Đại Tập 123 · Bộ Kinh Sớ IX · Số 1731–1733

Phần ba là giải thích cả hai phần trước, có thể biết.

Hạnh thứ tám là Tôn trọng, đưa ra năm môn:

Một, Giải thích tên gọi, nguyện hạnh của Bồ-tát sâu rộng cao xa thù thắng đáng quý mà lập thành tên gọi.

Hai, Thể tánh, dùng Đại Nguyện làm Thể của hạnh, nhưng vốn là Hậu đắc trí. Trong luận Du-già quyển thứ 49 nói: “Mong cầu tánh thù thắng của trí ở sau mỗi một Địa, gọi là Nguyện Ba-la-mật-đa, lại dùng ba pháp là Tín-Dục-Thắng giải làm tánh.” Lại luận Khởi Tín nói v.v...

Ba, Chủng loại, trong luận Duy Thức nói: “Nguyện có hai loại: 1) Nguyện cầu Bồ-đề, 2) Nguyện làm lợi ích vui sướng cho người.” Hoặc là bốn Hoằng-năm Nguyện, như luận Du-già nói; hoặc là mười Nguyện như văn sau nói.

Bốn, Công năng, do Đại nguyện này có khắp tất cả các hành, nhờ vào sự giúp đỡ khiến cho cao xa thù thắng, từ công năng này mà gọi là hạnh Tôn trọng.

Năm- Giải thích văn, phân rõ trong tướng có hai: Trước là trình bày về hạnh thuộc Tự phần, sau từ “Bỉ Bồ-tát...” trở xuống là trình bày về hạnh thuộc Thắng tiến.

Trong phần trước có ba: Một, trình bày về chỗ dựa của hạnh phát khởi, đó là các thiện căn, thiện là nghĩa về thuận theo lý, căn là nghĩa về tăng thượng-nghĩa về sinh trưởng. Trong đó có chín câu, một câu đầu là tổng quát, tám câu còn lại là riêng biệt.

Trong riêng biệt: 1) Tâm khởi hạnh kiên cố; 2) Tình thức biểu hiện vượt lên cao; 3) Hạnh sâu xa khó lường; 4) Sinh ra công đức rộng nhiều; 5) Chứng được vắng lặng khó lay động; 6) Hạnh tuyệt diệu không có so sánh; 7) Không còn tâm giữ lấy-rời bỏ; 8) Hạnh rộng rãi giống như Phật. Đầy đủ các nghĩa này, cho nên gọi là Tôn trọng.

Hai, chính thức hiển bày về tướng của hạnh, trong đó có bốn: 1) Nội tâm kiên cố, đó là phát khởi hai niệm Nguyện-Hạnh; 2) Ngoại duyên thù thắng, đó là hai duyên thuận-nghịch, ma là nghịch duyên cũng có thể thành tựu hạnh; 3) Hạnh thành tựu tôn trọng, đó là hai hạnh thanh tịnh và chịu khó; 4) Nguyện thành tựu không lui sụt.

Ba, từ “Thử Bồ-tát...” trở xuống là trình bày về hạnh thành tựu lợi ích, trong đó đã an trú vào hạnh tôn trọng là kết luận về hạnh thuộc

Tự phần đã thành tựu; từ “Ư niệm niệm...” trở xuống là chính thức trình bày về hai Lợi. Trước là trong Tự lợi, đối với tai họa làm thay đổi rời xa, đối với công đức làm chuyển biến tăng thêm, lý thật gồm chung tăng thêm tất cả các hạnh nguyện. Dựa theo nguyện hiển bày thì bởi vì đây vốn là nguyện vượt qua phần vị. Sau là trình bày về Lợi tha, bởi vì Bồ-tát này bên trong có đủ thật đức, khiến cho bên ngoài thấy nghe đều không hư vọng.

Trong phần sau là hạnh thuộc Thắng tiến, có ba: Một, tu thành tựu về Tâm hạnh tôn trọng; hai, dựa vào Tâm tu thành tựu về Tuệ hạnh tôn trọng; ba, dựa vào Tuệ tu thành tựu về Bi hạnh tôn trọng.

Trong phần một cũng có ba: 1) Trình bày về tu Tâm hạnh vô ngại;2) Từ “Bồ-tát như thị...” trở xuống là trình bày về tu Tâm hạnh vô tận;3) Từ “Nhi Bồ-tát...” trở xuống là cùng kết luận về hai hạnh.

Trong phần một có hai: a) Dựa vào lý phát khởi giáo hóa là trình bày về hạnh vô ngại; b) Từ “Ư chúng sinh số...” trở xuống là trình bày về lý sự dung hòa tự nhiên của hạnh vô ngại.

Trong mục a là pháp-dụ-hợp.

Hỏi: Đã không hướng về sinh tử, không hướng đến Niết-bàn thì nên nói là lưu chuyển giữa hai nơi này không dừng lại, tại sao chỉ nói là lưu chuyển giữa sinh tử không dừng lại?

Đáp: Pháp sư Viễn giải thích rằng: Trước không hướng về hai nơi là lìa xa có, không dừng lại giữa dòng là lìa xa không có, nghĩa là sinh tử không có nơi chốn gọi là ngừng lưu chuyển giữa dòng; không dừng lại nơi không có này, cho nên nói là lưu chuyển giữa dòng không dừng lại. Nay lại giải thích như nước chảy về phía Đông, không dừng lại bờ Nam, không dừng lại bờ Bắc, cũng có thể nói là không ngừng lưu chuyển giữa bờ Bắc, bởi vì ở giữa không có Thể riêng biệt, dựa theo bờ mà phân định. Nếu như vậy thì bờ Nam cũng được, vì sao không nói là lưu chuyển giữa Niết-bàn? Giải thích: Bởi vì chúng sinh đã hóa độ vốn ở bờ bên này, cho nên chỉ dựa vào sinh tử mà luận, dựa vào bên kia cũng được.

Hỏi: Vì sao lìa xa bờ không có ở giữa riêng biệt?

Đáp: Như đối với tất cả chúng sinh, bởi vì Như Lai Tạng như nước là bờ bên kia, bởi vì vọng tâm như sóng là bờ bên này. Bởi vì nước tức là sóng, không phải là động cho nên bờ bên kia chứ không phải là bờ bên này. Bởi vì sóng tức là nước, không phải là tịnh cho nên bờ bên này chứ không phải là bờ bên kia. Bởi vì nghĩa này cho nên hai bờ đều tồn tại. Lại bởi vì nước không phải là động, tức là sóng cho nên bờ bên kia

mà không phải là bờ bên kia; sóng không phải là tịnh, tức là nước cho nên bờ bên này mà không phải là bờ bên này. Không phải là bờ bên này, không phải là bờ bên kia, đó gọi là lưu chuyển giữa dòng, cho nên Bồ-tát ở giữa chưa hề không phải là bờ, phàm phu Tiểu thừa ở bên bờ chưa hề không phải là giữa dòng. Dựa vào nghĩa này, cho nên Bồ-tát là chủ động giáo hóa cuối cùng là không chủ động, chúng sinh là thị động giáo hóa cuối cùng cũng không có gì giáo hóa, bởi vì giữa dòng-bên bờ ngay trong nhau, chủ động-thụ động viên dung vô ngại, suy nghĩ điều này.

Trong mục b là lý-sự dung hòa tự nhiên, đưa ra hai cách giải thích:

Một là dựa theo Tướng, hai là dựa vào Thật.

Trong một là dựa theo Tướng: Câu đầu là tổng quát gồm chung đối với tất cả; từ “Tâm vô sở trước...” trở xuống là trong riêng biệt hiển bày: Trước là thẳng thắn phân rõ có năm cặp-mười câu: 1) Trên đây nói không đắm trước, không phải là không đắm trước đối với một chúng sanh mà còn lại đều có đắm trước, cũng không phải là lìa xa nhiều mà đắm trước một, bởi vì tất cả đều không đắm trước. 2) Lợi ích bởi vì tu thiện không tăng thêm, giáo hóa khiến cho đoạn ác không giảm bớt, đây là hướng về phần vị nhân chưa thành tựu quả mà nói. 3) Thiện đầy đủ quả khởi lên mà không sinh, hoặc chướng vĩnh viễn không còn mà không diệt; lại công đức của quả đầy đủ mà không sinh, trú trong Đại Niết-bàn mà không diệt, đây là hướng về bắt đầu thành tựu quả mà nói.4) Dù cho đều thành tựu quả, chúng sinh giới không tận cùng mà quả vị không tăng thêm, đây là hướng về sau khi đã thành tựu quả mà nói.5) Tuy như trên nói không có tăng thêm-giảm bớt..., nhưng sự giáo hóa này thành tựu lợi ích không trống rỗng, sự giáo hóa tuy là không trống rỗng mà không trái với cách nói trước đây, cho nên cũng không hai. Đây cũng là kết thúc phần trước.

Trong phần sau là giải thích, có hai: Trong phần đầu là nêu ra câu hỏi, hiện tại giáo hóa chúng sinh có tăng thêm-có giảm bớt, vì sao lại nói không hai? Giải thích bởi vì chúng sinh giới giống như pháp giới, cho nên không có tăng thêm-giảm bớt, sinh-diệt đều không có đắm trước dựa vào, giải thích về không đắm trước một-nhiều... trước đây. Sau trong giải thích, trước nêu ra câu hỏi: Giả sử giống như pháp giới thì lẽ nào có thể không hai? Giải thích bởi vì pháp giới không hai do đó khiến cho chúng sinh giới cũng không có hai loại như tăng thêm-giảm bớt...

Hai là dựa theo Thật để giải thích: Câu đầu là hiển bày về tự tâm

của Bồ-tát không nhiễm, bởi vì trí có đắm trước thì không có thể soi chiếu đến pháp vô ngại này; sau là hiển bày về tướng vô ngại. Đầu là trong năm cặp phân ba: Hai cặp đầu là một, hiểu về sự khiến cho dung hòa, một-nhiều không ngăn ngại, cặp trước là nêu ra-cặp sau là giải thích, đắm trước giống như đưa vào. Nghĩa là đối với một chúng sinh đưa vào nhiều chúng sinh, đối với một không tăng thêm, đối với nhiều không giảm bớt; đối với nhiều đưa vào một, ngược lại với trên có thể biết. Chúng sinh giới ấy là Như Lai Tạng, bởi vì tánh gồm chung-tướng dung hòa cho nên có thể sự tùy theo lý mà không ngăn ngại. Hai cặp tiếp là một, trình bày về sự đã giống với lý khởi lên đều không ngăn ngại, cũng một cặp là nêu ra-một cặp là giải thích, có thể biết. Một cặp sau cuối là cùng kết luận về hai phần trước, trình bày về lý-sự vô ngại, nghĩa là cùng chung chân lý mà không mất đi sự, cho nên nói là không hư giả; hiện rõ tướng của sự mà tức là chân thật, cho nên không hai.

Trong phần sau là giải thích, có hai: Trước là giải thích về sự giống với lý, sau là giải thích về dùng lý để thâu nhiếp sự. Kinh Bất Tăng Bất Giảm nói: “Chúng sinh giới-Pháp giới không hai-không khác, tức là Pháp thân này bởi vì phiền não nhiễm ô, cho nên lưu chuyển trong năm đường gọi là chúng sinh.” Lại nói: “Pháp thân là chúng sinh, chúng sinh là Pháp thân. Pháp thân và chúng sinh một nghĩa mà khác tên gọi.” Lại nói: Nếu có người nói chúng sinh giới-pháp giới có hai-có khác, thì Ta nói người ấy gọi là Nhất xiển đề.”

Phần thứ hai từ “Bồ-tát như thị...” trở xuống là dựa vào Tâm vô tận tu đức vô tận, trong đó có hai: Trước là thẳng thắn hiển bày, sau là giải thích về thành tựu.

Trong phần trước: Đầu là dựa vào lý khởi hạnh, sau là đức thù thắng tự trang nghiêm. Đầu là hiển bày về phước thù thắng, từ “Thiện năng phân biệt...” trở xuống là trình bày về Tuệ sâu xa, bởi vì soi chiếu đến nguồn cội của pháp gọi là Đáo bỉ ngạn; từ “Nhị tất phân biệt...” trở xuống là trình bày về ứng hiện khắp nơi giáo hóa bên ngoài, trước là thân nghiệp hiện rõ khắp nơi, tiếp là ý nghiệp không nhiễm, sau là ngữ nghiệp thuyết giảng rộng rãi.

Trong phần sau là giải thích về thành tựu, có pháp-dụ-hợp. Trong pháp, nghĩa là tuy đối với tất cả pháp lìa xa bến bờ của các dục, mà không gián đoạn Đạo của Tự phần, không rời bỏ Hạnh của Hóa tha, cho nên dựa vào vắng lặng mà dấy khởi hạnh, hạnh đức vô tận, khiến cho tướng của đức Tự lợi-Lợi tha trước đây thêm thù thắng. Nói đến công đức vô tận là đức rộng lớn, tiến vào pháp giới thanh tịnh là chứng sâu

xa. Trong hợp, hai Lợi có thể biết.

Phần ba là cùng kết luận, nghĩa là bởi vì dung hòa hai tâm trước đây làm một hạnh, cho nên hai tướng so sánh và làm mất nhau đều phai mờ. Trong đó có năm cặp-mười câu: Cặp đầu dựa theo Hạnh tu, nghĩa là cứu cánh thì tâm hạnh vô ngại, bởi vì tiến vào lý ngừng mong cầu cho nên không phải là cứu cánh thì tâm hạnh vô tận, bởi vì phát sinh công đức vô cùng tận, bởi vì phát sinh công đức thì tiến vào lý, tiến vào lý luôn luôn phát sinh công đức, cho nên cả hai đều không phải; sau đều dựa theo điều này. Cặp hai dựa theo Đoạn hoặc, nghĩa là chiếu rọi tánh của Hoặc trống rỗng thì không thể đoạn trừ-lìa xa, khác với soi chiếu gốc ngọn cho nên không phải là không lìa xa. Cặp ba dựa theo Chứng lý, nghĩa là bởi vì lý không có tướng, không phải là nơi có thể dựa vào, thì do chiếu rọi lý về không dựa vào này, khiến cho trí tròn vẹn sáng ngời không phải là không dựa vào. Cặp bốn dựa theo đã thành tựu, nghĩa là lúc chứng lý dựa theo nhiễm trống rỗng không có gì đáng rời bỏ, cho nên không phải là thế gian; tịnh không phải là mới có, cho nên không phải là Phật pháp. Vả lại, không có nhiễm nào đáng chán ngán, không có tịnh nào đáng vui mừng. Cặp năm dựa theo phần vị không phải là phàm phu-Tiểu thừa, nghĩa là đạt được quả đều là bốn quả thuộc Nhị thừa...

Từ đây trở xuống là phần hai dựa vào Tâm tu thành tựu về Tuệ hạnh tôn trọng. Trong đó câu đầu nhắc lại phần trước sinh khởi phần sau, nghĩa là thành tựu tâm sâu nặng thì nhắc lại tâm trước đây. Tu tập hạnh Bồ-tát là chính thức trình bày dựa vào hạnh trí tuệ tu tập trước đây, trong đó có hai: Một là trình bày về trí soi chiếu hạnh tiến vào lý, hai từ “Thí như hư không...” trở xuống là trí dung hòa cả lý và hạnh.

Trong phần một: 1) Trình bày về Hóa hạnh Vô giáo, 2) Tự hành Vô niệm.

Trong phần 1: a) Năm cặp mười câu, chính thức hiển bày có thể biết; b) Từ “Hà cố...” trở xuống là giải thích về thành tựu. Trong đó, không có thọ-không có chuyển, là không có Chánh pháp có thể tiếp nhận, không có tà hoặc có thể chuyển diệt. Lại không tiếp nhận duyên khác cho nên không có thọ, Chánh hạnh vững vàng tồn tại cho nên không có chuyển. Lại đối với các pháp Nhị thừa như năm cặp trên đây mà có thể không tiếp nhận, đối với Chánh lý không chỉ dạy mà có thể không chuyển đổi, xứng với lý mà khởi hạnh không có lui sụt ngừng lại cho nên nói là không lui sụt.

Trong phần hai là Tự hành vô niệm, có hai: Trước là chính thức

hiển bày, sau là giải thích về thành tựu.

Trong phần trước, lúc thực hành thì vắng lặng là nhắc lại phần trước. Không nhớ... là chính thức hiển bày về Vô niệm, hạnh này giống như hạnh không có công dụng của Địa thứ tám cho nên Vô niệm. Không lay động ý niệm vì mười pháp, đó là ba Thời-ba Khoa-ba Vị, bên trong là Chánh báo, bên ngoài là Y báo, bên trong-bên ngoài đầy đủ cả hai, lại ba pháp là Căn-Cảnh-Thức cũng được, một pháp sau cuối là dựa vào phần vị để kết luận, bởi vì trong phần vị này tuy là tu tập Đại nguyện mà cũng Vô niệm.

Trong phần sau là giải thích: Trước là giải thích vì sao Vô niệm, bởi vì thông hiểu rõ ràng trong các pháp bình đẳng không có trí hạnh, mà có thể hướng về duyên vốn có để thành tựu, cho nên Vô niệm. Sau là giải thích vì sao không hướng về, bởi vì chủ động hướng về-thụ động hướng về không hai, mà không hai cũng lìa xa, cho nên nói là không có không hai. Vả lại, đây cũng là giải thích phần trước sinh khởi phần sau, lý hạnh không hai là giải thích phần trước; tuy hợp lại mà không hai nhưng chủ động-thụ động rõ ràng, cho nên nói là không có không hai, đây là văn sinh khởi phần sau.

Trong phần hai là trí dung hòa cả lý và hạnh, có hai: 1) Chính thức trình bày về lý hạnh vô ngại; 2) Từ “Thử Bồ-tát...” trở xuống là trình bày về công thành tựu thì đức thiết lập.

Trong phần một có hai: a) Pháp dụ nêu ra phát khởi, nghĩa là Vô sai biệt hiển bày về hạnh giống như lý phai mờ tướng của hạnh, không phải là không thành tựu... trình bày về lý giống như hạnh giữ lại công của hạnh. Hai loại này là một hạnh, dựa theo trong dụ chỉ là không phải không có hư không Vô sai biệt này, không phải nghĩa là có vật khác. Vậy thì trong pháp không phải là không thành tựu Chánh giác Vô sai biệt này, không phải nghĩa là không sai khác dựa theo lý, thành tựu... dựa theo hạnh. Đây là trình bày về lấy không có thành tựu làm thành tựu, suy nghĩ điều này!

Trong phần b là giải thích: Trước là giải thích về hạnh của Vô hạnh, sau là giải thích về hạnh tức là Vô hạnh. Lại đầu là trình bày về lý không trái với hạnh, hạnh tiếp nhận lý mà thành tựu công đức; sau là trình bày về hạnh không trái với lý, lý phai mờ hạnh mà trở về vắng lặng.

Phần trước là giải thích về nghĩa đầu, nghĩa là hạnh tiếp nhận lý tuy là vạn hạnh mà luôn luôn vắng lặng, đây là hạnh của Địa thứ tám. Trong đó: Đầu là một câu chính thức hiển bày về Chân lý không trái

với Chánh hạnh; sau là làm sáng tỏ về tướng của hạnh ngay nơi lý: Một là hạnh Tự lợi; hai từ “Điều phục...” trở xuống là hạnh Lợi tha. Không hủy hoại nhân quả là kết luận về hai hạnh, nghĩa là bởi vì không ngăn ngại tồn tại, bởi vì không cần phải hủy hoại. Phần sau là giải thích về hạnh không trái với lý, có thể biết.

Trong phần hai là trình bày về công thành tựu thì đức thiết lập, có hai:

Một là đối với Phật có thể sánh bằng, nghĩa là ba đời Như Lai đều cùng thành tựu hạnh Vô ngại này, nay cũng đạt được hạnh ấy cho nên giống nhau. Đây là tổng quát. Sau là riêng biệt phân rõ: a-Hiển bày về Bổn giác bên trong, cho nên nói là không đoạn mất Phật tánh; b-Hạnh tuy ngay nơi lý mà thành tựu tu luôn luôn dấy khởi, cho nên nói là không hủy hoại Chánh pháp, vì vậy sánh bằng Phật.

Hai là đối với Pháp có thể làm cho phát triển, câu đầu là tổng quát, từ “Biện tài...” trở xuống là riêng biệt hiển bày có ba: a-Biện tài Vô nhiễm làm cho pháp phát triển; b-Từ “An trú...” trở xuống là trình bày về trí Vô úy làm cho pháp phát triển; c-Từ “Bất xả...” trở xuống là trình bày về hạnh Vô trước làm cho pháp phát triển.

Thứ ba là dựa vào Tuệ tu tập thành tựu về Bi hạnh tôn trọng.

Trong đó: Đầu là trình bày nhắc lại phần trước sinh khởi phần sau, Bồ-tát thành tựu trí tuệ tôn trọng như vậy là nhắc lại trí tuệ sâu xa đã thành tựu trước đây, tu tập Bồ-tát hạnh là dựa vào trí tuệ ấy để tu tập hạnh Đại Bi này. Sau là trong phần chính thức hiển bày có hai: 1) Tổng quát nêu ra ý của Bi hạnh, nghĩa là trước cảm hóa khiến cho thoát khỏi nghiệp chướng là giáo hóa thành tựu, sau cảm hóa khiến cho trú vào đạo. Lại trước là khiến cho thoát khỏi nạn nẽo ác đạt được lợi ích của trời người, sau là khiến cho thoát khỏi sinh tử đạt được lợi ích của giải thoát. 2) Từ “Như thị giáo...” trở xuống là dùng sự để xét tâm hiển bày về thành tựu Bi hạnh, trong đó có hai: Một, trình bày về tâm không có mong cầu gì khác; hai, từ “Đản dục điều phục...” trở xuống là chỉ vì lợi ích cho chúng sinh.

Trong phần một, trước là thẳng thắn phân rõ, sau là giải thích. Trong phần trước, đầu là người ác, sau là người thiện, nghĩa là giả sử người ác kia đều có thiện hữu trí tuệ sáng suốt đầy khắp thế gian, mình cuối cùng không vì danh lợi... mà tranh nhau cảm hóa để tu tập. Lại giải thích: Bồ-tát cuối cùng không đối với người ác tà kiến mà rời bỏ cảm hóa, bởi vì họ không biết đến ân nghĩa cho nên không có được danh lợi; đối với người thiện trí tuệ sáng suốt mà thâu nhiếp cảm hóa, bởi vì

họ chú ý đến ân nghĩa cho nên có được danh lợi, vì vậy nói rằng mình không vì ở nơi người thiện có được danh lợi mà tu hạnh Bồ-tát. Sau là giải thích về không có mong cầu gì khác, một sợi tơ là nhỏ nhất trong Lợi, một lời yêu thương là ít nhất trong Danh, ít hãy còn không làm, huống hồ là nhiều.

Trong phần hai là chỉ vì lợi ích cho chúng sinh, cũng trước là thẳng thắn phân rõ, vì điều phục người khác là trao cho ba Học, thanh tịnh là khiến cho đoạn trừ phiền não, hóa độ là khiến cho đạt được quả. Sau là trong giải thích, trước nêu ra vì sao không mong cầu yên ổn cho mình, mà chỉ vì lợi ích cho chúng sinh? Giải thích rằng: Pháp của tất cả chư Phật như vậy, là nêu ra Phật giống như mình. Sau là làm sáng tỏ mình giống với Phật, trong đó một là tâm hóa độ giống nhau, hai từ “Dục linh...” trở xuống là lợi ích hóa độ giống nhau.

Trong Hạnh thứ chín là Thiện pháp, đưa ra bảy môn:

Một, Dùng trí lực khéo léo có được thuyết pháp cho căn cơ mà gọi tên.

Hai, Ý đưa ra, Đại nguyện dần dần thanh tịnh tăng lên thành tựu Lực độ, lại v.v...

Ba, Thể tánh, lại dựa vào Nhiếp Luận dùng Hậu đắc trí, Đại Bi vô biên trí, có năng lực làm Thể.

Bốn, Nghiệp dụng, dựa vào Nhiếp Luận có hai loại: 1) Lực của tư duy chọn lựa, có năng lực làm cho chướng ngại đã đối trị phải khuất phục như tất cả Chánh hạnh, khiến cho không khởi lên. 2) Lực của tu tập, có năng lực làm cho tất cả thiện hạnh kiên cố quyết định.

Năm, Chủng loại, hoặc là hai Lực như trước, lại có mười loại nói như từ đầu đến cuối.

Sáu, Sai biệt, phần vị này vốn giống như Vô ngại biện lực của Địa thứ chín. Bởi vì dựa theo Viên giáo, phần vị này sau khi đầy đủ thì liền thành Phật không cần gì khác, trong văn hiển bày về điều này có thể thấy.

Bảy, Trong giải thích văn có bốn: 1) Nêu ra; 2) Phân rõ; 3) Kết luận; 4) Ca ngợi.

Trong phần hai phân rõ về tướng, có hai: Trước là hạnh thuộc Tự phần, sau là hạnh thuộc Thắng tiến.

Trong phần trước: Đầu là tổng quát hiển bày về tướng ấy có ba câu: a) Dùng pháp làm lợi ích cho căn cơ, nghĩa là có thể dùng pháp thanh tịnh để loại trừ phiền não bức bách chúng sinh, gọi là hồ giáo pháp trong lành; b) Hoằng dương Chánh pháp, nghĩa là dùng chí nguyện

rộng lớn duy trì thuyết giảng về Chánh pháp, gọi là giữ gìn bảo vệ; c) Lợi ích của hoằng pháp, nghĩa là dùng mười thân trải qua nhiều kiếp thuyết giảng hóa độ không ngừng, gọi là Phật chủng không đoạn mất. Vì vậy trong Trí Luận nói: “Làm cho Bát-nhã lưu hành ở thế gian, thì Phật chủng này không đoạn mất.” Là nói đến điều này.

Những điều này cũng là sơ lược hiển bày về tên gọi của hạnh Thiện pháp. Trong phần sau là riêng biệt phân rõ, có bốn: a) Trì thành tựu; b) Thuyết thành tựu; c) Vấn đáp thành tựu; d) Ngữ ích thành tựu.

Trong phần a nhờ vào giữ gìn pháp không quên mới có thể thuyết giảng rộng ra, cho nên trước là trình bày về điều này. Trong mười loại đều đầu là trình bày về Thể của Trì, sau là hiển bày về Dụng của Nghiệp. Bởi vì giữ gìn pháp rõ ràng cho nên nói là thanh tịnh, dựa vào đây thuyết pháp cho nên không có chướng ngại, đây là câu tổng quát. Chín câu còn lại là riêng biệt: Một là bốn Trì khởi lên bốn Biện. Năm là do hạnh tiến vào cảnh Phật, chư Phật thuyết cho nghe về Nhất thiết trí, dùng pháp Cam lộ rưới vào đỉnh tâm ấy, giữ gìn pháp này không quên, thuyết giảng hợp với căn cơ chúng sinh, do đó làm cho hoan hỷ. Sáu là do bên trong tự chứng pháp cho nên phát khởi biện luận vô tận giống như Chứng. Bảy là do biện luận giống như lý tiến vào cho nên văn nghĩa thuyết ra rộng nhiều vô tận. Tám là do phương ngữ chính xác khéo léo, cho nên có thể phân ra bàn luận khác nhau. Cùng với trước sai khác thế nào? Trước dựa vào lời nói tròn vẹn-ý nghĩa đầy đủ cho nên gọi là Chánh ngữ, lại là lời nói ngay nơi nghĩa ấy, cho nên khác với ở đây. Chín là có năng lực hiện thân giống như Phật, ca ngợi không thể cùng tận. Sau là hiển bày về Dụng của Nghiệp, có thể biết.

Trong phần b từ “Tùy sở ứng hóa...” trở xuống là trình bày về Thuyết thành tựu, có hai: Một là chính thức hiển bày về tướng Thuyết; hai từ “Tùy sở ứng ư nhất nhất...” trở xuống là trình bày về mở đầu giáo hóa vô ngại.

Trong phần một: Đầu là trình bày về cơ đã ứng, có ba câu: 1) Tùy theo nhiều căn cơ mà giáo hóa thuần thục; 2) Tất cả đều dùng căn cơ ấy mà hiểu rõ ngôn ngữ âm thanh; 3) Đều tùy theo căn cơ ấy thích hợp mà nghe sai biệt, sau mới chính thức tuyên thuyết cho nghe, thuyết giảng hợp với tâm giáo hóa gọi là không trái với Bi.

Trong phần hai là mở đầu giáo hóa vô ngại: 1) Nhiều âm thanh mở đầu giáo hóa không có chướng ngại; 2) Từ “Thiết hữu...” trở xuống là dùng một âm thanh mở đầu giáo hóa tự tại vô ngại. Lại trước là một

trong nhiều, sau là nhiều trong một, hai loại này vô ngại là một âm thanh tròn vẹn.

Trong phần c từ “Nhĩ thời...” trở xuống là trình bày về Vấn đáp thành tựu, có bốn nghĩa vi tế hơn Thuyết thành tựu trước đây: 1) Trước chỉ nói đến thế giới mà chưa hiển bày về tự tại ở nơi vi tế, ban đầu tạm thời nêu ra, trong này đầu một mảy lông trong một niệm có vô lượng chúng; 2) Một niệm tương tự niệm khác cho đến tất cả kiếp quá khứ-vị lai; 3) Nói khác nhau-hỏi khác nhau; 4) Lời nói của Bồ-tát không sợ hãi gì, giả sử tất cả chúng sinh hỏi thì hãy còn giải đáp một lời, huống là một ít chúng sinh này mà lại dùng nhiều lời? Đây là trình bày về Trí lực biện tài có thừa tự tại, tự tại này thuộc về Địa tiền. Đạt được Trí lực tự tại này là phần vị Phổ Hiền trong Viên giáo, nếu như Tông khác thì chưa hẳn có thể như vậy, nói như luận Du-già...

Trong phần d là Ngữ ích thành tựu, hiển bày những lời đã nói trên đây có đủ năm câu về ý nghĩa lợi ích: 1) Câu đầu là tổng quát; 2) Lời nói có đủ Tuệ sâu xa; 3) Có thể thành tựu kho tàng của phước, nghĩa là thọ trì sinh ra phước; 4) Soi chiếu lý đầy đủ tất cả; 5-Có thể thành tựu về trí thuộc quả.

Trong phần sau là hạnh thuộc Thắng tiến, có hai: Trước là tổng quát nêu ra, sau từ “Như thử...” trở xuống là riêng biệt giải thích.

Trong phần trước: Đầu là nhắc lại phần trước, nghĩa là hạnh thuộc Tự phần thành tựu cho nên nói là an trú, giống như phần An trú địa trong Sơ địa sau này; tiếp là nêu ra hai Chương về hai Lợi.

Trong phần sau là giải thích, có hai: Trước là tóm lược, sau từ “Phật tử...” trở xuống là mở rộng.

Trong phần trước: Trước là giải thích về tự mình thanh tịnh, trong Tự phần trước đây chỉ nói hiện rõ ba nghiệp của Phật ở ba ngàn thế giới, nay hiển bày vượt qua số ấy cho nên nói là như ba ngàn thế giới cho đến Bất khả xưng số thế giới. Thân-khẩu có thể biết. Vô ngại đối với tất cả các pháp là trình bày về ý nghiệp thanh tịnh, làm Phật sự là trình bày về những việc đã làm của ba nghiệp này. Sau là giải thích về lợi ích, Tha nghĩa là ba nghiệp tự mình thanh tịnh trước đây có thể làm sự việc hóa độ người khác.

Trong phần sau là mở rộng giải thích, có hai: Trước là mở rộng về tự mình thanh tịnh trước đây, sau từ “Ma-ha-tát...” trở xuống là mở rộng về Lợi tha trước đây.

Trong phần trước: Một là nêu ra số; hai là riêng biệt giải thích về mười thân đưa ra năm môn:

1) Phân rõ về Thể tánh, dùng ba pháp là Pháp giới thanh tịnh và Căn bản trí cùng với Hậu đắc trí làm Thể, như văn có thể thấy. Lại tổng quát chỉ riêng Cảnh-Trí làm Tánh, lại Cảnh-Trí cùng dung hòa chỉ một pháp giới làm Tánh.

2) Giải thích về Tướng, mỗi một thân đều trước là nêu ra-sau là giải thích. Trong một, lý không có gì không Chứng cho nên tiến vào vô biên pháp giới, thời gian(Thế) không lúc nào không vượt lên trên cho nên diệt tất cả thời gian, thời gian diệt-lý hiện bày là thân Pháp giới thân. Hai, lý không có thể vướng mắc cho nên hướng về đời vị lai, không nơi nào không sinh cho nên sinh ở tất cả các nẽo, trước thì vượt lên trên thời gian khiến cho tận cùng, ở đây thì tất cả thời gian cùng sinh. Ba, tuy cùng sinh ở tất cả các nẽo nhưng trú trong vắng lặng bất động cho nên nói là không sinh. Bốn, tuy ngay nơi sinh mà không sinh, nhưng trong nẽo ấy thân luôn luôn không diệt, đây là không khác không sinh mà không diệt, lời nói không đạt tới cho nên nói là đoạn tuyệt lộ trình của ngôn ngữ (ngôn ngữ đạo đoạn). Năm, thân lìa xa ngôn ngữ ấy không có hình dáng thật, bởi vì vốn là chân như; lại giải thích là lấy chân như làm thân, nhưng chân lìa xa tướng cho nên nói là không thật, bởi vì là lý tánh chân thật cho nên lìa xa thật. Sáu, lìa xa ngu si là Thể ra khỏi vọng nhiễm, tùy theo thích ứng là Dụng thanh tịnh vô ngại, như Dụng tự tại của mặt trời mọc chiếu rọi mây. Bảy, tuy khởi lên tác dụng thích ứng mà thường lìa xa cái chết không có đến-đi, như vậy giải thích về thành tựu, dựa theo đây nhất định ra khỏi Phần đoạn sinh tử. Tám, không phải chỉ là Dụng không có đến-đi, mà cũng là Thể không có biến hoại, cũng là duyên không có thể ngăn cản. Chín, không phải là dứt khoát không bị bốn tướng làm cho thay đổi, mà cũng là khéo đoạn tuyệt ba đời, cho nên không thể dùng ngôn từ như quá khứ-vị lai... mà đạt được. Mười, Vô tướng không ngăn ngại Tướng, bởi vì tất cả Danh Thân đều có nghĩa về nương tựa.

3) Thâu nhiếp lẫn nhau có hai môn: Một- Dựa theo ba thân, nghĩa là trong này Nhất tướng pháp giới-không thật-không hoại, bốn loại này là Pháp thân; Vô tướng không sinh-không diệt-không có đến-không có đi, bốn loại này là Thật Báo thân; vị lai-lìa vọng, hai loại này là Hóa thân. Hai- Dựa theo mười thân có ba: a) Dựa theo phẩm Ly Thế Gian sau này nói về mười thân v.v... b) Dựa theo mười thân trong kinh Thắng Thiên Vương v.v... c) Dựa theo mười thân trong kinh Pháp Tập v.v...

4) Nơi đạt được có bốn phần vị: Một, Hoặc là chỉ Địa thượng đạt được, như mười thân trong kinh Thắng Thiên Vương và kinh Pháp Tập,

đây là dựa theo Tam thừa phân rõ. Hai-Hoặc là chỉ Địa tiền đạt được, như ở đây đã nói. Ba-Hoặc là cả hai nơi đạt được, như mười thân trong phẩm Ly Thế Gian sau này. Bốn-Hoặc không phải là Địa tiền-không phải là Địa thượng đạt được, như ba thân mười Phật đều đạt được ở phần vị của quả.

5) Xác định phạm vi giới hạn, nếu trong Tam thừa thì Bồ-tát Địa tiền chắc chắn là thân Phần đoạn, Địa thượng còn có thân Biến dịch thân, ngoài ra Hồi tâm Nhị thừa-Địa tiền cũng có, vì vậy mười thân này không phải là nơi ấy thâu nhiếp. Nếu trong Nhất thừa thì có hai cách nói, nếu nói phương tiện thâu nhiếp thì Địa tiền-Địa thượng đều có thân Biến dịch, bởi vì mỗi một phần vị cuối cùng đến Phật địa; nếu dựa vào Tự giáo mà nói thì đều là thân Phần đoạn, bởi vì Nhục nhãn có thể thấy khắp nơi lưới báu sáng ngời của Chuyển Luân Thánh Vương đều là Bồ- tát Thập Địa, như văn sau nói. Lại như Đồng tử Thiện Tài dùng thân Phần đoạn mà đến phần vị Phổ Hiền, nhưng đều là dựa vào pháp môn Phần đoạn cho nên không phải là sai lầm.

Phần sau là mở rộng về Lợi tha trước đây: Đầu là nhắc lại phần trước sinh khởi phần sau, đó là dựa vào mười thân này để cảm hóa dẫn dắt chúng sinh. Sau là câu riêng biệt có mười: Một là phát sinh điều thiện, hai là lìa xa đau khổ, ba là trú trong an vui; ba câu trên đây là lợi ích thuộc thế gian. Bốn là chỉ rõ cho họ con đường thoát ra, năm là khiến cho họ hướng đến tiến vào, sáu là khiến cho hiểu về Tục đế, bảy là khiến cho đạt được Chân đế, tám là khiến cho họ đoạn trừ phiền não, chín là khiến cho thành tựu phần vị của nhân, mười là nêu ra quả khiến cho hướng về.

Trong phần bốn là ca ngợi: Trước làm hồ trong lành là tổng quát ca ngợi, sau đạt được ngọn nguồn của Phật pháp là giải thích về nguyên cớ có thể làm hồ giáo pháp. Lại đầu là kết luận ca ngợi về Tự phần trước đây, sau là kết luận ca ngợi về Thắng tiến.

Trong Hạnh thứ mười là Chân thật, cũng đưa ra bảy môn:

Một, Giải thích tên gọi, dựa vào lời nói-dựa vào việc làm, thành tựu đức xứng với lời nói và việc làm không hư giả, cho nên nói là chân thật. Chân thật tức là hạnh, trì nghiệp mà được tên gọi.

Hai, Theo thứ tự, năng lực thực hành càng thêm thù thắng mà tiến vào Thật trí.

Ba, Thể tánh, lấy Dụng của Hậu đắc trí làm tánh, bao gồm cả Đại Bi...

Bốn, Nghiệp dụng, theo Lương Nhiếp Luận không trú trong sinh

tử và Niết-bàn là Dụng của Trí, lợi ích Thánh phàm là do Trí mà thành tựu sự việc.

Năm, Chủng loại có hai: 1-Trí soi chiếu căn cơ chúng sinh, 2-Trí trao cho thuốc pháp. Lại có mười trí như văn sau nói.

Sáu, Đã thành tựu, bởi vì phần vị này giống như tướng đầy đủ của Địa thứ mười sau này, cho nên tăng thượng về Trí Ba-la-mật. Tất cả Hạnh khác đều đầy đủ, cho nên phần vị này đầy đủ công hạnh rồi tiến vào cảnh giới vô biên của Phổ Hiền, do đó văn sau nói: Tiến vào pháp giới Nhân-đà-la võng, tự tại thành tựu Vô ngại giải thoát của Như Lai...

Bảy, Trong giải thích văn cũng có bốn: 1) Nêu ra; 2) Giải thích;3) Kết luận; 4) Ca ngợi.

Trong giải thích có ba: Một, Nêu ra lời thề ban đầu; Hai, Từ “Thử Bồ-tát...” trở xuống là dựa vào lời nói thành tựu công hạnh; Ba, Từ “Đắc nhất thiết pháp...” trở xuống là công hạnh thành tựu thì đức thiết lập. Lại một là lời nói thật, hai là công hạnh thật, ba là lợi ích thật. Trong phần một cũng có ba: a) Tổng quát nêu ra; b) Sơ lược giải thích; c) Từ “Thử Bồ-tát thành tựu...” trở xuống là nêu ra sự mở rộng giải thích.

Trong phần a: Như thuyết giảng có thể thực hành, nghĩa là thực hành phù hợp với lời thề ban đầu mà thành tựu, hiển bày về lời nói thật trước đây. Như thực hành có thể thuyết giảng, là lời nói phù hợp cuối cùng thực hành thành tựu, hiển bày lời nói thật sau này. Bởi vì lời nói này chân thật trước sau không hai, cho nên gọi là lời nói chân thành bậc nhất. Như vậy hai lời nói thành thật trước sau, tổng quát có ba loại:

1) Dựa theo Tự hành, như Bồ-tát ban đầu thề rằng bố thí đôi mắt, nếu có người cầu xin đến thì như lời nói mà bố thí, có hỏi về nguyên cớ thì đáp là vì Bồ-đề. Lời này lấy gì chứng minh? Liền phát lời thề rằng: Nếu sự việc không hư dối thì khiến cho đôi mắt bình phục, biểu hiện không phải là lời nói dối. Đôi mắt thuận theo lời nói mà bình phục. Đây là lời nói ban đầu có thể phát khởi thực hành, lời nói sau có thể tăng thêm công hạnh.

2) Dựa theo hạnh Lợi tha, như Bồ-tát ban đầu thề cứu độ chúng sinh thì như lời nói mà cứu độ, cho dù Tự hành đầy đủ cũng không đến quả, mà cần phải xứng với lời thề ban đầu để tận cùng chúng sinh giới. Đây cũng là lời nói ban đầu có thể phát khởi, lời nói sau có thể đầy đủ.

3) Dựa theo nhân quả, nghĩa là như Bồ-tát ban đầu phát ra lời thành thật, cần phải tu vạn hạnh để được thành tựu quả Phật, như lời nói

sau khi thực hành đầy đủ thì thành tựu quả Phật, Sư Tử gầm lên rằng: Ta là tôn quý nhất... Đây tức là lời nói ban đầu phân rõ về nhân, lời nói sau hiển bày về quả. Sau nói Đại Sư Tử hống uy hùng giữa loài người..., chính là môn này. Trong ba nghĩa trên, ở trong hạnh này đầy đủ tất cả ba nghĩa, văn chỉ có hai nghĩa sau, có thể biết.

Trong phần b là sơ lược giải thích, có hai câu: Câu đầu giải thích về như thuyết giảng có thể thực hành, nghĩa là như lời nói phát khởi thực hành cho nên nói là thật ngữ, chứng nhập Thật tánh bình đẳng của chư Phật, phát khởi tiến vào Lý hành, thiện căn như nhau phát khởi duyên với Sự hành. Câu hai là giải thích về như thực hành có thể thuyết giảng, nghĩa là tuy thành tựu nhiều pháp thiện mà không trái với chí nguyện hóa độ, không thay đổi lời nói trước kia cho nên không có hai lời. Bởi vì cuối cùng không khác bắt đầu cho nên gọi là không hai, đây chính là ban đầu có thể thực hành cho nên chân thật, sau cuối không khác cho nên không hai. Đây đều là cùng thực hành thuận theo trí thuộc quả Phật của ba đời chư Phật, cho nên nói tùy thuận...

Trong phần c là mở rộng giải thích, có hai: Một là hạnh đức tuy cao mà không rời bỏ lời thề ban đầu; hai từ “Hà dĩ cố...” trở xuống là giải thích về ý không rời bỏ.

Trong phần một: Trước là thành tựu trí thuộc Thập Lực hiển bày về đức tôn quý cao vời; sau từ “Nhi bất xả...” trở xuống là trình bày về không rời bỏ lời thề ban đầu cứu giúp thâu nhiếp chúng sinh. Nghĩa về Thập Lực là hạnh của Bồ-tát, như ở phẩm Tịnh Hạnh đã giải thích. Kinh Tịnh Danh nói: “Tuy đạt được Phật đạo, chuyển vận Pháp luân, nhập Niết-bàn, mà không rời bỏ đạo của Bồ-tát, là hạnh của Bồ-tát.

Trong phần hai là giải thích về ý, có ba: 1) Giải thích ngược lại, đó là nêu ra sai lầm, làm trái lời thề tự khuyên nhủ mình không nên. 2) Từ “Ngã đương...” trở xuống là giải thích thuận theo, đó là thực hiện thành tựu bổn nguyện theo lý tự nhiên thông suốt. 3) Từ “Hà dĩ...” trở xuống là giải thích xoay vòng, đó là nhớ lại ý niệm ban đầu nay làm cho tâm hăng hái mạnh mẽ. Trong đó có hai: a) Nhớ lại ban đầu, đó là lời nói phát ra từ bên trong, lẽ nào lại tự quên mất hay sao? Điều này sợ rằng sai lầm làm trái lời thề ban đầu; b) Từ “Thị cố...” trở xuống là nghĩ đến hôm nay, đó là do mình vì người chứ không phải là người khác đã cầu thỉnh mà có thể bỏ dở, vì vậy khiến cho đức của mình thành tựu thù thắng. Nay nếu rời bỏ cứu giúp thì trái với đức này, điều này sợ rằng sai lầm làm trái với đức hiện có, nhờ vào trước phát khởi sau, cho nên nói là vì thế cho nên.

Lại giải thích: Mình đối với chúng sinh thì có đức thù thắng, có thể cứu độ cho chúng sinh, nếu rời bỏ không không cứu độ thì trái với đức này. Trong đó có sáu câu, đều trước là nêu ra-sau là giải thích: Một, không đắm trước cho nên thù thắng; hai, có thể điều phục cho nên lên cao; ba, hiểu rõ về Không mà lìa xa tăm tối; bốn, nguyện đầy đủ đã đạt được; năm, có đủ đức có thể thay đổi; sáu, nghĩ đến Phật có thể thâu nhiếp.

Trên đây là thành lập Bổn thệ, hiển bày không thể nào làm trái.

Từ đây trở xuống là phần hai, dựa vào lời thề ban đầu mà thành tựu công hạnh giáo hóa, trong đó có ba câu: 1) Do không rời bỏ lời thề trước đây mà đạt được trí tuệ Vô thượng cứu độ chúng sinh này; 2) Từ “Tùy nhất thiết...” trở xuống là chính thức trình bày về cứu độ; 3) Tùy theo những chúng sinh ấy là trình bày về thành tựu đầy đủ Bổn nguyện, nghĩa là như lời nói mà thực hiện thì không có gì không đến cuối cùng, cho nên nói là đã đầy đủ.

Từ đây trở xuống là phần ba, công hạnh thành tựu thì đức thiết lập, nghĩa là phần vị này thành tựu đầy đủ đức tròn vẹn sáng ngời tự tại của pháp giới Phổ Hiền. Trong đó có hai: Trước là thành tựu đầy đủ về nhân, sau từ “Ma-ha-tát trú Đại Bi...” trở xuống là trình bày thành tựu đầy đủ công đức về quả.

Trong phần trước có ba: 1) Nêu ra hai Lợi; 2) Giải thích hiển bày về thành tựu đầy đủ; 3) Từ “Thử Bồ-tát nghĩa thân...” trở xuống là kết luận về đức vô tận.

Trong phần một, đạt được trí tự tại là nêu rõ Tự hành đầy đủ, làm cho chúng sinh thanh tịnh là nêu rõ Lợi tha tròn vẹn.

Trong phần hai là riêng biệt giải thích, có hai: Một là hiển bày về tự tại trước đây cũng có hai: a) Trình bày về thân không có nơi nào không đến giống như hư không pháp giới, vô lượng vô ngại là trình bày về hiện rõ ở một nơi tức là hiện rõ ở tất cả mọi nơi, không có chỗ dựa là trình bày về thân phát khởi không có nguồn gốc cho nên được tự tại. b) Trình bày bên trong thân chứa đựng tất cả không có gì không dung nạp, nghĩa là tất cả ba thế gian đều hiện rõ ở trong thân, bởi vì thân pháp giới này dọc thì hàm chứa ba phần vị, ngang thì bao gồm chín đời, cho nên chư Phật vị lai cũng hiện rõ trong đó.

Hai từ “Thử Bồ-tát...” trở xuống là hiển bày về làm cho chúng sinh thanh tịnh trước đây, trong đó có ba: a) Nhận biết căn khí hóa độ; b) Từ “Tùy kỳ...” trở xuống là hiện thân thuyết pháp, cũng là chúng sinh hóa hiện ở trong thân mình; c-Đối với hóa độ không đắm trước, nghĩa là

dùng các pháp huyễn ảo hóa độ chúng sinh trong mộng, vì vậy tuy hóa độ nhưng luôn luôn là không có hóa độ.

Trong phần ba là kết luận về đức vô tận, có hai: Một là do bên ngoài hóa độ đầy đủ trước đây hiển bày về Lượng trí vô tận; hai từ “Nhập chư Tam-muội...” trở xuống là nhờ vào nhân hạnh tròn vẹn hiển bày về Lý-Trí không hai, chúng sinh dựa vào hai pháp này là nêu ra phàm để hiển bày về Thánh. Trên đây là phần đức thuộc về nhân, giống như phần vị Đẳng Giác. Trong luận Trí Độ quyển thứ 40 nói: “Lại nữa, Bồ-tát Thập Trú so với Phật không có gì sai biệt, như Biến Cát- Văn Thù Sư Lợi-Quán Thế Âm..., đầy đủ những công đức như Thập Lực... của Phật mà không làm Phật, bởi vì cứu độ nhiều chúng sinh.” Cho đến nói: “Các Bồ-tát này đối với Bồ-tát khác là lớn nhưng so với Phật thì không có thể nhận biết tất cả, như ánh sáng của mặt trăng tuy lớn nhưng so với mặt trời thì không hiện rõ được.” Giải thích rằng: Luận ấy dựa theo Thập Địa để nói về Thập Trú, là Địa thứ mười, giống như Dụng của nghiệp trong Hạnh thứ mười này.

Trong phần sau là giống như Dụng của đức thuộc về quả: Một- Nhắc lại phần trước phát khởi phần sau; hai-Từ “Đắc Phật...” trở xuống là chính thức hiển bày về đã thành tựu, đây là giống như phần vị Diệu Giác.

Trong văn bao gồm thành tựu về trí thuộc mười loại công đức của Như Lai: 1) Trí đạt được Thập Lực viên minh của Phật; 2) Trí tiến vào pháp giới Đế võng; 3) Trí thành tựu Giải thoát vô ngại của Phật, đó là Bất tư nghị giải thoát, như phẩm Bất Tư Nghị nói có mười loại; 4) Trí thành tựu Vô úy hùng mạnh giữa loài người, đó vốn là Thật đức của Sư Tử hống; 5) Trí đạt được chuyển Đại pháp luân, đó vốn là Pháp Vương thuyết pháp; 6) Trí thành tựu Vô ngại của Phật, hiển bày về không còn Vô minh vi tế làm trở ngại; 7) Từ “Tuyệt sinh tử...” trở xuống là trí thành tựu Vô cấu của Phật, hiển bày về không còn Vô minh vi tế đắm trước, cũng hiển bày về xứ sở của Biến dịch không còn; 8) Trí làm nhiều lợi ích cho chúng sinh; 9) Trí phát khởi hộ trì Chánh pháp; 10) Trí không dụng công nhiếp hóa, đó là có thể hoàn toàn giống như phương tiện nhiếp hóa của Cổ Phật.

Sau là phần ba phần bốn là kết luận và ca ngợi, có thể biết.

Trên đây là phần Chánh thuyết, xong.

Từ đây trở xuống là phần thứ hai trình bày về lợi ích riêng biệt của thuyết giảng, có hai: Một, Mặt đất rung động là công đức của sinh Tín, hai-Rưới mưa cúng dường... là công đức của kính trọng, có bốn: 1)

Rưới mưa cúng dường; 2) Trỗi nhạc tấu khúc về Thập Hạnh; 3) Trời tỏa ánh sáng; 4) Tiếng trời ca ngợi công đức của Thập Hạnh.

Toàn bộ trên đây là nói về Thập Hạnh trong một thế giới, xong.

Từ đây trở xuống là đoạn lớn thứ hai trình bày về Thập Hạnh đã nói trong vô tận thế giới khắp mười phương, cúng dường... cũng như vậy, cùng với nơi này hoàn toàn như nhau, hợp lại làm thành một Bộ, nghĩa là một Thập Hạnh vốn chính là tất cả Thập Hạnh.

Trên đây là một thuyết giảng tức là tất cả thuyết giảng, tổng quát trình bày về phần Thuyết giảng, xong.

Từ đây trở xuống là phần sáu trình bày về phần Chứng thành, trong đó có hai: Đầu là trình bày về Chứng ở xứ này, sau là trình bày về Chứng ở tất cả các xứ.

Trong phần đầu có bốn: Một là trình bày về Bồ-tát đến quy tụ; hai là ca ngợi về pháp đã thuyết giảng; ba là đều đưa ra sự việc về Chứng; bốn từ “Thị cố...” trở xuống là thuật lại ý thành tựu về Chứng.

Hỏi: Đã nhờ vào hành pháp viên dung khiến cho chư Phật và thế giới của Bồ-tát ấy cùng tên gọi Công Đức, vì sao Phật ở nơi này và thế giới không gọi là Công Đức?

Đáp: Trong kinh này tất cả thụ động Chứng thảy đều như nhau là Phật Lô-xá-na, thế giới như nhau là Ta-bà thuộc Hoa Tạng, Bồ-tát thuyết pháp ấy tức là từ pháp mà được tên gọi; tất cả chủ động Chứng tất nhiên cùng tên gọi của pháp, bởi vì chủ-bạn khác nhau. Nếu ở nơi này hướng về nơi kia thì nơi này là chủ động Chứng, tức là tên gọi nơi này giống như nơi kia, tên gọi nơi kia giống như nơi này, quả là trong kinh này quán xét thể lệ rộng lớn đến mức trở thành như vậy.

Trên đây là mười phương đều có mười vạn quốc độ cùng thuyết về Thập Hạnh, toàn bộ thuộc về bạn của một chủ này, hãy còn tự mình không phải là chủ thâu nhiếp mười phương, vì vậy về sau lại kết hợp với mười phương, trình bày về tất cả các xứ cùng Chứng.

Trên đây là một Chứng thì tất cả đều Chứng, tổng quát trình bày về phần Chứng Thuyết, xong.

Trong phần bảy là phần Trùng tụng, có hai: Trước là thuật về ý, sau là chính thức tụng. Trong phần trước, câu riêng biệt có mười: 1) Quán sát mười phương hiển bày về cùng thuyết giảng; 2) Từ “Quán quyến thuộc linh đồng văn...” trở xuống là chính thức hiển bày về ý thuyết giảng; 3) Vì làm cho quả tiếp nối; 4) Vì làm cho nhân thanh tịnh; 5) Nguyện kiên cố; 6) Hạnh nối tiếp. Trên đây là Tự phần. 7) Thắng tiến thâu nhiếp Phật. Trên đây là đức thuộc Tự phần, sau là trình bày

về Lợi tha. 8) Thuyết về Thập Hạnh do thiện căn sai biệt của chúng sinh, khiến cho chúng sinh luyện tập học hỏi; 9) Tùy theo căn khí trao cho pháp; 10) Tổng quát để kết luận. Những câu trên đều dựa theo phần Nhân mà nói, cho nên cùng gọi là Chủng, lại vốn là phần vị của chủng tánh.

Trong phần chính thức trùng tụng, bảy chữ-năm chữ trong Phạm bản không có sai khác, đều dùng bốn câu làm một tụng, tổng cọng có 101 kệ mà thôi. Trong này, kệ tụng cùng với trường hàng trước đây có trạng thái văn không như nhau, sơ lược luận về năm trường hợp:

Trước thì dựa theo phần vị từ đầu đến cuối trải rộng ra mà nói, nay thì tụ lại dung hòa với trước mà nói khiến cho không còn đầu cuối, vì vậy trong mỗi một hạnh có đủ tất cả các hạnh.

Trước dựa theo hành riêng biệt, ở đây trình bày về hành rộng khắp, bởi vì hai văn rộng khắp và riêng biệt vô ngại hiển bày lẫn nhau.

Trước chỉ dựa theo nhân, ở đây gồm chung hành của quả, bởi vì nhân quả viên dung là pháp môn Pháp giới của hạnh này.

Trước dựa theo Đồng giáo thâu nhiếp căn bậc Trung ấy, nay hiển bày về Biệt giáo phủ khắp căn thông hiểu bậc Thượng này, bởi vì Đồng-Biệt vô ngại vốn là một Viên giáo.

Trước dựa theo biện tài không xen tạp, ở đây dựa theo biện tài tùy ý, thuyết giảng không cần thứ tự, ngôn từ không gián đoạn.

Trong văn có hai: Một, Có năm kệ ca ngợi công đức của Phật khiến cho người nguyện cầu; Hai, Từ “Thập phương nhất thiết...” trở xuống là tụng về hạnh của Bồ-tát khiến cho người luyện tập học hỏi, hiển bày trong phần vị này vốn có đủ hai hạnh thuộc nhân quả. Lại là do Phật gia hộ mà thuyết giảng, cho nên trước là ca ngợi Phật do hạnh mà thuyết giảng, sau là tụng về hạnh.

Trong phần một có hai:

1) Hai tụng ca ngợi Phật Lô-xá-na, vốn là Hóa chủ nơi này. Trong đó đầu là một kệ ca ngợi về trí Vô cấu-Vô quái ngại của Phật; tiếp là hai câu ca ngợi về đức thù thắng rộng lớn của Phật; sau cuối là hai câu ca ngợi Phật chứng hạnh tròn vẹn thanh tịnh.

2) Ca ngợi chư Phật mười phương, bởi vì là giúp đỡ gia hộ. Trong đó đầu là một kệ hiển bày về quả đầy đủ hai trang nghiêm, nghĩa là Giải chân thật-Tuệ sâu xa, phước thù thắng không gì sánh bằng, quả đầy đủ nhanh chóng đến cùng; tiếp là một kệ về Bi chân thật làm lợi ích rộng rãi; sau cùng là một kệ hiển bày về Trí đức và Đoạn đức bằng

nhau.

Trong phần hai là tụng về hạnh của Bồ-tát, có ba: 1) Sáu kệ bảy chữ tụng về hạnh nghiệp không nghĩ bàn, rộng lớn như pháp giới, cứu cánh như hư không trong phần Căn bản trước đây; 2) Từ “Cú cú quảng phân biệt...” trở xuống tụng về Thập Hạnh sai biệt trong phần Thuyết giảng trước đây; 3) Bốn kệ cuối cùng là kết luận ca ngợi hiển bày về thù thắng.

Trong phần một là sáu kệ hiển bày về sáu loại hạnh nghiệp đều không thể nghĩ bàn: Một kệ đầu là hạnh về thấy Phật lìa xa hư vọng; hai là hạnh về thấy lý thành tựu đức; ba là hạnh về không dụng công rộng lớn; bốn là hạnh về Tịch-Dụng vô ngại; năm là hạnh về Nguyện kiên cố tôn quý thù thắng; sáu là hạnh về thâu nhiếp phần vị nhiều môn hạnh; đều là một kệ tụng hiển bày có thể biết.

Trong phần hai là tụng về mười hạnh trước đây: Đầu là một kệ tổng quát nói về mười hạnh. Sau là trong hiển bày riêng biệt:

Thứ nhất có sáu kệ tụng về hạnh Hoan Hỷ, trong đó: Đầu là ba kệ về Vô úy thí, một là lìa bỏ giết hại làm lợi ích cho chúng sinh, hai là cứu giúp nghèo khổ khiến cho yên vui, ba là lời nói và ý nghĩ chịu đựng phiền muộn. Tiếp là hai kệ về Pháp thí, một là suy xét nghĩa lý, hai là giảng giải khuyên dạy. Sau là một kệ về Tài thí. Trăm phước, trong kinh Niết Bàn nói: “Năm phẩm Hạ-Trung-Thượng-Thượng Trung-Thượng Thượng trong tâm đều tu mười thiện, thì trở thành 50, bắt đầu tu là 50, tu đến cuối cùng cũng như vậy, cho nên có 100 phước, 100 phước trang nghiêm một tướng.”

Thứ hai từ “Thiện nhập...” trở xuống có năm kệ tụng về hạnh nhiêu ích, trong đó: Đầu là 1 kệ tụng về Luật nghi giới, đó là lỗi lầm không thể nào lay động. Tiếp là hai kệ tụng về Nhiếp thiện pháp giới, một là thuận theo pháp hành, hai là lìa xa hai hành. Tiếp là một kệ rưỡi tụng về Nhiếp chúng sinh giới, một là nơi giáo hóa, nửa kệ là hạnh giáo hóa. Sau cuối là nửa kệ tổng quát kết luận về ba Tụ.

Thứ ba từ “Trí tuệ bất khả lượng...” trở xuống có bốn kệ tụng về hạnh không sân hận, trong đó: Đầu là một kệ về Nhẫn nại tư duy pháp hiểu biết thù thắng. Tiếp là hai kệ về Nhẫn nại yên tâm chịu đựng khổ sở, đó là lúc tự mình tu hành có những khổ đau có thể chịu được; một là Nhẫn nại nỗi khổ của tâm, nửa kệ trước nêu ra pháp đã tu, tâm không lười nhác là trình bày về Nhẫn nại làm cho tâm yên ổn; hai là Nhẫn nại nỗi khổ của thân, cũng nửa kệ trước nêu ra pháp đã tu, thân thực hành không trở ngại là trình bày về Nhẫn nại làm cho thân yên ổn. Tiếp là

một kệ về Nhẫn nại người khác không làm lợi ích, nửa kệ trước nêu ra cảnh đã Nhẫn nại, Bồ-tát đều cứu giúp là nêu ra lợi ích trở thành có hại chính thức trình bày về có năng lực Nhẫn nại.

Thứ tư từ “Tu tập Phật pháp...” trở xuống có năm kệ tụng về hạnh Vô tận, trong đó: Đầu là hai kệ về Gia hạnh tinh tiến, một là tụng về mười câu như chịu khó tu tinh tiến... trước đây, hai là tụng về muốn biết rõ Căn-Dục-Tánh... của chúng sinh cho nên tu hành tinh tiến trước đây. Tiếp là một kệ về Bị giáp tinh tiến, tụng về vì chúng sinh nhận chịu khổ đau của địa ngục... trước đây. Sau là hai kệ về Vô yếm túc tinh tiến, một là ánh sáng trí tuệ làm lợi ích cho tất cả chúng sinh, hai là thần lực thường làm lợi ích cho chúng sinh mà không hề đầy đủ.

Thứ năm “Thiện giải...” trở xuống có hai kệ tụng về hạnh lìa xa si loạn, trong đó: Đầu là một kệ về Hiện pháp lạc trú thiền, nửa kệ trước là gia hạnh, tụng về phân biệt sắc pháp thế gian trước đây, như kinh luận...; nửa kệ sau là trú trong Định trình bày về Tuệ làm sáng tỏ lìa xa ngu si, không lay động là hiển bày về lìa xa tán loạn. Sau là một kệ dẫn đến công đức của thiền, Vô tận địa là tụng về nghe và tiếp nhận Chánh pháp cho đến nhiều kiếp không lui sụt quên mất... trước đây.

Thứ sáu từ “Vô lượng...” trở xuống có hai kệ tụng về hạnh Thiện hiện, trước là Chánh Thể của gia hạnh lược qua không tụng; trong Hậu đắc trí, một là Đại Trí thuộc Tự hành tụng về nhưng cũng không rời bỏ tâm Bồ-đề... trước đây, hai là Đại Bi thuộc Lợi tha tụng về không rời bỏ giáo hóa chúng sinh tăng thêm Đại Từ... trước đây.

Thứ bảy từ “Phật cam lộ...” trở xuống có bốn kệ tụng về hạnh Vô trước, trong đó: Đầu là một kệ tụng về được thật sự thọ ký trước đây, bởi vì Phương tiện độ đầy đủ trong này, cho nên nói là cứu cánh. Tiếp là một kệ tụng về Bi niệm chúng sinh... trước đây. Sau là hai kệ tụng về tâm không đắm trước đối với ngôn ngữ đạo lý trước đây.

Thứ tám từ “An trú...” trở xuống có tám kệ tụng về hạnh Tôn trọng, trong đó: Đầu là một kệ tụng về hiểu sâu xa Pháp giới trú-Vô tướng trú trước đây; tiếp là một kệ tụng về ở vô lượng kiếp thực hành Bồ-tát đạo không nghĩ đến những khổ đau mà sinh tâm lo buồn... trước đây; tiếp là hai kệ về dùng ánh mắt rộng khắp thấy Phật, cũng là tụng về giống như chư Phật ba đời... trước đây; tiếp là một kệ về giải thoát nhanh chậm, là Giải thoát Bất tư nghị cũng được, tụng về không phải là cứu cánh-không phải là không cứu cánh... trước đây; tiếp là một kệ tụng về nếu có chúng sinh nào thấy nghe cung kính thì đều được an trú không thối chuyển... trước đây; tiếp là một kệ tụng về tâm thường yêu

thích diệu pháp của chư Phật trước đây; sau cuối là 1 kệ tụng về không lìa xa một chúng sinh-đắm theo nhiều chúng sinh... trước đây.

Thứ chín từ “Cụ túc trí...” trở xuống có ba kệ tụng về hạnh Thiện pháp, trong đó: Đầu là một kệ tụng về Trì thành tựu hồ pháp trong lành...; tiếp là một kệ tụng về Thuyết và Vấn đáp thành tựu...; sau cuối là một kệ dựa vào Định hiện thân tụng về thân sắc vàng ròng và mười thân... trước đây.

Thứ mười từ “Cứu cánh...” trở xuống có 46 kệ tụng về hạnh Chân thật trước đây, trong đó phân năm:

Một, Có ba kệ tụng về tổng quát, đầu là một kệ về Nhẫn trí vượt qua tất cả; tiếp là hai kệ về thân-độ vô ngại, một kệ về Như ý thông, một kệ về Huyễn thông.

Hai, Có bảy kệ tụng về lời nói và việc làm tương ưng trước đây, trong đó: Đầu là ba kệ tụng về Trí của Thập Lực đã thành tựu, tiếp là một kệ tụng về lời nói và việc làm đích thực không hư dối, sau là ba kệ tụng về tiến vào Phật tánh ba đời và thiện căn...

Ba, Từ “Thâm nhập trí hải...” trở xuống có 12 kệ tụng về dựa vào lời thề phát khởi thực hành, như lời nói thâu nhiếp chúng sinh trước đây. Văn trên tóm lược, trong này mở rộng. Trong đó: Đầu là ba kệ trao cho pháp nhãn-pháp vũ; tiếp là hai kệ về Tín kiên cố biết tâm giáo hóa; tiếp từ “Bất tư...” trở xuống là bốn kệ hiển bày về ba nghiệp tự tại giáo hóa; tiếp là hai kệ về biết căn trao cho pháp; sau cuối là một kệ kết luận ca ngợi hiển bày thù thắng.

Bốn, Từ “Bỉ trí vô dữ đẳng...” trở xuống có chín kệ tụng về nhân đã thành tựu đức đầy đủ trước đây, trong đó: Đầu là bốn kệ về hai trang nghiêm-hai Lợi đầy đủ; sau là năm kệ về ba nghiệp-hai Dụng cao nhất, một là thân, hai là ý, ba là ngữ, bốn là Dụng của thân, năm là Dụng của ngữ dụng. Như thứ tự nên biết, văn trên đây là Nghĩa thân-Vị thân không thể cùng tận của Bồ-tát này.

Năm, Từ “Tu tập Phật giải thoát...” trở xuống có 15 kệ tụng về đức của quả Phật đã thành tựu trước đây, trong đó có hai: Đầu là bảy kệ riêng biệt tụng về văn trên; sau là tám kệ gồm chung tụng về đức ấy.

Trong phần đầu: Đầu là một kệ tụng về thành tựu Vô ngại giải thoát-Vô úy hùng mạnh giữa loài người... của Như Lai trước đây; tiếp là một kệ tụng về đoạn tuyệt dòng chảy sinh tử, hòa vào biển trí tuệ, làm lợi ích cho chúng sinh...; tiếp ba kệ về tám tướng luôn luôn vắng lặng là tụng về tận cùng biển rộng phương tiện của chư Phật trước đây; tiếp là một kệ tụng về quán sát không hai nơi... trước đây; tiếp là một kệ tụng

về bảo vệ Chánh pháp của ba đời chư Phật trước đây.

Trong phần sau gồm chung tụng về đức của hạnh này, trong đó có tám kệ: Đầu là bốn kệ về hai Lợi thành tựu đầy đủ đức, trong ba kệ trước về Tự lợi, đầu là một kệ ca ngợi về Sắc căn thù thắng, chỉ ca ngợi về mắt-tai và thân, bởi vì là tánh chung mà không bàn đến mũi- lưỡi; tiếp là hai kệ ca ngợi về tâm thù thắng, một kệ về Tuệ, một kệ về Định; lại kệ đầu ca ngợi chung là ca ngợi về trí, kệ sau ca ngợi về Định-ca ngợi về Tuệ. Sau cuối là một kệ về Lợi tha. Tiếp từ “Nhất thiết tri kiến...” trở xuống là bốn kệ về đức thù thắng của ba nghiệp, một là nơi sinh thù thắng, hai là ngôn tự biện tài thù thắng, ba là ánh sáng nơi thân thù thắng, bốn là ứng với cơ thù thắng.

Trong phần ba là bốn kệ cuối cùng tổng quát kết luận về Thập Hạnh, ca ngợi để hiển bày về thù thắng, có thể biết.

———

Phẩm 18: THẬP VÔ TẬN TẠNG

A. GIẢI THÍCH TÊN GỌI: Nêu ra người phân biệt với pháp cho nên nói là Thập Tạng của Bồ-tát; không phải là người và pháp kết lợp làm đề mục, nghĩa là mười loại này là pháp đã thực hành của các Bồ- tát. Thập Tạng của Bồ-tát, là dựa vào chủ mà lập thành tên gọi.

Một, Dựa vào số tròn vẹn đầy đủ thì nói là Thập, hàm chứa thâu nhiếp tích tụ sinh ra gọi là Tạng, trong mỗi một Tạng này hàm chứa Thể của pháp giới không có phạm vi giới hạn, cho nên nói là Vô Tận.

Hai, Mỗi một Tạng đều thâu nhiếp tất cả hành tướng, cho nên nói là Vô Tận. Ba-Mỗi một Tạng đều có thể sinh ra quả đức không hề có cạn hết, cho nên nói là Vô Tận. Vô Tận tức là Tạng, là Trì nghiệp thích. Dựa theo mười Đới số, Bồ-tát là Y chủ thích, ba cách giải thích có thể biết.

B. Ý ĐƯA RA có năm nghĩa:

1) Bởi vì giải đáp câu hỏi về Thập Tạng ở Phổ Quang Đường.

2) Trước đây trình bày về Chánh vị, nay dựa vào phần vị phát khởi thực hành, giống như phẩm Phạm Hạnh ở phần trên.

3) Trước đây trình bày dựa theo hạnh riêng biệt của phần vị, nay phân rõ tất cả hạnh từ đầu đến cuối.

4) Trước đây thành lập phần vị của hành, nay phân rõ đối trị làm cho hành ấy thanh tịnh, giống với Thập Hạnh như Tín... ở Thập Địa.

5) Trước đây là Tự phần cứu cánh, nay Thắng tiến hướng về sau, giống như phẩm Minh Pháp ở phần trên, dựa theo câu hỏi nên ở sau Hồi Hướng. Nay ở đây phân rõ thì Tạng chỉ có hai nghĩa, dựa theo nghĩa về tích lũy thì ở sau Thập Hạnh, dựa theo nghĩa về sinh ra thì ở sau Hồi Hướng, nghĩa gồm chung hai nơi, hỏi đáp hiển bày lẫn nhau.

C. TRONG TÔNG đưa ra hai môn: Một- Phân rõ chung về nghĩa của Tạng, hoặc một giống như một pháp giới Tạng; hoặc hai đó là Đại- Tiểu; hoặc ba đó là Khế kinh... cùng với Tam thừa...; hoặc bốn là thêm Tạp Tạng; hoặc năm đó là Danh Tướng...; hoặc sáu đó là Đại-Tiểu đều có ba; hoặc chín đó là Độc giác cũng có ba; hoặc mười như phẩm Ly Thế Gian sau này; hoặc vô tận như phẩm này. Hai- Riêng biệt hiển bày về Tông này, thì trong này chính là mười loại hành pháp bao gồm trọn vẹn trước sau, đầy đủ hành đức pháp giới Phổ Hiền làm Tông của Phẩm này.

D. TRONG GIẢI THÍCH VĂN, tất cả văn và nghĩa tổng quát đưa ra sáu môn: Một, Nêu ra số lượng; Hai, Giải thích tên gọi; Ba, Thể

tánh; Bốn, Thâu nhiếp hạnh; Năm, Giải thích về tướng; Sáu, Kết luận ca ngợi.

Một, Trong phần một: Công Đức Lâm thuyết giảng bởi vì vốn là Hội chủ, lại vốn là biểu thị cho kiến lập về các đức của hành pháp này. Ba đời cùng thuyết giảng, nghĩa là Phật xuất hiện tuy khác mà cùng thuyết giảng về Thập Tạng, hiển bày về mười loại hạnh của pháp giới này, như đường đi của Đại Vương, ba đời không có gì thay đổi, cho nên nói là cùng thuyết giảng.

Hai, Giải thích tên gọi: Tên gọi tổng quát như trước. Trong riêng biệt: Một, Tín là đối với Thật đức có năng lực nhẫn nại sâu sắc, mong muốn vui với tâm thanh tịnh là tánh; đối trị không tin, vui với thiện là nghiệp. Vì vậy hàm chứa thâu nhiếp sinh ra các đức, cho nên gọi là Tạng, là Trì nghiệp thích. Xuống dưới đều giống như vậy. Hai, phòng ngừa điều sai trái gọi là Giới, ba nghiệp thiện là tánh; ngăn điều ác làm điều thiện là nghiệp. Ba, Tàm là dựa vào lực của tự pháp, kính trọng Hiền thiện là tánh; đối trị Vô tàm, chấm dứt làm ác là nghiệp. Bốn, Quý là dựa vào lực của thế gian, dễ dàng cự tuyệt bạo ác là tánh; đối trị Vô quý, chấm dứt làm ác là nghiệp. Năm, nuôi dạy học rộng biết nhiều, Văn Tuệ là tánh; thông minh nhanh nhạy là nghiệp. Sáu, bỏ của mình giúp cho người, không tham lam suy nghĩ là tánh; phá bỏ keo kiệt là nghiệp. Bảy, Tuệ là đối với cảnh sở quán, chọn lựa là tánh; đoạn trừ nghi ngờ là nghiệp. Tám, Niệm là đối với cảnh đã từng luyện tập, khiến cho tâm ghi nhớ rõ ràng không sai lạc là tánh, Định dựa vào là nghiệp. Chín, Trì là do duy trì giữ gìn mà ghi nhớ, Niệm Tuệ là tánh; trải qua thời gian dài không quên là nghiệp. Mười, Biện là khéo léo nói ra điều đã duy trì, lấy Tuệ làm tánh; tùy theo căn cơ là nghiệp. Trong mười loại trên đây, Tín-Tàm-Quý-Niệm-Tuệ, năm loại này đều ngay nơi Thể mà được tên gọi, năm loại còn lại thuận theo công năng mà được tên gọi, đó là Giới-Thí lấy Dụng của Hành mà lập thành tên gọi, Văn-Trì-Biện lấy Dụng của Trí làm tên gọi.

Ba, Trong Thể tánh có hai môn: 1) Dựa theo Tướng, Tín-Tàm- Quý là ba pháp trong 11 pháp thiện đều ngay nơi tự Thể làm tánh, Niệm-Tuệ là hai pháp trong năm biệt cảnh cũng ngay nơi tự Thể làm tánh, Giới lấy Tư thiện của ba nghiệp và Biểu-Vô biểu làm tánh, Thí lấy Tư tương ưng với Vô tham làm tánh, dựa vào Trí Luận thì Trì lấy Định-Tuệ làm tánh, hai loại Văn-Biện đều lấy Dụng của Tuệ làm tánh.

Dựa theo Dung thông thì toàn bộ là hạnh của một pháp giới, tùy theo nghĩa nói thành mười: Một là nghĩa về tánh pháp giới tự lắng trong như

Thanh Thủy châu. Hai là nghĩa về tánh pháp giới tự lìa xa lỗi lầm. Ba và bốn đều là nghĩa về tánh pháp giới có năng lực diệt trừ lỗi lầm. Năm là nghĩa về pháp giới thâu nhiếp đức rộng nhiều. Sáu là nghĩa về tự tánh pháp giới buông xả. Bảy là nghĩa về tự tánh pháp giới hiểu biết thông suốt. Tám là nghĩa về tự tánh pháp giới soi chiếu rõ ràng. Chín là nghĩa về tự Thể pháp giới tùy ý duy trì. Mười là nghĩa về pháp giới tùy duyên ứng cơ. Vì thế cho nên một pháp giới là tánh.

Bốn- Thâu nhiếp hạnh đưa ra bảy môn:

1) Dựa theo Tự lợi-Lợi tha để phân biệt: Luận riêng biệt thì chín loại trước là Tự lợi, một loại sau là Lợi tha; luận tổng quát thì đều có đủ hai hạnh.

2) Dựa theo căn bản-đầu ngọn để phân biệt: Một loại đầu là hạnh căn bản, cho nên trước đây nói Tín là căn bản của đạo, mẹ của công đức..., còn lại đều dựa vào mà thành tựu vốn là đầu ngọn.

3) Dựa theo Chánh-Trợ để phân biệt: Tuệ là Chánh, còn lại là Trợ.

4) Dựa theo giúp đỡ-dẫn dắt để phân biệt: Tuệ là có năng lực dẫn dắt, còn lại là thụ động được dẫn dắt; còn lại là có năng lực giúp đỡ, Tuệ là thụ động để giúp đỡ.

5) Dựa theo tài sản-canh giữ để phân biệt: Bảy loại trước tức là bảy Thánh tài, do Niệm-Trì canh giữ bảo vệ khiến cho không tổn thất, do Biện mua bán khiến cho được tăng trưởng.

6) Dựa theo hành tướng để phân biệt: Bốn loại trước là hạnh lìa xa lỗi lầm, một là căn bản, hai là phòng ngừa lỗi lầm chưa khởi lên, ba và bốn là diệt hết lỗi lầm đã khởi lên; sáu loại còn lại là hạnh tu tập pháp thiện, Văn là bắt đầu tu, Thí-Tuệ là tiếp tục tu, sáu Độ là đều tu, nêu ra loại đầu-nêu ra loại sau, những loại trung gian có thể biết. Ba loại sau là tu đến cuối cùng, hai loại đầu là Tự thuần thục, một loại sau là Hóa tha.

7) Dựa theo thứ tự sinh khởi để phân biệt: Tín là ban đầu tiến vào pháp, cho nên trước phải phân rõ. Dựa vào Tín khởi Hạnh, lìa xa lỗi lầm là trước tiên, cho nên tiếp theo trình bày về Giới. Giới hoặc có phạm vào thì sinh tâm Tàm-Quý sâu sắc, trang nghiêm giới hạnh khiến cho sáng ngời, vì thế nói là có hai pháp thiện có thể cứu giúp lỗi lầm của chúng sinh. Đã phòng ngừa lìa xa mong mỏi tăng thêm phẩm thiện, thì cần phải lấy sự nghe rộng biết nhiều làm đầu tiên. Bởi vì mong cầu được nghe, thì cần phải buông xả trong ngoài của mình. Đã quên mình vì pháp, thì chắc chắn Chánh Tuệ hiện rõ trước mắt. Chánh Tuệ đã hiện

rõ, thì nhất định Chánh Niệm phải sáng tỏ thêm. Chánh Niệm đã sáng tỏ, thì nhất định ghi nhớ giữ gìn phải làm cho lâu dài. Giữ gìn đã không quên, thì nhất định phải biện luận giảng giải cho người khác, khiến cho Tự lợi-Lợi tha tròn vẹn mới là cứu cánh.

Năm, Trong giải thích về tướng: Giải thích về mười Tạng này tức là mười đoạn.

Ngay trong đoạn thứ nhất là Tạng Tín có bốn, đó là nêu ra-giải thích-kết luận-ca ngợi.

Trong giải thích có hai: Trước là trình bày về tướng tu, sau từ “Thành tựu như thị vô lượng...” trở xuống là trình bày về tu thành tựu.

Trong phần trước có ba: Một là trình bày về đối với pháp khởi Tín; hai là trình bày nhờ vào Tín cho nên nghe pháp không sợ hãi; ba từ “Hà dĩ...” trở xuống là giải thích về nguyên cớ không sợ hãi. Lại giải thích: Đầu là tin về Lý pháp, tiếp là tin về Giáo pháp, sau là tin về Quả pháp.

Trong phần một, Tín có mười pháp, trong đó: Đầu là ba Tín thuộc Sở chấp Vô tướng, Không nghĩa là tình có mà lý không có gọi là Không, Không không có tướng Không gọi là Vô tướng, Vô tướng cho nên không có gì nguyện cầu. Tiếp là ba Tín thuộc Y tha Vô sinh, một là Duyên khởi vô tác, hai là Như huyễn không thật, ba là không có Thể tự giữ lấy. Sau là bốn Tín thuộc Viên thành Vô tánh, một là tánh đức Vô lượng, hai là thù thắng cho nên Vô thượng, ba là sâu xa không thể đến được, bốn là thường không thể sinh ra. Lại trong phần đầu là tất cả pháp, lượng không thể đạt được, trên cũng không thể đạt được tướng trên, văn nói tướng trên không thể đạt được cho nên gọi là Vô thượng; là nói đến nghĩa này.

Trong phần hai là nhờ vào Tín cho nên nghe pháp không sợ hãi, trong đó có mười câu: Đầu là hai câu không sợ hãi đối với pháp thù thắng trên cao, tiếp là bốn câu không sợ hãi đối với pháp rộng nhiều. Thế nào là đã giáo hóa? Đó là chúng sinh giới. Dùng pháp gì để giáo hóa? Đó là pháp giới. Giáo hóa nơi nào? Đó là tận cùng hư không giới. Giáo hóa đưa vào nơi nào? Đó là Niết-bàn giới. Sau cuối là bốn câu không sợ hãi đối với pháp xa rộng, đó là ba đời hòa vào kiếp làm mười đời. Không nghĩ bàn trong mười câu này có hai nghĩa: Một là không hề có gì mà nói là có, vì vậy không phải là có thể có, không có gì có thể nghĩ bàn; hai là mười pháp như vậy đều vô biên vô tận, không phải là trí của phần vị khác có thể biết được, cho nên nói là không nghĩ bàn. Cũng nhờ vào hai Tín cho nên nghe mà không kinh sợ: Một là nhờ vào

Tín thông hiểu về lý của ba Tánh-ba Vô tánh, cho nên nghe môn thứ nhất mà không kinh sợ; hai là nhờ vào Tín trí Phật bình đẳng vô lượng vô biên, đây đã là trí Phật nhận biết thì mình cũng tùy theo Tín, cho nên nghe môn thứ hai mà không kinh sợ. Nghĩa thứ nhất như trước hiển bày, nghĩa thứ hai trong giải thích làm sáng tỏ.

Trong phần ba là giải thích: Trước là nêu ra, sau là giải thích.

Trong giải thích, một câu đầu hiển bày về tâm tin Phật kiên cố, câu tiếp trình bày về mười pháp trước đây là do trí Phật nhận biết, cho nên nói là Phật nhận biết như vậy. Cảnh rộng lớn ấy Đức Phật làm sao nhận biết? Bởi vì trí Phật cũng vô tận vô biên như cảnh ấy, cảnh ấy Đức Phật đã nhận biết, Bồ-tát tin theo Phật cho nên không kinh sợ.

Từ “Thập phương...” trở xuống giải thích về trí Phật là nguyên cớ đáng tin: Một là Đại Dụng không hư rỗng cho nên đáng tin; hai từ “Bỉ chư Phật...” trở xuống trình bày về Thể không có thêm bớt cho nên đáng tin. Trong đó có mười pháp hay không? Văn này hiển bày về trí Phật không phải là pháp sinh diệt giống như vô vi.

Trong phần sau là tu thành tựu Tướng, có hai: Một, một câu tổng quát về nương theo Như Lai thừa hướng đến quả Phật. Hai, trong riêng biệt hiển bày có hai: Trước là thành tựu Thể của hành có tám câu: 1) Xứng với Tín cho nên vô biên, 2) Thể kiên cố không lui sụt, 3) Tín không xen tạp cho nên gọi là không rối loạn, 4) Duyên không có thể ngăn cản, 5) Tín sâu sắc lìa xa tướng, 6) Tín từ Tuệ phát khởi. Kinh Niết Bàn nói từ Văn Tuệ phát sinh. Lại nữa, Tín có Tuệ gọi là có căn, Tín mà không có Tuệ thì lớn thêm Vô minh, Tuệ mà không có Tín thì lớn thêm Tà kiến, cho nên Tín và Tuệ đầy đủ thì mới có thể tiến vào pháp. Lương Nhiếp Luận quyển thứ 11 nói: “Bởi vì Bồ-tát tự chứng về Thí cho nên thực hành về Thí, không bởi vì tin theo người khác mà thực hành về Thí. Tín trước có căn cho nên trở thành Tín, Tín sau không có căn cho nên không trở thành Tín.” 7) Thuận theo giống như Cổ Thánh, 8) Pháp của gia nghiệp vốn như vậy.

Sau là hiển bày công năng của hạnh, có bốn câu: 1) Có năng lực bảo vệ Chánh pháp; 2) Có năng lực tăng thêm về nhân; 3) Có năng lực thuận theo quả; 4) Đức từ Phật sinh ra.

Từ “Thị danh...” trở xuống là kết luận. Từ “Trú thử...” trở xuống là ca ngợi có hai Lợi, có thể biết.

Trong đoạn thứ hai là Tạng Giới có ba, đó là nêu ra-giải thích-kết luận.

Trong giải thích có hai: Trước là đưa ra mười chương, sau là nhắc

lại từng chương một để mở rộng giải thích.

Quang Thống nói: “Một chương đầu là Nhiếp chúng sinh giới, tám chương tiếp là Nhiếp thiện pháp giới, một chương sau là Luật nghi giới.”

Lại trong chương thứ hai, không thọ các giới quạ gà nai chó... của ngoại đạo.

Trong chương thứ tư, bởi vì trước không phạm cho nên sau không có nghi ngờ hối hận. Dựa theo văn này, tựa như người cố tình phạm tất cả giới, xưa kia đã từng gây ra năm tội nghịch mà đến, đó là tập khí ác của họ.

Lại kinh Niết Bàn nói: “Vì sao trì giới? Bởi vì không hối hận. Vì sao không hối hận? Bởi vì hoan hỷ. Vì sao hoan hỷ? Bởi vì vui thích, cho đến bỏi vì đạt được Đại Niết-bàn.”

Trong chương thứ năm, không ăn bơ-muối... bởi vì trải qua tạo lập; lại đoạn tuyệt gạo mè chỉ nuốt không khí... đều là pháp của ngoại đạo chế lập.

Trong chương thứ bảy, nếu dùng Đoạn kiến-Thường kiến để trì giới, thì tức là xen tạp Vô minh, cho nên gọi là phạm giới.

Trong chương thứ tám, tà mạng hoặc có bốn loại: Một là Phương khẩu thực, hai là Ngưỡng khẩu thực, ba là Duy khẩu thực, bốn là Hạ khẩu thực.

Lại luận Thập Trú quyển thứ 2 nói: “Thế nào gọi là năm pháp tà mạng? Một là cố ý làm khác người, hai là tự mình gần gũi, ba là làm cho xao động, bốn là ghìm xuống nâng lên, năm là dựa vào lợi mong cầu lợi.

Một là cố ý làm khác người, có người bởi vì tham cầu lợi dưỡng, cho nên hoặc ở chốn A-luyện-nhã, hoặc mặc nạp y, hoặc thường khất thực, hoặc một lần ngồi ăn, hoặc thường ngồi, hoặc sau bữa trưa không uống nước đặc, thọ những hạnh Đầu-đà như vậy, dấy lên nghĩ rằng: Người khác thực hành những hạnh này được cung kính cúng dường, mình thực hành những hạnh này có lẽ cũng được điều đó. Bởi vì lợi dưỡng cho nên thay đổi oai nghi, gọi là cố ý làm khác người.

Hai là tự mình gần gũi, có người vì tham lợi dưỡng mà đến nhà Đàn việt nói rằng: Như cha mẹ-anh chị em-thân thích của tôi không khác, nếu có cần thiết thì tôi có thể qua lại với nhau, nếu có việc làm thì tôi làm cho, tôi không kể xa gần có thể đến thăm hỏi, tôi ở đây là vì tướng chính đáng mà thôi. Bởi vì tham cầu cúng dường, đắm theo Đàn việt, mà luôn luôn dùng lời nói hoa mỹ dắt dẫn tâm người, như vậy đều

gọi là tự mình gần gũi.

Ba là làm cho xao động, có người không nghĩ đến tội lỗi của tham, mong muốn có được tiền bạc đồ vật, dấy lên ý tưởng có được đồ vật mà nói như vậy: Bình bát này đẹp, hoặc y phục đẹp, hoặc móc cửa đẹp, hoặc tọa cụ đẹp, nếu mình có được thì có thể thọ dụng. Lại nói tùy ý có thể giúp cho. Người này khó có được, lại đến nhà Đàn việt nói ra lời này: Nhà ông cơm canh bánh thịt thơm ngon, y phục lại đẹp, nên cúng dường cho tôi. Mình vì gần gũi đã lâu, chắc chắn sẽ được cho. Hiện bày rõ ràng tướng tham như vậy, thì gọi là làm cho xao động.

Bốn là ghìm xuống nâng lên, có người vì tham lợi dưỡng cho nên nói với Đàn việt rằng: Ông thật là keo kiệt, hãy còn không thể nào gi- úp cho cha mẹ-anh chị em-vợ con thân thích của mình, thì ai có thể có được đồ vật của ông? Đàn việt hổ thẹn vội vàng đem cho. Lại đến nhà khác nói ra lời này: Ông có phước đức có được thân người không trống rỗng, A-la-hán thường ra vào nhà ông, cùng đứng ngồi trò chuyện với ông. Dấy lên ý nghĩ này, Đàn việt hoặc sinh khởi tâm này: Lại không có người nào khác ra vào nhà mình. Nhất định nói là chính mình. Đây gọi là ghìm xuống nâng lên.

Năm là dựa vào lợi mong cầu lợi, có người lấy đồ vật sinh hoạt được giúp đỡ như bình bát, y Tăng-già-lê hoặc là tọa cụ..., mang ra chỉ rõ nói với người: Như vua chúa quan lại và những người cao quý cho tôi vật này. Dấy lên nghĩ rằng: Đàn việt hoặc có thể sinh tâm, vua chúa quan lại và những người cao quý kia hãy còn có thể cúng dường, huống gì là mình mà không tặng cho người này hay sao? Dựa vào lợi này lại cầu lợi khác, cho nên nói là dựa vào lợi mong cầu lợi.”

Trong chương thứ chín, kinh Chư Pháp Vô Hành nói: “Nếu thấy người phá giới thì không nói lỗi lầm xấu ác của họ, nên nghĩ rằng người ấy về lâu dài cũng đạt được đạo.

Hỏi: Kinh Niết Bàn nói: “Thấy người phá giới thì cần phải trách mắng đuổi ra ngoài trú xứ, nên biết người này có được phước vô lượng.” Văn này vì sao lại che chở không trách mắng, lẽ nào là vì thâu nhiếp chúng sinh?

Đáp: Kinh ấy dựa theo tâm Từ trách mắng khiến cho ăn năn hối lỗi, bởi vì căn khí thuần thục; văn này dựa theo che chở người ấy, sợ rằng lại tăng thêm tâm ác, bởi vì căn chưa thuần thục. Văn còn lại có thể biết.

Đoạn thứ ba-thứ tư là Tạng Tàm-Tạng Quý, kinh Niết Bàn nói: “Tàm là thẹn với trời, Quý là thẹn với người; Tàm là tự mình không làm

ác, Quý là không dạy người khác làm ác; Tàm là bên trong tự mình hổ thẹn, Quý là hướng về người mà bày tỏ lỗi lầm.” Lại luận Câu Xá nói: “Vô tàm là nếu bị người thiện trách mắng, ở trong đó không thấy sợ hãi, thì gọi là Vô tàm; Vô tu là không tôn trọng đối với công đức và người có công đức, tâm không có kính sợ, gọi là Vô tu.” Vô tu ấy là Vô quý. Kinh Bộ nói: “Quán xét tự thân do lỗi lầm không hổ thẹn gọi là Vô tu, quán xét thân khác do lỗi lầm không hổ thẹn gọi là Vô tàm.” Lại luận Du Già-Đối Pháp-Duy Thức v.v...

Trong Tạng Tàm giải thích có ba: Một, nghĩ đến lỗi lầm Vô tàm của mình và người xưa kia, trong đó trước là mình-sau là người, lục thân đó là cha mẹ-anh em-vợ con là sáu. Hai, từ “Tự duy...” trở xuống là nêu ra lỗi lầm tự nhắc nhủ mình. Ba, từ “Thị cố...” trở xuống là đích thực tu tập hạnh Tàm. Trong Tạng Quý có ba nghĩa, giống như Tàm có thể biết.

Đoạn thứ năm là Tạng Đa Văn, trong giải thích có hai: Trước là pháp đã học, sau từ “Ma-ha-tát...” trở xuống là trình bày về ý của Học.

Trong phần trước cũng có hai: Trước là đưa ra mười chương, sau là lần lượt giải thích.

Trong mười chương, bốn chương đầu dựa theo 12 duyên sinh (tra tìm trong Du-già), lý thật thì xuất thế gian cũng có lúc không có giữ lấy năm uẩn, nay thì giữ lấy uẩn tích tập gánh nặng của khổ, cho nên là thế gian. Lại dựa theo Tiểu thừa cũng được. Lại năm phần Pháp thân vượt qua năm uẩn trước đây, cho nên là xuất thế. Lại lý thật thì hữu vi trải qua tất cả phần vị khác, nay giữ lấy ba cõi và chúng sinh đều là việc làm của hoặc nghiệp, cho nên là hữu vi.

Ở trong pháp Vô vi: 1) Khai hợp, hoặc chỉ nói là ba, đó là Hư không-Trạch diệt và Phi trạch diệt, đây là dựa theo Tiểu thừa. Hoặc nói là bốn, thêm vào Chân như, như luận Chưởng Trân nói. Hoặc nói là sáu, thêm vào Bất động..., là Thiền thứ tư và Diệt định, như luận Bách Pháp... nói. Hai loại này dựa theo Sơ giáo ban đầu mà nói. Hoặc nói là tám, ở trong Chân như tách ra Chân như thuộc pháp thiện, Chân như thuộc pháp bất thiện, Chân như thuộc pháp vô kí, như Du Già-Đối Pháp nói. Đây là dựa theo Sơ giáo cuối cùng mà nói. Trong bốn loại, Trạch diệt có hai nghĩa: Một, diệt trừ Hoặc chướng gọi là Trạch diệt; hai, diệt trừ Định chướng gọi là Bất động và Diệt định, vì thế cho nên tổng quát thâu nhiếp ở trong Trạch diệt. Trong tám loại, bởi vì muốn dần dần mở rộng tất cả pháp đều là Chân như, cho nên tách ra ba tánh như thiện...

để hiển thị về môn giải thích. 2) Giả thật, chỉ riêng Chân như Vô vi là thật, còn lại đều là giả, bởi vì đối với giả mà kiến lập như trên, như luận Phật Địa nói v.v...

Lại trong Chân như cũng có hai: 1) An lập bởi vì là Tướng phần; 2) Không phải là an lập bởi vì không phải là Thức hiện bày. Đầu là giả, sau là thật.

Ba nghĩa chuyển đổi khác nhau thì như sáu Vô vi trong văn này: 1) Sự không có nơi chốn gọi là hư không; 2) Quả của tánh thanh tịnh gọi là Niết-bàn; 3) Do đạo Vô gián thường xuyên đoạn kiết mà đạt được gọi là Số duyên diệt; 4) Duyên khác không khởi lên gọi là Phi số duyên; 5) Mười hai nhân duyên là Vô vi, theo luận Câu Xá-Tăng Kỳ Bộ-Độc Tử Bộ đều nói mười hai nhân duyên là pháp Vô vi, bởi vì Như Lai xuất thế hay không xuất thế thì pháp này vẫn thường trú. Sư thuộc Kinh Bộ phá bỏ như thuyết của bộ phái ấy. Vả lại, Pháp sư Viễn dẫn ra kinh Niết Bàn giải thích, ngay nơi con người luận về ba đời lưu chuyển thì đó là Hữu vi, rời bỏ con người bàn về pháp thì pháp tướng thường xác định, cho nên nói là Vô vi. Như mười hai nhân duyên, Ấm-Giới-Nhập... tất cả đều như vậy, như kinh Niết Bàn nói. Nay giải thích, bởi vì duyên khởi này đều không có tự tánh, đều không có tạo tác, cho nên gọi là Vô vi. Kinh Niết Bàn nói: “Mười hai nhân duyên tức là Phật tánh.” Lại kinh Đại Phẩm nói: “Bồ-tát quán xét mười hai nhân duyên giống như hư không, không thể cùng tận...” 6) Pháp giới là Thể của Như Lai Tạng, thật sự không sinh diệt, cho nên là Vô vi.

Lại đối với một nghĩa về Chân như thiết lập sáu loại này: 1) Nghĩa về Vô tướng; 2) Nghĩa về Sở chứng; 3) Nghĩa về Hoặc không còn; 4) Nghĩa về Tánh thanh tịnh; 5) Nghĩa về Tùy duyên; 6) Nghĩa về Bất biến, cũng là nghĩa về làm nhân.

Trong Hữu ký, bốn Đế... là dựa theo pháp thiện thuận với lý có thể ghi nhớ. Trên đây phần nhiều là pháp Tiểu thừa.

Sau trong Vô ký, bởi vì pháp hư vọng cho nên không thể ghi nhớ. Trí Luận nói mười bốn nạn, trong này có mười sáu loại. Trong luận Câu Xá nói: “Có ngoại đạo tên gọi Úc-chi-ca, Trung Hoa nói là Năng Thuyết, hỏi Đức Phật về bốn loại như thế gian Hữu biên-Vô biên..., đây là dựa theo Thỉ-Chung để hỏi; bốn loại như Thường-Vô thường..., là dựa theo Đoạn-Thường mà hỏi, cho nên không đáp. Nếu người ấy đã chấp Ngã là thế gian thì bởi vì Ngã không có, cho nên đáp không đúng lý. Nếu chấp tất cả sinh tử gọi là bốn thế gian thì đáp cũng không đúng lý. Nếu thế gian thường trú thì không có một người nào đạt được

Niết-bàn. Nếu không phải là thường trú thì tất cả đều đoạn diệt mà tự nhiên Niết-bàn. Nếu có đủ hai loại thì nhất định một phần không đạt được Niết-bàn, một phần tự nhiên Niết-bàn. Nếu không phải là Thường, không phải là không Thường, thì lẽ ra không phải là đạt được Niết-bàn, không phải là không đạt được Niết-bàn.”

Hỏi: Nếu tự nhiên đạt được Niết-bàn thì có gì sai?

Đáp: Nếu tự nhiên đạt được thì từ Niết-bàn mà đến, bởi vì đạt được tùy thuộc vào đạo, do đó như Ni-càn-tước-ác không thể nhất định đáp.

Hỏi về Như Lai có bốn loại như Dị-Tử..., đây là dựa theo buộc vào-cởi ra mà hỏi, bởi vì ngoại đạo chấp Phạm Vương và thầy của mình đã đạt được giải thoát, gọi là Như Lai. Do quán xét ý của người hỏi, cho nên Đức Phật không đáp, bởi vì người ấy chấp đã giải thoát Ngã gọi là Như Lai, đã chấp có Ngã cho nên Đức Phật không đáp. Ngoài ra tra tìm trong Trí Luận quyển thứ 2, thứ 17, Du-Già, Câu Xá, Xá-lợi-phất A-tỳ- đàm cùng với Chánh sớ thì toàn bộ có thể có đưa ra điều này.

Trong bốn câu thứ ba, trong bốn câu như đi-không như đi..., Như Lai là như từ trước đến nay, về sau này cũng như vậy, cho nên nói là Như Lai, không phải là Phật. Bốn câu sai khác thế nào? Có người chấp Thần ngã và Ấm như nhau, Ấm diệt thì Ngã cũng diệt, nếu nói đi vẫn như lúc đến, thì lời này không chấp nhận. Hai là chấp Ngã và Ấm khác nhau, Ấm diệt mà Ngã không diệt, nếu nói đi không như lúc đến, thì điều này cũng không chấp nhận. Ba là chấp Thể của Ngã thường còn như hư không, nói có đến-đi đều không chấp nhận. Bốn là chấp Ngã có thô-tế, nói không có đến-đi cũng không chấp nhận, nghĩa là Ngã thô và Ấm như nhau, cùng diệt cho nên như đi; Ngã tế và Ấm khác nhau, không cùng diệt cho nên không như đi, không chấp nhận.

Trong bốn câu thứ tư, Ngã là Thể-chúng sinh là Dụng, do Ngã mà có chúng sinh, dựa vào Thể mà có Dụng. Hai là trái lại với điều này. Ba là giữ lại cả hai. Bốn là trái lại với cả hai. Văn còn lại có thể biết.

Đại khái là pháp đã học trên đây đều bởi vì nhận biết về pháp của Tiểu thừa và pháp của ngoại đạo..., vì muốn dựa vào đây để thâu nhiếp chúng sinh, cho nên sau là trình bày về ý của Học, có thể biết.

Trong đoạn thứ sáu là Tạng Thí, trong giải thích: Trước là đưa ra mười môn, sau là lần lượt giải thích từng môn một. Mỗi một môn đều có ba, đó là nêu ra-giải thích và kết luận.

Trong môn thứ nhất, do thói quen vốn có từ lâu cho đến tự mình ăn uống, cũng có tâm bố thí, nghĩa là rời bỏ mạng sống cần thiết nhất

mà nhận lấy sự chết yểu, tiếp cận bên cái chết gọi là tai nạn cuối cùng. Lại vốn là ở sau cuối trong các loại bố thí. Trong bố thí thuộc phần bên trong, Luân Vương trẻ trung là trình bày về khó rời bỏ mà có thể rời bỏ. Bố thí thuộc phần bên trong-bên ngoài, theo Du-già thì cắt tóc-xỉa răng-nhổ thức ăn... là thuộc phần bên trong-bên ngoài. Trong này gồm chung y báo và chánh báo, chỉ trừ ra vợ con. Trong tất cả bố thí cùng có vợ con vốn là riêng biệt.

Trong môn thứ bảy là bố thí quá khứ: 1) Nêu ra cảnh của tham lam; 2) Từ “Văn dĩ...” trở xuống là dùng lý chính thức quán xét, trong đó trước là thẳng thắn quán xét về Không mà không sai lạc phương tiện, sau là so sánh về sự lụi tàn ấy; 3) Từ “Bồ-tát...” trở xuống là đích thực thành tựu hạnh Xả. Bố thí ba đời này chỉ xả bỏ tâm tham của mình, tương ưng với thiện căn không tham, thu nhận đưa vào trong này.

Lại luận chung về bốn câu: 1) Xả mà không phải là Bố thí, như bố thí ba đời, 2) Bố thí mà không phải là Xả, như tự mình ăn uống bố thí cho trùng trong thân... 3) Cũng Bố thí cũng Xả, như môn trước; 4) Không phải là Bố thí cũng không phải là Xả, như Tạng Tín... Vị lai-hiện tại cũng đều có ba nghĩa, giống như trên có thể biết. Trong tham ở hiện tại, trong pháp thanh tịnh chỉ nêu ra Nhị thừa, bởi vì duyên hiện tại của Phật Bồ-tát thành tựu không phải là không mong cầu, vốn không giống như quá khứ chưa tàn lụi và vị lai chưa đến bởi vì không có duyên khởi, cho nên không giống như trước.

Trong môn thứ mười có bốn: Một là người cầu xin đến; Hai là Bồ- tát vui mừng; Ba là quán xét lỗi lầm tai họa của thân; Bốn là ý thông suốt thành tựu Bố thí, nghĩa là dù cho vật tốt đẹp mà mình hãy còn thuận theo xả bỏ, huống gì vật xấu xa này? Lại dù cho không có lợi ích gì mà mình hãy còn thuận theo bố thí, huống hồ còn khiến cho mình đạt được ba pháp kiên cố, thân thể và tài sản tự tại hay sao?

Trong đoạn thứ bảy là Tạng Tuệ, giải thích có ba: Một, Trình bày chiếu rọi pháp thành tựu về Tuệ; Hai-Từ “Bồ-tát thành...” trở xuống là trình bày về tướng thành tựu lợi ích của Tuệ; Ba, Hiển bày về nghĩa vô tận.

Trong phần một có hai: Trước là trình bày về Tuệ tự chiếu rọi pháp, sau là trình bày về chính thức thuyết giảng cho người khác.

Trong phần trước: 1) Tổng quát nêu ra pháp đã nhận biết; 2) Giải thích về thành tựu năng lực nhận biết sâu xa tuyệt diệu.

Trong phần một dùng bốn Đế trải qua nhận biết về mười pháp, đó là năm Uẩn-Vô minh-Ái và Tam thừa. Năm Uẩn dựa theo quả nhiễm,

Si-Ái dựa theo nhân, bảy loại này đều ngay nơi tướng là Khổ, duyên thành tựu là Tập, Vô tánh tức là Diệt, hiển bày về Diệt là Đạo, dùng làm môn giải thích để hiển bày về Diệt. Lại là Bồ-tát khéo léo hồi hướng thành đạo đầy đủ công dụng, cho nên như luận về các Hoặc thành tựu Giác phần, sinh tử là Niết-bàn. Ba loại sau dựa theo thanh tịnh, Thanh văn là người, bốn Đế là pháp, Đạo phẩm đã thực hành là Tập, quả đã thành tựu là Niết-bàn, mười hai duyên là pháp của Duyên giác, vô biên pháp giới là pháp của Bồ-tát. Lại giải thích: Biết Thanh văn tức là biết Khổ, bởi vì Khổ của Thanh văn là đã biết, cho nên chỉ nêu ra phần vị ấy. Hai là pháp mà họ đã thực hành tức là Đạo đế. Ba là Tập khí phiền não... của họ chưa hết tức là Tập đế. Đã có đoạn trừ cho nên sau pháp mới nói về điều đó, Niết-bàn là Diệt. Duyên giác và Bồ-tát dựa theo đây có thể biết.

Trong phần hai là giải thích về năng lực nhận biết: Đầu là ý hỏi, nhận biết có hai loại, một là tùy theo tướng nhận biết như người Tiểu thừa, hai là hợp với lý nhận biết như hàng Bồ-tát. Nay chỉ nói về nhận biết, ở trong hai loại này thì loại nào nhận biết? Vì vậy nói là nhận biết thế nào? Sau là giải thích, chính là hợp với lý. Nhận biết có sáu câu: 1) Tổng quát nêu ra nhân phát khởi; 2) Từ “Phi ngã...” trở xuống là hai câu hiển bày về không có hai Ngã, câu trên trình bày về tướng không thật, câu dưới là Thể trống rỗng không có; 3) Từ “Bất thủ...” trở xuống là ba câu trình bày về đối với pháp lìa xa nhiễm, một là không giữ lấy kiên cố đối với câu trên trước đây, hai là không giữ lấy vốn có đối với câu dưới trước đây, ba từ “Tri nhất thiết...” trở xuống là giải thích về nguyên cớ không giữ lấy.

Trong phần sau là thuyết giảng cho người khác: Một là câu nêu ra; hai từ “Vân hà...” trở xuống là giải thích.

Trong giải thích có ba: 1) Tổng quát; 2) Từ “Hà đẳng...” trở xuống là riêng biệt, đối với mười pháp trước đây sơ lược nêu ra chín môn, bởi vì tức là cùng Như cho nên không thể hủy hoại; 3) Từ “Hà dĩ cố...” trở xuống là đưa ra nguyên cớ. Trước là nêu ra hiện tại thấy sắc... là có thể phá hoại, vì sao nói là không hủy hoại? Giải thích bởi vì từ duyên khởi, mình và người cùng nói đều không đến, cho nên sắc-tâm cùng lìa xa.

Hai, Từ “Bồ-tát thành tựu...” trở xuống là trong phần thành tựu lợi ích của Tuệ, có hai câu: 1) Công ít mà đạt được nhiều; 2) Tự mình ngộ chứ không phải là người khác.

Ba, Trong phần hiển bày về nghĩa vô tận, trong mười câu: Ba câu đầu là Tự phần, trong đó hai câu trước là Tự lợi, một câu sau là Lợi tha;

bảy câu sau là Thắng tiến, trong đó bốn câu đầu là Tự lợi, ba câu sau là Lợi tha.

Trong đoạn thứ tám là Tạng Niệm, giải thích có ba: Một-Đối với cảnh trình bày về Niệm; hai-Từ “Bồ-tát...” trở xuống là hiển bày về tướng thù thắng của Niệm; ba-Từ “Bồ-tát tác thị...” trở xuống là làm sáng tỏ về tướng lợi ích của Niệm.

Trong phần một có mười câu: 1) Nhớ lại một đời quá khứ cho đến nhiều đời; 2) Nhớ lại một kiếp quá khứ cho đến nhiều kiếp; 3) Nhớ lại một Đức Phật cho đến vô lượng; 4) Nhớ lại một Đức Phật thọ ký cho đến vô lượng; 5) Nhớ lại một Đức Phật xuất thế cho đến vô lượng; 6) Nhớ lại từ một Đức Phật tiếp nhận kinh điển cho đến vô lượng, mười hai bộ kinh như chương khác; 7) Nhớ lại một Hội-một Thời thuyết pháp cho đến vô lượng; 8) Nhớ lại một căn thuộc pháp khí cho đến vô lượng; 9) Nhớ lại một phiền não đã đối trị cho đến vô lượng; 10) Nhớ lại một Tam-muội cho đến vô lượng.

Phần hai là hiển bày về tướng thù thắng của Niệm, có mười câu: 1) Niệm tuyệt diệu là tuyệt diệu vượt quá người khác; 2) Niệm thanh tịnh là đã ghi nhớ rõ ràng; 3) Niệm không hỗn loạn là không xen tạp tối tăm chướng ngại; 4) Niệm thanh tịnh khắp nơi là đối với pháp đều rõ ràng; 5) Niệm lìa xa trần cấu là đối với sự việc đã ghi nhớ không sinh tâm tham nhiễm; 6) Niệm lìa xa các loại trần cấu là không phát sinh những kiết khác; 7) Niệm lìa xa cấu nhiễm là không chấp vào năng lực của mình; 8) Niệm soi chiếu sáng ngời là soi chiếu rộng đến vô cùng tận; 9) Niệm vui thích là vui với tu tập không ngừng; 10) Niệm không ngăn ngại là ý phát khởi liền nhận biết không cần phải suy nghĩ.

Trong phần ba là làm sáng tỏ về lợi ích của Niệm, có bốn câu: 1) Thế gian khổ đau không hỗn loạn; 2) Căn thanh tịnh không cấu nhiễm; 3) Niệm kiên cố không hủy hoại; 4) Duy trì pháp không sai lầm.

Trong đoạn thứ chín là Tạng Trì, giải thích có mười một pháp:

Một phẩm kinh cho đến vô lượng; 2) Danh hiệu của Phật; 3) Tên gọi của thế giới; 4) Tên gọi của kiếp; 5) Phật thọ ký; 6) Một bộ kinh cho đến nhiều bộ kinh; 7) Tên gọi của Hội; 8) Thuyết pháp; 9) Căn cơ; 10) Phiền não; 11) Tam muội.

Trong phần sau là kết luận ca ngợi, chỉ riêng cảnh Phật vốn là hiển bày về nhân sâu xa thấu suốt quả.

Trong đoạn thứ mười là Tạng Biện cũng có bốn: Nêu ra-giải thích-kết luận-ca ngợi.

Trong giải thích có hai: Trước là nêu ra Thể của Biện, đó vốn là

Hậu đắc trí vô cùng sâu xa; sau là hiển bày công năng của Biện có hai: Một là Tự phần; hai từ “Thử Bồ-tát...” trở xuống là Thắng tiến.

Trong Tự phần: Đầu là mở rộng nói về không trái với kinh điển là tổng quát hiển bày; sau là riêng biệt phân rõ, trong đó có hai: Một là trình bày về thuyết giảng tự tại, nói về mười pháp đã duy trì trước đây; hai từ “Hà dĩ cố...” trở xuống là giải thích về nguyên cớ tự tại.

Trong phần hai là Thắng tiến có hai: Một, tổng quát hiển bày đó là ánh sáng của pháp phân rõ diễn giảng về pháp sâu xa; hai từ “Dĩ quảng trường...” trở xuống là riêng biệt phân rõ. Trong đó có hai: Trước là thuyết giảng vô ngại, có bốn câu: 1) Trình bày về lợi ích của thuyết giảng; 2) Từ “Thiện nhập...” trở xuống là tự tại đối với giáo; 3) Từ “Nhập phổ chiếu...” trở xuống là tự tại đối với nghĩa; 4) Từ “Bất xả...” trở xuống là trình bày về không sai lạc Tự hành. Sau từ “Hà dĩ...” trở xuống là giải thích về nguyên cớ vô ngại, nghĩa là phần vị này tức là phần vị cứu cánh cho nên thành tựu Pháp thân thanh tịnh đầy khắp pháp giới hư không này, là Chân thân vô cấu cho nên nói là thanh tịnh.

Trong phần ca ngợi có mười câu: 1) Vô lượng là bởi vì nhiều môn;2) Không có phạm vi giới hạn là mỗi một loại đều vốn là vô biên; 3) Nhiều môn không gián đoạn; 4) Dung hòa xen nhau không hủy hoại;5) Tự Thể không đoạn mất; 6) Không bị duyên đoạn mất bởi vì không phải là pháp có thể đoạn mất; 7) Nói không có gì run sợ; 8) Xa xăm sâu thẳm; 9) Rộng rãi không cùng tận; 10) Thâu nhiếp pháp giải thích thành tựu.

Sáu, Kết luận ca ngợi về mười Tạng: Đầu là một câu kết luận, sau là ca ngợi về thù thắng. Trong phần ca ngợi về thù thắng: Đầu là một câu kết luận ca ngợi, nghĩa là vốn khiến cho chúng sinh đạt được Bồ-đề; sau là mười môn riêng biệt hiển bày. Riêng biệt giải thích chỉ có bảy câu, đều là nêu ra và giải thích: Một là ca ngợi về lợi ích thực hành; hai là thực hành thường xuyên; ba là thực hành rộng rãi; bốn là thực hành khéo léo; năm là thực hành nhiều; sáu là thực hành vững vàng; bảy là thực hành tiến vào lý.

Từ “Thị danh...” trở xuống là tổng quát kết luận ca ngợi. Sau phần này lẽ ra có phần Chứng thành và phần Kệ tụng..., nhưng văn không đủ, hoặc là bởi vì lược bớt mà thôi.

Trên đây là toàn bộ Hội thứ tư, xong.