài tám Do-tuần, rộng bốn Do-tuần, áo nặng một Thù, Ngọ ăn cam lồ, thọ bốn ngàn tuổi”. Trong đức là Tuệ và Định, có thể biết.

Thứ hai mươi tám, Hóa Lạc thiên, Phật Địa luận gọi là Lạc Biến Hóa thiên, thích tự mình biến hóa làm ra các nhạc cụ để tự tiêu khiển. Lại tự hóa ra nhạc cụ, trở lại tự mình thọ dụng không phạm đến người khác, cho nên gọi là Thiện Hóa, cũng gọi là Hóa Lạc. Theo kinh Tam Pháp Độ: “Thân cao tám Do-tuần, áo dài mười sáu Do-tuần, rộng tám Do-tuần, áo nặng một Thù, ăn cam lồ, thọ tám ngàn tuổi.” Trong đức có đủ Tự lợi-Lợi tha.

Thứ hai mươi chín, Tha Hóa Tự Tại thiên, trong Phật Địa luận, khiến cho người khác hóa làm các nhạc cụ, hiển bày về tự tại của mình cho nên gọi tên. Theo kinh Tam Pháp Độ, thân-áo và thọ mạng dựa theo đó hơn trước gấp bội. Trong đức là tự tại tiến vào pháp.

Thứ ba mươi, Đại Phạm thiên, mới gọi là Ly Dục Nhiễm, cao nhất trong Tịnh cho nên gọi là Ly Dục. Phật Địa luận nói là lìa dục vắng lặng cho nên gọi là Phạm, thân ấy là chúng. Theo kinh Trường A Hàm, ở trong Phạm Chúng dùng Phạm Âm nói năng cho nên gọi tên. Thiên là nghĩa về tự tại, nghĩa về tươi sáng, nghĩa về thanh tịnh. Theo Trí Luận: “Thiên có là Phật Bồ-tát đều là Đệ nhất nghĩa thiên”. Thi Khí, Trung Hoa nói là Hỏa Sắc, hoặc nói là Hỏa Đảnh, bởi vì hỏa tai đến được cõi này. Nếu tu thiền bậc Thượng thì sinh đến cõi trời này. Ở giữa Phạm Chúng phát ra Phạm Âm lớn, các trời đều tự cho là chỉ nói với mình, ở Đại thiên thế giới được tự tại nhất, nhan sắc như Đồng tử, thân sắc bạc trắng, cao nửa Do-tuần, mặc áo sắc vàng, không phải nam-không phải nữ, thiền duyệt làm thức ăn, thọ một kiếp. Đây là theo Trường A Hàm phân rõ. Trong đức có bốn câu: 1) Lấy gì để độ; 2) Độ điều gì; 3) Trừ điều gì; 4) Thành tựu đức gì. Như văn có thể biết.

Sơ thiền Đại-Tiểu đều ở một ngàn thế giới hệ (Tứ thiên hạ) thuộc cõi Dục, một ngàn Sơ thiền mới bằng Nhị thiền. Nhị thiền là đỉnh cao của Hỏa tai, một ngàn Nhị thiền mới bằng Tam thiền. Tam thiền là đỉnh cao của Thủy tai, một ngàn Tam thiền mới bằng Tứ thiền, Tứ thiền là đỉnh cao của Phong tai. Lại nữa, Phạm Ma, Trung Hoa nói là Tịch Tịnh Thanh Tịnh Khiết, cũng đều có thể nói là Phạm Khiết. Lại nữa, Thi Khí

là đứng đầu Sơ thiền đỉnh cao của Hỏa tai. Lại nói là Trì Kế...

Thứ ba mươi mốt, Quang Âm thiên, theo Trí Luận: “Thiền thứ hai gọi chung là Quang Âm, lúc trời ấy nói, miệng phát ra ánh sáng thanh tịnh vô biên, thân cao hai Do-tuần, thọ hai kiếp. Lại vì Sơ thiền phát ra âm thanh Hỏa Quang, dẫn dắt thâu nhiếp khiến cho sinh đến cõi trời này cho nên gọi tên. Trong đức là Tuệ và Định, có thể biết.

Thứ ba mươi hai, Biến Tịnh thiên, bởi vì lìa xa Hỷ trong Tam thiền, thân tâm đều thanh tịnh. Theo kinh Trường A Hàm, dùng phương tiện bậc Thượng sinh đến cõi trời này, Thiên Vương tên gọi Tịnh Trí, bốn cánh tay nắm Phong luân cưỡi chim cánh vàng(Kim Sí). Trong đức, bởi vì đây là phần vị của niềm vui (Lạc), khiến cho đạt được niềm vui mở rộng của Chân tánh.

Thứ ba mươi ba, Quả Thật thiên, bởi vì Thiền thứ tư là thù thắng nhất trong quả Thiện của thế gian, cũng gọi là Quảng Quả. Trong đức, bởi vì là phần vị Bất động cho nên tiến vào tánh vắng lặng.

Thứ ba mươi bốn, Ma-hê Thủ-la thiên, theo Trí Luận: «Trung Hoa nói là Đại Tự Tại Thiên, có tám cánh tay, ba mắt cưỡi trâu trắng lớn, biết số giọt mưa trong Đại thiên thế giới, bởi vì ở trong Đại thiên thế giới vô cùng tự tại, lại không có gì hơn được cho nên lập ra tên gọi.» Lại theo Trí Luận quyển thứ nhất nói: “Thiền thứ tư có tám loại, năm loại là trú xứ của A-na-hàm, là Tịnh Cư; ba loại là phàm Thánh cùng cư trú, vượt qua tám nơi có trú xứ của Bồ-tát Thập Trú, cũng gọi là Tịnh Cư, hiệu Đại Tự Tại Thiên Vương. Vì vậy nên biết, tên gọi Tịnh Cư có bốn loại: 1) Dựa theo báo thuần tịnh, đây là gồm chung phàm Thánh ; 2) Dựa theo đức vượt qua phàm, ở đây chỉ có bậc A-na-hàm; 3) Dựa theo nhân, như nói có Bồ-tát Thập Trú, Bồ-tát Thập Trú tức là Thập Địa, trong Thập Địa là quả báo của Địa thứ mười thâu nhiếp ; 4) Dựa theo quả, nghĩa là trong này có Báo thân-Tịnh độ... trong Tam thừa, cho nên lập ra tên gọi này”. Lại dựa theo Trí Luận, ngoài tám cõi trời lại có trời riêng biệt của Bồ-tát Thập Trú.

Ba là ca ngợi về đức, văn này có hai cách giải thích: 1) Chỉ hiển bày về đức của chúng này; 2) Gồm chung phân rõ về đức của chúng Dị sinh trước đây. Lại tức là giải thích về điều nghi ngờ, nghi ngờ rằng trước đây Phổ Hiền cùng sinh, cùng ở trong biển quả, chúng Dị sinh này đã là tạp loại thấp kém cuối cùng, vì sao cũng thâu nhiếp ở trong biển quả? Giải thích như trong văn. Hai câu đầu tổng quát nêu ra, nghĩa là bên trong tu lìa tướng, bên ngoài dự vào phẩm loại thù thắng ở trong biển quả duyên khởi.

Sau là trong riêng biệt phân rõ có hai: Đầu là nêu ra đức ấy, sau từ “Sở dĩ...” trở xuống là giải thích về cùng chung biển quả. Trong phần đầu có hai: Một câu đầu là bên ngoài giáo hóa rộng khắp, tiếp là đức bên trong đầy đủ. Trong đầy đủ có bốn: Một là ba nghiệp thù thắng; hai là cùng Thừa với Phật; ba là Đoạn đức lìa nhiễm; bốn là chiếu sáng nguồn Chân.

Trong phần một: Một, thân thành tựu diệu sắc; hai, ý khéo an trụ; ba, lời lẽ biện giải không nghiêng lệch. Trong này đầu là rời xa không có thể nói, cho nên đối với chúng không nghiêng lệch; sau là rời xa không có thể đáp, cho nên khó không có gì có thể làm hỏng. Sở dĩ có đủ ba nghiệp thù thắng này, là bởi vì Thừa của Phật thường hiện rõ trước mắt. Sở dĩ Thừa của Phật có thể hiện rõ trước mắt, là bởi vì rời xa hai chướng. Sở dĩ được rời xa hai chướng này, là bởi vì nhìn thấy duyên thù thắng, cho nên tiến vào biển Phật. Đây tức là dùng sau để giải thích trước. Lại có nghĩa lấy trước để giải thích sau, nghĩa là bởi vì có đủ ba nghiệp thù thắng này, cho nên Thừa của Phật hiện rõ trước mắt. Thừa của Phật hiện rõ trước mắt, cho nên được rời xa hai chướng. Rời xa hai chướng cho nên được thấy thân pháp giới của Phật, vì vậy được ở trong số chúng. Bởi vì nếu vốn có chướng ngại thì nhìn mặt trời hãy còn mất đi ánh mắt, huống gì có thể thấy Phật, như sau nói giống như người mù... Lại trong Đoạn đức có hai câu, câu đầu là chủng tử tập khí hoàn toàn diệt mất, câu sau là Chánh sử loại trừ đã lâu, văn có thể thấy.

Trong giải thích về cùng chung (đồng) có hai: Một là quả có thể thâu nhiếp nhân, hai là nhân có thể tiến vào quả. Trong phần một có hai: Trước là đưa ra, tiếp là giải thích. Ý đưa ra vì sao chúng này cùng ở trong biển Phật? Ý giải thích là bởi vì Phật thành tựu chúng ấy cho nên không sai khác. Trong đó có ba: 1) Nêu ra Phật làm duyên của hạnh;2) Từ “Chủng chủng nhân duyên...” trở xuống là trình bày về dựa vào duyên thành tựu hạnh; 3) Từ “Các tùy...” trở xuống là kết luận hạnh thuộc về duyên.

Trong phần một có ba câu: Một là thời gian trước kia; hai là công hạnh trước kia; ba là vì chúng sinh quy tụ thiện căn.

Trong phần hai là thành tựu hạnh có năm câu: Một là một câu khiến cho đạt được phần vị Tam Hiền; hai là một câu về chứng phần vị của Địa; ba từ “Đãi đắc...” trở xuống là trình bày về phần vị Địa thứ tám trở lên; bốn từ “Giai tất...” trở xuống là thành tựu phần vị Pháp Vân; năm đầy đủ là kết luận tổng quát.

Trong phần ba là kết luận hạnh thuộc về duyên: Một là đều tùy

theo đạt được phát ra kết thành hạnh, đều do... là thuộc về duyên, cho nên ở trong biển quả. Hai là nhân có thể tiến vào quả, nghĩa là nương theo giải thoát... tức là vốn thuận theo nhân tiến vào quả, vốn thuận theo riêng biệt tiến vào tổng quát, vốn thuận theo cửa tiến vào biển; như mười loại giải thoát-chín đời tức là nhau trong văn sau, thuận theo lực này cho nên đạt được nhân quả viên dung cùng một thời gian (tế). Vì vậy đối với pháp môn trong biển quả của Phật đều được tự tại. Văn sau ca ngợi về pháp môn tức là sự việc ấy. Nếu Tam thừa thì không được như vậy, bởi vì sự việc khác, bởi vì thầy trò riêng biệt.

Từ đây trở xuống là đoạn lớn thứ hai: Cúng dường viên mãn. Trong phần từ xa hướng đến gần phân rõ về mười tám chúng, trong ba mươi bốn chúng trước đây, ở trong Tứ Thiên sơ lược nêu ra Nam-Bắc, nêu ra đầy đủ các Thần. Nay trong phần phát khởi cúng dường này từ Thần đạo tràng đến Ma-hầu-la-già, tóm lược mười tám chúng này hiển bày đầy đủ về Tứ Vương, vì sao như vậy? Giải thích rằng: Bởi vì rồng... trước đây thuộc về phương Tây thâu nhiếp, các loại khác phần nhiều do phương Đông thâu nhiếp, bởi vì hai loại này đã thống lãnh nhiều, cho nên phân vua thuận theo chúng, lược qua hai Vương ấy hiển bày đầy đủ mười tám chúng. Nay ở đây muốn trình bày về vị Thượng thủ ca ngợi Đức Phật, thâu nhiếp chúng thuận theo Vương, Đông-Tây thâu nhiếp toàn bộ, cho nên lược qua mười tám chúng ấy nêu ra thêm hai Vương, bởi vì đã thống lãnh Nam-Bắc, trong văn không mở rộng-không giống như Đông-Tây, cho nên không có khai-hợp. Vì vậy trong ba mươi bốn chúng lược qua mười tám chỉ có mười sáu, lại thêm vào hai Vương cho nên thành ra mười tám. Trong đó trước thì trước giống-sau khác, nay lại trước khác sau giống, vì sao như vậy? Nghĩa là trước biểu thị dựa vào gốc phát khởi ngọn, nay trình bày thâu nhiếp ngọn quy về gốc. Lại trong Dị sinh, trước thì trước thua kém-sau thù thắng, nay lại trước thù thắng- sau thua kém, vì sao như vậy? Nghĩa là trước biểu thị về pháp thêm sâu xa, nay hiển bày về thứ tự phần vị cao quý. Lại giải thích: Những điều này đều hiển bày về pháp giới duyên khởi nghịch thuận tự tại không có gì chướng ngại tổng hợp làm thành chúng của một Đại pháp giới, cho nên đưa ra cách nói như vậy. Đã nói phát khởi cúng dường, vì sao không nêu ra các sự cúng dường? Giải thích: Sự cúng dường không phải là kỳ lạ không đủ để hiển bày thù thắng. Trong kinh nói: “Cúng dường pháp là bậc nhất trong các sự cúng dường”. Vì vậy chỉ hiển bày về cúng dường pháp mà thôi. Nếu như vậy thì vì sao ở văn sau Hải Tuệ và chúng mới quy tụ đều nêu ra sự việc cúng dường? Giải thích: Hải Tuệ và các

chúng từ trong chỗ ngồi bước ra, lại sắp xếp sự việc cúng dường là hiển bày về kỳ lạ, bởi vì chúng khách ở phương khác đều từ quốc độ của mình sắp xếp sự việc cúng dường ấy, không giống như chúng thường đi theo ở cõi này. Như Đức Phật Thích-ca lấy Xá-lợi-phất... làm chúng thường đi theo, chỉ lấy sự tu hành giáo hóa người làm pháp cúng dường, lại cũng không phân rõ về những sự việc cúng dường khác; thân Lô- xá-na này quyến thuộc cũng như vậy. Trong đó đều tiến vào pháp môn, thấu hiểu tự tại là ý nghiệp cúng dường, nói kệ ca ngợi Đức Phật là ngữ nghiệp cúng dường, ở trong Hội cung kính là thân nghiệp cúng dường. Lại luận về pháp cúng dường thì có hai loại: 1) Thuận theo giáo tu hành, đạt được pháp tự tại; 2) Ca ngợi biểu hiện về pháp giáo hóa truyền bá thông suốt. Nay ba nghiệp này có đủ hai hạnh ấy.

Trong văn có hai: Một, có một câu tổng quát nêu ra, cho nên nói đều đối với pháp môn của Phật mà được tự tại. Sau, trong riêng biệt phân rõ có hai: Một là mười bảy chúng đều một pháp môn tự tại, phân tổng quát thành riêng biệt gọi là Dị sinh; sau là Phổ Hiền một người gồm tất cả pháp môn tự tại, thâu nhiếp riêng biệt thành tổng quát, bao gồm khác nhau quy về rộng khắp gọi là Đồng sinh. Vì thế cho nên hai chúng cùng một duyên khởi, nên suy nghĩ điều này.

Mười tám chúng trong văn tức là mười tám đoạn, mỗi một đoạn đều có hai: Trước là trường hàng về đạt được pháp, là nêu ra theo thứ tự của người kết tập kinh tạng; sau là kệ tụng ca ngợi, là văn lúc bấy giờ.

Ngay trong chúng Thủ-la thứ nhất trong mười chúng Trời đạt được pháp:

Một, trình bày về Thể-Dụng. Trong Thể, pháp giới là cảnh Không,vắng lặng là Chứng. Trong Dụng, phương tiện là khéo léo thích ứng với cơ; quang minh là soi chiếu giác ngộ thành tựu lợi ích; pháp môn là pháp có ba nghĩa, đó là tự tánh-quỹ tắc và đối trí; môn có bốn nghĩa:1) Nghĩa về nêu ra riêng biệt, như môn này không phải là những môn kia; 2) Nghĩa về trí thông suốt thường xuyên tiến vào; 3) Nghĩa về tiếp nhận hòa vào, tất cả hòa vào một lấy một làm môn; 4) Nghĩa về đưa ra thông suốt, bởi vì ở trong một môn có thể đưa ra tất cả không cùng tận. Pháp này tức là môn, là Trì nghiệp thích; pháp giới hư không... tức là pháp môn, cũng là Trì nghiệp. Các môn sau đều dựa theo đây biết được. Những loại này đều là pháp môn sai biệt trong cảnh giới Phật của pháp giới duyên khởi.

Nhưng các chúng này đều thấu suốt một môn tiến vào trong biển Phật, thuộc về đức riêng biệt của Phật, cho nên gọi là tự tại. Lại đối với

một môn này thâu nhiếp tất cả các môn, bởi vì tác dụng vô tận cho nên gọi là tự tại. Sau đều dựa theo như vậy.

Hai, tất cả các pháp là cảnh, dạo qua khắp nơi là trí. Lại đầu là giáo-sau là nghĩa, tụng còn lại giải thích sau.

Ba, không sinh diệt là Pháp thân, phương tiện là Sắc thân. Lại đầu là chứng đạo, sau là giáo đạo. Lại không sinh diệt thì có mười nghĩa: 1) Lý chân thật lìa tướng hữu vi, vốn là không sinh không diệt.2) Không phải là hữu vi cho nên không sinh, là vô vi cho nên không diệt. 3) Không giữ lấy tánh cho nên không sinh, không thay đổi tánh cho nên không diệt. 4) Không biến đổi cho nên không sinh, tùy duyên cho nên không diệt (trên đây là dựa theo Viên thành). 5) Duyên khởi không có tánh cho nên không sinh, duyên khởi không mất đi cho nên không diệt. 6) Duyên khởi không mất đi cho nên không sinh, bởi vì lý tánh không hiện rõ; duyên khởi không có tánh cho nên không diệt, bởi vì lý tánh hiển bày. 7) Bởi vì duyên khởi cho nên không thể chọn lấy sinh diệt (trên đây là dựa theo Y tha). 8) Bởi vì tình chấp vô lý cho nên không có gì có thể sinh diệt. 9) Sở chấp cho nên không sinh, là cảnh của quán Vô tướng cho nên không diệt (trên đây là dựa theo sở chấp). Trên đây là dựa theo cảnh, phương tiện là đối với căn cơ khéo léo hiện bày về các đạo lý trên. 10) Không trú vào thế gian cho nên không sinh, không giống như phàm phu; không trú vào Niết-bàn cho nên không diệt, không giống như Nhị thừa. Bởi vì không sinh cho nên có phương tiện, không trú vào Niết-bàn; bởi vì không diệt cho nên có phương tiện, không trú vào thế gian. Nếu không như vậy thì khác phàm phu sẽ giống với Tiểu thừa, khác Tiểu thừa sẽ giống với phàm phu, bởi vì phương tiện cho nên có thể khác với cả hai. Mười nghĩa trên đây tổng-biệt không hai, dùng sáu tướng dung hòa trọn vẹn, suy nghĩ dựa theo đó.

Bốn, trí khéo léo vốn sâu rộng khó lường, ánh sáng vốn là trừ bỏ bóng tối, thường xuyên di động là tiến lên từng bước.

Năm, dựa vào thiền Phổ Môn cho nên nói là tất cả, bởi vì thấy được lý pháp giới của Phật, bởi vì diệt trừ phiền não mê hoặc, sinh khởi vô lượng niềm vui.

Sáu, phần nhiễm ô đáng sợ cho nên chuyển sang trừ diệt, phần thanh tịnh vắng lặng cho nên chuyển sang hiện rõ, thường xuyên di động là chứng.

Bảy, cảnh giới là phạm vi, bởi vì hóa dụng khắp nơi; không khởi là không làm, bởi vì dụng mà luôn luôn vắng lặng.

Tám, diệu sắc vốn là ba đời, nhưng đức của Phật ứng với cơ mà không có gì qua lại.

Chín, lý chân thật vắng lặng là cảnh sở duyên của Phật.

Mười, Phật có nhiều phương tiện vốn là sở duyên của chúng sinh.

Trong mười pháp môn này, môn đầu là tổng quát, chín môn còn lại là riêng biệt, đồng-dị-thành-hoại dựa theo có thể biết.

Trong tụng trước tiên là sinh khởi, nhờ Phật lực là hiển bày không phải sức của mình, quán xét chúng của mình là bởi vì nêu rõ thâu nhiếp khắp nơi, bởi vì hiển bày cùng nhau nói. Vì sao kệ ca ngợi? Trong Địa Luận nói: “Chữ ít mà thâu nhiếp nhiều nghĩa, cho nên những người ca ngợi phần nhiều dùng kệ tụng.” Lại tụng có bốn loại: 1) Số chữ trong tụng, nghĩa là y theo ba mươi hai chữ trong Phạm Bổn làm một bài tụng, không hỏi đến trường hàng và kệ. 2) Già Đà tụng, Trung Hoa nói là Phúng tụng, hoặc nói là Trực tụng, nghĩa là không tụng về trường hàng.3) Kỳ Dạ tụng, Trung Hoa nói là Ứng tụng, nghĩa là thuận theo pháp tụng lại trường hàng. 4) Uấn Đà Nam tụng, Trung Hoa nói là Tập thí, nghĩa là dùng ít chữ mà hàm chứa nhiều nghĩa nói là Tập, dùng để giúp người khiến cho dễ thọ trì, cho nên nói là Tập thí.

Ba loại tụng trên đây, hoặc bảy chữ, hoặc năm chữ-bốn chữ-ba chữ, như “Xử thế giới, như hư không” là ba chữ, đều dùng bốn câu làm một bài tụng. Trong này là kệ trùng tụng thứ ba. Các tụng ở văn sau đều dựa theo đó.

Trong kệ, hai mươi hàng bốn câu thành kệ, gồm có mười kệ, một kệ tụng về một pháp môn trước đây.

Hỏi: Đây là muốn ca ngợi Đức Phật, vì sao tụng về pháp môn của mình?