Đại Tập 123 · Bộ Kinh Sớ IX · Số 1731–1733

Hoa Nghiêm Kinh Thám Huyền Ký - Quyển 4

HOA NGHIÊM KINH THÁM

HUYỀN KÝ

QUYỂN 4

Phẩm 3: DANH HIỆU

Cũng đưa ra bốn môn phân biệt: A- Giải thích tên gọi; B- Ý đưa ra; C- Tông thú; D- Giải thích văn.

A. GIẢI THÍCH TÊN GỌI có ba:

1) Tên gọi về Phần vị, từ đây trở xuống trình bày về phần thứ ba là tu nhân hợp với quả phát sinh hiểu biết. Nghĩa là từ đây cho đến Hội thứ sáu, phân rõ nói về nhân tròn vẹn của năm phần vị đã tu, thành tựu quả đầy đủ của mười thân, khiến cho các Bồ-tát hiểu rõ về tướng nghĩa này, cho nên lấy làm tên gọi.

2) Tên gọi về Hội, gọi là Phổ Quang Pháp Đường Hội. Nhưng giải thích có năm nghĩa:

a) Dựa theo Sự, nghĩa là Đức Phật phát ánh sáng chiếu rọi khắp nơi ở bên trong Đường, cho nên gọi Đường này là Phổ Quang; ở trong đó thuyết pháp, lại gọi là Pháp Đường, đây là Y chủ thích.

b) Dựa theo Pháp, nghĩa là Chân-Tục đầy đủ tất cả gọi là Phổ, diệu trí chiếu rọi rõ ràng gọi là Quang, cảnh-trí quy phạm sâu xa là Pháp, Phổ Quang này tức là Pháp. Lại giải thích về pháp của Phổ Quang, thuyết giảng ở trong Đường này, là dựa vào chủ làm tên gọi, Pháp gồm chung hai cách giải thích, Đường chỉ riêng Y chủ thích.

c) Dựa theo Cảnh, nghĩa là Phổ là Thể-Quang là Dụng, Pháp gồm chung giáo-nghĩa.

d) Chỉ dựa theo Trí, cũng nói như Cảnh.

e) Dựa theo Thật, nghĩa là pháp giới vô ngại, một Trần-một Hành đều trùng trùng hiện bày rõ ràng khắp nơi Nhân-đà-la võng, cho nên gọi là Phổ, tức là tròn sáng rực rỡ khắp nơi; lại gọi là Quang, bởi vì không có gì không chuẩn mực đích thực, cho nên cũng gọi là Pháp, là pháp thuận theo duyên trở thành bóng mát làm Đường, đều là Trì ng- hiệp thích. Như dùng ba Không làm môn..., dựa theo ví dụ có thể biết.

Lại Tín đầy đủ sáu phần vị gọi là Phổ, diệt trừ phiền não hiển bày về lý gọi là Quang, che mát căn cơ là Đường. 3-Tên gọi về Phẩm, danh hiệu của Như Lai là Y chủ thích; hoặc Như Lai là danh hiệu, bởi vì Như Lai là một trong mười hiệu. Trong đó, Danh là tên gọi riêng biệt như Thích-ca..., Hiệu là mười hiệu làm tên gọi chung của chư Phật. Lại gọi đến Thể là Danh, nêu rõ Đức là Hiệu; lại cũng là Danh Hiệu không có gì khác nhau, như trong văn nói.

B. Ý đưa ra cũng có ba:

1) Trình bày về Phần vị đưa ra, trước đây đã nêu ra quả khuyến khích sinh lòng tin tưởng vui thích, nay trình bày về nhân có thể đạt được của quả ấy khiến cho phát sinh hiểu biết đích thực, cho nên tiếp theo đưa ra.

2) Hội đưa ra, bởi vì Tín vốn là đầu tiên trong tu nhân, cho nên tiếp theo đưa ra. Lại nói là Hội trước trình bày về cảnh của niềm tin thụ động, nay phân rõ về hành của niềm tin chủ động, vốn là nghĩa theo thứ tự.

Hỏi: Ba phẩm như Danh Hiệu lẽ nào thuộc về niềm tin chủ động?

Đáp: Bởi vì thành tựu niềm tin cho nên cùng Hội mà phân rõ.

Hỏi: Trước đây lẽ nào không thành tựu niềm tin? Đáp: Tất cả dựa theo cảnh mà phát sinh niềm tin. Cảnh có hai nghĩa: Một, nêu ra pháp của toàn cảnh để trình bày là có nơi tồn tại; hai, thâu nhiếp để dựa vào tâm khiến cho thành tựu Tín Hạnh. Hội trước dựa vào nghĩa đầu, trong này dựa theo nghĩa sau. Lại Hội trước thì mở rộng về quả mà tóm lược về nhân, thuận theo nhau cùng thuộc về quả, trong Hội này mở rộng về nhân mà tóm lược về quả, thuận theo nhau cùng thuộc về nhân.

Hỏi: Đều là pháp của quả, vì sao Hội trước trình bày về Y báo, trong Hội này giải thích về Chánh báo?

Đáp: Bởi vì Y báo hiện bày rõ ràng dễ thấy cho nên phân rõ trước, Chánh báo ẩn kín sâu xa khó biết cho nên giải thích sau. Vả lại, nếu dựa theo Phật thì trước cần phải nương vào Tịnh độ, sau phân rõ về Chánh báo. Lại cũng có thể thuộc về lẫn nhau, tùy ý nêu ra đều được.

Hỏi: Trình bày trong tu nhân, vì sao Hội này và Hội thứ sáu đều có pháp của quả cùng Hội, các Hội trung gian không có trường hợp này?

Đáp: Hội này là bắt đầu của tu nhân mà mang lại quả cùng Hội, nhưng quả ở đầu Hội, Thập Địa... là cuối cùng của thành tựu về nhân, cũng mang lại quả cùng Hội mà quả ở cuối Hội. Đây đều là hiển bày dựa vào quả hải để khởi nhân tròn vẹn, nhân đầy đủ trở lại dung hòa

quy về quả tròn vẹn. Đây chính là tiêu chí rộng lớn và tinh tế từ đầu đến cuối trong văn này.

3) Phẩm đưa ra, có hai cách giải thích: Một nói là phẩm trước trình bày về Y quả, phẩm này trình bày về Chánh báo. Trong Chánh báo không có sai lầm về ba nghiệp, phẩm này trình bày về thân nghiệp ứng với khắp nơi, nghĩa là danh hiệu vốn dựa vào thân mà lập ra, phẩm Tứ Đế trình bày về khẩu nghiệp của Phật rộng khắp mọi nơi, phẩm Quang Minh Giác trình bày về ý nghiệp của Phật giác ngộ khắp nơi. Nhiếp phục ba Luân, cùng là Chánh báo, nhưng thân nghiệp thô nhất cho nên phân rõ trước mà thôi. Hai giải thích rằng: Dựa theo hỏi đáp ở văn sau. Lại phẩm này trình bày về nghĩa của quốc độ Hải, phẩm trước đã phân rõ về thế giới Hải, tức là trình bày Thể tùy duyên hiển bày về Tướng của quả ấy, nay thì dựa theo duyên trở lại hiển bày rõ ràng về Thể của quả ấy. Phân rõ về tướng thật sự đã dựa vào, cho nên tiếp theo đưa ra. Đều nối thông với ba thế gian, suy nghĩ có thể thấy. Vả lại, Hội trước dựa theo Hoa Tạng, Hội này dựa theo Nhẫn Độ, có ý là...

C. TRÌNH BÀY VỀ TÔNG THÚ cũng có ba:

1) Trình bày về phần Tông nối thông đến Hội thứ sáu, bởi vì cùng là một lần hỏi đáp, vì thế cần phải phân rõ như nhau, nghĩa là hai vòng nhân quả này, đầu là Tướng-sau là Thể, trước là nhân quả duyên khởi, sau là lý thật.

2) Dựa theo Hội cũng có hai, đó là người và pháp. Người cũng có hai, đó là thụ động Tín-chủ động Tín. Trong thụ động Tín, Hóa chủ nội chứng về Độ-Hải là Thể, bảy ngày tư duy là Tướng. Lại vẫn như trạng thái ấy là Tướng, gia hộ thuyết giảng là Dụng. Lại hiện bày thần thông và chiếu rọi ánh sáng là Dụng. Trong Trợ hóa, Văn Thù dùng Diệu Tuệ trong Tín làm Thể, Đức thù thắng Cát Tường là Tướng. Lại khắp tất cả mọi nơi là Tướng, đã nói điều lợi ích cho chúng sinh là Dụng, nghĩa là nói kệ...

Trong chủ động Tín cũng có hai: a) Dựa theo nhân, chứng tịnh là Thể, đầy đủ đức là Tướng, nghiệp hạnh công đức thù thắng là Dụng, đều như phẩm Hiền Thủ nói, xem xét đưa ra...; b) Dựa theo quả, trong Tín đã hiển bày pháp giới vô tận là Thể, đức thù thắng của mười thân là Tướng, thuận với cơ giáo hóa làm lợi ích là Dụng, cũng như phẩm Hiền Thủ nói.

Pháp cũng có hai: a) Dựa theo cảnh, nghĩa là trong Tín thì Độ-Hải bình đẳng là Thể, dựa theo cơ nói là mười và đức thù thắng là Tướng, tương ưng với hành giáo là Dụng; b) Dựa theo hành, nghĩa là Tín hành

nội chứng là Thể, dung hòa thâu nhiếp các phần vị là Tướng, thành Phật làm lợi ích chúng sinh là Dụng.

Hỏi: Không biết Phật Lô-xá-na này là Phật trong phần vị nào?

Đáp: Nếu nói về pháp của Tín thì Phật trong Tín, phần vị khác cũng như vậy, nên suy nghĩ.

3) Dựa theo Phẩm, cũng có hai: a-Dựa theo Tướng, dùng thân Như Lai-danh hiệu ứng với khắp nơi-mang lại nhiều lợi ích cho chúng sinh làm Tông; b-Dựa theo Thật, dùng quốc độ Hải của mười Phật làm Tông.

D. GIẢI THÍCH VĂN: Ở trong một lần hỏi đáp về phần tu nhân hợp với quả phát sinh hiểu biết này, phần trường hàng có ba: 1) Phần tựa; 2) Phần thưa thỉnh; 3) Phần thuyết giảng. Trong này Tựa cũng nối thông đến Hội thứ sáu sau này, thưa thỉnh-tuyên thuyết cũng như vậy.

Trong phần Tựa có ba: Một, nêu ra trú xứ của Phật trình bày về Khí thế gian; hai, từ “Thiện giác tri...” trở xuống là ca ngợi công đức của Phật trình bày về Trí chánh giác thế gian; ba, từ “Dữ thập Phật độ...” trở xuống là ca ngợi công đức của Bồ-tát phân rõ về Chúng sinh thế gian.

Trong phần một tương truyền: “Phổ Quang Đường ở phía Đông Nam cây Bồ-đề khoảng hơn ba dặm trong chỗ uốn khúc của sông Ni- liên, lúc Đức Phật mới thành đạo, các rồng trông thấy Đức Phật ngồi trống trải dưới cội cây, liền vì Đức Phật tạo ra Pháp đường này.” Bởi vì các rồng phần nhiều làm bóng che để cúng dường mà thôi. Lại bởi vì Pháp đường này gần cây cho nên cùng nêu ra với nơi chốn. Lại theo kinh này lấy cây Bồ-đề làm chính, những nơi khác đều không lìa nơi này. Lại trong này lúc bắt đầu đạt được là dựa theo pháp của Tín mà phân rõ, Liên Hoa Tạng là Tín Hạnh mở rộng lìa nhiễm thâu nhiếp công đức, dựa theo pháp chuẩn mực. Lại trong kinh Đại Tập, Bồ-tát đạt được Liên Hoa Đà-la-ni, cho nên những nơi thuyết pháp đều có tòa hoa sen. Nghĩa còn lại đều giải thích giống như trước.

Hai, từ “Thiện giác trí...” trở xuống giải thích về Trí chánh giác thế gian thù thắng, trong đó mười câu, văn giống như mười câu đầu trong hai mươi mốt loại công đức thù thắng của Thọ dụng thân ở Nhiếp Luận, như hai mươi mốt câu tổng quát đầy đủ đầu Hội thứ bảy sau này. Nay theo Nhiếp Luận và Phật Địa luận giải thích về mười câu này, một câu đầu là tổng quát, chín câu còn lại là riêng biệt.

Trong tổng quát, Thiện giác trí thì trí ấy gọi là Chánh giác, nghĩa là đầy đủ chín đức sau gọi là Thiện giác. Bởi vì thuận theo lý lìa bỏ tà

gọi là Chánh, gọi là Thiện; sáng suốt dựa theo quán sát gọi là Giác, gọi là Trí.

Trong riêng biệt: Một, không có hai niệm là công đức luôn luôn không có gì chướng ngại, nghĩa là bởi vì lìa xa hai chướng, bởi vì khác với phàm phu-Tiểu thừa. Lại đối với các cảnh như thời gian-nơi chốn xa xôi... không có hai hiện hành về biết-không biết, vì vậy nhờ không có hai niệm cho nên gọi là Thiện giác trí. Hai, thông hiểu rõ ràng pháp tánh, Luận gọi là hướng về pháp Vô tướng, đây là công đức có thể tiến vào không hai, cũng gọi là công đức phương tiện điều phục cảm hóa, nghĩa là tự mình có thể tiến vào Chân như thanh tịnh lìa xa tướng có- không, cũng khiến cho người khác tiến vào. Ba, trú vào trú xứ của Phật là quán sát công đức đã điều phục cảm hóa, nghĩa là trú trong Đại Bi thường thường quán sát thế gian. Lại vốn là tùy ý vận dụng không tốn công sức làm lợi ích cho hữu tình, công đức không ngừng nghỉ. Lại vốn an trú trong Thánh Thiên và Phạm trú. Bốn, giống như chư Phật, nghĩa là đạt được công đức sự nghiệp tương tự chư Phật, ở trong Pháp thân mà dựa vào ý thích làm việc không sai khác, tức là lý trí làm lợi ích chúng sinh cả ba pháp không sai khác. Năm, đến nơi vô ngại là công đức đã đối trị vĩnh viễn đoạn trừ, nghĩa là tu đạo đối trị hai chướng, thành tựu hiện rõ trước mắt, đã đến nơi giải thoát tất cả chướng ngại vốn là nơi đã dựa vào. Sáu, đầy đủ pháp không lui sụt là công đức làm cho ngoại đạo khuất phục, nghĩa là chứng được giáo pháp, ngoại đạo không thể nào lay chuyển, làm cho ngoại đạo khuất phục vốn là hiển bày về đạo pháp đúng đắn của mình. Bảy, cảnh giới không làm hư hoại là công đức làm cho ma oán khuất phục, nghĩa là trong cảnh thuận nghịch không thể nào làm trở ngại đến tâm, tuy ở thế gian mà tám pháp không làm vấy nhiễm, bởi vì cảnh thế gian làm tâm rối loạn ngăn trở pháp thiện gọi là ma, trí này làm cho ma ấy phải hàng phục. Tám, trú vào không nghĩ bàn là công đức an lập giáo pháp, nghĩa là giáo pháp đã nói ra vượt lên trên tất cả cảnh giới của suy nghĩ tìm tòi. Chín, cùng thông hiểu ba đời là công đức thọ ký riêng biệt về ba đời, nghĩa là thọ ký riêng biệt về quá khứ-vị lai đều như hiện tại, rõ ràng không khác nhau cho nên gọi là cùng thông hiểu. Đầy đủ chín loại riêng biệt này làm thành câu tổng quát thứ nhất, đồng-dị-thành-hoại dựa theo suy nghĩ có thể thấy.

Ba, trong phần giải thích về Chúng sinh thế gian, có hai: Trước là chọn lựa xác định về người ấy, sau là ca ngợi thật đức ấy.

Trong phần trước có bốn: Một, lựa chọn nhiều khác với ít, nghĩa là vi trần số quốc độ của mười Phật. Hai, lựa chọn lớn khác với nhỏ, nghĩa

là Đại Bồ-tát. Ba, lựa chọn sau khác với trước, nghĩa là Nhất sinh Bổ xứ. Bốn, lựa chọn mới khác với cũ, nghĩa là từ phương khác đến quy tụ. Nhưng bốn phần vị này lấy trước hướng về sau, lần lượt chuyển tiếp rất khác lạ đều có thể dựa theo biết được.

Trong ba là Nhất sinh có ba nghĩa: 1) Dựa theo trong loài người; 2) Dựa theo trên cõi trời; 3) Dựa theo thân hạ sinh, đây chính là Hóa tướng. Nếu dựa theo Thật báo trong bốn loại Biến dịch báo, thì chỉ có một phần vị hãy còn tồn tại là cuối cùng không có sinh tử, cho nên nói là Nhất sinh. Ý kinh này dựa theo nghĩa trước để phân rõ.

Trong phần sau là ca ngợi thật đức, văn có tám câu, nghĩa có bảy cặp. Một, hai câu về thuốc-bệnh là một cặp, nghĩa là câu đầu hiểu rõ về chủng tánh căn khí kia, câu sau chứng sâu xa về pháp giới đã giảng dạy. Hai, thường cố gắng suy nghĩ... trình bày về nhiễm-tịnh là một cặp, nghĩa là như trong Nhiếp Luận: “Phần nhiễm Biến kế trong Y tha khởi gọi là sinh tử, phần tịnh trong Viên thành gọi là Niết-bàn, hai phần không khác gọi là một Y tha. Nếu thấy một phần thì tánh của phần còn lại không khác, vì vậy kinh nói: Như Lai không thấy sinh tử, không thấy Niết-bàn.” Lại Trung Luận nói: “Thế giới và Niết-bàn không có mảy may sai biệt. Đây gọi là nhiễm-tịnh vô ngại, bốn câu dung hòa thâu nhiếp: Hoặc là dùng gốc thuận theo ngọn chỉ riêng thế gian, hoặc là ngược lại thì đây chỉ riêng Niết-bàn, hoặc là dung hòa với nhau mà cùng hiện rõ, hoặc là so sánh làm mất đi mà cả hai không còn. Khéo léo quán sát về lý này gọi là Thiện tư, luôn luôn quán sát không ngừng gọi là Thường tư.” Ba, nhân-quả là một cặp, nghĩa là nghiệp nhân-quả báo của các chúng sinh sai biệt đủ loại, hiểu rõ những điều này đều dựa vào các Thức-Tâm-Hành của chúng sinh mà được thành lập. Bốn, giáo- nghĩa là một cặp, đó là Nghĩa là nghĩa của các pháp đã giải thích, Vị là giáo của các pháp chủ động giải thích, là Danh-Cú-Vị thân. Năm, ràng buộc-giải thoát là một cặp, nghĩa là quán sát về tướng thế gian ấy tức là Không, cho nên gọi là pháp lìa thế gian, không cần phải làm hỏng thế gian. Sáu, lý-sự là một cặp, nghĩa là bởi duyên mà khởi lên pháp gọi là hữu vi, chân lý vô tánh gọi là vô vi. Hiểu duyên tức là Chân mà không làm hỏng duyên khởi, thì gọi là cứu cánh phân biệt vô vi; lý phai mờ chỉ có sự mà không mất lý, gọi là cứu cánh phân biệt hữu vi. Văn sau nói: Từ cõi hữu vi vượt ra cõi vô vi, mà cũng không làm hỏng cõi hữu vi, vô vi cũng như vậy, có thể suy nghĩ dựa theo đây. Bảy, ba đời là một cặp, nghĩa là biết ba hiện tại đều thâu nhiếp quá khứ-vị lai, và hòa vào ngay trong nhau, đó là mười đời, không giống như không có, xuyên qua gọi

là thông suốt, đối với ba đời này không có gì không thông đạt. Trên đây là phần Tựa, xong.

Thứ hai là phần thưa thỉnh, trong này gồm chung văn thưa thỉnh ở năm Hội sau. Trong đó có ba: 1) Nghĩ đến thưa thỉnh; 2) Nghĩ đến thưa hỏi; 3) Nghĩ đến hiện tại.

Trong phần thưa hỏi, các Pháp sư như Dụ Phạm... tách ra làm 124 câu hỏi, đó là 10 câu đầu hỏi về hành tự Thể của Pháp thân, 100 câu phần giữa hỏi về hành khởi tu của Báo thân, 14 câu sau hỏi về hành bình đẳng của Phương tiện thân. Lại nếu gộp với 90 câu hỏi ở phần giữa làm thành 9 câu hỏi thì gồm có 43 câu hỏi. Sư Quang Thống gộp với tâm tùy hỷ... làm thành một câu hỏi, tức là 34 câu hỏi, 10 câu đầu hỏi về pháp của Phật quá khứ (tiên tế), 10 câu tiếp theo hỏi về pháp của Phật hiện tại (trung tế), 14 câu sau cuối hỏi về pháp của Phật vị lai (hậu tế), đến Hội thứ sáu sau này mới đáp.

Nay dựa vào đây giải thích tổng quát phân làm ba: Đầu là 10 câu hỏi về quả dựa vào nơi nhân, tiếp là 10 câu hỏi về nhân phát khởi nơi quả, sau là 14 câu hỏi về quả đạt được nơi nhân. Nhiếp Luận nói: “Không có gì không từ Pháp thân này phát ra, không có gì không trở lại chứng Pháp thân này, cần phải trình bày về nhân dựa vào quả thành tự mà vẫn có thể kiềm chế đối với quả, quả có thể buông bỏ đối với nhân mà vẫn là nhân thành tựu quả, nhân quả tác thành lẫn nhau bởi vì duyên khởi không có tánh, không có tự tánh tức là Chân pháp giới, không có tánh tức là Thể không trở ngại duyên khởi, Chân pháp giới không làm hỏng nhân quả.” Nghĩa của lý thật duyên khởi nhân quả dựa vào đây mà lập ra. Lại 10 câu hỏi đầu, đáp chung trong ba phẩm đầu của Hội này.

Nếu riêng biệt từng phần thì phẩm Tứ Đế đáp một câu hỏi về thuyết pháp, phẩm Quang Minh Giác đáp hai câu hỏi về thế lực của Chánh giác, phẩm này đáp những câu hỏi còn lại, đáp chung thuận theo văn. Từ phẩm Minh Nạn về sau là ba phẩm riêng biệt tự có hỏi, bởi vì Tín không thành tựu phần vị, cho nên không có nói đến Thập Tín thưa hỏi xa xôi, không giống như Thập Trú...

Trong 10 câu hỏi đầu tiên này có hai giải thích:

Một là dựa theo hai quả y-chánh để hỏi, đó là 1) Hỏi chung về Y báo Tịnh độ; 2) Hỏi chung về Chánh báo Pháp thân; 3) Hỏi về vật dụng trang nghiêm của quốc độ; 4) Hỏi về Pháp thân đã chứng; 5) Hỏi về quốc độ lìa nhiễm; 6) Hỏi về thuyết pháp sau khi chứng; 7) Hỏi về Thể của quốc độ trước đây; 8) Hỏi về vầng sánh sáng của Chánh báo;

9) Hỏi về quốc độ ứng với duyên khởi, 10) Hỏi về hiện bày sự việc như tám tướng Chánh đẳng giác...

Hai là chỉ dựa Độ-Hải để hỏi, dựa theo văn sau và kinh Anh Lạc, bởi vì Hội này trình bày về nghĩa của quốc độ Hải. Trong 10 câu, 5 câu trước trình bày về các đức đầy đủ của quốc độ, 5 câu sau trình bày về Thể-Dụng đầy đủ trọng vẹn của quốc độ.

Lại một câu đầu là tổng quát, chín câu còn lại là riêng biệt. Trong riêng biệt, quốc độ có chín nghĩa: 1) Nghĩa về trú riêng biệt, đó là hoa sen hồng... như Nhiếp Luận nói; 2) Nghĩa về đầy đủ đức, đó là Lý- Hạnh-Sự... đều có tô điểm qua lại; 3) Nghĩa về quy phạm duy trì, đó là pháp của quốc độ dựa vào chứng mà đạt được không giống nhau; 4) Nghĩa về lìa nhiễm, đó là tự tánh cùng với Tướng và Dụng đều thanh tịnh; 5) Nghĩa về thành tựu giáo, đó là dựa theo lời nói hiển bày về quốc độ như nói về các thế giới; 6) Nghĩa về tự Thể, đó là Lý-Trí-Thức-Sự đều có Thể; 7) Nghĩa về Diệu Dụng, đó là uy lực của ánh sáng thâu nhiếp làm cho khuất phục...; 8) Nghĩa về duyên khởi, đó là cõi Phật phát khởi tùy theo căn cơ chúng sinh, lại khiến cho tùy theo cõi mà phát khởi nhân hạnh, lại tùy theo cõi mà Phật xuất hiện cho nên cũng nói là phát khởi, đây là thuận theo kinh Đâu Sa, lại tùy theo nhân duyên đầy đủ mà cõi được phát khởi, như phát khởi đầy đủ nhân duyên của thế giới...; 9) Nghĩa về hiện rõ giác ngộ, đó là các sát hải hiện rõ thành tựu Chánh đạo, bởi vì y-chánh vô ngại. Nghĩa còn lại dựa theo trong phần đáp ở văn sau mà biết.

Tiếp theo là 10 câu hỏi trong nhân, từ phẩm Thăng Tu-di về sau đến phẩm Bồ-tát Trú Xứ đưa ra để đáp, chín câu đầu là hỏi dựa theo phần vị Tự hành, sau từ Tùy hỷ trở xuống là hỏi về hạnh tùy duyên hóa vật. Trong câu đầu, mười Tạng vì sao hỏi ở sau Hồi Hướng, sau đáp ở trước Hồi Hướng, là bởi vì Tạng có hai nghĩa: Một là nghĩa về sinh ra cho nên ở sau Hồi Hướng, bởi vì sinh ra chứng trí Địa thượng; hai là nghĩa về thâu nhiếp cho nên ở trước Hồi Hướng, bởi vì thâu nhiếp các hành khiến cho thành tựu Hồi Hướng. Bởi vì hai nghĩa nàyy, hai nơi hiển bày lẫn nhau cho nên không trái ngược nhau. Mười Nguyện đáp trong Địa thứ nhất. Mười Định đáp trong phẩm Thập Nhẫn, bởi vì tâm Quán dung nạp lý là Nhẫn, tâm Chỉ không tán loạn là Định, Chỉ Quán vô ngại chỉ là một tâm, hai nơi đều hiển bày một nghĩa. Bởi vì các Bồ- tát duyên với cảnh Chân-Tục đều có hai nghĩa, một là không điên đảo, hai là không tán loạn, đầy đủ như Lương Nhiếp Luận nói mà thôi. Mười Tự tại đáp trong phẩm Thập Minh, bởi vì tác dụng rõ ràng đích thực cho

nên lập ra hai tên gọi, bởi vì dịch tách riêng kinh Bồ-tát Bổn Nghiệp, cho nên trong câu hỏi ấy cũng gọi là Thập Minh, trong kinh Đâu Sa gọi là Thập Phi Pháp. Lại mười Đảnh không thấy đáp riêng, người xưa có lúc đem kinh Phạm Võng vào đây so sánh kết hợp nói là điều này có thể sai, sợ rằng khó mà sử dụng theo. Nay tìm theo mười một nơi thuyết pháp của kinh ấy, sáu nơi giống với kinh này. Kinh ấy nói ở Hóa Lạc Thiên thuyết về 10 Thiền định, Sơ thiền thuyết về 10 Kim Cang tâm, Nhị thiền thuyết về 10 Nguyện, Tam thiền thuyết về 10 Nhẫn, Tứ thiền tại cung Ma-hê Thủ-la thuyết về pháp môn Tâm Địa, không nói đến Trùng Hội Phổ Quang và Trùng Các Kỳ Hoàn. Vả lại, hỏi ở kinh này cùng với kinh ấy có giống nhau và không giống nhau, cho nên khó sử dụng mà thôi.

Có người nói phẩm Bất Tư Nghị có đáp, nhưng phẩm Bất Tư Nghị... đã đáp câu hỏi sau quả, không có thể thuộc về nơi này. Lại phẩm Tăng Kỳ trình bày về 10 số lớn, nhân vị là cuối cùng trong số cuối cùng, cho nên cũng có thể nói là 10 Đảnh, nhưng bắt đầu phẩm này tự có hỏi về điều khác, cho nên cũng khó thuộc về phẩm này. Trong phẩm Thọ Mạng 10 tầng Phật độ lên đến cuối cùng, cõi Phật của Hiền Thủ ở tầng cao nhất cho nên gọi là Đảnh, nhưng có 10 tầng cho nên nói là 10 Đảnh, cũng có thể không hại gì, bởi vì bắt đầu phẩm ấy đã không có thưa hỏi gì khác, cho nên có thể là đáp. Trong này dựa theo hướng xuống dưới tôn trọng trên cao để hỏi, văn dưới dựa vào nơi ấy nối tiếp nhau mà đáp. Vả lại, chỉ kinh này ở văn sau có hỏi riêng biệt mà ở đây không có hỏi, về sau nếu không có hỏi mà có nói thì tức là đáp về câu hỏi này, vì vậy cần phải biết.

Từ “Tùy hỉ tâm...” trở xuống là trình bày câu hỏi về tùy duyên khởi hạnh của Bồ-tát, tức là đáp ở phẩm Bồ-tát Trú Xứ, bởi vì trong văn ấy trình bày về Bồ-tát tùy cơ ứng hiện khắp mọi nơi khởi lên công hạnh thù thắng, ở đây dựa theo hạnh chủ động dựa vào để hỏi, sau dựa vào nơi của hành đã trú để đáp. Dựa vào đây mà phân định trong pháp của Phật hiện tại, hỏi đáp thuộc về nhau cũng rất rõ ràng mà thôi.

Sau trong phần trình bày về tùy duyên hóa tha: Một là thấy người khác ít thiện mà tâm vẫn tùy hỷ; hai là cảm hóa chúng sinh khiến cho tiếp nối Phật chủng, nghĩa là gieo hạt giống Phật vào ruộng của chúng sinh... Hai tâm này là tâm Hóa tha. Sau là trình bày về hạnh Hóa tha, nghĩa là vì sao không gián đoạn? Bởi vì cứu độ. Cứu nơi nào? Phiền não vốn là trong vọng tưởng. Cứu như thế nào? Nhận biết vốn là căn hành. Dùng cách nào để cứu? Hiểu rõ vốn là thuốc pháp. Làm sao cứu

độ thành tựu? Nghĩa là khiến cho lìa bỏ cấu nhiễm của Tập, vượt qua tai nạn của Khổ, quyết đoán nghi ngờ về Đạo, chứng được ái Diệt. Như thứ tự bốn câu nên biết!

Trong phần hỏi về pháp của Phật vị lai có 14 câu hỏi, từ phẩm Bất Tư Nghị đến phẩm Phổ Hiền cùng đáp. Trong đó, pháp thù thắng là pháp Bồ-đề thù thắng, giống như văn trên. Không động chuyển là bởi vì không có sử dụng công sức. Nghĩa còn lại phần nhiều giống như giải thích ở Hội trước.

Thứ ba trong phần thuyết giảng nối thông với năm Hội sau đáp về những câu hỏi trước đây. Trong đó phân ba: 1) Trong Hội này đáp 10 câu hỏi đầu về pháp của Phật quá khứ ở trước; 2) Từ Hội thứ ba trở xuống đáp về pháp của Phật hiện tại; 3) Từ phẩm Bất Tư Nghị trở xuống đáp về pháp của Phật vị lai.

Ngay trong phần một có hai: Trước là quy tụ chúng hiển bày về trọn vẹn, sau là đối với duyên chính thức thuyết giảng. Trong phần trước có hai: Đầu là trình bày về chủ động quy tụ, sau là trình bày về thụ động quy tụ.

Trong phần đầu có hai ý: Một là hướng về trước để đáp câu hỏi, hai là hướng về sau để quy tụ chúng. Trong ý trước nhận biết tâm niệm là hiểu rõ những điều đã hỏi. Lại nêu ra khí lượng của tâm tiếp nhận giáo pháp, tức là giống như cảnh tượng ấy. Hiện bày thần lực là hiện bày cảnh tượng mà đáp, làm thỏa mãn khí lượng ấy, nghĩa là như những điều đã nghĩ đến, như 124 câu hỏi trước đây, và về sau đến Hội thứ sáu đưa ra nhưng pháp môn đã nói để đáp câu hỏi này, đều ở trong thân pháp giới của Như Lai, không có gì không viên minh lập tức hiện rõ cảnh tượng ấy. Vì thế cho nên mở rộng đến năm Hội sau mà không kéo dài, một thân lập tức hiện bày mà cũng không ngắn ngủi. Vả lại, sáu phần vị rõ ràng nhưng không sai khác, viên dung hòa vào ngay trong nhau mà không làm hỏng là nguyên cớ này, khiến cho Đại chúng nhìn thấy cảnh tượng này mà tưới thấm tâm tư trống rỗng, tức là đáp mà thôi. Bởi vì họ nghĩ rằng: Nguyện vì con hiện rõ cảnh tượng, cho nên nay hiện rõ cảnh tượng. Về sau kinh nói: Trong Pháp thân thanh tịnh không có cảnh tượng nào mà không hiện rõ. Lại cảnh tượng là nghĩa của duyên tập hợp mà thành tựu vô ngại, bởi vì khí lượng-tâm niệm của căn cơ phù hợp với thân Phật mà trở thành cảnh tượng này. Lại bởi vì thân Phật ứng với căn cơ mà hiện rõ cảnh tượng này, đều có hai nghĩa về Không-Hữu và nghĩa về hữu lực-vô lực, bốn câu dung hòa thâu nhiếp không có nghĩa phân biệt, suy nghĩ điều này. Lại bởi vì ứng

với căn cơ hiện rõ cảnh tượng làm lay động thâu nhiếp công năng là lực của thần thông lực.

Hai là vì quy tụ chúng, là Đức Thế Tôn đưa ra mọi người quy tụ. Nhận biết tâm niệm, là phân rõ về nguyên cớ quy tụ chúng. Như cảnh tượng ấy, là trình bày về xứng pháp hợp với cơ. Hiện bày thần thông lực, là chính thức trình bày về triệu tập chúng khiến cho quy tụ. Lại như cảnh tượng đã nói mà hiện bày thần lực, khiến cho Bồ-tát ở phương khác trông thấy ánh sáng thần thông này, biết là thuyết về pháp ấy mà đến quy tụ nơi này; cũng khiến cho Đại chúng ở đây thấy cảnh tượng này của Phật, biết chắc chắn là thuyết giảng về pháp mà mình đã hỏi, hoan hỷ mà trú. Vì sao biết như vậy? Bởi vì ánh sáng nơi thân Như Lai có hai loại, một là ẩn kín cho nên khó biết, hai là hiển bày để cho nhận biết. Trong để cho nhận biết về điều đó, tùy theo sự thích ứng mong thuyết giảng về pháp gì, mà ánh sáng nơi thân Đức Phật trước tiên hiện rõ cảnh tượng ấy, khiến cho Đại chúng trông thấy rồi biết là thuyết giảng về pháp ấy, như lúc thuyết về Bát-nhã (so sánh trong Trí Luận), như lúc thuyết về Pháp Hoa..., cho nên nói là như cảnh tượng ấy mà hiện bày thần thông.

Trong phần sau là thụ động quy tụ, mỗi một phương trong mười phương đều có ba thế gian, có thể biết. Lại đều có tám nghĩa: Một là xa gần, hai là nêu ra tên gọi của quốc độ, ba là nêu ra danh hiệu của Phật, bốn là Bồ-tát đứng đầu, năm là thâu nhiếp quyến thuộc, sáu là đến nơi này chào hỏi cung kính, bảy là hóa làm chỗ ngồi, tám là ngồi theo phương của mình. Thế giới cùng tên gọi là Sắc, biểu thị cho pháp ở phần vị Tín vốn là tướng thô hiện rõ; Phật cùng tên gọi là Trí, biểu thị đầu tiên trong Tín vốn là Thỉ giác từ Bổn giác phát khởi; Bồ-tát cùng tên gọi là Thủ, biểu thị cho Tín là đầu tiên của nhân.

Danh và nghĩa của Văn Thù tóm lược nói theo năm nghĩa: Một gọi là Văn Thù Sư Lợi, hoặc gọi là Thi Lợi, hoặc gọi là Mạn Thù Thất Lợi, hoặc dịch là Kính Thủ, hoặc nói là Phó Thủ, lại nói là Nhu Thủ, lại nói là Diệu Đức, lại nói là Diệu Cát Tường. Trong này mười Bồ-tát dựa vào bản văn Phạm cùng tên gọi là Thất Lợi, trong kinh Đâu Sa cũng cùng tên gọi là Sư Lợi. Lại tiếng Phạm gọi đầu là Thất Lợi, Cát Tường Đức... cũng là Thất Lợi, cho nên dẫn đến phiên dịch không giống nhau. Hai là nơi sinh ra, nếu dựa vào kinh Văn Thù Bát Niết Bàn thì sinh trong nhà Bà-la-môn ở cõi này, sau khi Phật diệt độ 400 năm, đã nhập Niết-bàn ở đỉnh Hương Sơn. Nếu theo kinh này thì Bồ-tát hiện ở tại núi Thanh Lương thuộc phương Đông; kinh Tịch Điều Âm cũng nói: “Về phương

Đông cách đây một vạn thế giới Phật, có quốc độ tên gọi Bảo Trú, Đức Phật danh hiệu là Bảo Tướng, Bồ-tát ở quốc độ ấy.” Ba là trình bày về thầy trò, theo kinh Phóng Bát thì xưa kia Văn Thù là thầy của Thích-ca, kinh này nói là mẹ của chư Phật ba đời, thầy của tất cả Bồ-tát. Bốn là trình bày về phần vị, nếu dựa theo nhân thì chính là Bồ-tát Thập Địa, bởi vì thường trú trong Tam-muội Thủ Lăng Nghiêm; nếu dựa theo quả thì theo kinh Thủ Lăng Nghiêm nói là ở thế giới Bình Đẳng thuộc phương Nam, thành Phật hiệu là Long Chủng. Năm là trình bày về đức dụng, theo kinh Như Huyễn Tam Muội thì làm cho ma phải hàng phục... là lực điều phục chúng sinh, theo kinh Hiện Bảo Tạng thì Ca-diếp gạt bỏ... là lực thần thông thù thắng, thuận theo Không quyết định luận bàn chất vấn thì chính là Tuệ lực. Đây là dựa theo Tam thừa. Như phẩm Quang Minh Giác ở sau thì tất cả mọi nơi... là Nhất thừa.

Bồ-tát các phương đều cúi rập đầu đảnh lễ Đức Phật, nghĩa về lễ Phật sơ lược đưa ra ba môn: Một là số lần lễ lạy, hai là nghi thức cung kính, ba là trình bày về quả đạt được. Trong phần một là ba nghiệp lễ lạy, có hai ý: 1) Bởi vì có ba nơi lễ lạy; 2) Hiển bày Đức Phật có Thiên nhãn-Thiên nhĩ-Tha tâm thông.

Hai là nghi thức cung kính có bảy, như trong chương Khổng Mục... Ba là quả đạt được có hai: 1) Gần thì đạt được năm quả... 2) Xa thì đạt được Phật quả như phẩm Hiền Thủ nói...

Ngồi theo phương của mình, dựa vào Trí Luận quyển thứ 12: “Ngoại đạo pháp khác khinh thường Đức Phật cho nên ngồi, Bạch y như khách cho nên ngồi, tất cả thân tâm của năm chúng là thuộc về Đức Phật cho nên đứng. Nếu Đại A-la-hán việc làm đã xong thì cho phép ngồi, ba quả còn lại không cho phép ngồi bởi vì việc lớn chưa làm xong; như vua có bề tôi quan trọng thì được ngồi, còn lại đều đứng.” Nay ở đây đều là Đại Bồ-tát vì vậy được phép ngồi mà thôi.

Trong phần hai là đối với duyên chính thức thuyết giảng, có hai: Đầu là ba phẩm chính thức cùng đáp câu hỏi trước đây; sau là ba phẩm dựa vào luận mà phát sinh luận, hỏi riêng-đáp riêng. Lại giải thích ba phẩm trước là duyên của hành chủ động phát khởi, ba phẩm sau là tướng của hành thụ động phát khởi. Lại giải thích trước là cảnh của quả thụ động duyên vào, sau là hành của nhân chủ động duyên vào. Bởi vì Tín hành này là phương tiện của trú, tự mình không có phần vị riêng biệt, cho nên ban đầu không có hỏi.

Ngay trong ba phẩm trước có năm: Một, ca ngợi về chúng hiếm có; hai, nhắc lại câu hỏi tổng quát nêu ra; ba, nêu ra để hiển bày về

Thể; bốn, nêu ra Thể để phân rõ về Tướng; năm, nêu ra Tướng trình bày về Dụng.

Trong phần một là ca ngợi về chúng hiếm có, vì sao thưa hỏi Đức Phật mà Văn Thù đáp? Bởi vì đã giống như Tuệ của Phật, bởi vì Diệu Tuệ của Cát Tường thông hiểu về Độ-Hải, bởi vì tăng thêm tâm vui mừng hớn hở của các Bồ-tát. Vì sao không nhập định? Bởi vì Tín không có phần vị. Hội trước lẽ nào có phần vị sao? Bởi vì đức của quả này sâu xa vi tế. Trong này lẽ nào không có pháp của quả hay sao? Bởi vì là thành tựu về nhân, bởi vì gồm chung đầy đủ nhiều nhân. Ca ngợi về hiếm có thì tóm lược do hai nghĩa: 1) Bởi vì một Hội này chính là nơi hội tụ tất cả hư không pháp giới...; 2) Bởi vì Hội này chính là pháp môn, đều nói như phẩm Quang Minh Giác.

Trong phần hai là nhắc lại câu hỏi, Đức Phật xuất hiện là nhắc lại hai câu hỏi thứ bảy-thứ tám trước đây; A-nậu Bồ-đề là nhắc lại thị hiện thành Chánh giác trước đây; hoặc là Đức Phật xuất hiện nhắc lại thị hiện thành Chánh giác, hai câu hỏi thứ bảy-thứ tám lược qua không nhắc lại. A-nậu Bồ-đề là gồm chung kết luận, những câu còn lại giống như trước có thể biết. Tổng quát nêu ra câu đầu không thể nghĩ bàn là xuyên qua nối thông các câu, cho nên kết luận nói rằng đều là không thể nghĩ bàn. Không thể nghĩ bàn, đại ý trong này là đối với pháp giới cùng một vị, nghĩa phân làm hai: 1) Độ và Hải là chủ động tùy theo, 2) Cơ và duyên là thụ động tùy theo. Hai loại này không hai, tất cả dung hòa vô ngại. Nếu dùng duyên thuận theo Thể thì Tướng ấy viên dung không có riêng biệt mà có thể riêng biệt, ngôn từ giảng giải không đạt tới được. Nếu dùng Thể thuận theo duyên thì lại phù hợp trở thành duyên khởi sai biệt. Dựa theo duyên khởi biểu hiện khác nhau này trở lại hiển bày về Thể của quốc độ vô cùng tuyệt diệu khó mà suy nghĩ, là ý của không thể nghĩ bàn. Bởi vì nghĩa này cho nên nghĩa của không thể suy nghĩ (bất tư) có đối với ba loại: Một là giải thích về nương vào duyên, trở lại hiển bày về Thể của quốc độ không còn nghĩa của duyên; đây tức là lời ở trong duyên mà ý ở ngoài duyên, cho nên nói là không thể nghĩ bàn. Hai là đã dựa theo duyên hiển bày về quốc độ, bởi vì duyên khởi như trần số, khiến cho Thể của quốc độ thuận theo duyên phù hợp trở thành sai biệt; đây tức là trình bày về quốc độ không có riêng biệt của riêng biệt, riêng biệt mà không riêng biệt, cho nên không thể nghĩ bàn. Ba là duyên không có duyên riêng biệt, bởi vì Thể tức là duyên, cho nên duyên khởi sai biệt tức là Độ và Hải rất sâu xa; đây gọi là lý rất gần mà khó biết, cho nên không thể nghĩ bàn. Suy nghĩ!

Trong phần ba là nêu ra để hiển bày về Thể, trước nêu ra nói là vì sao có thể biết không thể nghĩ bàn, sau hiển bày về Thể nói là vì sao pháp của chư Phật tùy theo những nơi đã giáo hóa ấy đều là pháp giới. Bởi vì hai môn cùng dung hòa, bởi vì không có ranh giới hạn chế; đây là dựa theo Thể để giải thích tóm lược.

Trong phần bốn là nêu ra Thể để phân rõ về Tướng, trước nêu ra Thể nói là vì sao có thể biết pháp giới sai biệt vô biên..., sau phân rõ về Tướng nói là chưa luận đến thế giới hư không khắp mười phương. Tạm thời dựa theo một cõi Ta-bà này mà nói sơ lược phân rõ về mười loại để hiển bày vô tận, vô biên cõi khác nên dựa theo đây mà biết. Các loại thân này đều có các đức, giải thích là thân Phật..., cho nên về sau phân rõ danh hiệu không giống nhau, tức là giải thích về các loại tên gọi. Nay tìm kỹ càng trong văn này, và dựa theo kinh Đâu Sa, đây chính là chúng sinh đã được giáo hóa chứ không phải là Phật chủ động giáo hóa. Bởi vì câu dài này là ngữ pháp của các nước Tây Trúc, thích hợp nên nói là giáo hóa tất cả các loại thân... cho đến chúng sinh không giống nhau làm một câu, điều đã thấy cũng khác nhau làm một câu, nghĩa thì có thể hiểu. Chỉ vì quốc độ của Phật bình đẳng không có gì riêng biệt mà có thể riêng biệt, cho nên dựa vào chúng sinh đã được giáo hóa sai biệt để phân rõ về Tướng sai biệt của Độ-Hải.

Ở trong 10 câu: 1) Tổng quát đưa ra thân năm Uẩn sai biệt; 2) Dựa vào thân lập ra tên gọi không giống nhau; 3) Thân ở tất cả mọi nơi; 4) Tùy theo các loại nơi chốn mà có các loại hình thể, Sắc nghĩa là màu sắc trắng-đen...; 5) Tùy theo có thân hình mà thọ mạng có dài ngắn;6) Thức có thể đạt được các cảnh, hoặc tu hành chứng được phạm vi;7) Thể của cảnh hòa vào căn, hoặc là trí có thể tiến vào pháp, hoặc là hiểu rõ tiến vào môn khác; 8) Tóm lược chỉ có sáu căn, mở rộng có hai mươi hai căn, hoặc là năm căn như Tín..., hoặc là lợi-độn-sinh-thục..., như sau nói ở phần các căn Hải thuộc Hồi Hướng thứ chín; 9) Các nẽo sai biệt, hoặc là bốn Sinh loại-năm nẽo như rừng rậm của sinh hành...;10) Nghiệp khác-báo khác như rừng rậm của nghiệp hành... Dựa vào bản Phạm và kinh Đâu Sa, mỗi một câu này đều có các loại, lời nói còn lại tóm lược cho nên như vậy, vì thế kết luận rằng các loại chúng sinh không giống nhau. Điều đã thấy cũng khác, thì không phải là đích thực nghiệp báo y-chánh sai biệt vô biên, trong tâm suy nghĩ nhìn nhận hy vọng đều khác. Trong kinh Đâu Sa nói là tất cả đều có nghe âm thanh của Đức Phật. Lại cũng chín câu trước phân rõ về báo sai biệt, câu thứ mười trình bày về nghiệp sai biệt, đây là hiển bày về thấy sai biệt. Lại

nói phạm vi sai biệt của chúng sinh này là Tướng của Độ-Hải, có ba nghĩa giải thích, như phân rõ ở phần không thể nghĩ bàn trong mục nêu ra trước đây.

Trong phần năm là nêu ra Tướng phân rõ về Dụng, trước nêu ra Tướng nói là thụ động tùy theo căn khí sai biệt có thể như vậy, chủ động tùy theo sai biệt làm sao có thể thấy? Giải thích về Dụng nói rằng căn cơ khác nhau phù hợp hiện rõ Phật pháp nhiều môn khó có thể nói đầy đủ, dựa vào khác nhau mà luận có ba: 1) Dụng của thân-danh ứng với khắp nơi; 2) Dụng của ngôn-giáo rộng khắp mọi nơi; 3) Dụng của vầng ánh sáng chiếu rọi khắp nơi. Đều làm quy phạm cho phần sau. Lại có thể phân hai: Một là Phật, hai là Pháp. Trong Phật cũng có hai: Một là Thân, hai là Danh. Pháp cũng có hai: Một là Thật, hai là Quyền. Trong đó, Phật thân và Thật giáo sai biệt khó trình bày, nói giống như phẩm Quang Minh Giác. Phật danh và Quyền giáo dễ dàng phân rõ sai biệt, hai phẩm này luận riêng biệt. Lại giải thích đây là hai phẩm đầu, Văn Thù nêu ra nghĩa trả lời những câu hỏi trước đây; một phẩm sau, Như Lai nêu ra sự để trả lời giải thích thành tựu về nghĩa trước đây. Ngay trong hai phẩm trước phân rõ về hai pháp Danh và Giáo, sai biệt này đã như những câu hỏi ở trên. Nghĩa về cõi Phật... sai biệt khó suy nghĩ, cùng với ý về pháp giới... còn lại ở đây, tức là đáp chung.

Ngay trong phần đầu giải thích về tên gọi khác nhau có hai: Trước là hiển bày về tên gọi khác nhau, sau từ “Thị giai...” trở xuống là giải thích về nguyên cớ khác nhau. Trong phần trước có hai: Đầu là nêu ra, sau là giải thích. Trong giải thích có ba: Một là phân rõ về cõi này, hai là các cõi khắp mười phương, ba là tận cùng pháp giới.

Hỏi: Trong này, danh hiệu là chỉ riêng tên gọi của Phật Lô-xá-na, hay là gồm chung các Đức Phật khác?

Đáp: Nếu dựa theo Tam thừa, thì chỉ riêng trăm ức vạn trong cõi này là tên gọi Thích-ca, các cõi khắp mười phương là tên gọi của Đức Phật khác. Nếu dựa theo Nhất thừa, thì toàn bộ pháp giới đều là tên gọi Xá-na.

Hỏi: Nếu như vậy thì vì sao văn trước đây nói chư Phật mười phương thuyết pháp biết rõ tâm hành của chúng sinh cõi ấy...?

Đáp: Đều là nơi giáo hóa của Đức Phật này, bởi vì không có Đức Phật nào khác; lại là trong Hải Ấn của Đức Thích-ca hiện ra, cho nên không có Đức Phật nào khác. Lại giải thích như tên gọi của một Đức Phật đã khắp nơi mười phương, Phật ở mười phương khác cũng đều như vậy khắp nơi mười phương. Lại nếu như cơ Tam thừa, thì ở trong các thế

giới hệ (tứ thiên hạ) này tùy theo đều nghe Phật hiệu ngay nơi cõi ấy, chưa hẳn biết là tên gọi của Đức Phật ở nơi khác. Nếu là cơ Nhất thừa, thì trong một lúc lập tức tiếp nhận tất cả danh hiệu, bởi vì ứng với tên gọi của tất cả các cơ. Một cơ có thể tiếp nhận ấy vốn là cơ Phổ Hiền, bởi vì một cơ tức là tất cả các cơ. Vả lại, danh hiệu này nếu theo Tiểu thừa thì tức là Thật danh. Tam thừa Sơ giáo thì tên gọi tức Giả-tức Không. Chung giáo thì tên gọi này tức là bình đẳng giống với Chân như, kinh nói: Danh tự lìa xa tánh, thì gọi là giải thoát. Đốn giáo thì tất cả đều không còn tên gọi, không có tên gọi cùng lìa xa. Viên giáo cũng cùng lìa xa bởi vì không chướng ngại tên gọi. Nay một tên gọi tức là tất cả tên gọi, tất cả tên gọi hòa vào một tên gọi mà không làm hỏng-không ngăn ngại, thâu nhiếp hết tất cả pháp giới, gọi là Nhân-đà-la võng.

Hỏi: Đại thiên thế giới này, theo kinh luận khác thì trong Đại Vi Sơn bằng phẳng có đủ 100 ức thế giới hệ, Thượng phương-Hạ phương không thể nào lại có thế giới hệ, nếu Thượng-Hạ đều có thì mỗi một thế giới hệ đều có Thượng-Hạ, vì vậy phải có 300 ức, vì sao vẫn nói chỉ có 100 ức?

Đáp: Nếu như thật xứ của Tiểu thừa thì lý không có gì thay đổi; nếu Tam thừa thì tuy là Không-Chân như..., mà không ngăn ngại sự cho nên không làm hỏng sự vốn có; nếu sự này là Nhất thừa thì vô ngại viên dung tự tại, vì thế cho nên trong này trình bày về xứ tùy theo giáo mà viên dung, thuận theo mười số để hiển bày vô tận. Một cõi Ta-bà này có hai loại dung hòa: Một là lấy nơi thuyết pháp mà làm trung tâm, làm thành chủ-bạn dung hòa 100 ức thế giới hệ ấy khiến cho có Thượng- Hạ, làm cho được tròn vẹn vì thế không có 300 ức. Hai là dù cho một thế giới hệ bên cạnh Vi Sơn gần phương Đông nhất là chủ thuyết pháp, chính là trung tâm dung hòa những thế giới hệ kia, mà vẫn có đầy đủ quyến thuộc mười phương, bởi vì các thế giới hệ đều hướng về nơi khác là bạn, hướng về chính mình là chủ, vậy thì Vi Sơn cũng tùy theo dung hòa thay đổi. Nghĩa về dung hòa của các cõi khác khắp mười phương dựa theo như vậy. Đây là dựa theo Nhất thừa giáo. Nếu dựa theo Tam thừa giáo thì không có thể như vậy, như kinh luận khác giải thích.

Ta-bà, Trung Hoa nói là Kham Nhẫn, kinh Bi Hoa nói: “Chúng sinh trong cõi này vì những sai lầm như tham-sân-si..., Phạm Vương nén chịu đựng điều đó cho nên lấy làm tên gọi.” Kinh Phóng Bát nói v..v... Tu-bồ-đề, Trung Hoa nói là Thiện Thật; Ha-ni, Trung Hoa hoặc nói là nghĩa về Xả, hoặc nói là sinh diệt, bởi vì ngôn ngữ này khó mà xác định. Bà-già-bà có sáu nghĩa v..v... Y-na-bà-na, Trung Hoa nói là

Vương Lâm, nghĩa là lúc Đức Phật còn làm Thái tử, sinh ở trong rừng này cho nên lập ra tên gọi này.

Trong phần sau là giải thích về nguyên cớ khác nhau có ba: 1) Nhắc lại căn cơ; 2) Thi thiết giáo hóa; 3) Ý của giáo hóa.

Trong phần 1 có hai ý: Một nói là những danh hiệu này khắp nơi pháp giới, hãy còn tự mình tạm thời dựa vào Đức Phật có duyên có thể giáo hóa chúng sinh mà có sai biệt này, chứ không phải là nói tất cả. Hai nói là căn cơ này sao có thể có duyên với Phật, nghĩa là Đức Phật xưa kia trải qua nhiều kiếp tu hành, thấy nghe tùy hỷ... cho nên có duyên (lại có nghịch thuận v..v... như trong biệt kí)

Trong phần hai là thi thiết giáo hóa có năm câu: a) Câu đầu nói tổng quát về ba Luân nhiếp hóa khéo léo; b) Phương tiện của ngữ nghiệp; c) Phương tiện của thân nghiệp; d) Phương tiện của ý nghiệp; e) Thi thiết giáo hóa hợp với căn cơ.

Lại giải thích: a) Câu đầu là thân hiện rõ oai nghi, bởi vì thâu nhiếp chúng sinh cho nên nói là đủ loại phương tiện; b) Ngữ nghiệp là Phạm âm...; c) Pháp đã thuyết đó là vì trời-người mà nói về nghiệp báo..., vì hàng Nhị thừa mà nói về Quyền đạo tức là Tứ Đế.

Trong phần ba là ý của giáo hóa, đó là tùy ý nói về các pháp như trời-người-Nhị thừa..., muốn làm cho tất cả nhận biết về pháp của Như Lai.

———

Phẩm 4: TỨ ĐẾ

Bốn môn giống như trước:

A. GIẢI THÍCH TÊN GỌI: Tứ là số đếm, Đế là nghĩa lý, đó là bởi vì lý thật có thể phát sinh hiểu biết không trái ngược, cho nên cùng gọi là Đế, tức là Đới số thích. Phẩm này không phải là giải thích về nghĩa của Tứ Đế, mà chỉ trình bày về tên gọi không giống nhau của Tứ Đế, cho nên gọi là phẩm Tứ Đế.

B. TRONG Ý đưa ra có năm: Một là giải thích về phẩm trước thành tựu nghĩa của Mạt Quyền đạo; hai là y theo thân nghiệp trước đây cho nên tiếp đến phân rõ về ngữ nghiệp; ba là trước đây trình bày về tên gọi không giống nhau của người chủ động thuyết pháp, phẩm này trình bày về tên gọi không giống nhau của pháp đã thuyết, cho nên đưa ra; bốn là đáp câu hỏi về Phật thuyết pháp trong phần hỏi trước đây; năm là giải thích về căn cơ trước đây thành tựu đã phù hợp trở thành tướng Quyền giáo khác nhau trong pháp sai biệt, cho nên tiếp theo đưa ra.

C. TÔNG THÚ: Dùng vô biên Đế hải rất sâu xa làm Tông, cho đến giống như Độ hải trước đây. Nghĩa về Tứ Đế tóm lược đưa ra năm môn: 1) Giải thích tên gọi; 2) Phân rõ về tướng; 3) Thể tánh; 4) Nghiệp dụng; 5) Chủng loại (đưa ra ở lúc khác).

D. TRONG GIẢI THÍCH văn có ba: 1) Trình bày về tên gọi của Đế ở cõi này; 2) Phân rõ về tên gọi của Đế trong mười thế giới ngoài cõi Ta-bà này; 3) Hiển bày về tên gọi của Đế ở các thế giới khắp hư không ngoài mười thế giới.

Trong phần một, trong bốn Đế thì mỗi một Đế đều có ba: Một là nêu ra tên gọi; hai là kết luận về số; ba là phân rõ về ý, nghĩa là vì ứng với cơ để điều phục cho nên lập ra tên gọi này. Điều là điều hòa, Phục là chế phục, nghĩa là điều hòa thuần thục thân-khẩu-ý nghiệp, chế phục diệt trừ những tâm hành ác. Vì sao Văn Thù thuyết giảng? Bởi vì trình bày về Diệu Tuệ khéo léo thông hiểu nghĩa của Thật đế. Lại vì sao chỉ hiển bày bốn Đế sai biệt? Đó là bởi vì Quyền giáo sai biệt dễ dàng nhận biết. Lại bởi vì dựa vào pháp để hiển bày là thế nào? Nghĩa là bởi vì pháp Tiểu thừa này hạn chế vào nơi chốn mà hãy còn có sai biệt không giống nhau ở khắp thế giới hư không như vậy, thì biết pháp của Nhất thừa nối thông các phương sai biệt vô biên, cho nên lý không nghi ngờ gì. Lại bởi vì phá chấp mà dẫn dắt cơ là thế nào? Nghĩa là bởi vì phát triển về pháp hạn chế của Tiểu thừa kia khiến cho rộng khắp, làm mất đi chấp trước vốn có, đã hiển bày về pháp giới vô biên của Nhất thừa,

khiến cho hướng vào nơi ấy. Vả lại, đây là dựa theo Cọng giáo Nhất thừa làm quy phạm, cho nên tiếp nhận tất cả phần vị dưới. Tập là sinh ra Khổ cho nên nói là Khổ Tập, Diệt là không còn Khổ cho nên nói là Khổ Diệt, đến Đạo của Khổ Diệt cho nên nói là Đạo Diệt Khổ, không thể nào chỉ nói riêng là Khổ Đạo, bởi vì Đạo không phải là sinh ra Khổ, không giống như Tập; lại không phải là Diệt Khổ, không giống như Diệt. Nhưng có thể chứng Diệt nên nói là Đạo của Diệt, bởi vì Diệt là Khổ Diệt cho nên nói là Đạo Diệt Khổ. Văn còn lại có thể biết.

———

Phẩm 5: NHƯ LAI QUANG MINH GIÁC

Bốn môn giống như trước:

A. GIẢI THÍCH TÊN GỌI: Nghĩa là quang minh của Như Lai; mở thông giác ngộ là quang minh, đó là dựa vào Thể khởi Dụng, dựa vào Dụng thành tựu lợi ích, đều là Y chủ thích có thể biết.

B. Ý : đưa ra có bảy 1) Trước đây trình bày về thân-ngữ, nay trình bày về ý nghiệp cho nên đưa ra. 2) Bởi vì đáp riêng biệt câu hỏi về thế lực công đức... trước đây. 3) Bởi vì hai phẩm trước riêng biệt trình bày về người và pháp khắp nơi, phẩm này là cùng hiển bày cả hai khắp nơi. 4) Bởi vì trước chỉ luận về tên gọi của Phật rộng khắp mọi nơi, phẩm này hiển bày về thật đức của thân Phật cũng rộng khắp; trước nói về Tứ đế Quyền giáo rộng khắp mọi nơi, phẩm này phân rõ về mười kệ Thật giáo cũng rộng khắp, đó là trường hàng và tụng, là hai nơi. 5) Bởi vì đoạn trừ nghi ngờ, nghĩa là phẩm trước Văn Thù nói về tên gọi của Phật-tên gọi của pháp sai biệt rộng khắp mọi nơi, sợ rằng Đại chúng nghi ngờ, cho nên Đức Phật dùng ánh sáng nơi thân chiếu rọi hiện rõ sự việc ấy khiến cho Đại chúng tận mắt nhìn thấy, lưới nghi tự tiêu tan, cho nên đưa ra. 6) Không phải là cứ như trước chỉ có tên gọi của Phật, tên gọi của Đế rộng khắp thế giới như pháp giới hư không, mà nay Như Lai ngay lúc này thuyết về kinh Hoa Nghiêm cũng như vậy rộng khắp tất cả thế giới cùng tận hư không, tất cả đều là Thời giống nhau-Xứ giống nhau-Chúng giống nhau-Thuyết giống nhau, chính mình nghiệm thấy làm quy phạm phép tắc về sau, cho nên đưa ra. 7) Tên gọi của Phật, tên gọi của Đế trước đây thì nhiều, tên gọi riêng biệt-rộng khắp riêng biệt, bởi vì đều là Quyền; nay trình bày về một Pháp-một Hội tức là viên dung rộng khắp, bởi vì đều là dựa theo Thật. Lại phẩm trước là sai biệt rộng khắp, phẩm này là vô sai biệt rộng khắp, cho nên tiếp tục đưa ra.

C. TÔNG THÚ: Trước là Tông, sau là Thú. Tông có hai: 1) Khai;2) Hợp.

Trong khai có ba: a) Ánh sáng chủ động chiếu rọi, b) Cảnh do ánh sáng đã chiếu rọi, c) Do chiếu rọi mà thành tựu giác ngộ. Ba phần này đều có hai: Một là ánh sáng của Thân chiếu rọi cảnh về Sự khiến cho Đại chúng nhìn thấy hiểu rõ, Sự không có gì giới hạn ngăn ngại, tức là trường hàng đã phân rõ; hai là ánh sáng của Trí chiếu rọi cảnh về Lý khiến cho Đại chúng nhìn thấy hiểu rõ, Lý không có gì sai biệt, tức là trong tụng đã trình bày.

Hai là hợp, bởi vì Lý-Sự cùng dung hòa chỉ có một cảnh, cho nên

đạt được một Sự thì rộng khắp vô biên mà không làm hỏng tướng vốn có. Bởi vì cảnh không hai, cho nên ánh sáng của Thân tức là ánh sáng của Trí, chỉ một ánh sáng Vô ngại, như kinh Niết-bàn nói: “Ánh sáng này không có tướng, không phải là xanh mà thấy là xanh.” Lại cũng bởi vì Sự giác tức là Lý giác, bình đẳng chỉ một giác. Lại bởi vì ánh sáng này không khác với cảnh của giác, ba pháp viên dung chỉ một pháp giới, tuy bình đẳng không còn tướng mà có đủ tất cả luôn luôn không tạp loạn, bởi vì không có gì chướng ngại.

Hai là trình bày về ý thú, hiển bày về Lý-Sự vô ngại này có nhiều ý thú, tóm lược nói là năm loại: 1) Gần thì làm cảnh thụ động Tín cho Bồ-tát trong Tín. 2) Xa thì làm quy phạm cho một Bộ ở văn sau, bởi vì trong các Hội sau đều kết luận nối thông nói rằng tất cả thế giới cũng nói như vậy, là chỉ về văn này. 3) Bởi vì hiển bày Như Lai xuất thế dùng Nhất thừa Viên giáo hướng về một loại thế giới như núi Tu-di-lâu... để làm phạm vi thi thiết giáo hóa. 4) Bởi vì hiển bày một Hội tức là tất cả các Hội, cho nên quyển thứ nhất nói là thân ấy an tọa khắp nơi tất cả đạo tràng. 5) Hiển bày về Lý-Sự đều không có gì chướng ngại, vốn là khiến cho chúng sinh bỏ chấp theo pháp.

D. GIẢI THÍCH VĂN: Ánh sáng này đã chiếu rọi khắp nơi không có giới hạn, đại khái tổng số có 25 lớp, 9 lớp trước nói riêng biệt, 16 lớp sau phân rõ như nhau, là thành mười đoạn. Trong này không phải là 25 lần phát ra ánh sáng, cũng không phải là một lần phát ra ánh sáng theo thứ tự dần dần chiếu rọi 25 nơi, chỉ một lần phát ra ánh sáng thì cùng lập tức chiếu rọi, hiển hiện cùng một lúc, bởi vì dẫn dắt căn cơ tiến vào pháp khiến cho dần dần nhìn thấy, từ gần đến xa cho nên có thứ tự.

Ở trong đoạn thứ nhất có hai: Trước là Đức Phật dùng ánh sáng của thân soi chiếu Sự, khiến cho Đại chúng được trông thấy; sau là Văn Thù dùng ánh sáng của trí để thuyết pháp, khiến cho Đại chúng được nghe.

Trong phần trước có hai: 1) Trình bày về ánh sáng chủ động soi chiếu; 2) Trình bày về cảnh đã soi chiếu.

Trong phần một, đầu là người phát ra ánh sáng, tiếp là nơi ánh sáng phát ra, sau là hiển bày về số ánh sáng. Tướng vòng xe dưới chân phát ra ánh sáng có ba ý: a) Nghĩa ban đầu, biểu thị về Tín làm đầu tiên của vạn hạnh; b) Nghĩa dưới thấp, biểu thị về Tín hành nhỏ bé nhất; c) Nghĩa căn bản, biểu thị về Tín là gốc của vạn hạnh. Trí Luận quyển thứ 9 nói: “Dưới chân phát ra ánh sáng là thân đạt được trú xứ đều do nơi chân.” Là nói đến điều này. Trăm ức quang minh, bởi vì thế giới đã soi

chiếu tuy là vô biên nhưng đều là thế giới Tu-di-lâu sơn, cho nên đều có trăm ức thế giới hệ... vốn là đã soi chiếu, vì thế quang minh cũng chỉ có trăm ức.

Trong phần hai, đã soi chiếu hiện rõ có hai: a) Trình bày về soi chiếu hiện rõ sự nhiễm-tịnh... trong Đại thiên thế giới; b) Từ “Như thử kiến Phật...” trở xuống là trình bày về soi chiếu hiện rõ tướng rộng khắp mọi nơi từ pháp hội.

Trong phần a có bốn: Một, hiện rõ cõi người, bên bờ biển này có đại thọ tên gọi Diêm-phù-đề, dựa vào cây này lập ra tên gọi của châu này. Phất-bà-đề, Trung Hoa nói là Thắng Thân, bởi vì người sinh ở cõi ấy thân đều thù thắng. Cẩu-già-ni, Trung Hoa nói là Ngưu Hóa, bởi vì ở cõi ấy dùng trâu làm hàng hóa trao đổi. Uất-đơn-việt, Trung Hoa nói là Thắng Sinh, bởi vì xác định sống thọ ngàn tuổi, áo cơm tự nhiên. Hai, hiện rõ Phật xuất thế, ở trong tám tướng, ba tướng đầu chưa phải là tướng xuất hiện cho nên ở đây không luận đến.

Hỏi: Đức Phật mới thành đạo trong bảy ngày thứ hai, phát ra ánh quang minh này làm sao lại hiện rõ về đời sống lúc còn làm Bồ-tát...? Vả lại, Đức Phật mới xuất thế, vì sao lại hiện rõ là có Bát Niết-bàn? Đáp: Văn sau nói, ở trong một niệm hiển bày rõ ràng tất cả Phật sự của ba đời, đây là trình bày về hiện tại thâu nhiếp quá khứ-vị lai.

Hỏi: Nếu như vậy thì sao không hiện rõ sự việc của vô lượng kiếp ấy?

Đáp: Ý văn trong này bởi vì chỉ luận về sự việc của Đức Phật xuất hiện trong thế giới này, cho nên không nói đến điều gì khác mà thôi.

Ba, hiện rõ chư Thiên có thể biết. Bốn, thế giới này... là một câu tổng quát kết luận về tất cả những gì hiện rõ.

Trong phần b hiện rõ từ pháp hội có hai: Một, hiện rõ Hội này; hai, từ “Dĩ Phật thần lực...” trở xuống là hiện rõ chúng mới đến quy tụ. Trong đó, thần lực của Phật là trước thì như cảnh tượng ấy mà hiện bày thần lực. Trong chúng đã quy tụ có ba thế gian... có thể biết. Lại như ánh sáng nơi này soi chiếu vô biên thế giới, mỗi một chúng hội thảy đều hiển bày rõ ràng, mỗi một hội kia cũng đều như vậy, ánh sáng soi chiếu vô biên bởi vì pháp không hai, cùng với nơi này không khác nhau. Lại các ánh sáng đan xen qua lại không trở ngại nhau, bởi vì đều thấy ánh sáng nơi ấy soi chiếu nơi khác, không thấy ánh sáng nơi khác soi chiếu đến mình. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì chủ với chủ-bạn với bạn đều không song song, bởi vì chủ-bạn và bạn-chủ đều không trái nhau.

Hỏi: Các Hội này vì sao hiển bày lẫn nhau?

Đáp: Có hai tướng: Một là bởi vì ánh sáng này soi chiếu nơi kia, khiến cho nơi kia hiện rõ nơi này thâu nhiếp thành một Hội, nơi kia cũng như vậy. Điều này giống như chư Phật phân thân trong Pháp Hoa. Hai là ngay một Hội này, Đức Phật và Văn thù đều dung hòa khắp nơi pháp giới, là tất cả các Hội. Bởi vì trong Viên giáo không có một pháp nào không phải là tất cả, cho nên một Văn Thù từ phương Đông đến thì tức là Văn Thù ở tất cả mọi nơi trong một lúc cùng đến. Từ đây đi về phương Tây trải qua mọi nơi thuyết kinh Hoa Nghiêm ở vô biên thế giới, cũng thấy Văn Thù đến từ ngoài mười cõi ở phương Đông. Phương Đông cũng như vậy. Chưa có ai thấy Văn Thù đi qua từ hướng Tây, cho đến Hiền Thủ cũng như vậy. Bởi vì là duyên khởi môn không xen tạp của Nhất thừa, suy nghĩ điều này!

Hai là trong Trí quang giác có hai: Trước là nơi này, sau là kết luận nối thông. Trong này ý tụng chỉ dung hòa hội tụ các sự việc do ánh sáng trước đây đã soi chiếu. Trong đó có hai nghĩa: 1) Dựa theo cảnh có ba loại: a) Một tụng đầu trình bày về pháp lìa xa tình; b) Có tám tụng hội tụ Sự giống với Lý; c) Một tụng cuối cùng hiển bày về Sự vô ngại, đều dựa vào phần trước phát khởi phần sau. 2) Dựa theo tâm: Một là sợ rằng Đại chúng thấy sự việc do ánh sáng trước đây đã soi chiếu, tùy theo tướng mà chấp lấy, cho nên kệ đầu dựa theo Phật mà loại bỏ, kh- iến cho Đại chúng rời bỏ tướng lìa xa sai lầm trái với lý. Lại kinh Niết- bàn nói: “Như Lai không phải là vô lưu, nguyên cớ thế nào? Bởi vì Như Lai thường hành trong hữu lưu.” Lại Phật Địa luận trình bày: “Bởi vì Phật không phải là lưu-không phải là vô lưu.” Hai là sợ rằng Đại chúng phát sinh nghi ngờ, vì sao sự việc này mà có thể rộng khắp mọi nơi? Vì thế tám kệ tiếp hội tụ Sự giống với Lý, khiến cho Đại chúng thấy Chân hiển bày thuận theo pháp đạt được. Ba là nghi ngờ rằng Sự đã giống với Lý thì bình đẳng không hai, vì sao có thể có từng sự việc-sự việc rộng khắp mọi nơi? Vì thế một kệ sau cuối trình bày vốn là Sự của Lý, mà có thể một Sự là vô lượng Sự.

Trong tám tụng, một tụng thứ nhất do trước đã biết Phật là pháp vô lưu thì trở thành sai lầm, chưa biết như vậy thì không có lỗi ư? Nay nói quán Phật vô sở hữu thì không có lỗi, bởi vì pháp công đức của Phật từ duyên không có tánh cho nên tự tan diệt. Lại giải thích là quán Phật và pháp vốn đều lìa tánh, đây tức là hội tụ về Phật phát ra ánh sáng trước đây để trình bày về lìa kiến chấp. Tụng thứ hai là hội tụ về nơi ánh sáng trước đây đã soi chiếu, lại trình bày về y-chánh trước đây đều không còn trú trong chấp trước. Tụng thứ ba là trình bày về y-chánh

không hai, lại trình bày về thân Phật và pháp vô lưu đều vô sở hữu cho nên không hai. Tâm tùy ấy là phương tiện quán. Nhập ấy là chính thức chứng về quán. Tụng thứ tư là hội tụ tất cả ba thế gian. Ngã là Ngã chấp của chúng sinh, Phật là Trí chánh giác. Hai chủ-bạn này bình đẳng, hai trú xứ kia là Khí thế gian. Vô sở trú cho nên lìa các cõi (hữu). Vả lại, Ngã là vọng chấp, Phật là Chân trí, đây là nêu ra hai bình đẳng, hai câu sau giải thích về Chân trí, đối với Lý trú vào vô sở trú, đương Thể của vọng Ngã xa lìa đối với cõi. Tụng thứ năm là hội tụ tất cả năm Uẩn, Số là tướng của Tục số duyên khởi, nghĩa là năm Uẩn nếu có thì có thể thuộc về Tục số, bởi vì Uẩn Không cho nên không có Số. Lại hội tụ trăm ức ánh sáng đã phát ra trước đây... và các số lượng thế giới đã soi chiếu..., đều dựa vào trong Sắc-Tâm năm Uẩn mà lập lập, tìm năm Uẩn này thật sự không có Số của nó, cho nên nói là Vô số. Tụng thứ sáu là không còn chủ động quán và thụ động quán (năng-sở quán), không phải là cứ như Không của những thế giới đã thấy, trí của chủ động quán cũng vô sở hữu, lại thấy ấy là người, đây cũng là Không. Tụng thứ bảy là quán về Dụng thường vắng lặng, nghĩa là Đức Phật này xuất thế tức là không có gì khởi. Lại như lý Không này hiện rõ trước mắt gọi là Phật xuất hiện, thì Không Phật gọi là không có gì khởi. Tụng thứ tám là quán về hai Không, câu trước là Nhân Không, câu tiếp là Pháp Không. Chuyển tướng như vậy thì một là dựa theo chấp chuyển hết tướng của hai chấp, hai là chuyển tướng hiện rõ lý về hai Không, đều một câu sau cuối trình bày về lợi ích của quán, đều có thể biết.

Trong một giải thích về vô lượng, là trình bày trong một Hội này... mà có vô lượng Hội..., trong vô lượng Hội... mà là một Hội, là nơi mà ánh sáng trước đây đã soi chiếu. Trong đó, hai câu đầu là nêu ra, một câu tiếp là giải thích, một câu sau cuối là lợi ích.

Trong nêu ra luận chung về Hội này có cùng Thể-khác Thể, đều có dung chứa nhau-ngay trong nhau, dựa theo giải thích ở trên nên biết. Văn này lại trình bày về dung chứa nhau, cho nên nói một trong vô lượng..., nhưng gồm chung đồng Thể-khác Thể.

Hai là trong giải thích sơ lược nêu ra hai nhân để giải thích: 1) Bởi vì lần lượt chuyển tiếp sinh ra; 2) Bởi vì không phải là thật.

Môn một lần lượt chuyển tiếp sinh ra: Là tổng quát thu nhận như duyên sai biệt tận cùng pháp giới này làm thành một duyên khởi, vì vậy từng các duyên một hướng về nhau đều có hai nghĩa: a) Dựa theo Thể, đầy đủ nghĩa Không-Hữu cho nên có ngay trong nhau (tương tức), nghĩa là nếu không có một thì tất cả các duyên đều mất đi tự Thể. Nguyên cớ

thế nào? Bởi vì không có một thì nhiều không hề có thành tựu, không hề có thành tựu cho nên không phải là duyên. Vì vậy, có một thì có tất cả, mất một thì mất tất cả, ngay trong tất cả này vốn là nghĩa về Không. Phai mờ Tự tức là Tha, bởi vì một là nghĩa về Hữu, cho nên thâu nhiếp Tha tức là Tự, ngược lại với trên. Tức một là nghĩa về Không cho nên cũng phai mờ Tự tức là Tha. Nhiều là nghĩa về Hữu cho nên thâu nhiếp Tha tức là Tự. Bởi vì hai Không-hai Hữu đều không đi cùng cho nên lúc không có thì không ngay trong nhau; một Không-một Hữu không trở ngại nhau, cho nên luôn luôn có ngay trong nhau. Lại bởi vì trong mỗi một duyên Không-Hữu không hai cho nên không làm hỏng Tự mà tức là Tha, suy nghĩ về diệu nghĩa này. b-Dựa theo Dụng, bởi vì có nghĩa về có lực-không có lực, cho nên có hòa vào nhau (tương nhập), nghĩa là các duyên khởi không phải là đều ít lực mà cùng sinh, tức là mỗi một duyên đều có nghĩa về toàn bộ dấy lên-nghĩa về toàn bộ không dấy lên. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì nếu không có một duyên thì những duyên khác đều không dấy lên, là do một duyên có lực mà những duyên còn lại đều không có lực, duyên khác cũng như vậy. Đây tức một duyên có lực cho nên có thể dung nạp nhiều duyên, nhiều duyên không có lực cho nên kín đáo hòa vào một duyên; nhiều duyên có lực... cũng như vậy. Cũng do hai có lực-hai không có lực không đi cùng cho nên lúc không có thì không hòa vào nhau; một có lực-một không có lực không trở ngại nhau, cho nên luôn luôn hòa vào nhau mà thôi. Lại ở trong mỗi một duyên đều do có lực-không có lực không hai, cho nên không làm hỏng ở bên ngoài mà luôn luôn hòa vào nhau, suy nghĩ điều này. Bởi vì trong môn duyên khởi có nghĩa như dấy lên lẫn nhau (tương tác)... này mà thành một-nhiều, cho nên nói lần lượt chuyển tiếp sinh ra. Ngay trong một-nhiều này trải qua lẫn nhau lần lượt chuyển tiếp sinh ra nhau, cho nên đạt được một trong vô lượng, vô lượng trong một.

Môn hai bởi vì không phải là thật, cũng có hai môn: a) Nghĩa về ngay trong nhau, nghĩa là một không phải là thật một cho nên có thể thâu nhiếp nhiều, nhiều không phải là thật nhiều cho nên có thể ngay trong một. Lại nhiều không phải là thật nhiều cho nên có thể thâu nhiếp một, một không phải là thật một cho nên có thể ngay trong nhiều. Lại một của ngay trong nhiều không phải là một, nhiều của ngay trong một không phải là nhiều. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì không thật. Lại một của ngay trong nhiều mới gọi là một, nhiều của ngay trong một mới gọi là nhiều. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì là không thật một. Nhiều cũng như vậy. Lại là cũng một-cũng không một, cũng nhiều-cũng không nhiều.

Nguyên cớ thế nào? Bởi vì không thật vốn có đủ hai nghĩa. Lại không phải là một-không phải là không một, không phải là nhiều-không phải là không nhiều. Nguyên cớ thế nào? Bởi vì không thật vốn không còn hai tướng, suy nghĩ điều này. b-Môn dung nạp nhau, nghĩa là một Sự là không thật bởi vì không có tánh, Chân lý không có tánh đã không có phạm vi giới hạn, vì vậy lúc ở trên một Sự quán về không có tánh, không có gì không đầy đủ toàn bộ pháp giới Chân như. Nếu lúc quán một ít Sự không có tự tánh, thì không có thể đầy đủ toàn bộ pháp giới Chân như, tức là Chân như có phạm vi giới hạn, vẫn giống như hữu vi. Vì vậy một Sự không có tánh thì thâu nhiếp toàn bộ Chân, thâu nhiếp toàn bộ Chân thì tất cả các pháp khác đã không ngăn ngại tồn tại, mà tức là Chân cho nên giống như Lý cùng hiện rõ ở trong một Sự; trong nhiều cũng như vậy, dựa theo đây. Lại bởi vì đều không làm hỏng Sự vốn có cho nên không phải là môn ngay trong nhau. Bởi vì Sự của không thật thâu nhiếp Chân lý cho nên có thể hòa vào nhau. Lại có thể lần lượt chuyển tiếp sinh ra trước đây dựa theo khác Thể ngay trong nhau-hòa vào nhau, môn này dựa theo cùng Thể ngay trong nhau-hòa vào nhau, suy nghĩ điều này.

Lại chỉ trong kinh này giải thích về nghĩa ngay trong nhau-hòa vào nhau đều có hai môn: 1) Dựa theo tướng duyên khởi do môn; 2) Dựa theo pháp tánh dung thông môn. Vốn là hai văn này. Lại bởi vì lần lượt chuyển tiếp sinh ra cho nên không thật, tức là hai môn không khác nhau. Lại bởi vì hai môn ngay trong nhau-dung nạp nhau, đều thâu nhiếp toàn bộ các pháp cho nên cũng không khác nhau, nhưng nghĩa luôn luôn không xen tạp, suy nghĩ điều này. Ở đây văn sau cùng với văn này giống nhau, thích hợp dựa theo đây biết được. Văn này lại dựa theo nghĩa dung nạp nhau mà nói, cho nên nói là một trong vô lượng..., nhận biết điều này. Lợi ích của quán là thông hiểu chánh lý này đối với duyên không sợ hãi, cho nên nói là Vô sở úy; bởi vì cảnh và pháp vô ngại, do đó làm cho trí không có gì sợ hãi.

Trong phần sau là kết luận nối thông, chỉ kết luận về trăm ức xứ Diêm-phù trong một thế giới Ta-bà này, không phải là thế giới khắp nơi hư không ở văn sau... Theo thứ tự hai tầng nói: Văn Thù nhất thiết xứ, chỉ là mười quốc độ Phật ở mười phương đều có trăm ức xứ, không phải là xứ ở tầng thứ ba, cho đến cuối cùng mới là toàn bộ pháp giới. Ý văn như vậy nên biết.

Tầng thứ hai soi chiếu mười phương đều có mười thế giới. Trường hàng giống như trước, trong kệ phân làm hai: Đầu là sáu kệ ca ngợi

Đức Phật, sau là bốn kệ ca ngợi Bồ-tát. Trong phần đầu: 1) Hiển bày về nhân cầu đạo của Phật; 2) Chuyển chánh pháp luân, câu đầu là nêu ra, câu tiếp giải thích về không Thường, hai câu sau cuối giải thích về không Đoạn; 3) Đại thệ làm căn bản; 4) Từ lực chế phục ma; 5) Chứng Trí đoạn bên trong; 6) Lợi ích của trí giáo hóa bên ngoài.

Trong phần sau ca ngợi Bồ-tát: 1) Đi qua các cõi; 2) Niệm Phật;3) Cứu khổ; 4) Hộ pháp, đều là câu sau cuối kết luận về nhân quả.

Tầng thứ ba soi chiếu mười phương đều có trăm thế giới. Trong kệ đưa ra hai giải thích: Một giải thích là một kệ đầu ca ngợi về đức của Báo thân, chín kệ còn lại ca ngợi về đức của Hóa thân. Trong một kệ trước, hai câu đầu trình bày về đức của Đại Trí, một câu tiếp là đức của Đại Định, một câu sau cuối là đức của Đại Bi. Lại giải thích: Dùng Lý trí soi chiếu Chân, cho nên hiểu rõ các pháp như Không, đạt được tâm thanh tịnh vô ngại; dùng Lượng trí rõ ràng về Tục, cho nên hiểu rõ các pháp như Huyễn, có thể điều phục quần sinh. Hai giải thích rằng một kệ đầu là tổng quát, chín kệ còn lại là riêng biệt. Trong tổng quát, do ứng với cơ mà hiện khởi, cho nên như huyễn, khiến cho trông thấy sai biệt. Do mẫu mực mà không khởi, cho nên như Không, bình đẳng cùng chung một vị. Do khởi-không khởi không có hai, điều phục chúng sinh thì tâm thường thanh tịnh, cho nên nói là vô chướng ngại. Trong chín kệ sau đều có đủ nghĩa về không hai này, cho nên Dụng thường vắng lặng. Lại ba câu trước trình bày về Thể của duyên khởi thanh tịnh, một câu sau cuối trình bày về duyên khởi. Chín kệ sau dùng Thể thuận theo duyên, chính thức trình bày về tướng của duyên khởi. Trong đó hoặc là thấy thì có ba nghĩa: 1) Dựa vào một người thấy ở thời gian khác nhau, nghĩa là như lúc đầu thấy mới sinh ra, cho đến về sau thấy Niết-bàn, lần lượt mà thấy. 2) Nhiều người thấy cùng một lúc, nghĩa là có người thấy lúc đang thuyết pháp thì từ trong ấy có người thấy Niết-bàn..., đều không có gì chướng ngại, không trông thấy lẫn nhau. 3) Một người thấy cùng một lúc, nghĩa là thấy lúc mới sinh ra, trong đó thì thấy Niết-bàn..., như tám tướng tinh tế... ở văn sau. Bởi vì tâm thanh tịnh vô ngại, cho nên có thể dung hòa trọn vẹn ứng với khắp nơi.

Trong đó: 1) Mới sinh ra; 2) Lúc đi bảy bước; 3) Lúc quay đầu lại nhìn mười phương; 4) Lúc Sư tử gầm lên nói trên trời dưới đất chỉ có Ngã là tôn quý; 5) Xuất gia; 6) Thành đạo; 7) Chuyển pháp luân; 8) Hiện bày thần lực; 9) Nhập Niết-bàn.

Tầng thứ tư soi chiếu một ngàn thế giới. Trong kệ phân làm ba: Đầu là hai kệ trình bày về Pháp thân, tiếp là bốn kệ phân rõ về Giải

thoát, sau là bốn kệ trình bày về Bát-nhã.

Trong phần Pháp thân, một kệ đầu trình bày về lý thích ứng với duyên khởi, nghĩa là câu đầu nêu rõ sâu xa, những câu sau giải thích về không có tướng đã đạt được, cũng không có trí có thể đạt được, nhưng không trú vào pháp này cho nên ứng với cơ mà hiện rõ; một kệ sau trình bày về hiện rõ tức là không hiện rõ, cho nên lìa xa các trần.

Trong phần tiếp là Giải thoát có ba: Một kệ đầu thế nào là Giải thoát, nghĩa là câu đầu trình bày về Thể của giải thoát; ba câu sau trình bày về Dụng của giải thoát, nghĩa là cơ cảm tương ưng gọi hòa hợp mà khởi lên. Hai kệ rưỡi tiếp phân rõ về giải thoát nơi nào, nghĩa là một kệ đầu lìa ràng buộc của khổ, lìa Phần đoạn cho nên không thuộc về thế gian, lìa Biến dịch cho nên gọi Sư tử giữa loài người; một kệ tiếp lìa ràng buộc của nghiệp, nghĩa là căn-cảnh vốn Không, nghiệp hư vọng không còn cho nên cùng thoát ra, một câu tiếp lìa ràng buộc của phiền não, một câu tiếp gồm chung kết luận vĩnh viễn không còn cho nên chảy dài không chuyển đổi. Nửa kệ sau cuối trình bày về nhờ vào đâu mà giải thoát, nghĩa là nhờ vào Tự lợi-Lợi tha viên mãn, nói như văn.

Trong phần sau là Bát-nhã có ba: Một kệ đầu soi chiếu về Chân, hai kệ tiếp là hiểu rõ về Tục, một kệ sau cuối là cùng kết luận về Chân- Tục dung hòa vô ngại.

Tầng thứ năm soi chiếu một vạn thế giới. Trong kệ khuyến khích các Bồ-tát tu mười loại nghiệp: 1) Nghiệp về Từ Bi; 2) Nghiệp về Tín tâm niệm Phật; 3) Nghiệp về Tuệ thiện; 4) Nghiệp về không gián đoạn; 5) Nghiệp về trải qua thời gian dài; 6) Nghiệp về quán Thật tướng của thân; 7) Nghiệp về quán Thật cảnh của tâm; 8) Nghiệp về thần thông; 9) Nghiệp về phân biệt quốc độ của Phật; 10) Nghiệp về nhận biết rõ ràng nhiều Đức Phật. Ở trong mười nghiệp này, một nghiệp đầu là duyên với hành của chúng sinh; bốn nghiệp tiếp là duyên với hành của Đức Phật, một là Tín, hai là Tuệ, ba là Quán, bốn là Cầu; hai nghiệp tiếp là tiến vào quán hạnh, một là Tự, hai là Tha, lại một là Thân, hai là Tâm; ba nghiệp sau cuối là khởi lên tác dụng thực hành, một nghiệp đầu là tác dụng của thần thông, hai nghiệp sau là tác dụng của trí, một là biết về quốc độ, hai là biết về Phật.

Tầng thứ sáu soi chiếu mười vạn thế giới. Trong kệ dựa vào bản Phạm, mỗi bốn câu làm một tụng, gồm có 11 kệ. Trong đó có hai: Đầu là sáu kệ bảy chữ trình bày về Thể tánh tịch diệt của Phật, sau là năm kệ năm chữ trình bày về diệu dụng tự tại.

Trong phần đầu: Một kệ đầu trình bày về chấp vào Sắc là trái với

Chân. Hai là Diệu tướng vượt quá tình thức. Ba là hiển bày về nguyên cớ vượt quá tình thức, nghĩa là dùng không phải là tướng để làm tướng. Bốn là tướng ngay nơi không phải tướng, cho nên không có hợp lại-tản ra. Năm là trình bày về Phật không có năm Uẩn. Nếu dựa theo Tiểu thừa thì Phật có năm Uẩn hữu lậu, như Tỳ-bà-sa... nói. Nếu dựa vào Thỉ giáo thì Phật có năm Uẩn vô lậu, như Thành Duy Thức... nói. Nếu là Chung giáo và Đốn-Viên giáo thì Phật không có năm Uẩn vô lậu, như Phật Địa luận nói: “Nghĩa như thật là thân-độ của Như Lai vô cùng vi diệu cho đến không phải là các pháp môn như Uẩn-Giới... thâu nhiếp, chỉ tùy theo những gì thích ứng mà nói đủ loại khác nhau.” Sáu là trình bày về trong tâm-ngoài thân của Phật không khác, bởi vì cùng giải tho- át, bởi vì không có hai, bặt dứt sắc-tâm.

Trong phần sau là diệu dụng có ba: Một kệ đầu là ánh sáng của Trí soi chiếu. Hai kệ tiếp là thân hướng đến cảm ứng vô ngại, một kệ đầu là một-nhiều vô ngại, một kệ sau là lý-sự vô ngại. Hai kệ sau cuối nêu ra Vọng để hiển bày về Chân, một kệ đầu là nêu ra Vọng, một kệ sau là hiển bày về Chân. Như vậy chân thật là vọng tưởng trước đây, bởi vì người mê cho rằng vọng là thật mà không thấy thật của vọng, người ngộ thấy vọng không có thật tức là thấy thật của vọng, bởi vì hợp với pháp vọng. Lại bởi vì người mê có vọng mà không nhận biết vọng cho nên không có thật của vọng, người ngộ không có vọng cho nên nhận biết vọng, nhận biết vọng cho nên đạt được thật của vọng, suy nghĩ điều này.

Tầng thứ bảy soi chiếu trăm vạn thế giới. Trong tụng có mười kệ: Một kệ đầu là một mình vượt lên trên thế gian. Hai là khéo léo bặt dứt tâm-cảnh, không có nương tựa thì không có cảnh. Ba là tánh đối trị lìa nhiễm, câu trước là tánh lìa xa, câu tiếp là đối trị lìa xa, hai câu sau là giải thích thành tựu. Bốn là lìa xa Vọng-hiểu rõ Chân. Năm là chuyển- không chuyển pháp luân. Sáu là lìa xa tưởng có-không có, gọi là ý ng- hĩa đích thực. Bảy là dựa theo Chân đế, pháp bặt dứt một-nhiều. Tám là dựa theo Tục đế, trong đó hai câu đầu là một-nhiều không xen tạp, hai câu sau là hiển bày về lợi ích nhận biết rõ ràng.

Hỏi: Trước đây nói trong một hiểu vô lượng..., cùng với điều này trái ngược nhau, làm sao có thể giải thích?

Đáp: Trong này duyên khởi có bốn câu: 1) Trong một có nhiều bởi vì một không có tánh; 2) Trong một không có nhiều bởi vì một không làm hỏng; 3) Trong một cũng nhiều cũng không nhiều, bởi vì không làm hỏng một mà không có tánh, không có tánh mà không ngăn ngại một,

cho nên có đủ hai nghĩa; 4) Trong một không phải là nhiều cũng không phải là không nhiều, bởi vì hai nghĩa đều dung hòa làm mất đi cho nên cả hai cùng phai mờ. Lại do một cho nên có hai, bởi vì nếu không phải là không có tánh thì làm hỏng một; do hai cho nên có một, bởi vì nếu làm hỏng một thì không có gì không có tánh. Vì vậy hai nghĩa mà chỉ là một sự. Đây là dựa theo Bất hoại, trước là dựa theo Vô tánh, cho nên không trái ngược nhau. Đây tức là bởi vì trong một không có nhiều, cho nên trong một có nhiều; trên ngược lại cũng như vậy. Câu thứ ba và câu thứ tư, cùng-không cùng thuận theo nhau cũng như vậy, cùng vô ngại mà thành lập, suy nghĩ chuẩn xác điều này.

Chín là quán về tướng của ba pháp không còn, gọi là niệm Bồ-đề: Một là các pháp, hai là chúng sinh, ba là quốc độ. Mười là quán về ba pháp như tánh gọi là hiểu rõ về nghĩa của pháp Phật.

Tầng thứ tám soi chiếu một ức thế giới. Phép đếm số của các nước Tây Trúc có ba loại ức: 1) Trăm vạn; 2) Ngàn vạn; 3) Vạn vạn. Văn sau trăm ngàn-trăm ngàn gọi là một Câu-chi, Câu-chi thì Trung Hoa nói là Ức, là một ngàn vạn làm Ức. Trong này dựa vào ngàn vạn làm một Ức, Đối Pháp luận nói v..v... Trong tụng có 20 kệ ca ngợi về lực thiện xảo của Phật, hai tụng là một nghĩa, đều trước là nêu ra những việc làm, một câu sau cuối kết luận do năng lực khéo léo. Trong đó có mười: Một là lực về Trí đoạn viên mãn. Hai là lực về Đại Trí vui với cảnh. Ba là lực về không có công sức mà thành tựu sự việc, trong đó có ba pháp, một là chúng sinh, hai là nơi giáo hóa, ba là nội thiền, đều lìa xa nhiễm trước cho nên nói là năng lực khéo léo. Bốn là lực về Lý-Trí tiến vào Thật. Năm là lực về nêu rõ quả thâu nhiếp chúng sinh. Sáu là lực về Trí tiến vào sâu xa bí mật. Bảy là lực về Cảnh-Trí cùng mất cả hai. Tám là lực về nhớ thời gian rõ ràng nơi chốn. Chín là lực về thông hiểu rõ ràng mọi căn cơ. Mười là lực về khéo léo thông hiểu ba thời gian. Trong đó một loại đầu là dựa theo Tục, một loại sau là dựa theo Chân.

Tầng thứ chín soi chiếu mười ức thế giới. Trong tụng có 20 kệ ca ngợi về hạnh Lợi tha của Đức Phật, cũng hai tụng làm một sự.

Trong đó, hai kệ đầu tổng quát nêu ra ý giáo hóa, 16 kệ tiếp riêng biệt phân rõ về sự giáo hóa, hai kệ sau cuối là kết luận về Dụng giống như Thể.

Trong phần đầu, Sư tử hống là quyết định độ. Trong riêng biệt có tám cặp, đều là một kệ đầu nêu ra đã được cứu giúp, một kệ sau phân rõ về chủ động cứu giúp. Trong cặp đầu, một kệ trước là cứu giúp chúng sinh si-ái, như người rơi xuống biển, do bốn nghĩa khó mà thoát khỏi:

1) Nước sâu; 2) Sóng cao; 3) Bị vướng vào lưới; 4) Tối tăm mù mịt cho nên khó thoát; chúng sinh cũng như vậy.

Trong này, ái có hai nghĩa: 1) Đã được nhiều vốn là như biển; 2) Cầu không đủ như nước chảy; si cũng có hai nghĩa: a) Không thấy lầm lỗi cho nên như ngu đần, b) Thấy có vui cho nên đan thành lưới. Một kệ sau là tự mình tinh tiến thực hành là chủ động cứu giúp, tức là cảnh Bi của Phật, cho nên nói là cảnh Phật. Hai là cứu giúp chúng sinh năm dục, nghĩa là năm cảnh như Sắc... làm cho tâm mê mẩn hỗn loạn, thật không có nói là có, cho nên phát khởi vọng tưởng... Ba là cứu độ chúng sinh đắm Ngã, Tuệ là Phật, thời gian này là Ngã, Ngã là gốc của sinh tử cho nên Phật chủ động diệt trừ; ba câu sau là đã được cứu giúp, câu đầu là trước không có ranh giới, câu dưới là sau không có tận cùng, không có Ngã-Pháp là tịch diệt. Bốn là cứu giúp chúng sinh trong nẽo ác, kệ đầu là khổ vô cùng, hai câu sau là khổ sâu nặng. Năm là cứu giúp chúng sinh tà kiến ngoại đạo. Sáu là cứu giúp chúng sinh mê đắm ba cõi. Bảy là cứu giúp chúng sinh vô minh. Tám là cứu giúp chúng sinh luôn luôn vây hãm. Trong hai kệ sau cuối là kết luận, sáu câu đầu là nhân tròn vẹn, câu đầu là có duyên, câu hai là hạnh vốn có, câu ba là nơi thực hành, câu bốn là thực hành nhiều, năm là hai câu thực hành sâu sắc; hai câu sau cuối là quả đầy đủ, bởi vì giống với tất cả các thân của ba thế gian.

Tầng thứ mười có 16 lớp, bởi vì nói riêng biệt khó hết cho nên tổng quát mà luận, cũng có 20 kệ, 6 kệ đầu nêu ra quả ca ngợi về đức, 14 kệ sau trình bày về nhân hướng đến tiến vào.

Trong phần trước, hai kệ đầu là nội trí hợp với Chân, trong đó hai câu đầu là một niệm quán nhiều kiếp, hai câu tiếp là một niệm phai mờ ba đời, hai câu tiếp là biết duyên khởi tức Chân, hai câu tiếp là công thành vỗn có quả. Tiếp có hai kệ trình bày về đức thù thắng nổi bật bên ngoài, trong đó hai câu đầu là tên gọi khắp nơi, hai câu tiếp là lìa nhiễm, hai câu tiếp là thân khắp nơi, hai câu tiếp là thuyết giảng khắp nơi. Hai kệ sau cuối trình bày về nhân quả y-chánh, trong đó trước là phước làm nhân đạt được Y quả, sau là trí làm nhân đạt được Chánh quả.

Trong 14 kệ sau luận chung về giáo tu bảy loại hạnh: Một là hai kệ đầu tu hạnh Tự lợi-Lợi tha, kệ trước là Tự lợi, câu đầu là Phước, câu hai là Nhẫn, câu ba là Định, câu bốn là Tuệ; kệ sau là Lợi tha. Hai là hai kệ thành tựu hạnh thấy Phật, kệ đầu là thấy Ứng, kệ sau là thấy Chân. Thông hiểu rõ ràng tất cả các pháp có-không, không phải là có-không thì có ba môn: 1) Dựa theo ba tánh; 2) Dựa theo ba vô tánh; 3) Dựa theo

cả hai dung hòa.

Trong một lại có hai, trước là riêng biệt, sau là tổng quát. Trong riêng biệt, ba tánh đều có hai nghĩa. Trong Sở chấp, một là tình có, hai là lý không có. Trong Y tha, một là huyễn Hữu, hai là tánh Không. Trong Viên thành, một là lìa tướng, hai là Thể thật. Ba loại trên đây, mỗi một loại đều dung hòa không hai vốn là một tánh. Trong tổng quát thì Sở chấp là không có, Viên thành là có, Y tha là cùng có cả hai, bởi vì Chân-Vọng thâu nhiếp đầy đủ hai tướng không còn cho nên không hai.

Hai là dựa theo ba vô tánh, đầu là trong cảnh quán không có tướng, bởi vì Sở chấp có-không đều là hư vọng, lại không có pháp có mà có pháp không có, cho nên cùng lìa. Trong Y tha không có sinh tánh, không có huyễn Hữu mà có tánh Không, không hai cho nên cùng lìa. Trong Viên thành không có tánh, không có hai tánh mà có Chân lý, cũng không hai cho nên cùng bặt dứt.

Ba là dựa theo cả hai dung hòa, ba có-ba không có, viên dung vô ngại, hai tướng bặt dứt cho nên cùng lìa.

Ba là hai kệ khuyên dạy thực hành thuyết pháp, trong đó hai câu đầu là cảnh đã được giáo hóa, Lạc là tin tưởng vui thích, tin tưởng vui thích không phải là một mà đầy khắp mười phương; một câu tiếp là nơi giáo hóa; một câu tiếp là chính thức thuyết giảng; hai câu tiếp là lợi ích giáo hóa, câu trước là lìa nhiễm, câu sau là thành tựu về đức; hai câu sau cuối là công hạnh thành tựu. Bốn là hai kệ thọ pháp thực hành tức là thấy Pháp thân đang thuyết giảng, bởi vì lấy bảy Giác làm Pháp luân. Năm là hai kệ trình bày về rời bỏ tướng thấy Chân hạnh. Sáu là hai kệ về hạnh sinh đến cõi như Phật... Bảy là hai kệ dụ về sinh diệt không có hạnh căn bản. Trên đây là đáp chung về mười câu hỏi đầu ở phần trước, xong.

———

Phẩm 6: MINH NẠN

Có năm môn phân biệt:

A. Ý đưa ra.

B. Giải thích tên gọi.

C. Phân tích.

D.Tông thú.

E. Giải thích văn kinh.

A. Ý đưa ra có hai: Một, đưa ra Phần vị, là bởi vì trước đây trình bày về pháp mà quả đã dựa vào, nay phân rõ về dựa vào quả mà thành tựu nhân hạnh; hai, đưa ra Phẩm là trong hạnh đã thành tựu, phương tiện trước phần vị thì Tín-Hạnh làm đầu tiên, trong Tín có Giải-Hạnh và đức, trình bày về điều khó hiểu để phân rõ về Giải, vì ở đầu tiên cho nên đưa ra.

B. GIẢI THÍCH TÊN GỌI: Bồ-tát là người, trình bày về điều khó hiểu là pháp, chọn lấy pháp của quả khác vốn là Y chủ thích. Minh Nạn có bốn nghĩa:

1) Dựa theo tâm cảnh, Nạn là Chân-Tục ẩn kín sâu xa, Minh là diệu trí chiếu rọi rõ ràng.

2) Dựa theo giáo nghĩa, Nạn là mười nghĩa rất sâu xa, Minh là lặp đi lặp lại để hiển bày thông suốt.

3) Dựa theo luận đạo, Nạn là hỏi, Minh là đáp, bởi vì gồm chung hỏi-đáp cho nên gọi là Minh Nạn. Vì sao? Bởi vì chỉ nêu ra pháp thẳng thắn để bàn luận là hỏi, vặn hỏi không đúng lý là Nạn; tùy theo câu hỏi thẳng thắn trình bày là đáp, giải thích tường tận hiển bày rõ ràng là Minh.

4) Phân ra chủ khách, dựa theo khách thì trong trường hàng trình bày giả thiết đối với Nạn, dựa theo chủ thì trong kệ trình bày giải thích đối với Nạn, cho nên gọi là Minh Nạn.

C. PHÂN TÍCH: Ngay trong nhân này, hoặc phân làm hai: Một, kề sát phần vị, đó là từ phẩm này xuống đến phẩm Hồi Hướng; hai, chứng được phần vị, đó là từ phẩm Thập Địa trở xuống chứng được phần vị. Hoặc phân làm ba: Một, ba phẩm đầu là phương tiện trước phần vị; hai, từ phẩm Thăng Thiên trở xuống là 13 phẩm trình bày về Chánh vị của Tam Hiền; ba, từ phẩm Thập Địa trở xuống là sáu phẩm trình bày về Chân vị của Thập Thánh. Hoặc phân làm bốn: Một, từ đây đến hết Hội thứ ba là mười Giải, bởi vì Tín là phương tiện trú cho nên không có Chánh vị, thâu nhiếp thuộc về trong Thập Trú; hai, Hội thứ tư

là Thập Hạnh; ba, Hội thứ năm là Thập Hồi Hướng; bốn, Hội thứ sáu là Thập Địa... Hoặc phân làm năm, bởi vì tách ra Tín khác với Trú. Lại chỉ nói phần nghĩa, hoặc phân làm ba: Một, ba phẩm đầu trình bày về bắt đầu khởi lên ở thời quá khứ; hai, từ phẩm Thăng Thiên trở xuống trình bày về khéo léo tu tập ở thời hiện tại; ba, phẩm Bất Tư Nghị Pháp... trình bày cuối cùng hiển hiện ở thời vị lai. Hoặc phân làm bốn: Một, người chưa tin thì khiến cho tin; hai, từ Hội thứ ba trở xuống là đã tin thì khiến cho tiến vào, đó là Giải-Hạnh; ba, từ phẩm Thập Địa trở xuống là đã tiến vào thì khiến cho thuần thục; bốn, từ phẩm Bất Tư Nghị trở xuống là đã thuần thục thì khiến cho giải thoát.

D. TÔNG THÚ có hai: Đầu là nối thông, sau là riêng biệt. Nối thông là luận đến ba phẩm này trình bày về pháp hành của Thập Tín, trong đó đưa ra tám môn: 1) Giải thích tên gọi; 2) Đưa ra Thể; 3) Phát tâm; 4) Xác định phần vị; 5) Hành tướng; 6) Trừ chướng; 7) Tiến lùi; 8) Đức dụng.

Môn thứ ba là phát tâm, nghĩa là bắt đầu từ có đủ phiền não (cụ phược) không biết đến những tên gọi như Tam Bảo..., lần đầu khởi lên một niệm như Tín... Đây là dựa theo Thỉ giáo, như kinh Bổn Nghiệp nói v.v...; Chung giáo như phần tín tâm tu hành trong Khởi Tín luận v.v... Viên giáo như đầu phẩm Hiền Thủ v.v... Bởi vì Tiểu thừa không phải là phần vị này cho nên không dựa theo để nói. Đốn giáo không có phần vị cho nên cũng không nói v.v... Cũng có thể Tiểu thừa cũng có nghĩa của Sơ Tín, như Tiểu luận v.v...; trong Đốn giáo cũng có Tín v.v...

Môn thứ tư là xác định phần vị, pháp của Thập Tín này ở trong Thỉ giáo thì chính mình là phần vị, như Lương Nhiếp Luận nói: “Như bốn phần vị trước đạo Tu-đà-hoàn, đó là Noãn-Đảnh...; bốn phần vị trước địa Bồ-tát cũng như vậy, đó là Thập Tín-Thập Giải-Thập Hạnh-Thập Hồi Hướng.”

Lại trong luận ấy và luận Phật Tánh... đều nói: Địa tiền tu bốn hạnh, đó là Thập Tín tu hạnh tin tưởng vui với Đại thừa, hạnh Bát-nhã của Thập Giải, hạnh Tam-muội của Thập Hạnh, hạnh Đại Bi của Thập Hồi Hướng. Lại bởi vì trừ diệt Chánh sử của bốn lớp chướng ngại: 1) Trừ diệt chướng ngại về không tin của Xiển-đề; 2) Trừ diệt chướng ngại về Ngã chấp của ngoại đạo; 3) Trừ diệt chướng ngại về sợ hãi khổ đau của Thanh văn; 4) Trừ diệt chướng ngại về rời bỏ Đại Bi của Độc giác. Vả lại, Tín trở thành chủng tử của nhân thuộc Tịnh đức, Giải trở thành chủng tử của nhân thuộc Ngã đức, Hạnh trở thành chủng tử của nhân thuộc Lạc đức, Hồi hướng trở thành chủng tử của nhân thuộc Thường

đức.

Lại trong kinh Nhân Vương dựa vào báo của bốn Luân Vương, đó là Thiết-Đồng-Ngân-Kim. Bởi vì giáo nghĩa này cho nên biết Thập Tín cũng là phần vị. Nếu dựa theo Chung giáo thì Tín này chỉ là phương tiện của phần vị Thập Trú, bởi vì tự mình không có phần vị riêng biệt.

Trong kinh Bổn Nghiệp nói: “Chưa lên Trú tiền có tên gọi của mười tâm này: 1) Tín tâm; 2) Niệm tâm; 3) Tinh tiến tâm; 4) Tuệ tâm;5) Định tâm; 6) Bất thối tâm; 7) Hồi hướng tâm; 8) Hộ tâm; 9) Giới tâm; 10) Nguyện tâm. Tu tâm này tăng thêm một kiếp-hai kiếp-ba kiếp mới có thể tiến vào trong Trú thứ nhất. Mỗi một tâm có mười tăng thêm thành ra 100 pháp minh môn, gọi là tiến vào trong chủng tánh của Tập.” Vì vậy biết không có phần vị mà chỉ là hành thuộc phương tiện. Lại dựa theo văn như sáu Chủng tánh-sáu Nhẫn-sáu Tuệ..., cho nên cũng là thành tựu về Chứng.

Lại trong kinh Nhân Vương chỉ nói đến ba Hiền-mười Thánh chứ không nói đến bốn. Lại trong kinh này bốn phần vị sau đều có nhập Định, xuất Định rồi nêu ra 10 tên gọi để phân rõ về 10 nghĩa..., chỉ riêng trong Tín thì không có điều này, cho nên có thể biết. Lại trong kinh Bổn Nghiệp chỉ có 42 Hiền Thánh chứ không nói là 52, cho nên có thể biết.

Hỏi: Nếu như vậy thì vì sao kinh Nhân Vương nói Thập Tín là phần vị chủng tánh, vẫn chỉ thiết lập phần vị Tam Hiền?

Đáp: Bởi vì ở đây có thâu nhiếp lẫn nhau cho nên như vậy. Vì sao? Bởi vì nghĩa dựa theo có bốn câu: 1) Bởi vì phần vị vốn có thâu nhiếp phương tiện cho nên chỉ có Tam Hiền, thì ẩn đi tên gọi của Tín chỉ luận đến phần vị của Trú, văn dẫn chứng có thể biết. 2) Bởi vì phương tiện thâu nhiếp phần vị vốn có cho nên ngay nơi Thập Trú gọi là Thập Tín, ẩn đi tên gọi Thập Trú, do đó kinh Nhân Vương nói: “10 Tín-10 Chỉ-10 Kiên tâm.” Thì không luận đến Thập Trú mà chỉ gọi là Thập Tín. 3) Bởi vì đưa ra phương tiện khác với phần vị vốn có, thì như Trú tiền có mười tâm này làm phương tiện... 4) Ở nơi phương tiện mượn nói là Chánh vị, như Thỉ giáo trước đây; nếu dựa theo Viên giáo thì có hai nghĩa; nếu dựa vào tự pháp của Phổ Hiền thì tất cả đều không có phần vị. Nếu dựa theo pháp nương nhờ thì giống như Chung giáo, nhưng Tín đầy đủ tiến vào phạm vi của phần vị, thâu nhiếp bao gồm tất cả các phần vị sau đều thuộc về trong này, không có gì không đầy đủ, bởi vì đây là dựa theo hành thâu nhiếp phần vị.

Hỏi: Tín đã thật sự không có Chánh vị, vì sao Thỉ giáo nói là phần

vị?

Đáp: Bởi vì Thỉ giáo là cơ thô thiển-trí cạn cợt, hành-vị không phân biệt, giống như Tiểu thừa giáo cho nên nói là bốn phần vị; Chung giáo cơ vi tế-trí sâu xa, cho nên có thể thật sự phân ra sai khác.

Môn thứ năm là hành tướng, nếu Thỉ giáo thì thực hành mười tâm hành như Tín...; nếu theo Chung giáo thì như năm môn tu hành-bốn loại tín tâm... trong Khởi Tín luận. Nếu Viên giáo thì như ba phẩm này đã nói...

Môn thứ sáu là trừ chướng, Thỉ giáo thì như trước trừ diệt chướng ngại về không tin của Xiển-đề, Chung giáo thì như luận điều phục sâu xa phiền não...; nếu Viên giáo thì như văn diệt trừ toàn bộ trăm chướng..., đều là diệt lúc tâm đầy đủ.

Môn thứ bảy là tiến lùi, tu Tín chưa đủ một vạn kiếp, về sau tất cả đều lui sụt, bởi vì là tụ Bất định. Theo kinh Bổn Nghiệp như mảy lông thuận theo gió... Giả sử thứ sáu có tâm không lui sụt, thì chỉ là dấy lên tâm không lui sụt này, bởi vì không phải là phần vị, chưa có thể không lui sụy. Cũng có người giải thích lấy điều này làm nghĩa về không lui sụt của Tín, sợ rằng không thích hợp, bởi vì trong kinh nói như mảy lông, cho nên không có phần vị; luận nói tu Tín chưa trải qua một vạn kiếp cho nên đều có lui sụt. Nếu đến một vạn kiếp thì Tín đã đầy đủ, cho nên không phải là thứ sáu. Nếu dựa vào Thỉ giáo thì bởi vì tùy theo tướng thô thiển mà nói Tín là phần vị, vì vậy nay sau Tam Hiền cũng tùy theo tướng thô thiển mà nói, cho nên đến mười Hồi Hướng trở lên mới có thể không lui sụt, như Phật Tánh luận quyển thứ nhất nói.

Hỏi: Trong luận ấy là thuật về Sư Tát-bà-đa nói, lẽ nào là Đại thừa hay sao?

Đáp: Tuy là Tát-bà-đa nói, nhưng không phải là tông ấy, bởi vì nói có tên gọi phần vị của mười Hồi Hướng, Tiểu thừa không có phần vị này. Nếu trong Chung giáo thì Tín đầy đủ tiến vào phần vị là không lui sụt, như Tín thành tựu phát tâm không lui sụt trong Khởi Tín luận, và Tín thanh tịnh-tâm sâu xa... ở văn sau trong này, bởi vì Viên giống như Chung, cho nên tiến vào phần vị trở về sau mới nói là Tín không lui sụt. Bởi vì nhân thuận theo quả tương xứng, cho nên như Tín-Nhẫn...

Môn thứ tám là đức dụng, trong Thỉ giáo trở thành nhân thuộc Tịnh đức, và đạt được báo của Thiết Luân Vương cũng có thể tiến vào Thập Giải... Chung giáo có thể thành tựu phần vị Thập Trú rồi thì có thể thấy được phần ít Pháp thân Phật, hiện bày những sự việc như tám tướng thành đạo... Trong Viên giáo thì bao gồm thành tựu các phần vị

sau, nếu dựa theo nhân thì đạt được ba nghiệp Phổ Hiền rộng khắp pháp giới, dựa theo quả thì thành Đẳng Chánh Giác khắp vô số thế giới, như phẩm Hiền Thủ nói.

Sau là trình bày về Tông của Phẩm, dùng mười nghĩa thậm thâm làm Tông, thành tựu Giải-Hạnh trong Tín là Thú.

E. GIẢI THÍCH VĂN KINH: trong này ba phẩm thì làm ba phần: Phẩm đầu trình bày về Giải trong Tín giải; phẩm tiếp dựa vào Giải khởi Hạnh, phẩm sau cuối Giải-Hạnh đầy đủ cho nên thành tựu đức mà thôi. Lại giải thích đầu là Hạnh, tiếp là Nguyện, sau là phần vị của Đức.

Ngay trong phần đầu có hai: Đầu là chính thức phân rõ về mười nghĩa, sau là kết luận gồm chung nhìn thấy khắp nơi.

Trong phần trước theo Thiền sư Thiên giải thích là mười nghĩa thậm thâm, trong đó phân hai: Đầu là Văn Thù hỏi mọi người đáp, trình bày về diệu tuệ dẫn dắt các hành; sau là mọi người hỏi Văn thù đáp, trình bày về nhờ vào các hành mà thành tựu diệu tuệ.

Lại Pháp sư Diễn nói: Đầu một người hỏi nhiều người trình bày, là hiểu vô lượng trong một; sau nhiều người hỏi một người trình bày, là hiểu một trong vô lượng. Lại bởi vì Văn Thù là pháp chủ, nhiều cùng hỏi về pháp sâu xa của cảnh Phật: 1) Duyên khởi thậm thâm; 2) Giáo hóa thậm thâm; 3) Nghiệp quả thậm thâm; 4) Phật thuyết pháp thậm thâm; 5) Phước điền thậm thâm; 6) Chánh giáo thậm thâm; 7) Chánh hạnh thậm thâm; 8) Trợ đạo thậm thâm; 9) Nhất thừa thậm thâm; 10) Cảnh giới Phật thậm thâm.

1. Duyên khởi thậm thâm, bởi vì các pháp dựa vào tự tánh duyên sinh của Thức A-lại-da mới được Tập khởi. Vì sao đầu tiên phân rõ về nghĩa này? Nhiếp Luận nói: “Bồ-tát bắt đầu học thuận theo trước phải quán xét nhân duyên như thật của các pháp, bởi vì thành tựu Tín giải chính xác, là nói đến điều này.” Trong đó, trước hỏi-sau đáp, cũng là trước trình bày thiết lập về chất vấn, sau trình bày giải thích về chất vấn.

Trong phần trước có hai: Một là tổng quát nói cho biết, vì sao đầu tiên hỏi về Giác Thủ? Nghĩa là bắt đầu phát khởi chán ngán mong cầu không phải là Giác đầu tiên thì không dấy khởi, như Thiện Tài bắt đầu phát khởi từ thành Giác. Lại bởi vì duyên khởi thậm thâm cũng không phải là Giác thì không thông hiểu. Hai là trong phần chính thức chất vấn, chất vấn điều này do đâu sinh ra? Bởi vì tất cả các Bồ-tát phát khởi Tín-Giải-Hạnh..., đều dựa vào đạo lý duy tâm như vậy, đạt được khác với phàm phu-Tiểu thừa mà thành tựu Chánh hạnh. Khởi Tín luận

nói: “Có pháp có thể phát khởi Tín căn Ma-ha-diễn, vì vậy thuận theo mà nói, pháp đã nói là tâm chúng sinh, tâm này thì thâu nhiếp tất cả pháp thế gian và xuất thế gian.” Do đó đối với điều này mà khởi lên chất vấn. Ý chất vấn rằng: Tâm tánh là một, quả báo đủ loại, vì sao một tâm mà sinh ra nhiều báo? Lại tâm tánh đã là một thì quả cũng sẽ là một, quả báo đã nhiều thì tâm cũng sẽ là nhiều. Giả sử như vậy thì có gì sai? Nghĩa là tâm nếu tùy theo báo trở thành nhiều thì sai với Duy Thức, báo nếu như tâm là một thì trái với nghiệp quả. Giả sử nói cứu vãn: Nếu thiết lập chỉ một tánh tâm, không có năng lực huân tập thì có thể như điều đã chất vấn, nay trình bày tâm tánh tuy là một mà tùy theo nghiệp thiện-ác... có thể huân tập mà chuyển cho nên sinh ra quả báo khác nhau, điều này có gì sai? Sau ngăn chặn sự cứu vãn này, lại tiếp tục chất vấn rằng: Nghiệp không nhận biết tâm, tâm không nhận biết nghiệp..., đã không nhận biết lẫn nhau thì sao trở thành huân tập, huân tập không thành thì sao đạt được các loại? Ý chất vấn như vậy.

Trong văn có hai: Đầu là nêu ra pháp thiết lập chất vấn, sau là năm câu ngăn chặn sự cứu vãn trở lại chất vấn. Trong phần trước có ba: Đầu là một câu nêu ra pháp để đối chiếu xác định, tiếp theo một câu là chính thức hiển bày về trái ngược nhau, sau cuối năm câu là giải thích về tướng trở thành trái ngược nhau.

Đầu nói tâm và tánh chỉ là một, nghĩa là bởi vì tánh của tâm, vốn là Như Lai Tạng bình đẳng cùng một vị, cho nên nói là một. Lại bởi vì tâm tức là tánh, vốn là Thức thứ tám không có hai loại, cho nên nói là một. Tiếp là vì sao có thể sinh ra đủ loại quả báo, là hiển bày về trái ngược nhau. Đây là chất vấn về bổn-mạt trái ngược nhau. Sau là hoặc đến nẽo thiện..., là giải thích về tướng trở thành trái ngược nhau, trong đó có năm cặp: Cặp thứ nhất dựa theo y báo, nẽo thiện là trời-người, nẽo ác là ba đường khổ. Cặp thứ hai dựa theo chánh báo, ở trong nẽo thiện các căn như Nhãn... có đủ và không đủ, trong nẽo ác cũng như vậy. Cặp thứ ba trở lại dựa vào y báo, ở trong căn có đủ thì giết mổ-săn bắn... là xứ ác, trì giới-bố thí... là xứ thiện; trong căn không đủ cũng như vậy. Cặp thứ tư trở lại dựa theo chánh báo ngay trong xứ thiện có đoan chánh-có thô lậu; trong xứ ác cũng như vậy. Cặp thứ năm ngay trong đoan chánh có khổ-vui; trong thô lậu cũng như vậy. Sai biệt đủ loại như vậy, cho nên nói là không giống nhau, báo đã không giống nhau như vậy, thì nghĩa của một tâm ở đâu?

Từ đây trở xuống là năm câu giải thích về tướng trở thành trái ngược nhau, người xưa giải thích rằng: Dựa theo không nhận biết nhau

để chất vấn, nghĩa là tâm lấy hiểu biết làm tánh, có thể phát sinh đối với nghiệp, tâm và nghiệp đều có thể nhận biết nhau. Vì sao kinh nói: Nghiệp không nhận biết tâm, tâm không nhận biết nghiệp...? Cách giải thích này sợ rằng không thuận với văn. Vì sao? Bởi vì không nhận biết lẫn nhau... ở đây và các câu trên là cùng thành một chất vấn như nhau, hay là lại thành chất vấn khác nhau? Nếu cùng thành một chất vấn như nhau, thì tâm tánh trước đây là một mà quả báo có đủ loại, chính là trái ngược nhau, cho nên đã thành chất vấn. Không nhận biết lẫn nhau ở đây đối với kia có tác dụng gì, nếu thành chất vấn riêng biệt thì lại vì nghĩa gì mà phát sinh chất vấn này? Vì vậy biết ý văn có phần riêng biệt, cho nên nay giải thích không giống như xưa, nghĩa là đây tức là ngăn chặn cứu vãn tiếp tục chất vấn, nhưng cứu vãn ở ngoài văn. Giả sử cứu vãn nói rằng tâm tánh tuy là một, nhưng có công năng của chủng tử huân tập nghiệp thiện-ác... sinh ra quả có sai khác, chỗ dựa của tâm tánh chỉ là một mà không có hai, cho nên không có lỗi.

Nay trong phần tiếp tục chất vấn có năm cặp:

Cặp thứ nhất dựa theo chủ động dựa vào-thụ động dựa vào không nhận biết lẫn nhau, cho nên không trở thành huân tập. Trong này nghiệp là chủ động dựa vào, tâm là thụ động dựa vào, lìa thụ động không có chủ động, chủ động không nhận biết thụ động, cho nên nghiệp không nhận biết tâm; lìa chủ động không có thụ động, thụ động không nhận biết chủ động, cho nên tâm không nhận biết nghiệp. Đã không nhận biết lẫn nhau thì sao trở thành huân tập? Bởi vì huân tập không có thì lẽ nào có thể nhờ vào nghiệp mà tâm sinh ra nhiều báo? Nhận biết lẫn nhau như vậy là dựa theo lực của tánh mà nói, nhưng không có tánh-không có lực, cho nên không nhận biết lẫn nhau, không phải là dựa theo nhận biết rõ ràng. Trên đây là dựa theo tướng của nhân thuộc Thức vốn có mà nói.

Cặp thứ hai dựa theo tướng của quả, nghĩa là nhân quả không nhận biết lẫn nhau, quả gọi là dị thục. Quả báo có đủ hai nghĩa: 1) Tâm chủ động thọ báo, là Thức chủng tử của Thức vốn có; 2) Tướng thụ động thọ báo, là Thức của quả báo. Bởi vì chủng tử là nhân của quả chứ không phải là nhân của mình, cho nên thọ không nhận biết về báo; bởi vì báo là quả của nhân chứ không phải là quả của mình, cho nên báo không nhận biết về thọ. Đã không nhận biết nhau thì nhân quả này mất đi, tâm sinh ra đủ loại, nghĩa ấy ở đâu?

Cặp thứ ba dựa theo mới huân tập không nhận biết lẫn nhau, nghĩa là ở trong báo này thọ gọi là tiếp nhận, do các chuyển thức mà làm chủ động huân tập, cho nên không giống như thọ báo; tâm gọi là tập khởi,

do Thức thứ tám mà làm thụ động huân tập, không có tự tánh với nhau, đều không nhận biết lẫn nhau. Huân tập đã mất, một tâm làm sao có thể sinh ra nhiều loại? Vì vậy trong Du-già nói: “Không thấy tạng trú, không thấy huân tập, đó gọi là Bồ-tát.”

Cặp thứ tư dựa theo thân-sơ không nhận biết lẫn nhau, nghĩa là chủng tử làm nhân, dựa vào Thức vốn có làm duyên. Bởi vì không có tánh đối đãi lẫn nhau, nghĩa là vốn không phải chính mình-không phải nơi khác-không giống nhau..., tướng thân-sơ không còn, cho nên không nhận biết lẫn nhau, nhân duyên đã lìa xa thì tâm sinh ra ở đâu?

Cặp thứ năm dựa theo cảnh-trí không nhận biết lẫn nhau, trí là chủ động nhận biết, tức là Kiến phần của các Thức; pháp là thụ động nhận biết, tức là Tướng phần của các Thức, cùng dựa vào một tâm, tất cả không có tự Thể, tự Thể không có thì cái gì cùng nhận biết lẫn nhau? Tâm-cảnh đã mất, chủ động-thụ động vắng lặng, tâm sinh ra đủ loại, nghĩa ấy ở đâu? Lại giải thích: Cảnh pháp là tâm biến đổi cho nên không nhận biết tâm, tâm dựa vào cảnh mà sinh cho nên không nhận biết pháp, không có cảnh ngoài tâm có thể chọn lấy tâm ngoài cảnh, vì thế cho nên cả hai không nhận biết lẫn nhau, tướng đều không còn.

Thứ hai là trong phần đáp có hai: Đầu là một kệ, tụng về khen ngợi thưa hỏi khuyến khích lắng nghe, nửa kệ trước khen ngợi thưa hỏi hợp với cơ, nửa kệ sau khuyến khích lắng nghe nhận lời thuyết giảng; sau có mười kệ nêu ra nghĩa chính thức đáp. Trong đó năm kệ đầu đáp về ngăn chặn cứu vãn chất vấn sau, bởi vì nghĩa cứu vãn nếu thành thì chất vấn vốn có mới loại trừ, vì thế cần phải đáp trước; năm kệ sau đáp về chất vấn thuộc pháp vốn có trước đây. Trong này ý đáp, trình bày về duyên khởi của tạng thức có hai nghĩa: Một là nghĩa về không dấy khởi bởi vì không có tự tánh, hai là nghĩa về có dấy khởi bởi vì có duyên khởi của không có tánh này. Hai loại này không hai, là một duyên khởi thậm thâm vô ngại. Trong này bởi vì không dấy khởi vốn là trở thành dấy khởi, cho nên chỉ bởi vì các duyên không nhận biết lẫn nhau mà trở thành huân tập, có đủ loại pháp sinh ra là đáp về chất vấn sau; bởi vì dấy khởi vốn là không dấy khởi, cho nên chỉ bởi vì các pháp sinh ra đủ loại, tất cả đều không có tự tánh, chỉ cùng một tâm tánh là đáp về chất vấn trước. Lại trước thì không ngại một tâm tức là đủ loại, sau thì không ngại đủ loại tức là một tâm, Chánh lý duyên khởi dung hòa vô ngại là ý ấy.

Trong năm kệ trước: Đầu là một kệ về pháp thuyết, sau là bốn kệ về ví dụ. Hoặc có thể phân ra làm năm phần: Một là tông, hai là nhân,

ba là dụ, bốn là hợp, năm là kết.

Một là các pháp không tự tại thì lập tông, các pháp là pháp có, không tự tại là pháp, pháp và pháp có hòa hợp gọi là tông. Trong đó có hai nghĩa: 1) Tạng tánh duyên khởi chủ động-thụ động huân tập khởi lên thâu nhiếp nhiều pháp, cho nên nói là các pháp, bởi vì làm nhân duyên với nhau, lại hệ thuộc với nhau, cho nên tất cả đều không thể nào tự có nơi tồn tại. 2) Từ các duyên khởi lên không có tự tánh, không có tự tánh cho nên không thể nào tự tồn tại.

Hai là đưa ra nhân, vì sao có thể biết là không tự tại? Nhân mà nói là cầu thật có thì không thể được, bởi vì các pháp của Thức vốn có cùng dựa vào duyên khởi, lại so sánh làm mất lẫn nhau, đều không có tự tánh, cho nên nói là cầu thật có thì không thể được. Điều này có hai nghĩa: Một là dựa theo Thức vốn có trình bày về không tự tại, bởi vì dựa vào các duyên không có tự tánh, cho nên nói là cầu thật có thì không thể được. Hai là dựa theo pháp chủ động huân tập... trình bày về không tự tại, bởi vì dựa vào Thức vốn có không có tự Thể, cho nên nói là cầu thật có thì không thể được. Hoặc là luận chung có bốn nghĩa: Một, bởi vì các pháp dựa vào Thức, cho nên đối với các pháp mà cầu thật có thì không thể được; hai, bởi vì Thức vốn có làm chỗ dựa, cho nên đối với Thức vốn có mà cầu thật không có thì không thể được; ba, bởi vì các pháp khởi lên Thức, cho nên đối với các pháp mà cầu thật không có thì không thể được; bốn, bởi vì Thức tùy theo duyên khởi lên, cho nên đối với Thức vốn có mà cầu thật có thì không thể được. Hoặc tách ra làm tám câu, nghĩa là đều có bốn câu phân biệt là có-không có-có cả hai-không cả hai, dựa theo suy nghĩ có thể thấy. Lại giải thích điều này có bốn câu: Một, bởi vì không dấy khởi không khác dấy khởi, mà cầu không dấy khởi thì thật không thể được, cho nên không dấy khởi không tự tại. Hai, bởi vì dấy khởi không khác không dấy khởi, mà cầu dấy khởi thì thật không thể được, cho nên dấy khởi cũng không tự tại. Ba, bởi vì không có hai mà cầu hai thật có thì không thể được, cho nên không có cả hai tự tại. Bốn, bởi vì không trở ngại hai nghĩa, mà cầu cả hai không phải là thật thì không thể được, cho nên không có cả hai không phải là tự tại. Vì sao không tự tại như vậy? Bởi vì duyên khởi tự tại. Vì sao không thật có? Bởi vì duyên khởi là lý thật.

Ba từ “Thị cố nhất thiết pháp...” trở xuống là kết luận, bởi vì kết luận tùy theo pháp cho nên ở sau Tông và Nhân, trình bày về Hợp tùy theo Dụ cho nên nói ở sau Dụ. Cả hai đều không nhận biết lẫn nhau, là như trong chủ động-thụ động huân tập trên đây đều có hai nghĩa về có-

không có, bởi vì hai có-hai không có đều không đi cùng cho nên không có thể nhận biết lẫn nhau; bởi vì một có-một không có, một không có-một có đều không có hai cho nên không có thể nhận biết lẫn nhau. Chính là bởi vì không nhận biết... như vậy cho nên nhất định có tất cả các pháp, vì vậy nói là tất cả không nhận biết lẫn nhau. Đây là hiển bày không phải dứt khoát một vị bình đẳng không làm hỏng các pháp, cũng chính là chỉ vì bình đẳng mà có các pháp.

Bốn là trong dụ có bốn dụ, tạng thức này có bốn nghĩa: 1) Nghĩa về nhân quả nối tiếp dựa vào nơi khác; 2) Nghĩa về làm nhân quả với nhau sinh ra Thức; 3) Nghĩa về tiếp nhận huân tập; 4) Nghĩa về duy trì dựa vào nhau.

Thứ nhất là dụ như dòng sông chảy xiết, là trong Duy Thức luận trình bày về Thức A-lại-da luôn luôn chuyển như dòng thác đổ, là nghĩa này. Trong này không có dứt tuyệt là nghĩa về luôn luôn trong luận ấy, dòng sông chảy mãi là nghĩa về chuyển trong luận ấy. Vì vậy luận ấy nói: Luôn luôn nói là ngăn chặn về Đoạn, chuyển là biểu thị về không phải là Thường.

Nếu phân biệt một cách tỉ mỉ thì lúc dòng nước chảy phải có bốn nghĩa:

1) Có nước tự nhiên tuôn chảy, uốn cong có ba: a-Thể của nước thanh tịnh dụ cho Thức vốn có, là tâm thanh tịnh-tánh vốn có Như Lai Tạng; b-Đất xen tạp trở thành đục ngầu dụ cho tự tánh thanh tịnh Như Lai Tạng bị vô minh làm cho vấy nhiễm mà có tâm vấy nhiễm; c-Gặp lạnh trở thành băng dụ cho Như Lai Tạng vẫn đi cùng với vọng thức làm thành duyên khởi của Thức vốn có, vì vậy kinh Lăng Già nói: “Như Lai Tạng gọi là Thức A-lại-da, mà đi cùng với bảy Thức vô minh...”

2) Dựa vào nhau mà có dòng chảy, dùng để dụ cho nghĩa về tự tướng của Thức vốn có, nghĩa là vì dòng nước sau thúc đẩy cho nên dòng nước trước phải chảy, hoặc là dòng nước trước dẫn đường cho nên dòng nước sau nhất định tuôn chảy, đều có nghĩa về có lực-không có lực..., không nhận biết lẫn nhau mà có thể tuôn chảy. Đây tức là không chảy mà chảy, như nói dòng sông cuồn cuộn tuôn trào mà không chảy, là nói đến điều này.

Trong kinh nói là sinh diệt tuôn chảy, Duy Thức luận quyển thứ ba nói: “Như thác nước không phải là Đoạn-không phải là Thường nối tiếp nhau mãi mãi mà có nổi chìm; Thức này cũng như vậy, từ vô thỉ đến nay sinh diệt nối tiếp nhau không phải là Thường-không phải là Đoạn, hữu tình nổi chìm khiến cho không thoát ra được, cho đến nói là tánh của

Thức này từ vô thỉ đến nay quả sinh-nhân diệt trong từng sát-na một. Quả sinh cho nên không phải là Đoạn, nhân diệt cho nên không phải là Thường. Không phải là Đoạn-không phải là Thường, chính là lý duyên khởi, cho đến phải tin chắc Chánh lý duyên khởi của Đại thừa, nghĩa là Chánh lý này sâu xa vi diệu bặt dứt ngôn từ, nói đến nhân quả... đều là tạm thời thi thiết. Quán về pháp hiện tại có tác dụng dẫn dắt về sau, tạm thời lập ra quả sau này để so sánh nói về nhân hiện tại. Quán pháp hiện tại có tướng đền đáp trước đây, tạm thời lập ra nhân đã từng có để so sánh nói về quả hiện tại. Tạm thời nghĩa là Thức hiện tại tựa như hiện rõ ra tướng ấy, như vậy lý nhân quả luôn luôn hiển bày rõ ràng, lìa xa hai bên phù hợp với Trung đạo, những người có trí nên thuận theo tu học.” Lại theo kinh Lăng Già nói: “Sát-na không còn rối loạn, vắng lặng lìa mọi việc làm, tất cả các pháp không sinh, Ta nói là nghĩa sát- na, mới sinh tức là có diệt, không nói cho người ngu si, tánh nối tiếp nhau không dứt, do vọng tưởng mà huân tập.”

Giải thích rằng: Trong luận trước thì sinh diệt cách niệm, trong kinh nói sinh diệt đồng niệm, vì thế cho nên sinh diệt là không sinh- không diệt. (Lại suy nghĩ điều ấy) Kinh dựa theo Chung giáo, thì không sinh diệt cùng với sinh diệt hòa hợp gọi là Thức A-lại-da...; luận dựa theo Thỉ giáo, chỉ riêng sinh diệt là Thức, tường tận có thể cũng không thành sinh diệt, bởi vì lúc sinh không có diệt thì lẽ ra không phải là hữu vi, bởi vì tướng không đầy đủ. Nếu có diệt thì lẽ ra không thể nào sinh, bởi vì trái ngược nhau. Do đó trong Chung giáo là đồng niệm, bởi vì đều là hư giả cho nên không ngăn ngại nhau. Lại dựa vào Chân tâm cho nên có thể là đồng, tùy theo tướng cho nên có khác. (Lại suy nghĩ điều ấy) Quá khứ diệt có thể trở thành sinh, vị lai diệt có thể làm hỏng sinh, pháp sinh có thể hủy hoại, đã diệt có thể trở thành đang diệt. Lại một tướng diệt hướng về sinh trước có thể hủy hoại, hướng về sinh sau có thể thành tựu; một tướng sinh hướng về diệt trước có thể hủy hoại, hướng về diệt sau có thể thành tựu, cho nên nối tiếp nhau không có dứt tuyệt. (Lại suy nghĩ điều ấy) Lại sinh do diệt mà khởi, cho nên trong sinh vốn có diệt, bởi vì vốn có diệt cho nên khiến sinh không trú, cũng lại trở thành diệt. Diệt do sinh mà có, cho nên trong diệt hàm chứa sinh, bởi vì hàm chứa sinh cho nên khiến diệt không trú, cũng lại trở thành sinh, vì thế sinh diệt đan xen lẫn nhau, trước sau cùng lúc, không trở ngại lẫn nhau, tuôn chảy không gián đoạn.

Lại trong một tướng sinh có nghĩa về bốn loại diệt, cùng lúc đầy đủ: a) Tánh không thành tựu gọi là diệt; b) Do diệt mà khởi cho nên

vốn có diệt; c) Có thể trở thành diệt cho nên vốn có diệt; d-Do sinh diệt cùng là vọng chấp trong mộng thấy có trước sau, lúc lý thật chiếu rọi đều không có trước sau, cho nên sinh thì vẫn có diệt. (Lại suy nghĩ điều ấy) Niệm trước diệt đi chảy dài đến nơi sinh, niệm sau sinh ra chảy dài đến nơi diệt, sinh diệt hai dòng cho nên nói là chảy dài. Chưa đạt được đạo đối trị về trước không có tạm thời dừng lại, cho nên nói là không có tuyệt dứt. Hai dòng đều không có... cho nên không nhận biết nhau.

3) Dựa vào gió vốn có hai nghĩa: a) Dựa vào gió mà được tuôn chảy, dụ cho nghĩa về tướng của nhân thuộc tạng thức, nghĩa là dựa vào gió của Hoặc nghiệp huân tập chủng tử mà trôi nổi; đây là dựa theo tướng của nhân mà phân rõ. b) Dựa vào gió nổi sóng, kinh Lăng Già nói: “Biển tạng thức thường trú, gió cảnh giới làm động, đủ loại sóng các Thức, tung vọt mà chuyển sinh.” Duy Thức luận quyển thứ ba nói: “Lại như dòng thác đổ, tuy gió... đánh tạt vào nổi lên các làn sóng mà tuôn chảy không dứt; Thức này cũng như vậy, tuy gặp các duyên khởi lên các Thức như Nhãn... mà luôn luôn nối tiếp nhau.” Trong này, một là gió thổi mà tuôn chảy, hai là do nước mà tuôn chảy, cho nên nói là chảy dài. Dựa vào nhau không có tánh đều không nhận biết lẫn nhau, hoặc là dòng chảy của chủng tử và dòng chảy của Thức đã dựa vào..., tuy không nhận biết lẫn nhau nhưng mà có tuôn chảy. Nghiệp không nhận biết tâm ở văn trên dựa theo điều này.

4) Dựa vào thế đất cao thấp mà tuôn chảy, dụ cho nghĩa về tướng của quả thuộc Thức vốn có, dựa vào đủ loại báo của nơi thọ sinh cho nên tuôn chảy, nơi trời-người là cao, nơi đường ác là thấp; đây là dựa theo tướng của quả. Trong này, tâm và báo là hai, không có tánh cho nên không nhận biết lẫn nhau. Báo không nhận biết thọ... ở văn trên dựa theo điều này. Hoặc là kèm theo vật mà tuôn chảy, cho nên trong Duy Thức nói: “Lại như dòng thác cuốn trôi các vật như cỏ rác-cá tôm... trên và dưới dòng nước, tùy theo nơi chảy qua không bỏ; Thức này cũng như vậy, cùng với pháp như tập khí bên trong-cảnh tiếp xúc bên ngoài... luôn luôn chuyển theo nhau.”

Thứ hai là dụ về ngọn lửa đèn, thành tựu nương tựa có ba nghĩa:1) Nghĩa về sinh ra Thức; 2) Nghĩa về làm nhân quả cho nhau; 3) Nghĩa về chấp thọ.

1) Nghĩa về sinh ra Thức, là như nhờ vào ngọn lửa trước đốt cháy tim đèn cho nên ngọn lửa sau được sinh ra, chiếu rọi rõ ràng cảnh trước chỉ một niệm vẫn không tạm dừng; sáu Thức cũng như vậy, danh ngôn... dựa vào Thức của chủng tử vốn có cho nên có thể sinh ra Thức sau

chiếu rọi đối với cảnh giới, trong thời gian trước diệt-sau sinh không có tạm dừng. Trong này dùng Thức vốn có như dầu và cây đèn, các chủng tử trong Thức như tim đèn, sáu Thức hiện hành đã sinh ra như hơi nóng không có Thể mau chóng diệt đi cho nên không nhận biết lẫn nhau. Cả hai đều không nhận biết lẫn nhau, người xưa nói rằng: Hơi nóng và cây đèn là hai, tim đèn và dầu là hai, bốn pháp hòa hợp mà sinh ra đều không nhận biết lẫn nhau. Điều này sợ rằng không có lý, ý văn tựa như chọn lấy ngọn lửa trước-ngọn lửa sau là hai, bởi vì mau chóng diệt đi không dừng lại, không có Thể để có thể nhận biết lẫn nhau; sáu Thức dựa vào Thức không có Thể vốn có cũng như vậy, tâm không nhận biết thọ... dựa theo điều này.

2) Nghĩa về cùng lúc làm nhân quả cho nhau, như Nhiếp Luận quyển thứ hai nói: “Luận nói: Ví như ánh sáng ngọn đèn cùng với tim đèn sinh ra và đốt cháy cùng lúc lại làm nhân cho nhau. Giải thích: Bởi vì Thể của tim đèn làm nơi dựa vào có thể phát ra hơi nóng ánh sáng, tim đèn là nhân phát sinh hơi nóng ánh sáng, hơi nóng ánh sáng thì sinh ra trong sát-na này, bởi vì có thể đốt cháy tim đèn, hơi nóng ánh sáng làm nhân đốt cháy cho tim đèn, cho đến v.v... Luận nói: Nên biết Thức vốn có cùng với chủ động huân tập lại làm nhân cho nhau, nghĩa ấy cũng như vậy, như Thức làm nhân cho pháp nhiễm ô, pháp nhiễm ô làm nhân cho Thức. Giải thích: Thức A-lại-da này là nhân sinh ra chủng tử, nếu không có Thức này thì ba nghiệp sinh diệt không có nơi có thể nương tựa, như thân thể lụi tàn, công năng cũng như vậy. Vì vậy Thể của các pháp sinh ra do Thức này, công năng cũng lập, cho nên Thức vốn có là nhân phát sinh pháp ấy, pháp ấy cũng như vậy. Nếu pháp ấy không có Thức này, khởi lên ở hiện tại thì không có đạo lý chuyển sau khác trước, biến đổi sai khác này là quả của pháp ấy.” Giải thích rằng: Trong này, niệm trước là tim đèn và hơi nóng cùng một sát-na lại đốt cháy sinh ra lẫn nhau, đều có nhân quả cũng cùng lúc lụi tàn, hơi nóng sau cũng như vậy, cho nên nói là hơi nóng hừng hực. Chưa đến phạm vi đối trị thì pháp này luôn luôn dấy khởi, cho nên không tạm dừng lại. Bởi vì hai nhân-hai quả không đi cùng cho nên không nhận biết lẫn nhau, một nhân-một quả không có hai cho nên không có thể nhận biết. Lại cũng có thể hơi nóng của tim đèn đốt cháy và hơi nóng của tim đèn sinh ra, cho nên nói là hơi nóng hừng hực. Bởi vì lý sinh ra không dừng lại vốn là đốt cháy, lý đốt cháy cũng như vậy cho nên nói là không tạm dừng lại. Không nhận biết lẫn nhau, nói như trên. Trong này, nghĩa về làm nhân quả cho nhau sơ lược đưa ra hai lớp, đều có ba môn: a-Giữ gìn

lỗi lầm; b-Hiển bày về đức; c-Chỉ ra lỗi lầm. Như trong hỏi đáp v.v...

3) Nghĩa về chấp thọ, trong này ngọn đèn sáng có hai công năng: a) Tim đèn đốt cháy bên trong, b) Phát ra ánh sáng chiếu rọi bên ngoài, dụ cho Thức vốn có này có sự chấp trì cả bên trong lẫn bên ngoài. Du- già nói: “Thức này chấp thọ có hai: 1) Bên trong chấp thọ chủng tử và năm căn thân, 2) Bên ngoài chấp thọ Khí thế gian, giống như hơi nóng ánh sáng bên trong giữ lấy dầu và tim đèn, bên ngoài phát ra ánh sáng rõ ràng, là nói đến điều này. Bởi vì hai phạm vi trong-ngoài này cho nên nói là hơi nóng hừng hực, luôn luôn giữ gìn không gián đoạn cho nên nói là không dừng lại. Trong-ngoài là hai, bởi vì không có tánh cho nên không nhận biết lẫn nhau.

Thứ ba là gió dụ cho nghĩa về huân tập. Trong này, gió có hai nghĩa: a) Có lực luôn luôn lay chuyển vật khác, dụ cho chuyển thức luôn luôn huân tập trở thành chủng tử...; b) Nghĩa về không có Thể, nghĩa là gió này không có thể tự mình hiện rõ tướng lay động, cần phải thổi vào vật khác làm cho lay động mới nhận biết tướng của gió, bởi vì lay động này chính là vật lay động, cho nên biết rằng gió không có tự Thể. Các pháp chủ động huân tập không có thể tự mình trở thành chủng tử, cần phải huân tập Thức vốn có trở thành chủng tử rồi mới hiển bày chủ động huân tập, chủng tử này chính là chủng tử của Thức, cho nên biết chủ động huân tập không có tánh. Cả hai đều không nhận biết lẫn nhau thì gió và vật là hai, lay động dựa vào vật thì gió không có Thể, vật tùy theo gió thì vật không có tự tánh, cũng là hai không có-hai có không đi cùng, một không có-một có không có chủ động-thụ động, cho nên đều không nhận biết; trong Thức cũng như vậy, dựa theo điều đó cho nên nói là các pháp cũng như vậy.

Thứ tư là mặt đất dụ cho nghĩa về duy trì dựa vào nhau, như Địa luân dựa vào Thủy luân, Thủy luân dựa vào Phong luân, Phong luân dựa vào hư không, hư không không dựa vào nơi nào; nghĩa về tâm cũng như vậy, cảnh giới dựa vào vọng tâm, vọng tâm dựa vào Thức vốn có, Thức vốn có dựa vào tâm tịnh, tâm tịnh không dựa vào nơi nào. Lại giải thích hiện hành dựa vào chủng tử, chủng tử dựa vào Thức vốn có, Thức vốn có dựa vào Chân như, Chân như không dựa vào nơi nào. Không nhận biết là hư không làm chỗ dựa cho gió, bởi vì tự mình không có Thể cho nên không nhận biết về gió; gió làm chỗ dựa cho nước, tự mình dựa vào hư không cho nên không có lực có thể nhận biết về nước; nước đối với mặt đất cũng như vậy, trong Thức cũng dựa theo điều này. Trên đây là đáp về ngăn chặn cứu vãn chất vấn sau, xong.

Thứ hai, trong phần đáp về chất vấn thuộc pháp vốn có trước đây, năm kệ phân làm hai: Đầu là hai kệ chính thức đáp về chất vấn trước đây, sau là ba kệ hiển bày về quán môn. Trong phần đầu chất vấn rằng: Tâm tánh đã là một, làm sao có thể sinh ra đủ loại quả báo? Nay đáp là bởi vì tùy theo các chuyển thức huân tập mà sinh ra, không phải là một tâm này tự làm ra đủ loại, cho nên nói Nhãn-Nhĩ... cho đến vì vậy mà chuyển các khổ; năm cặp như hoặc là đến nẽo thiện... trước đây đều dựa theo báo để phân rõ, cho nên nói chung là các khổ. Trong này, năm thức như Nhãn... có thể biết, tâm là Thức vốn có bởi vì có nghĩa về tập khởi, ý là Mạt-na bởi vì có nghĩa về suy nghĩ, tình là Thức thì thứ sáu bởi vì là nghĩa về phân biệt rõ ràng. Tám loại này đều có căn, năm căn có thể biết, ý là căn thứ sáu, bảy và tám làm căn cho nhau, đều có nghĩa về sinh ra Thức, vì vậy nói là tình căn, dựa vào chủ động-thụ động huân tập này hòa hợp mà chuyển các khổ.

Nghi ngờ rằng: Đã tùy theo huân tập mà chuyển các khổ tức là trở thành nhiều tâm, vì sao vẫn nói là chỉ một tâm? Đáp rằng: Các pháp chủ động huân tập này nếu như là thật thì có thể khiến cho tùy theo huân tập mất đi một tâm, các khổ đã hư giả cho nên đạt được một tâm mà thật thì không chuyển đổi. Nghi ngờ rằng: Nếu thật sự không chuyển đổi thì vì sao trước đây nói tùy theo huân tập mà chuyển các khổ? Đáp rằng: Chỉ nêu ra rõ ràng về chuyển chứ không phải là thật sự chuyển. Nghi ngờ rằng: Đối với pháp tánh nếu có nêu ra rõ ràng điều này thì cũng có thể trái ngược nhau? Đáp rằng: Chỉ tùy theo nơi khác có nêu ra rõ ràng, ở trong pháp ấy không có nêu ra rõ ràng điều này. Vì sao không có? Bởi vì nêu ra rõ ràng là không có tất cả.

Trong kệ này, nửa kệ trước trình bày về không nhiễm mà nhiễm, nửa kệ sau trình bày về nhiễm mà không nhiễm. Ba kệ sau là trình bày về quán ba vô tánh: Một kệ đầu là quán về Biến kế không có tướng, nghĩa là tám thức... trên đây, bởi vì dựa theo chấp chỉ là hư vọng hoàn toàn không có gì. Một kệ tiếp là trình bày về quán Y tha không có sinh, câu đầu quán về phương tiện Tầm-Tứ...; câu tiếp quán về cảnh, có là Nhãn-Nhĩ... trước đây, không có gì là bởi vì các duyên không có tánh cho nên Không; câu tiếp là chính thức quán, bởi vì thấy lý không hề có gì, cho nên nói là không trái ngược; câu sau cuối giải thích rằng bởi vì đạt được mắt thấy pháp không xen tạp vô minh, cho nên nói là tịnh. Một kệ sau trình bày về quán tánh chân thật không có tánh, trong đó hư vọng là tánh đã chấp, không phải vọng là tánh Vô tướng, thật là tánh Vô sinh, không thật là tánh Y tha. Hai quán nếu thành tựu là xuất thế gian,

hai quán nếu không có là thế gian, dựa theo quán trí mà nói. Như vậy có-không có đối đãi với nhau không thật, cho nên nói chỉ nhờ vào ngôn từ giảng giải. Có và không có đều mất, mới tiến vào quán tánh không có tánh. Ở đây thuận theo mở rộng nói về quán ba tánh-hai tánh..., dựa theo Giải-dựa theo Hạnh để phân tích.

2. Giáo hóa thậm thâm. Vì sao đưa ra? Bởi vì trước đây trình bày về thâu nhiếp tâm tiến vào lý, ở đây phân rõ về Hậu trí cứu giúp chúng sinh, tài là pháp tài. Trong đó, trước là hỏi-sau là đáp. Trong này hỏi- đáp tựa như có phần khác nhau, dựa theo đáp chọn lấy câu hỏi. Trong hỏi nên nói: Như Lai đã tùy theo mười loại giáo hóa, vì sao lại nói chúng sanh thì không phải là chúng sinh? Trong đáp trình bày về thân mạng... đều Không, là tùy theo mười loại giáo hóa thì không phải là giáo hóa, bởi vì chúng sinh không phải là chúng sinh thì giáo hóa cũng không phải là giáo hóa, điều này có gì sai? Lại dựa theo hỏi chọn lấy đáp, ý chất vấn rằng: Như Giác Thủ đã nói: Chúng sinh đã Không, làm sao giáo hóa? Lúc giáo hóa nếu như Thánh trí hợp với lý thấy Không, thì không thành tựu giáo hóa. Nếu giống với phàm phu chấp trước ngang ngược cho là có, thì không có thể giáo hóa. Đây là chất vấn trái ngược nhau về có-không có. Ý đáp: Chúng sinh là Không, Không là chúng sinh. Đại Phẩm nói: “Không phải là vì không có Sắc cho nên gọi là Sắc-Không, mà chỉ vì Sắc tức là Không, Không tức là Sắc.” Giải thích rằng: Bởi vì Không ngay nơi Sắc mới là Chân Không, chứ không phải là Không của đoạn mất, cho nên đây không phải là cảnh của trí phàm phu. Bởi vì chúng sinh như vậy dùng mười loại tùy theo như vậy để nói về pháp môn như vậy, mới là chân thật giáo hóa.

Trong chất vấn có hai: Một là một câu nêu ra nghĩa chính, hai từ “Vân hà...” trở xuống là hiển bày trái ngược nhau. Trong đó, người xưa lấy tùy thân là tổng quát, nay một câu đầu là tổng quát, mười câu còn lại là riêng biệt. Một câu đầu là lúc phát tâm, lúc đạt được đạo..., Luận nói: Chất vấn về nơi sinh vốn là chờ đợi thời gian. Hai là tùy theo thọ mạng của báo ấy, hoặc là thời gian dài, hoặc là thời gian ngắn thích hợp với tiếp nhận giáo hóa, thì ở thời gian ấy mà giáo hóa. Ba là tùy theo thời gian của thân đã thọ, như phải có được thân người mới giáo hóa... Bốn là tùy theo thời gian của hành nghiệp đã làm, như phải gây ra việc ác mới đạt được pháp nhẫn, như kinh Tịnh Chư Nghiệp Chướng nói về thiện hạnh... Năm là tùy theo thời gian đang khởi lên mong muốn ưa thích điều gì mà tiếp nhận giáo hóa. Sáu là tùy theo thời gian khởi lên thệ nguyện gì mà tiếp nhận giáo hóa. Bảy là tùy theo thời gian khởi lên

ý niệm gì nhớ đến sự việc gì. Tám là tùy theo thời gian khởi lên phương tiện gì mà muốn tu tập thành tựu. Chín là tùy theo thời gian khởi lên tư duy điều gì để chiếu rọi quán sát. Mười là tùy theo thời gian khởi lên suy nghĩ tính toán điều gì. Mười một là tùy theo thời gian khởi lên cách nhìn như thế nào để thích hợp tiếp nhận giáo hóa. Như Lai vào lúc bấy giờ liền thuận theo giáo hóa, đã giáo hóa uốn khúc tùy theo căn cơ như vậy, mà nói chúng sinh thì không phải là chúng sinh, lý ấy ở đâu?

Thứ hai trong đáp có hai: Một là một kệ khen ngợi về đức khuyến khích lắng nghe, nửa kệ trước khen ngợi đức của Văn thù, bởi vì trong trí không xen lẫn vô minh cho nên nói là Minh trí, có thể chiếu rọi về lý duy tâm cho nên nói là cảnh giới. Vì sao luôn luôn chiếu rọi cảnh này, là bởi vì thường vui với hạnh vắng lặng. Hai là trong chín kệ có hai: Bảy kệ đầu chính thức đáp câu hỏi trước, hai kệ sau ngăn chặn chất vấn tiếp tục đáp. Trong phần trước một câu hỏi về tùy thời không có đáp, bởi vì tổng quát không lìa riêng biệt. Ba kệ đầu đáp một câu hỏi về tùy thân, hai kệ tiếp đáp một câu hỏi về tùy mạng, một kệ tiếp đáp một câu hỏi về tùy hạnh, một kệ sau cuối đáp chung về bảy câu hỏi còn lại.

Trong ba kệ đầu, hai kệ trước trình bày về Nhân Không: Một kệ đầu là xưa nay nói rằng Ngã ở trong thân, nay trình bày về thân không có-Ngã cũng không có, là bởi vì quán về Giới phân biệt, quán xét thân này không thể đạt được, thì thông hiểu về Ngã có trong thân đã chấp tức là không có. Một kệ tiếp là xưa nay nói rằng thân nương tựa vào Ngã, nay trình bày về Ngã không có-thân cũng không có, là bởi vì tìm thân chủ động dựa vào, quán xét về Ngã thụ động dựa vào không thể đạt được, thì không đắm trước đối với thân. Một kệ tiếp là dùng bên trong giống như bên ngoài để trình bày về pháp không có Ngã, trong đó hai câu đầu là nêu ra, một câu tiếp là giải thích, một câu sau cuối là lợi ích. Tùy thân như vậy thì không phải là tùy, không khác chúng sinh thì không phải là chúng sinh, vì vậy không có gì sai.

Ngay trong hai kệ đáp về tùy mạng, một kệ đầu quán về cảnh, một kệ sau quán về trí. Trong kệ trước, thân nói là danh sắc tức là thân của quả báo, mạng nói là chính thọ sinh ra thức tức là Thức vốn có, Thức vốn có và thân từ đầu tới cuối lại làm nhân quả cho nhau hòa họp không hai, dụ nói có thể biết. Ở đây làm nhân quả cho nhau, không phải là cảnh thuộc về Thức rối loạn của Nhị thừa và phàm phu ngu muội, cho nên nói là không thể nhận biết. Nghĩa này ai có thể nhận biết? Bởi vì người trí có thể quán sát, thì pháp của Phật Bồ-tát như trí. Sở dĩ có thể nhận biết thân mạng lại làm nhân duyên cho nhau, là bởi vì pháp vô

thường dựa vào nơi khác để phân biệt lại làm nhân với nhau cho nên có thân mạng, vì pháp thường trú không trở thành nhân cho nên đã nói vô thường, ngay nơi có-không phải là có đều không có tự tánh, cho nên nói là Không-Vô ngã, và lìa tất cả các tướng như tăng thêm-giảm bớt...

Ngay trong một kệ đáp về tùy hạnh, bởi vì Thức vốn có và các pháp huân tập của ý thức lại làm nhân cho nhau. Do công năng của nghiệp phát sinh chứ không phải là có người-pháp..., cho nên nói là không có Ngã giống như mộng. Không phải là chỉ có nghiệp hạnh riêng biệt bặt dứt hai Ngã, do nghiệp mà đạt được quả của báo, cho nên tánh của Ngã cũng vắng lặng. Nhân quả ấy tựa như trước sau khác nhau, nghĩa về không có Ngã giống như không hề có sai khác.

Tiếp theo một kệ đáp về bảy câu hỏi sau, bởi vì tùy theo bảy loại như mong muốn ưa thích... đều là tâm sở (tâm số), dựa vào tâm vương không tự tại, cho nên đưa ra tâm vương thâu nhận toàn bộ để đáp chung, do đó nói rằng chỉ lấy tâm làm chủ. Lại giải thích, tất cả các pháp thế gian chỉ là do tự tâm thay đổi sai khác mà dấy lên, tâm là nguồn gốc của các pháp, cho nên nói là chủ. Nhưng phàm phu ngu muội không hiểu rõ về nghĩa duy tâm, tùy tiện thuận theo phân biệt khởi lên bảy loại tâm niệm như mong muốn ưa thích... này, bởi vì đều giữ lấy tướng cho nên đều là điên đảo, là điên đảo cho nên tức là Không, không hề có gì, vì vậy tùy theo thì không phải là tùy theo.

Sau là giải thích ngăn chặn chất vấn, sợ rằng có người chất vấn rằng: Nếu chúng sinh như vậy thì Không tất nhiên là pháp môn, tùy theo cũng như vậy đâu cần phải trải qua giáo hóa? Giải thích rằng: Bởi vì không có thể hiểu rõ các pháp tức là không hai, do đó cần phải giáo hóa. Lại tiếp tục chất vấn rằng: Vậy thì chúng sinh này không hiểu rõ chân thật, lẽ nào không phải là Không hay sao? Giải thích rằng: Bởi vì thuận theo duyên khởi cho nên không phải là không có, nhanh chóng diệt đi không dừng lại cho nên không phải là có, hai pháp này không hai là chúng sinh cho nên nói là không có tướng khác nhau, do đó có thể giáo hóa. Kệ trước trình bày về cần phải giáo hóa, kệ sau trình bày về thành tựu giáo hóa.

3. Nghiệp quả thậm thâm, trong phần này trước là chất vấn, sau là trình bày. Trong chất vấn có hai, trước là nêu ra pháp chính thức chất vấn, sau từ “Nhiên pháp tánh...” trở xuống là ngăn chặn cứu vãn tiếp tục chất vấn. Trong này ý chất vấn, nếu trong bốn Đại không có Ngã thì ai làm ra thiện ác, ai có thể nhận lấy báo ứng? Trong này chấp có tác dụng thuận theo có người làm ra, là lấy Dụng đưa ra Thể để chất

vấn. Giả sử Tiểu thừa nói cứu vãn, thì tuy không có Ngã-Nhân-Tác giả, nhưng có pháp thiện ác nhân quả, cho nên có thể như vậy. Hãy còn là chấp pháp, cho nên lại chất vấn rằng: Nhưng đối với pháp tánh không có thiện-không có ác, đây là hiển bày về pháp Không. Đã đối với pháp tánh là Không, không có thiện-ác, nếu không có người làm ra thì lại vì pháp nào mà có nghiệp quả, do đó biết là có Ngã. Ngã đã thật có thì lý Vô ngã ở đâu? Ý chất vấn như vậy.

Trong phần trước có hai: Một câu trước nêu ra nghĩa chính, còn lại hiển bày về trái ngược nhau. Trong đó có năm cặp mười câu: 1) Dựa theo thọ báo cho rằng có người thọ; 2) Dựa theo nghiệp tạo tác cho rằng có người tạo tác; 3) Dựa theo sai biệt trong báo, bên trong dựa theo hành, bên ngoài dựa theo thân, nếu không có nghiệp tạo tác thì vì sao có sự sai khác này? 4) Dựa theo báo nhiều ít, như trong kinh nói, chủ động tạo tác nhiều nghiệp thì thọ báo cũng nhiều, ít cũng như vậy, cho nên biết có Ngã. Trên đây là dựa theo Sinh báo. 5) Dựa theo Hiện báo và Hậu báo. Sau là ngăn chặn cứu vãn chất vấn có thể biết, cũng là trở lại tiếp tục đưa ra.

Thứ hai là trong đáp, vì sao Bảo Thủ đáp, nghĩa là trong sự hiển bày lý đạt được nhiều vật báu đáng quý. Trong đó có hai: Đầu là một kệ nói về pháp, sau là nói về chín dụ.

Trong phần trước có hai nghĩa: Một là nêu ra nghĩa chính thức đáp, hai là dẫn ra chứng đắc của Đức Phật để nói, không phải là mình có thể biết. Trong phần đầu, hai câu trước trình bày về nghiệp quả không hư hoại, một câu sau trình bày về không có người làm ra, nghĩa là tùy theo các nghiệp sai biệt đã làm ra huân tập vào Thức vốn có, Thức vốn có dựa vào nơi khác biến đổi tựa như do nghiệp ấy mà sinh khởi quả báo, cho nên có đủ loại khác nhau như nhiều báo..., chỉ là các Thức duyên khởi cùng nhau tập hợp mà thành, không có tự tánh cho nên nhất định có nghiệp quả, thật sự không phải là trong bốn Đại có riêng nhân-ngã có thể làm ra nghiệp nhận lấy quả, cho nên nói là người tạo tác không có. Đây là bởi vì lý Vô tánh cho nên pháp tánh không có thiện-ác, bởi vì Vô tánh mà trở thành nhân quả cho nên có nghiệp quả sai biệt. Đây chỉ có nhân quả vô tánh, liên quan gì có nhân-ngã, cho nên nói trong bốn Đại không phải là Ngã... Nghĩa lý của Chánh pháp quyết định như vậy, do chư Phật ba đời cùng thuyết ra, cho nên nói là chư Phật thuyết. Trong kinh Lăng Già quyển thứ nhất nói: “Ta thường thuyết pháp Không, xa lìa với Đoạn-Thường, sinh tử giống như mộng, mà nghiệp ấy không mất.” Là nói đến điều này.

Trong phần sau là chín dụ đều có hai nghĩa, đó là nghiệp quả rõ ràng mà không hề có gì cho nên trở thành dụ.

Thứ nhất trình bày về dụ Y tha lìa tánh, nghĩa là Thức vốn có như tấm gương, tùy theo huân tập mà hiện bày nghiệp quả như cảnh tượng, đây là nghĩa về Y tha. Trong-ngoài không vốn có gì là trình bày về ng- hĩa lìa tự tánh, điều này có ba lớp bốn câu: 1) Dựa theo hình ảnh, nghĩa là không có sắc chất cho nên không hiện bày, bởi vì bên trong không có gì; không phải là gương cho nên không có hiện bày, bởi vì bên ngoài không có gì; dựa vào một hình ảnh này, cho nên cả hai không có gì; dựa vào hình ảnh này, cho nên cả hai không phải là không có gì. Bởi vì tất cả là nghĩa về hình ảnh, nhất định phải dựa vào bên trong-bên ngoài mới có thể hiện bày được. 2) Dựa theo sắc chất, nghĩa là mặt ở phía Nam-hình ảnh phía Bắc, cho nên sắc chất bên trong không có gì; bởi vì như khuôn mặt mà hiện bày, cho nên sắc chất bên ngoài không có gì; cả hai-không cả hai, có thể biết. 3) Dựa theo mặt gương, nghĩa là trong mặt gương bằng sắt cứng dày không có nơi nào trống rỗng, không tiếp nhận vật gì, cho nên hình ảnh không phải là bên trong; hễ muốn nhìn hình ảnh thì đều đứng trước gương mà nhìn, cho nên không phải là bên ngoài; cả hai-không cả hai, có thể biết. Như vậy không có gì mà hình ảnh rõ ràng, nghiệp như hình ảnh, tánh như mặt gương, cho nên nói là cũng như vậy. Khởi Tín luận nói: “Hai là nhờ vào mặt gương huân tập, nghĩa là tất cả cảnh giới thế gian đều hiện bày trong đó, không ra- không vào-không mất-không hoại, thường trú trong một tâm, bởi vì tất cả các pháp là tánh chân thật.” Là nói đến điều này.