Đại Tập 132 · Bộ Kinh Sớ XVIII · Số 1754 (Quyển Thượng–Trung–Hạ)

Đại Bát-Niết-Bàn Kinh Tập Giải - Quyển 35

ĐẠI BÁT-NIẾT-BÀN KINH TẬP GIẢI

Sưu Tập trình bày: Pháp sư Bảo Lượng-Đời Lương.

QUYỂN 35

Phẩm 19: THÁNH HẠNH, (Phần 9)

- Giải thích: Từ Đức Phật có ra mười hai bộ kinh. Từ mười hai bộ kinh có ra Tu-đa-la, từ Tu-đa-la có ra kinh Phương đẳng. Từ kinh Phương đẳng có ra Bát-nhã. Từ Bát-nhã có ra nghĩa Niết-bàn, xuất hiện Bồ-tát ở núi Tuyết, soạn nửa bài kệ nói về lý do Xả thân.

“Bấy giờ, trong chúng, có một vị Bồ-tát” cho đến “Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Kinh này lại nói về công đức kinh, khuyên người thực hành kinh. Kinh tức là pháp, thực hành chánh pháp dù do người, nhưng dứt bỏ điều xấu ác là do pháp. Ví dụ thuốc có công dụng trị bệnh, dù rằng do người bệnh có thể uống, nhưng năng lực đẩy lùi bệnh là thuốc. Vì lẽ đó, nên kinh Pháp Hoa chép: “Nếu người mắng chửi Phật, thì người đó phạm tội nhẹ. Người chê bai kinh pháp, thì phạm tội rất nặng.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Sau đây là đoạn thứ tư, khen ngợi việc truyền bá kinh. Có bốn lượt:

1. Vua Vô Cấu Tạng khen.

2. Đức Phật tự khen.

3. Bồ-tát Ca-diếp khen.

4. Đức Phật dẫn chứng, được Bồ-tát Ca-diếp khen ngợi.

Đây là thứ nhất, vua Vô Cấu khen ngợi.

Phật khen: “Lành thay! lành thay!” cho đến “Vô lượng vô biên, không thể tính kể.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Giáo pháp Phật sanh khởi từ Tiểu thừa. Con bò dụ cho Đức Phật. Sữa dụ cho ba tạng, dụ cho các thuyết tạp nhạp của ba thừa. Bơ sống dụ cho Phương đẳng. Bơ chín dụ cho thuyết “Không” Bát-nhã. Đề hồ, dụ cho kinh pháp Niết-bàn. Pháp khó

thấy là “Không”, “Hữu”, vì Bát-nhã nói “Không”, Niết-bàn nói “Hữu”. Đức Phật thì khó gặp. Niết-bàn là tốt đẹp hơn hết, nên đặc biệt tôn trọng khen ngợi.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Hạnh Thánh dở dĩ được thành công, là do năng lực kinh, sinh ra kiến giải tròn đầy. Như từ con bò sinh ra sữa. Đức Phật nói pháp luân Bốn đế cho Tiểu thừa, đây là nói trong khoảng thời gian mười hai năm sau khi thành Phật. Từ sữa có ra lạc, nghĩa là sau mười hai năm, nói Thông giáo của ba thừa, tức là kinh Đại phẩm. Lạc có ra bơ sống, như kinh Tư Ích Duy-ma, chống đối người Nhị thừa, khen ngợi, biểu dương Bồ-tát. Từ bơ sống sinh ra bơ chín, nghĩa là Đức Phật nói Pháp Hoa, đả phá không có ba nhân quả.

Nay kinh này nói về Phật tánh thường trụ, cùng tận lý tánh, như đề hồ.

Lại, có ra mười hai bộ, là mười hai bộ của Tiểu thừa. Từ mười hai bộ có ra Tu-đa-la, nghĩa là Tu-đa-la của “Không giáo”. Chỉ nói Tu-đa- la, vì gồm thâu mười hai bộ, nên chỉ nói gốc thôi. Có ra Phương Đẳng với lý chánh, không tà. Vì người Nhị thừa đồng học Bát-nhã, nên dùng Thông giáo làm phương tiện. Nói ra Bát-nhã, nghĩa là Bát-nhã thật Tuệ của Nhất thừa. Từ Bát-nhã sinh ra Đại Niết-bàn, tức là giáo nay.

Một cách giải thích khác: “Văn kinh này có chút lầm lẫn, chẳng hạn: Bát-nhã nên đặt ở thứ lớp thứ ba, Phương đẳng nên ở lớp thứ tư.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Đức Phật dụ như con bò. Năm vị dụ cho cho năm thời giáo. Đức Phật đầu tiên ra đời, suốt trong mười hai năm, Ngài nói ba tạng Tiểu thừa, phân tích tướng để nói Pháp luân, đặt bày giáo xuất thế, bắt đầu thích ứng với danh từ mười hai bộ. Từ sau mười hai năm, nói về không, hữu trong môn không giáo, nói về hai đế chân, tục. Về lý sâu rộng, như từ sữa có ra lạc. Hai đế là chính của “Không giải”, cũng là gốc của muôn kiến giải. Sở dĩ thích ứng với danh hiệu Tu- đa-la, là vì chỉ từ trước không giáo. Trực tiếp nói về nghĩa nhân, quả, không nói hai đế. Vì quên tướng, nên không xứng với gốc. Từ Tu-đa-la có ra kinh Phương đẳng, nghĩa là từ sau thuyết của thông giáo, thuật Duy-ma Tư ích, tiến đến hạnh Thanh văn. Vì làm cho họ bỏ chấp, được kiến giải, nên dùng kinh Phương đẳng. Ví như từ lạc có ra bơ sống. Từ Phương đẳng có ra Bát-nhã ba-la-mật: Bát-nhã là trí tuệ, từ sau khi nói Duy-ma, nói Pháp Hoa, giải thích một nhân, một quả, trí tuệ mở mang sáng suốt, để dụ cho Bát-nhã, dụ cho bơ chín.

Đã nói kinh Pháp Hoa rồi, giáo Niết-bàn hưng thịnh, nói lý đầy đủ, giống như đề hồ.”

“Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: “Bạch Đức Thế tôn!” cho đến “Cung kính, cúng dường, tôn trọng, khen ngợi.”

Xét: Pháp sư Tăng Tông nói: “Bồ-tát Ca-diếp là chủ thỉnh pháp, tự nói về tướng tu hành.”

Pháp sư Pháp Dao nói: “Trên đây, dù đã nói nhiều về công hạnh của bậc Thánh, nhưng vẫn chưa nói rõ ràng về sự cao quý của hạnh ấy. Chương này sẽ nói rộng về tấm lòng kính mến pháp sâu nặng, dám hy sinh cả thân mạng mình vì chánh pháp mà không có gì là khó. Dùng tâm xả này tu tập hạnh Thánh qua rồi mà không đủ, dùng khổ hạnh này thì đâu có dĩ vãng nào mà lui sụt. Nỗi khó khăn của Hạnh Thánh không có gì hơn đây. Thế, nên lấy công hạnh này để kết thúc hạnh Thánh.”

“Bấy giờ, Phật khen Bồ-tát Ca-diếp:” cho đến “Các hành pháp vô thường, là pháp sinh diệt.”

Xét: Pháp sư Trí Tú nói: “Trước nói vô thường. Dùng hai lý thì phải đối, phải ứng, vì thuyết tròn đầy, nên nói là một nửa viên ngọc như ý.”

“Nói nửa bài kệ này xong, bèn ở trước Như lai” cho đến “Sinh diệt dứt rồi, vắng lặng là vui.”

Pháp sư Trí Tú nói: “Nói về thường, vắng lặng là không có khổ. Do không có khổ, nên gọi là vui. Vì không còn có niềm vui riêng nào, nên nói là vắng lặng.

“Bấy giờ, La sát nói bài kệ này xong” cho đến “Trụ trong Đại Bát-niết-bàn để tu hạnh Thánh.”

Xét: Pháp sư Tăng Tông nói: “Trên đã khen hạnh Thánh là khó. Nay dẫn việc xưa để chứng minh cho công hạnh hộ trì chánh pháp không luống dối và tâm cầu pháp rất thành khẩn!

Đại Bát-Niết-Bàn Kinh Tập Giải - Quyển 36

ĐẠI BÁT-NIẾT-BÀN KINH TẬP GIẢI

Sưu Tập trình bày: Pháp sư Bảo Lượng-Đời Lương.

QUYỂN 36

Phẩm 20: PHẠM HẠNH (Phần 1)

- Giải thích bảy pháp lành là phạm hạnh, là biết pháp biết nghĩa…

- Giải thích mười hai bộ kinh.

- Nói rộng bốn tâm Vô lượng.

- Nói Người ái hành phần nhiều tu hỷ, xả, người kiến hành phần nhiều tu từ bi.

- Giải thích rộng về bốn số nhất định vô lượng.

- Giải thích nghĩa người trong oán, thân có chín phẩm.

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Dùng bốn đẳng làm thể, gốc là đạo Phạm thiên, vẫn là tên gốc. Cũng nói Phạm nghĩa là thanh tịnh. Hạnh Thánh là tự tịnh, bốn đẳng là tịnh người khác, nên được gọi là Phạm. Người có phạm hạnh, trước dùng bảy việc lành để tự sửa mình cho chính đáng, sau là dùng bốn đẳng để chánh người. Gọi bảy việc lành trước để sửa đổi bên trong, đủ ba việc lành sau, nhằm sửa đổi bên ngoài, đều là nghĩa tự chánh.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Đại khái phán quyết phẩm này có bốn đoạn:

1. Nêu bảy việc lành, để làm thể cho tự tu hành.

2. Từ “Bốn tâm vô lượng trở xuống, đến cuối sáu niệm, chính là nói về hóa độ bên ngoài.

3. Thể đã bày, tức là khen ngợi sự truyền bá.

4. Vua A-xà-thế làm chứng cho kinh này, có công năng dứt trừ Đại ác, đồng thời cũng chứng tỏ lòng từ bi có lợi ích thật sự.”

Pháp sư Trí Tú nói: “Phẩm này có năm đoạn:

1. Nói về nhân của Phạm hạnh, tức bảy việc lành.

2. Nói về thể của Phạm hạnh, tức bốn vô lượng.

3. Nói về quả của Phạm hạnh.

4. Khen ngợi kinh.

5. Dùng A-xà-thế làm chứng.”

“Này người thiện nam! Thế nào là Đại Bồ-tát” cho đến “Sáu là biết chúng, bảy là biết cao thấp.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Bảy pháp lành chẳng phải phạm hạnh. Y theo bảy pháp lành, năm pháp trước là tự thực hành, hai pháp sau là hóa độ người. Vì đủ bảy pháp lành, nên có được bốn vô lượng, thành tựu công hạnh hóa độ người.”

“Này người thiện nam! Đại Bồ-tát tu phạm hạnh như thế nào?” cho đến “Tất cả như vậy, gọi là Tu-đa-la.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Tu-đa-la gồm có năm nghĩa, như kinh có nêu.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Biết pháp, là biết mười hai bộ kinh. Từ câu: “Tôi nghe như vầy”“ cho đến “Vui mừng vâng hành.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Nói là biết mười hai bộ kinh, nhưng ở đây nói tức là “Pháp biện”, biết được phạm vi của pháp, về danh, tướng thể khác nhau, thấu suốt một cách tốt đẹp về chỉ thú của pháp và chẳng phải pháp biện như thế nào? Đó là lý do ở đây y theo “Pháp biện” để lấy pháp.

Mười hai bộ kinh nói, về mặt lý, chẳng có lý nào không thông suốt qua các pháp như: Bốn đế, mười hai nhân duyên…, không có một kinh nào không nói về lý này, vì thế, nên đi suốt qua các bộ. Nay, nói về sự khác nhau của các bộ đó. Theo nghĩa sự đã nói, để nêu lên các sự khác nhau. Nhưng danh từ mười hai bộ, đều là âm nước ngoài. Tu-đa- la, Hán dịch là Pháp bổn (gốc pháp), cũng dịch là kinh bổn, vì có công năng sinh ra trí của cảnh quán, nên gọi là gốc pháp. Nếu tứ “Tôi nghe như vầy” trở xuống, cho đến câu “Vui mừng vâng hành”. Tóm lại, về lý văn chung thành mười một bộ làm gốc. Chính vì nghĩa này nên gọi là Tu-đa-la.”

“Những gì gọi là Kỳ-dạ kinh” cho đến “Không còn thọ các hữu, đây gọi là kinh Kỳ-dạ.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Hán dịch là kệ Trùng tụng, văn xuôi đã nói, lại trùng tụng giúp cho hiển bày nghĩa này, nên nói lên khác hẳn các bộ khác.”

“Những gì gọi là kinh Thọ Ký?” cho đến “Hiệu là Di-lặc, đó gọi là kinh Thọ Ký.”

Xét: Pháp sư Bảo Lượng nói: “Thiên-trúc nói Hòa-già-la-na. Xưa khi chưa nói bốn đế thì thọ ký chỉ ghi nhận rằng: “Từ sau không giáo,

nói về thọ ký trong đương lai sẽ thành Phật với danh hiệu, cõi nước, gọi là kinh Thọ Ký, cũng vì lấy nghĩa thọ ký này mà thành khác nhau.”

Thế nào gọi là kinh Già-đà?” cho đến “Là giáo của Chư Phật, đây gọi là kinh Già-đà.”

Xét: Pháp sư Tăng Tông nói: “Trừ Tu-đà-la và các giới luật, nghĩa là trừ trùng tụng Tu-đà-la và trùng tụng giới luật.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Ở đây trừ mười một bộ dịch thẳng là kệ, nghĩa là không tụng văn xuôi, cũng do tụng về thứ khác mà thành khác.”

Những gì gọi là kinh Ưu-đà-na” cho đến “Vô vấn tự thuyết”, Đây gọi là Ưu-đà-na.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Đây là kinh Vô vấn tự thuyết. Các Tỳ-kheo đều nghi rằng: “Đức Phật xuất định đã lâu mà không ai hỏi, liền dùng Tha tâm trí mà tự nói rằng: “Này các Tỳ-kheo! Tất cả các vị trời có tuổi thọ rất dài so với con người. Lành thay! CácTỳ-kheo biết vì người, không cầu lợi cho riêng mình, ít muốn biết đủ và giải quyết các nghi ngờ”. Vì muốn cứu độ chúng sinh, nên Đức Phật mới nghĩ ra cách giải thích này.”

“Thế nào là kinh Ni-đà-na?” cho đến “Giọt nước dù nhỏ, dần đầy lu lớn”. Như trên đây, gọi là kinh Ni-đà-na.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Nguyên nhân căn bản, là trước nói nhân duyên, sau nói kệ.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Vì nhân duyên nên nói kệ, không dùng kệ làm nhân duyên.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Hễ có người phạm tội thì nhân việc đó mà chế giới, nên gọi là nhân duyên. Do nhân duyên chế giới này mà khác hẳn với bộ khác.”

Thế nào là kinh A-ba-đà-na?” cho đến “Đây gọi là kinh A-ba-đà- na.”

Xét: Pháp sư Bảo Lượng nói: “Hán dịch là thí dụ kinh, lý rất sâu mầu, không thể dùng lời nói thẳng để nhận lấy sự tỏ ngộ. Nếu không mượn việc bên ngoài, thì sẽ không có lý do để so sánh với giáo đã giải thích.”

Thế nào gọi là Y-đế-viết-đa-già kinh” cho đến “Đó gọi là Y-đế- viết-đa-già.” (Bổn sư)

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Gọi là Nhật giới kinh, nghĩa là khi Đức Thích-ca ra đời, thường nói về pháp tánh. Kinh này lấy danh hiệu như thế. Chư Phật quá khứ đã đặt danh hiệu như thế, gọi là Như thị ngữ

kinh.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Hán dịch là Như thị ngữ kinh. Phật đời quá khứ khi nói kinh đã đặt ra tên gọi như thế. Đức Thích-ca gọi là giới, để phân biệt với nghĩa khác của giới pháp tướng.

Phật Cưu-lưu-tần dịch là Trống Cam lộ, ý nói bôi chất độc lên mặt trống. Người nghe tiếng trống đánh, mọi chứng bệnh dứt.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Nói chung, Đức Thích-ca đã nói kinh trong mỗi lần hóa độ gọi là Nhật giới kinh. Cho đến Phật Thích-ca gọi là Phân biệt. Không dùng việc quá khứ để chứng minh cho việc nay.”

“Thế nào gọi là kinh Xà-đà-già?” cho đến “Có thể thọ thân, đó gọi là Xà-đà-già kinh” (Bổn sinh).

Xét: Pháp sư Tăng Tông nói: “Hán dịch là kinh Bổn Sinh.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Như trong Pháp Hoa chia làm hai Bổn sinh và Bổn sự. Nay, trong đây chỉ lấy nghĩa sự như Đức Phật đã từng làm vua Túc Tán… khi thực hành hạnh Bồ-tát ở đời quá khứ, dùng làm một bộ. Nếu chỉ nêu Bổn sinh của Đức Phật, thì các việc ở đời sống cũng tùy, vì thế, nên y cứ thì chung, mà dấu vết thì riêng.”

“Thế nào gọi là kinh Tỳ-phật-lược?” cho đến “Cũng như hư không. Đây gọi là Tỳ-phật-lược.”

Xét: Pháp sư Tăng Tông nói: “Hán dịch là kinh Phương Quảng.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Thuở xưa vì chỉ nhận lấy câu, lời văn rộng của kinh, trong mười hai năm nên cho là kinh rộng, không được gọi “Phương”. Từ Thông giáo về sau, mãi đến Niết-bàn hiện nay, như chỉ một bài kệ bốn câu của Bồ-tát ở núi Tuyết cũng đủ gồm thiếp cùng tận lý của hai luân hữu vi và vô vi, tất nhiên sẽ không có pháp nào, đối tượng nào mà không bao gồm nên nói là Phương Quảng.”

“Thế nào gọi là kinh Vị Tằng Hữu?” cho đến “Các kinh như thế…, đều gọi là Vị Tằng hữu.”

Xét: Pháp sư Bảo Lượng nói: “Thiên-trúc dịch là A-phù-đa-đạt- ma. Bất luận việc ít có nào cũng đều được gọi là Vị Tằng hữu. Chẳng hạn như con bò Đại thanh bưóc đi trên bát sành, làm cho các bát sành va chạm nhau nghe rổn rảng mà không cái nào bị vỡ. Những chuyện như thế…, đều gọi là kinh Vị Tằng Hữu.”

“Thế nào gọi là kinh Ưu-bà-đề-xá?” cho đến “Mười hai bộ kinh, gọi là biết pháp.”

Xét: Pháp sư Bảo Lượng nói: “Hán dịch là luận nghĩa kinh. Lý tướng rất sâu kín, cho nên nếu không nhờ việc bàn luận qua lại thì về nghĩa sẽ không rõ ràng. Cho nên dùng việc nghị luận để lập riêng một

bộ. Nhưng mười hai bộ này đều có văn, lý, như bài kệ “Nhà lửa”, nếu Tu-đa-la lấy việc trong dĩ vãng thì nêu thể là pháp bổn. Nếu dùng kệ tụng dĩ vãng để xét định, thì là Kỳ-dạ ngữ, là ví dụ, tức kinh Ví dụ. Như ba nghĩa này là văn của ba nhà, ở đây không có, vì lý mà không có lời văn, hay chỉ có văn mà không có lý.”

“Thế nào là Đại Bồ-tát biết nghĩa?” cho đến “Biết rộng nghĩa của kinh.”

Xét: Pháp sư Pháp Dao nói: “Nếu người không biết được nghĩa kinh thì đối với đạo của mình chưa được thành thục, thì liệu có thể dùng sự hiểu biết để đem lại lợi ích cho chúng sinh ư? Vì lẽ đó, nên điều cần thiết nhất là phải biết pháp và nghĩa.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Thứ hai, không còn có chỉ thú khác. Chính vì hiểu biết sâu sắc về mười hai danh hiệu của kinh này, vì nguyên nhân dưới đây, nên gọi là biết nghĩa.”

“Thế nào là Đại Bồ-tát biết thời?” cho đến “Bát-nhã ba-la-mật. Đó gọi là biết thời.”

Xét: Pháp sư Pháp Dao nói: “Nói về hóa độ chúng sinh, thì phải biết thời. Nếu không như thế mất đi căn cơ của chúng sinh đó, há thành hóa độ ư?”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Thứ ba, biết rành về thời tu hành đạo nghiệp, thì về lý sẽ được tốt đẹp hơn, không có thiếu sót.

“Thế nào là Đại Bồ-tát biết đủ?” cho đến “Ngủ, thức, nói nín. Đó gọi là biết đủ.”

Xét: Pháp sư Pháp Dao nói: “Nếu không biết đủ, thì chỉ có lợi là ngày càng tham lam, bỏn sẻn mãi mà không bỏ, thì đâu thể nào dùng từ bi để cứu độ chúng sinh ư? Thế nên phải biết đủ.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Thứ tư, đối với bốn oai nghi, phải biết rõ lúc nào động, lúc nào tĩnh, sao cho không trái với ba nghiệp mà làm chướng ngại đạo.”

“Này người thiện nam! Đại Bồ-tát làm thế nào?” cho đến “Đáp như vậy, gọi là biết mình.”

Xét: Pháp sư Pháp Dao nói: “Đạo tự biết mình và cả chúng sanh. Sau đó mới dùng sự hiểu biết của mình để hóa độ chúng sinh, có thể nói là tự biết mình.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Thứ năm, nếu không tự giác biết mình có đức, thì cũng nên biết nhận thức sai lầm về nghĩa tinh tấn sâu sắc. Vì thế, nên có thể tự biết mình có hiểu được ít nhiều, có thể trang nghiêm cho nghiệp của tâm.

“Đại Bồ-tát biết chúng như thế nào?” cho đến “Hỏi, đáp như vậy gọi là biết chúng.”

Xét: Pháp sư Pháp Dao nói: “Chúng có các loài, không thể dùng ngôn ngữ của một vùng mà thích hợp với đa số quần chúng kia. Vì thế, nên phải biết quần chúng đều khác nhau về ngôn ngữ, chủng loại để thích ứng với họ.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Pháp thứ sáu, là nên biết về phong tục, phép tắc, nghi lễ của từng cõi nước. Nếu không biết rành thì sẽ không tránh khỏi nhiều trở ngại trong việc hóa đạo.”

“Này người thiện nam! Đại Bồ-tát làm thế nào?” cho đến “Bảy pháp lành sẽ được đầy đủ phạm hạnh?”

Xét: Pháp sư Pháp Dao nói: “Đối với người biết đạo cao hơn ta, thì tỏ lòng tôn kính. Đối với người hiểu đạo kém hơn ta thì dùng từ để cứu giúp họ.

Trên đây là bảy pháp lành, thành tựu, thỏa mãn bốn hạnh cần thiết. Vì thế nên phải nói.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Pháp lành thứ bảy, y cứ ở thực hành điều lành, nghĩa là có cao, thấp, hơn, thua như kinh đã chỉ bày về thực hành điều lành. Người kém thì thấp, người hơn thì tôn quý. Một khi đã hội đủ bảy pháp lành này rồi, thì được tự tại vừa ý, thích ứng với chúng sinh, như ngọc báu như ý.”

Lại nữa, “Này người thiện nam! Lại có Phạm hạnh, đó là Từ, Bi, Hỷ, Xả.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Đầu tiên nói về tướng của bốn vô lượng. Bốn đều là từ, từ cạn đến sâu là bốn. Luận có văn mô tả rõ ràng, không phí lời lẽ.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Từ, Bi, Hỷ, Xả chính là tánh tuệ. Vì công dụng của chúng có hơn kém, đặt tên của một vùng, cho nên nói bốn. Nói vô lượng, gọi là “Sở duyên”, như Bi cứu vớt đối tượng khổ, thì có tình thức nhờ cứu độ. vì tình cảm không giúp ích thiên vị, riêng tư, mà là “Duyên” vô lượng, nên gọi là vô lượng.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Đây là đoạn lớn thứ hai, nói về hạnh hóa độ người, được chia thành bảy lớp:

1. Nói về danh số bốn vô lượng.

2. Nói về sự cạn sâu của bốn tâm.

3. Chứng tỏ bốn hạnh này là thật.

4. Lược kết ba vô lượng. Quả ở Sơ địa, y cứ phần vị trong “Hữu”.

5. Kết riêng quả “Xả” cũng ở Sơ địa, y theo “Không” làm phần

vị.

6. Nói sau khi bốn tâm đã thành, tiến lên Sơ địa trở đi, lại tiến tu mười một “Không” được đầy đủ, ngang bằng tâm Kim Cương, tức là thường lập ra ba ví dụ để khen ngợi.

7. Từ “Tám thứ tri kiến, do thứ lớp ba ví dụ trên. Dưới đây, cuối cùng là địa Nhất tử.

Đoạn thứ hai, nói về thể của Phạm hạnh, tức bốn vô lượng, có ba lượt:

1. Danh hiệu cuối cùng là Vô lượng định. Danh từ vô lượng được lập thành bốn:

“Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: “Bạch Đức Thế tôn!” cho đến “Xét theo nghĩa đó lẽ ra chỉ có ba.”

Xét: Pháp sư Tăng Tông nói: “Dưới đây lập ra tất cả năm lớp thưa hỏi. Đây là đoạn hỏi thứ nhất: “Đã nêu lên tuệ của đối tượng trị đồng với từ bi của chủ thể trị, không nên có sự khác nhau, vì thế, nên chỉ có ba, không được bốn?”

“Bạch Đức Thế tôn! Lòng từ có ba duyên: Một là duyên chúng sinh” cho đến “Duyên Như lai gọi là vô duyên.”

Xét: Pháp sư Tăng Tông nói: “Đây là câu hỏi thứ hai: “Bốn tâm dù khácmà đều có ba duyên; đó là Duyên chúng sinh, Duyên pháp và Vô duyên”. Đối tượng duyên đã đồng thì lẽ ra chỉ một?”

“Bạch Đức Thế tôn! Đối tượng duyên của lòng từ là tất cả chúng sinh” cho đến “Thế nên lẽ ra chỉ có ba, không nên có bốn.”

Xét: Pháp sư Tăng Tông nói: “Đây là câu hỏi thứ ba: “Nói là có thấy cha, mẹ…, gọi là “Chúng sinh Duyên”. Không thấy cha, mẹ, chỉ “Duyên” năm ấm gốc của chúng sinh. Lìa hai tâm trước tức là “Không”. Vì duyên cảnh đã có, y cứ tâm từ cảnh, thì chỉ nên có ba?”

Bạch Đức Thế tôn! Con người có hai hạng: Một là người kiến hạnh” cho đến “Thế nên đáng lẽ có hai, không nên có bốn.”

Xét: Pháp sư Tăng Tông nói: “Đây là câu hỏi thứ tư: “Vì hai người kiến, và ái lẽ ra là hai? Vì nếu là kiến hạnh, thì sẽ thấy căn cơ nhạy bén. Vì có sức mạnh, cứu giúp là năng lực, nên chỉ tu từ bi, nếu là người ái hạnh, thì chí khí quá đổi yếu hèn, tất nhiên là căn chậm lụt (Độn căn), thấy sự nghiệp thắng lợi vẻ vang của người, chỉ tùy hỷ mà thôi, nên chỉ có hỷ, xả. Thế nên chỉ có hai.”

“Bạch Đức Thế tôn! Nói về vô lượng, gọi là vô biên” cho đến “Vì thế, nếu là vô lượng thì lẽ ra nên có một, không nên nói là bốn?”

Xét: Pháp sư Tăng Tông nói: “Đây là câu hỏi thứ năm y theo danh

tự để hỏi: “Nếu dựa vào nghĩa thích đáng để giải thích vô lượng, thì chính là dùng duyên vô lượng chúng sinh làm cảnh, mà giả làm lời lẽ không thông suốt, đã là nhận lầm ý Phật thì có nghĩa là thể tâm không có bờ mé. Vì thế nếu gọi vô lượng thì sẽ không vượt hơn có bốn? Nếu còn ít thì chỉ nên một?”

Phật bảo Bồ-tát Ca-diếp: “Này người thiện nam! Chư Phật Như lai” cho đến “Đối với hạnh sâu xa của Như lai không nên sinh nghi.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Dưới đây sẽ đáp câu hỏi, trước đức để lộ rõ bí mật: Pháp nói ra mục đích đều vì độ người, chẳng thể với sự nhận thức nông cạn mà đo lường được, không nên toan tính, so đo rằng, nên như thế hay không nên như thế. Trước, nêu nhân duyên là một, mà vì chúng sinh, nên hễ có thuyết giảng nhiều, ít khác nhau, chỉ có Phật mới biết được, đây là mật ý, trừ sinh một pháp, là Tát-già-ni- kiền Tử, cha là Phạm Chí, mẹ là Ni-kiền, do ông ta bất sinh đúng như pháp, nên vì gìn giữ ý đó, nên không nói là sinh.”

“Này người thiện nam! Như lai, Thế tôn có phương tiện lớn” cho đến “Vì điều phục chúng sinh, há lại nói dối ư?”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Kế là, nói về “Miệng mật”.

“Này người thiện nam! Có chúng sinh tham của cải” cho đến “Nhưng không có nhiễm ô, cũng như hoa sen.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Kế là, chỉ rõ về “Thân mật”.

“Này người thiện nam! Nên biết nghĩa của bốn tâm vô lượng như thế” cho đến “Nếu có người tu hành thì sẽ sinh lên tầng trời Đại Phạm.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Đáp chung câu hỏi trên, sinh lên tầng trời Đại phạm, là có cạn có sâu. Hai cõi trên đều gọi là Đại phạm. Sơ thiền mới được nghe danh hiệu bốn vô lượng, nói về công hạnh của bốn vô lượng có cạn, có sâu. Kinh nói: “Tu từ thật sâu, sinh Đệ tam thiền, tu bi, sinh không xứ, tu hỷ, sinh thức xứ, tu xả, sinh Bất dụng xứ. Tánh có sâu cạn không nên lìa.”

“Này người thiện nam! Tâm vô lượng này có bốn loại bạn” cho đến “Được gọi là bốn, chẳng phải một, hai, ba.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Không vui, nghĩa là ganh ghét. Bốn thứ phiền não, không thể một hạnh mà dứt trừ ngay, phải có các hạnh giúp nhau, là nghĩa bạn.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Dùng ba câu để đáp chung câu hỏi: “Chẳng phải một, hai, ba.”

“Này người thiện nam! Như lời ông nói thì lòng từ sẽ dứt được sân” cho đến “Bạn bè của tâm vô lượng đối nhau, chia thành bốn.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Nói tánh có cạn, sâu, đối trị kiết, phải nhờ bè bạn, có bốn nghĩa. Ở trên nói là hai thứ giận, yêu khác nhau. Nay nói giận có hạ, thượng, đối trị có sâu cạn, cũng phải đợi bạn.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Ông nói lòng từ có thể dứt được giận, đây là nêu câu hỏi đầu, dù đồng đối trị với giận, nhưng giận có thô, tế. Tâm từ dứt được thô, tâm bi dứt được tế. Nay đối tượng dứt đã khác, thì chủ thể dứt có thể riêng một mình không khác ư? Từ “Sáu câu dưới, giải thích về nghĩa thô tế”. Nói loại bạn đối nhau, nghĩa là từ bi dù là loại bạn, mà vì thô tế đối nhau cho nên thành bốn.”

“Lại, vì pháp khí, cho nên gọi là bốn” cho đến “Vì nghĩa này nên phải là bốn, không bớt được.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Đáp hai hạnh kiến, ái đều dùng nhân để đối trị làm câu hỏi. Ở trước, đáp người là pháp khí mà thực hành được lòng từ, nhưng vẫn chưa thể đề cập đức bi, là pháp khí có khác nhau.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Đây là đáp câu hỏi thứ hai, đáp chung câu hỏi thứ ba. Nói khí thế gian có lớn, nhỏ, bốn tâm có sâu cạn khác nhau, đâu được y theo cảnh khiến cho đầy vơi ư? Đồ đựng để đựng vật có công dụng. Cảnh có nghĩa chứa đựng, tâm đâu thể không có?”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Trước đáp câu hỏi thứ tư: Pháp khí lợi độn khác nhau, tự có khả năng thực hành từ bi, mà chưa thể thực hành hỷ, xả, lần lượt đều như thế, thực hành lòng từ bi, tự có cao, thấp, hỷ, xả cũng có cạn sâu. Nếu vậy, thì đâu được hỏi rằng: “Nên hai mà không phải bốn ư?”

“Này người thiện nam! Do thực hành phân biệt, nên phải có bốn” cho đến “Không có hạnh bi, hỷ, xả, cho nên có bốn.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Đáp cả hai câu hỏi về nhân duyên: “Dù là nhân duyên, mà trong duyên có khác, chẳng phải một, chẳng phải ba.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Đáp câu hỏi thứ tư”: Nếu thực hành tâm từ, chưa có bi, hỷ, do bốn hạnh khác nhau, nên từ đầu đến cuối có một người thực hành bốn đức này, thì đâu được dùng căn tánh lợi, độn để nêu lên câu hỏi”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Đáp câu hỏi thứ hai, thứ ba. Câu hỏi thứ hai rằng: “Một là “Duyên” chúng sinh, hai là duyên pháp cần dùng. Đức Phật không cần duyên. Nếu vậy chỉ là một chúng sinh thôi. Cảnh đã là một, chỉ nên một.” Câu hỏi thứ ba rằng: Một là “Duyên” chúng

sinh; hai là “Duyên” “giả danh không ”; ba là “Duyên” “Thật pháp không”, tức cảnh có ba, nên lẽ ra là ba”. Ở đây ý đáp rằng: “Dù nói là cảnh đều đồng, nhưng vì công hạnh của người tu hành có sâu, cạn, nên tự có người có khả năng thực hành một tâm hạnh ban đầu, nhưng không thể thực hành ba hạnh sau. Tự có người có thể thực hành tâm hạnh thứ hai, nhưng không thể thực hành tâm hạnh thứ tư, thì làm sao lại hỏi rằng: “Vì cảnh là đồng, nên phải là một, hay phải là ba?”

“Này người thiện nam! Vì vô lượng nên cũng được gọi là bốn” cho đến “Mới được gọi là vô lượng, vô biên.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Đây là đáp câu hỏi thứ năm: “Dù vô lượng gọi là đồng, nhưng hạnh trong ngoài khác, sâu cạn khác, chủ thể là một. Không thể được tam-muội Tự Tại. Mới thực hành hạnh Bồ-tát, chẳng phải vô lượng duyên đem lại cho cha mẹ vô lượng niềm vui, không lấy vô lượng chúng sinh làm duyên.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Đáp câu hỏi thứ năm: “Nói “Duyên” vô lượng chúng sinh làm cảnh, nên có sự khác nhau giữa bốn tâm, không nói thể của tâm thông suốt đồng với không có bờ mé, không thể nối tiếp âm thanh thành câu hỏi.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Đáp câu hỏi thứ năm: “Tên gọi dù đồng, nhưng về nghĩa thì có bốn cấp bậc, đều gọi là vô lượng, không được thành một.”

“Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: “Bạch Đức Thế tôn!” cho đến “Đó gọi là được Từ chẳng phải đại Từ”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Thứ hai là nói về bốn đẳng thành và không thành. Hạnh đầu tiên là tu tập lòng từ, phải từ gần gũi. Từ gần mà khởi, phiền não khó bỏ. Phiền não dù nhẹ, nhưng khác với oán thân, nên chưa thành đại bi.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Đoạn thứ nhất ở trước là quyết định bốn vô lượng gọi là giáo. Nay, đoạn hai là nói tâm từ có cạn sâu. Trụ phẩm hạ là cạn, trụ phẩm thượng là sâu. Đối với người trong oán thân, chẳng phải không bình đẳng, giống như cũ gọi là cạn, vì tâm từ khó thành, nhiều lần có lui mất. Nếu trụ phẩm thượng thì sẽ không còn lui sụt.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Đây là đoạn hai, giải thích cạn sâu, là tâm tưởng tướng mạo hữu lậu, gọi là cạn. Được chân vô lậu, vì một tâm đủ bốn, nên gọi là Đại vô lượng rất sâu xa.

“Bạch Đức Thế tôn! Vì sao Bồ-tát có tâm Từ như vậy” cho đến “Do nghĩa này nên gọi là Đại vô lượng.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Không thể điều phục tâm trong

một ngày, mà phải tu từ thật lâu. Khi tâm từ đã thành thục rồi, cho dù còn phải trải qua sự sinh, tạm thời quên tu tập chăng nữa, thì chỉ cần một ngày là thành tựu, không từ thân khởi. Các ví dụ ở dưới sẽ nói về sự giận dữ rất khó dứt trừ, nói tâm từ rất khó thành.”

Đại Bát-Niết-Bàn Kinh Tập Giải - Quyển 37

ĐẠI BÁT-NIẾT-BÀN KINH TẬP GIẢI

Sưu Tập trình bày: Pháp sư Bảo Lượng-Đời Lương.

QUYỂN 37

Phẩm 20: PHẠM HẠNH (Phần 2)

- Nói Từ bi có lợi ích chân thật.

- Nói rộng về việc bố thí, phát nguyện trong tâm từ.

- Nói rộng về tâm từ mà Bồ-tát tu, tức là muôn hạnh.

- Nói rộng về lợi ích của đức Từ: Voi trông thấy lực sĩ Sư Tử dời nhà đá đến chỗ trưởng giả Tu-na trước sự chứng kiến của rất nhiều người nữ và Đề-bà-đạt-đa, giặc Kiều-tát-la, Thái tử Lưu-ly.

“Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: “Bạch Đức Thế tôn!” cho đến “Tu quán như vậy, chẳng phải luống dối hay sao?”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Môn thứ ba, nói về Bốn đẳng, là phần thực hành. Thưa hỏi có hai ý. Ở đây lấy hạnh suông làm câu hỏi.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Việc thưa hỏi có ba lớp. Đây là lớp thứ nhất rằng: “Chúng sinh hiện đang còn đau khổ mà không được cứu vớt, chứng tỏ lòng từ chẳng phải thật!?”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Dưới đây là đoạn lớn thứ ba, nói từ là hạnh thật, sẽ giải thích về lý này, nên trước là, Bồ-tát Ca-diếp đã soạn sẵn câu hỏi về luống dối. Trong đây gồm có sáu lớp. Sau đây là lớp thứ nhất, giải thích thể của tâm từ là hạnh thật. Bồ-tát Ca-diếp sẽ dẫn năm việc, nhằm chứng minh cho câu hỏi về “Không có thật.”

“Bạch Đức Thế tôn! Nếu chẳng phải luống dối mà thật sự ban cho niềm vui” cho đến “Vì chúng sinh không nhờ năng lực oai đức của Chư Phật, Bồ-tát, để tất cả đều được thọ vui?”

Xét: Pháp sư Tăng Tông nói: “Thưa hỏi lớp thứ hai. Nếu tâm từ kia quyết định có lợi ích thật sự, thì tức là chúng sinh chắc chắn sẽ được lìa khổ?”

“Nếu quả thật không được vui” cho đến “Thì làm sao tương ưng

với nghĩa này.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Câu hỏi thứ hai này nói về hạnh không thật, sẽ không được quả báo chân thật.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Lớp thứ ba, hỏi rằng: “Lấy quả để nghiệm nhân, thì hai việc trái nhau: Hư, thật chưa giải thích, thỉnh cầu Đức Phật giải thích.”

Phật nói: “Lành thay! Thiện nam!” cho đến “Chư Phật, Bồ-tát với lòng Từ chân thật, không luống dối.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Bài kệ đầu nói lòng từ của thế gian. Người tu hành cho rằng bố thí cho là hạnh thật, nên đã bố thí làm phước, tu lòng từ thế gian, đã không có một người, huống chi là lòng từ xuất thế gian. Vì sao? Vì dù yêu thương một người, đem niềm vui cho đời, bố thí không được như vậy, lên xuống dễ hiểu.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Y theo phần nói về môn lòng từ có ích thật sự này, có năm lượt làm chứng:

1. Nói tu từ thật sự có công năng chuyển biến cảnh.

2. Nói tâm từ có công năng dứt được phiền não.

3. Nói lòng từ là căn bản của muôn điều lành.

4. Nói về đức từ tức muôn hạnh.

5. Dẫn hạnh từ của quả địa để chứng minh chân thật không luống dối. Đức Phật là biểu trưng cùng cực của lòng từ, được biết nhân địa cũng có lợi ích thân thật. Dù có thể có năm lớp này, nhưng nếu không muốn đáp lại ba câu hỏi thì với năm lớp này đều chứng tỏ lòng từ có lợi ích chân thật, đều đáp câu hỏi đầu thì dưới đây sẽ nêu lại. Câu hỏi thứ hai phát ra đáp riêng, bài kệ này nói: “Công dụng của hạnh từ là tốt đẹp nhất trong các hạnh, đâu chỉ có ích chân thật mà thôi sao? Không thể vì Thanh văn là không thật, rồi làm cho Bồ-tát cũng không thật. Hai câu đã được giảng giải thì câu hỏi thứ ba số tự nhiên được giải thích.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Phật sẽ đáp câu hỏi của Bồ-tát Ca-diếp, trước Đức Phật khen bài kệ, nói về công đức vô lượng lợi ích chân thật của hạnh từ. Vì sao? Vì có người chỉ ở bên cạnh một người khởi lên lòng từ đem đến cho người ấy niềm vui thì trước sau chắc chắn sẽ được ra khỏi sinh tử. Nếu một người dù từng cúng dường vô lượng thần tiên có năm thần thông cho là ruộng phước, cũng chẳng bằng công đức khởi tâm từ đối với người bên cạnh, chỉ bằng một phần sáu. Bởi cúng dường thần tiên, chỉ mới được quả báo sinh tử! Nếu cứu vớt được một người đau khổ thì thật sự được lợi ích xuất thế. Lại hóa độ vô lượng người thì được thoát khỏi sống chết, phải biết rằng lòng từ là thật.

Giải thích tâm từ có ý nghĩa lợi ích thiết thực, văn xuôi cũng tương đương với bài kệ này.

“Này người thiện nam! Thế nào là Bồ-tát?” Cho đến tư duy chân thật chẳng phải không chân thật.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Năm việc chứng minh tâm từ. Đây là việc thứ nhất, nói về công năng làm cho cảnh (đối tượng) dù không thật, nhưng chúng sanh vẫn được lợi ích chân thật. Như do vàng mà được vui, đất tức là vàng. Nếu không có vàng mà vẫn có được niềm vui thì vàng tức là đất không khác. Lớn nhỏ dung hợp nhau, ngay sự việc đều là thật mà được công dụng đó.”

“Này người thiện nam! Sao gọi là” cho đến “Vì thế nên gọi là tư duy chân thật.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Việc thứ hai, vì dứt được kiết, nên biết chẳng phải luống dối.”

Lại nữa, “Này người thiện nam! Đại Bồ-tát” cho đến “Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Việc thứ ba, do từ có thể sinh ra muôn điều lành, chẳng lẽ không phải thật ư?”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Thân bị ghim bởi mũi tên có tẩm thuốc độc, nghĩa là mũi tên tham lam keo kiệt, quyến thuộc muốn cho người đó được yên ổn: Chư Phật, Bồ-tát, liền mời thầy thuốc đến nhổ mũi tên độc, khiến các ruộng phước đến đó để xin.

Người bị nạn nói: “Đừng chạm đến! Hãy chờ tôi xem mũi tên này từ hướng nào bay đến?” Cho đến “Có thể thí, không thể thí, hoặc tài vật nhiều ít, thời gian có thể bố thí được hay không? Bồ-tát cũng như vậy.

“Nếu lúc thực hành thí cho”: Là hợp với ví dụ.

Lại nữa, “Này người thiện nam! Đại Bồ-tát” cho đến “Thường nên siêng năng phát thệ nguyện như vậy.”

Xét: Pháp sư Tăng Tông nói: “Nói chiếc áo rời thân một thước sáu tấc: Như văn kinh dưới nói. Lại nói: “Y phục rời thân bốn tấc không rớt, tức là một bên, bôn tấc bôn bên thành một thước sáu tấc. Ở đây tức là nêu bốn bên của chiếc áo kia, chính là nói một mặt áo.”

“Này người thiện nam! Tất cả Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát” cho đến “Vì nghĩa này cho nên là chân thật, chẳng luống dối.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Sáu độ là công hạnh riêng của Bồ-tát. Nói thí cho một việc, năm việc còn lại dễ hiểu. Các hạnh còn lại, Bồ-tát đều thực hành chung với ba thừa. Do vì Phật nói, nên lấy Từ làm gốc. Trước nói “Người”, sau nói “Pháp”, pháp bất tịnh cho đến vô

ngã quán, đều nói về hành tướng. Pháp Noãn cho đến Kiến đạo tu đạo, là nói chứng quả sâu cạn. Chánh cần cho đến tám Thánh đạo, là nói tên pháp sâu cạn. Bốn thiền cho đến tam-muội Vô Tránh là nói tên định. Tha tâm trí cho đến Phật trí là nói tên trí. Tóm lại tất cả đều dùng tâm từ làm gốc.”

“Này người thiện nam! Người nào làm việc lành, thì được gọi là tư duy thật” cho đến “Sẽ được vô lượng vô biên công đức.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Việc thứ tư nói muôn hạnh tức tâm từ, dứt khổ là từ. Ba thừa đều là diệt khổ, phải được chẳng thật, tức là diệt khổ. Tư duy từ này, sẽ được hết khổ, gọi là thừa.”

“Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: “Bạch Đức Thế tôn!” cho đến “Tâm từ mà Bồ-tát đã tu tập là không có ích lợi”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Việc thứ năm là nói về tâm Từ, vì hiện có lợi ích chân thật, cho nên mới hỏi.”

“Này người thiện nam! Lòng từ của Bồ-tát” cho đến “Là tư duy thật, chẳng phải không có lợi ích.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Có hai thứ chắc chắn sẽ thọ khổ:

1. Vì không cứu vớt.

2. Tuy được niềm vui nhỏ, nhưng lại tăng thêm khổ, đó là Nhất- xiển-đề. Nói về người chắc chắn sẽ chịu quả báo khổ, thật ra cũng không phải chỉ có xiển-đề, mà ngay cả nghiệp ác cũng có, nhưng trạng thái của chúng rất khó nói.

Chịu khổ không nhất định, hễ cho vui thì được, không cho vui thì không được.

Xa thấy Sư tử: Chúng sinh nào không có lòng từ, hễ có người nào gặp thì sẽ cảm thấy sợ hãi! Người có tâm đại bi, dù gặp phải nghịch cảnh, cũng tự nhiên cảm thấy vui, vì có chỗ trở về.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Trước có hai quan điểm đồng nói về tâm từ có lợi ích chân thật. Đã khiển trách một quan điểm, sẽ bày tỏ sự tích, cho nên, Bồ-tát Ca-diếp lập lại câu hỏi trước, Phật liền giải thích.”

“Này người thiện nam! Như lai nói tâm từ này có vô lượng” cho đến “Kinh Đại Niết-bàn, cũng không thể suy nghĩa bàn luận.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Nói về pháp thân “Không có duyên”. Nhưng hễ có cảm thì đây sẽ ứng, nhằm chứng tỏ công dụng của đại từ chẳng có khác nhau.”

Đại Bát-Niết-Bàn Kinh Tập Giải - Quyển 38

ĐẠI BÁT-NIẾT-BÀN KINH TẬP GIẢI

Sưu Tập trình bày: Pháp sư Bảo Lượng-Đời Lương.

QUYỂN 38

Phẩm 20: PHẠM HẠNH (Phần 3)

- Giải thích: ý nghĩa của Địa vị “Cực ái nhất tử”.

- Nói Đức Phật không bao giờ gây ra nhân duyên phiền não cho chúng sinh.

- Nói: Giải thích việc giết Bà-la-môn để được địa vị nhất tử.

- Nói Bà-la-môn vào địa ngục, phát ba niệm.

- Nói việc giết xiển-đề không có tội.

- Nêu ra duyên khởi về quỷ thần Khoáng Dã.

- Phát hiện dấu vết của Điều-đạt.

- Kết tu tâm xả, đó là địa vị không, bình đẳng.

- Giải thích rộng về nghĩa mười một không.

“Này người thiện nam! Đại Bồ-tát” cho đến “Được trụ vào địa vị Cực ái nhất tử.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Sau đây dùng năm ví dụ giải thích tên địa này.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Đoạn bốn là kết ba quả vô lượng, nói Cực ái nhất tử: Đây là Địa thứ bảy. Nói Bồ-tát Thất địa thấy chúng sinh vẫn còn đau khổ, thậm chí máu tuôn chảy xối xả xuống đất. Ái này sâu hơn trước, vì tốt đẹp hơn. Bát địa trở lên, một tâm có đủ muôn hạnh. Vì thôi dứt hai tướng “Không” “Hữu”, cho nên chìm mất ái kia, gọi là thọ tên gọi “Bất bình đẳng”. Sau đây có năm thí dụ:

1. Thí dụ cực ái.

2. Thí dụ dưới đây có bốn ví dụ. Ví dụ con một là nói về tâm từ bình đẳng khi mới Đăng địa.”

“Này người thiện nam! Sao địa này gọi là cực ái?” cho đến “Thế nên địa này gọi là cực ái.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Ví dụ thứ nhất nói thấy điều lành

ĐẠI BÁT-NIẾT-BÀN KINH TẬP GIẢI

Sưu Tập trình bày: Pháp sư Bảo Lượng-Đời Lương.

QUYỂN 38

Phẩm 20: PHẠM HẠNH (Phần 3)

- Giải thích: ý nghĩa của Địa vị “Cực ái nhất tử”.

- Nói Đức Phật không bao giờ gây ra nhân duyên phiền não cho chúng sinh.

- Nói: Giải thích việc giết Bà-la-môn để được địa vị nhất tử.

- Nói Bà-la-môn vào địa ngục, phát ba niệm.

- Nói việc giết xiển-đề không có tội.

- Nêu ra duyên khởi về quỷ thần Khoáng Dã.

- Phát hiện dấu vết của Điều-đạt.

- Kết tu tâm xả, đó là địa vị không, bình đẳng.

- Giải thích rộng về nghĩa mười một không.

“Này người thiện nam! Đại Bồ-tát” cho đến “Được trụ vào địa vị Cực ái nhất tử.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Sau đây dùng năm ví dụ giải thích tên địa này.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Đoạn bốn là kết ba quả vô lượng, nói Cực ái nhất tử: Đây là Địa thứ bảy. Nói Bồ-tát Thất địa thấy chúng sinh vẫn còn đau khổ, thậm chí máu tuôn chảy xối xả xuống đất. Ái này sâu hơn trước, vì tốt đẹp hơn. Bát địa trở lên, một tâm có đủ muôn hạnh. Vì thôi dứt hai tướng “Không” “Hữu”, cho nên chìm mất ái kia, gọi là thọ tên gọi “Bất bình đẳng”. Sau đây có năm thí dụ:

1. Thí dụ cực ái.

2. Thí dụ dưới đây có bốn ví dụ. Ví dụ con một là nói về tâm từ bình đẳng khi mới Đăng địa.”

“Này người thiện nam! Sao địa này gọi là cực ái?” cho đến “Thế nên địa này gọi là cực ái.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Ví dụ thứ nhất nói thấy điều lành

thì vui mừng.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Đây là dụ cho Hỷ vô lượng.”

“Này người thiện nam! Ví như cha mẹ thấy con đau ốm” cho đến “Vì thế, nên địa này gọi là Nhất tử.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Ví dụ thứ hai nói thấy điều xấu ác thì lo lắng.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Bốn ví dụ sau đây là nói về khổ bệnh, khổ có nhẹ nặng. Về nghĩa, suy ra có từ bi, nhưng thiếu xả.”

“Này người thiện nam! Ví như con người lúc còn bé thơ, lượm đất cục” cho đến “Vì thế, nên địa vị này gọi là Nhất tử.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Ví dụ thứ ba nói về dạy bảo thực hành pháp lành.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Tay trái đỡ đầu con, dụ cho thật tuệ. Tay phải móc ra, dụ cho tuệ phương tiện.”

“Này người thiện nam! Ví như đứa con được cha mẹ yêu thương” cho đến “Vì thế, nên địa này gọi là Nhất tử địa.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Ví dụ thứ tư vào địa ngục là vì chúng sinh.

“Này người thiện nam! Ví như cha mẹ chỉ có một đứa con” cho đến “Vì thế, nên địa này còn gọi là Nhất tử địa”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Ví dụ thứ năm là nói về không giận thêm ác, hoặc giận thêm ác là khổ vô ích. Bồ-tát không làm việc ấy. Kết xả tự có địa riêng nay chỉ nói ba.”

Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: “Bạch Đức Thế tôn!” cho đến “Lại do nhân duyên gì không đọa vào địa ngục?”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Nghe trên đây đã dùng năm ví dụ để giải thích danh hiệu địa. Nay, hỏi Phật: “Vì khi Bồ-tát cắt đứt mạng căn của người đã không tương xứng với ý nghĩa của địa, mà sao vẫn không đọa địa ngục, tiến lùi chưa rõ?”

“Nếu tâm từ bình đẳng, nhìn tất cả chúng sinh” cho đến “Làm sao không trái với nghĩa?”

Xét: Pháp sư Tăng Tông nói: “Trước, nêu việc giết Bà-la-môn để hỏi về thân nghiệp của nhân địa. Nay nêu chuyện mắng nhiếc Đề-bà- đạt-đa, nhằm thưa hỏi về miệng nghiệp của nhân địa. Nếu thân, miệng đã như vậy, thì ý nghiệp phải biết ra sao rồi.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Bồ-tát Ca-diếp lập ra hai câu hỏi, có bốn quan điểm. Y cứ từ đầu dẫn đến sau cùng, về sự vì không thiếu sót, nên sau đây sẽ nêu ra sự việc để xem xét Đức Phật không còn như vậy.”

“Bạch Đức Thế tôn! Tôn giả Tu-bồ-đề trụ hư không địa” cho đến “Làm cho các chúng sinh khởi tâm ác nặng nề.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Các Thanh văn còn gìn giữ ý nghĩ mình, huống chi là Phật, Bồ-tát mà khởi việc ác nặng nề ư?”

“Phật bảo Ca-diếp: “Nay, ông không nên cho đến, không bao giờ làm nhân duyên phiền não cho chúng sinh.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Đức Phật sẽ chính đáp, trước là mượn ví dụ qua lời lẽ giả thiết, để nói rằng Phật không làm nhân duyên phiền não cho chúng sinh, có hai ý: Trước, nói Phật thật sự không làm. Sau, nói Bồ-tát Ca-diếp không nên nói như vậy.

Cây Khư-đà-la khi cháy thành tro rồi, hễ đốt thì cháy suốt sáu ngày mới tắt, chất nó chắc, bén nhọn, rất dễ gây thương tích cho người.

“Này người thiện nam! Như ông vừa nói, ngày xưa Như lai” cho đến “Cuối cùng không cướp đi mạng sống của các chúng sinh.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Trong phần chính thức đáp có ba ý. Đây là ý thứ nhất, nêu sáu độ để nói, chính là thí cho thân mạng mình, đâu thể nói là cướp mạng. Đối với con kiến, còn không vô cớ mà giết, huống chi là Bà-la-môn ư? Nêu ra độ đầu, chỉ nói hiện tại có ích. Nêu năm độ sau, để nói về sự lợi ích của hai đời.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Sau đây sẽ đáp về quan điểm trước của câu hỏi đầu: Là pháp Bồ-tát đối với một con kiến, còn không cố giết, huống chi là Bà-la-môn, nhưng tự người này nếu không giết, cũng đọa địa ngục. Nay, bậc Thánh vì làm nhân duyên, nên đã làm cho chúng bỏ mê nhanh chóng. Nếu không làm duyên bên ngoài cho chúng thì sẽ sa đọa không có ngày ra khỏi. Cho nên gieo nhân duyên giải thoát, mà chẳng cho là giết. Nhân đó, sự việc sáng tỏ, nói về việc Bồ-tát làm là thường bố thí cho chúng sinh thọ mạng, sao lại hỏi rằng dứt thân mạng của người kia? Tuy nhiên, Bồ-tát đã thí cho chúng sinh sự sông lâu dài, đó là quả Phật. Mạng của pháp tánh vô vi chỉ có vui, không có khổ, há lại cho chúng sinh kia sự sống chết với mạng ba thọ lạc ấy ư? Nên biết rằng lý đó là tất nhiên.

“Bấy giờ đã được địa này”, chỉ vì tự tâm từ nên giết, chứ chẳng phải vì tâm ác. Đặt ra một ví dụ để làm rõ: Chính là vì che chở giữ gìn chánh pháp, nên cắt đứt mạng sống người kia, để cho tâm lành của họ được sinh ra! Nhưng Bồ-tát thường sinh tâm này là tùy theo chúng sinh, người sinh ra pháp lành, bất luận tốt xấu, phải vì lợi ích cho họ. Cho nên sau khi qua đời, các Bà-la-môn liền sanh ba niệm: Đã bỏ quả báo thế gian, cảm thọ khổ nặng ở địa ngục, liền biết việc làm của mình là xấu

xa, gồm được túc mạng trí, biết mình từ cõi người đến và biết nơi đọa là địa ngục. Tỏ ngộ rằng, do chê bai kinh mà phạm tội rất nặng, đó là lý do gây nên quả báo này.

Đã biết tội nghiệp như thế, nên có chí kính tin, cung kính ăn năn, những việc mình đã làm trước kia, thì phá bỏ được nghiệp xưa, sinh lên cõi trời, cõi người. Cho nên biết rằng, sinh niềm tin đối với lý thường, một khi đã học hiểu tới rồi thì chẳng có gì không cảm, tự nhận hiểu rằng: “Đã đọa vào A-tỳ, chịu khổ Vô gián, thì lẽ ra không được sinh ba ý niệm: Một người đã hiểu, không kiêng sợ gì ở cõi này bị ngăn ngại, mới bị đọa vào Vô gián không được thọ vui. Đâu chấp nhận trong sự biết về khổ, đều không được sanh tâm, mà lại có đối tượng để ghi nhớ trong tâm ư? Nên biết lời này không có chướng ngại.”

“Này người thiện nam! Trước đây ông đã hỏi: “Giết Bà-la-môn” cho đến “Dứt mạng căn của họ, chẳng phải do tâm ác.”

Xét: Pháp sư Tăng Tông nói: “Đây là ý thứ hai, nói được địa này, nên vì ba ý nghĩ, vì lợi ích nên giết, do đó không có tội.”

“Này người thiện nam! Ví như cha mẹ chỉ có một đứa con” cho đến “Đó là vì muốn cho chúng sinh chừa bỏ tội ác trong dĩ vãng để tu theo pháp lành.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Trực tiếp dùng nghĩa sát của tâm từ để làm thí dụ, không dùng ví dụ cùng khắp.”

“Ý Bồ-tát thường nghĩ” rằng cho đến “Tuy từng phương tiện, phải vì đem lại niềm tin và lợi ích cho chúng sinh.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Chỉ làm sao cho việc có ích, bất luận là thiện hay ác.”

“Sau khi Bà-la-môn chết” cho đến “Tuổi thọ đến mười kiếp, làm sao gọi là giết?

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Do giết mà bố thí mạng sống, không làm họ khởi phiền não, để chứng thành nghĩa của Địa.”

“Này người thiện nam! Nếu có người đào đất, cắt cỏ, đốn cây” cho đến “Dù giết hại mạng chúng, mà chẳng có tâm ác.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Đáp câu hỏi: “Không vào địa ngục.” Ở trên nói: “Vì tâm lành mà giết, nên không có tội, giống như cha mẹ vì tâm lành mà giết con, nên được vô tội, cho nên phải nói. Ở đây nói là ta không có tâm ác, đất lại không có tội, nên không đọa địa ngục. Nói về người mắc tội sát, có ba thứ: Một là do tâm mà mắc tội, như người với tâm ác, giết xiển-đề; hai là do địa mà đắc tội, như người có tâm lành, giết người lành; ba là do tâm, địa cùng mắc tội như người

có tâm không lành, giết người lành.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Chứng minh không có tâm ác, dù có giết cũng không có tội.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Đáp quan điểm sau của câu hỏi đầu: “Vì không có tâm giết, nên không đọa địa ngục. Vì Bà-la-môn đều là xiển- đề, không có nghĩa làm thương tổn ruộng phước, nên biết mắc tội giết, tất nhiên là do người có tâm ác vì làm tổn thương ruộng phước kia.”

“Này người thiện nam! Cứ theo giáo pháp Bà-la-môn, nếu giết chết con kiến” cho đến “Thì sẽ phải đọa địa ngục trong vô số ngàn năm!”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Sắp nói về nghĩa đắc tội qua việc giết hại Bà-la-môn không có tùng địa. Trước là nêu ra lời ngoại đạo nói: “Có khi giết mà không có tội.” Thuyết này là sai!”

“Này người thiện nam! Phật và Bồ-tát biết rằng, giết hại có ba” cho đến “Vì thế, nên dù có giết hại họ, cũng sẽ không đọa địa ngục.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Nói là ở ba, nghĩa là tùng địa đắc tội. Nếu không rơi vào ba hạng này thì vì xiển-đề dứt mất gốc lành, nên không có nghĩa tùng địa mắc tội.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Ý thứ ba, là ý chứng minh lý do giết hại không có tội, rằng trong ba hạng, quyết định nhân giết hại mà có lợi, còn không có tội, huống chi không rơi vào trong ba thứ giết hại mà có tội ư?”

“Này người thiện nam! Trước kia ông nói: “Vì sao Như lai” cho đến “Vì Chư Phật, Thế tôn, Ứng, Chánh biến tri biết rõ phương tiện.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Sau đây là đáp câu hỏi trong quả có lỗi của miệng, nói vì biết phương tiện, nên đừng nói lời thô, tế để hỏi, chỉ việc gì làm cho chúng sinh có ích thì nói, không có ích thì không nói. Việc này chẳng phải là “Sở tri” của Nhị thừa.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Trong lời đáp này có ba ý: Đây là ý thứ nhất, trước nói về khéo chiếu soi cơ nghi, hễ động thì có lợi ích.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Đáp câu hỏi thứ hai, nói lý do phát ra lời này, nghĩa là vì chủ yếu làm cho vào thời điểm này, pháp này phải có lợi thế thôi! Chư Phật đâu có nói suông?”

“Này người thiện nam! Như một hôm, ta đi ngang qua thôn Khoáng dã” cho đến “Nên thị hiện các phương tiện như vậy.”

Xét: Pháp sư Tăng Tông nói: “Ý thứ hai này nói chỉ cần có ích, cho đến chúng sinh phải chịu khổ về thân nghiệp, huống chi lời nói thô ư?”

“Này người thiện nam! Bấy giờ, thật ra ta không mắng nhiếc” cho đến “Ông không nên sanh ra lưới hoài nghi như vậy.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Ý thứ ba, là quét sạch dấu vết, nói Đề-bà-đạt-đa chẳng phải là người thật.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Đáp câu hỏi liên quan về sau. Đề-bà- đạt-đa không phải là tình cảm gần gũi mà lường trước được thì làm sao đọa vào địa ngục này ư?”

“Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: “Bạch Đức Thế tôn!” cho đến “Cái gọi là rất yêu thương như con một (nhất tử địa).

Xét: Pháp sư Tăng Tông nói: “Từ trước đến nay có năm đoạn:

1. Quyết định danh số của bốn vô lượng.

2. Nói về cạn sâu.

3. Nói tâm từ có lợi ích chân thật.

4. Kết quả của ba vô lượng. Thứ năm này, khen ngợi thuyết của Phật nói.”

“Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: “Bạch Đức Thế tôn!” cho đến “Địa không bình đẳng” như Tu-bồ-đề.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Dùng Tiểu dụ cho chứng Đại. Về lý tất nhiên là bình đẳng.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Đoạn thứ tư ở trước đã kết quả của ba vô lượng. Đoạn năm vẫn khen ngợi Phật. Đây là đoạn thứ sáu, kết hiệu quả của tâm xả. Trong đây có tám lớp, nói về nghĩa: Thứ nhất là nói vì tu tâm xả nên được địa “Không bình đẳng”, tức khéo biết về “Mười một không”, là quả của tâm xả kia.

2. Nói chẳng phải chỉ có “Thức không”, mà còn có công năng chiếu sâu thế đế, vượt ngoài tám thứ tri kiến giác biết. Đã “Không” có hai “Giải”, nên lớp thứ ba nói được bốn biện tài để lợi ích chúng sinh. Đã là dấu vết có ích, là người chấp ngưng trệ, nghĩa là có bốn thứ để được, nên lớp thứ tư nói mười thứ “Không có” khiển chấp.

Lớp thứ năm, Bồ-tát Văn-thù nêu bài kệ: “Vốn không nay có”, với ý còn không chấp, không đắm, để chứng minh “Vô trước”. Dù nói vô để dứt hữu mà lại chấp vô, cho là vượt hơn, nên lớp thứ sáu, nói về thuyết trái với “Thường”, trừ bỏ cả hai thứ tai họa kia, cho đến ý chỉ trái với “Thường” còn làm cho đương thời có ích, huống chi là giáo hữu, vô mà chẳng có ích hay sao? Ở đây, vật tình đều mê muộn, không có chỗ để gá tâm. Vì thế, nên lớp thứ bảy nói dù không có “Sở đắc”, nhưng đối với lý thể, cuối cùng nói rằng có được, vì thế, nên nói Bồ-tát được Đệ nhất nghĩa. Nói Đệ nhất nghĩa tức Niết-bàn.

Lớp thứ tám, nêu đã có kiến, nghĩa là chứng tỏ có đắc, như Tu-bồ- đề, đây là quán không thứ nhất trong Thanh văn. Đã là có thời gian, còn người và “Sở tri”, nên mượn cái cạn để nói về cái sâu.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Đoạn năm, kết thúc xả quả cũng đồng với Sơ địa. Nói về bốn hạnh vô lượng, vốn tương quan nhau, không thể lìa nhau. Nay nói được địa bình đẳng, là ngày lên Sơ địa, được vô lậu chân thật. Vì nhận thấy thể của pháp là “Không” nên lấy “Không, bình đẳng” để đặt tên, sở dĩ kết riêng là vì muốn cho người ưa thích pháp “Không” này, mà tu hành.”

Pháp sư Trí Tú nói: “Sau đây là đoạn hai có ba phần:

1. Hỏi quả ở địa nào?

2. Hỏi “Không” là “Không” nào?

3. Nói được lợi ích.

Đây là đáp câu hỏi thứ nhất, chính là giải thích quả của tâm xả. Nói quả này ở tâm, cho nên khéo có thể soi chiếu “Không”, từ sở chiếu mà có tên, nghĩa là cái mà địa được là “Không, bình đẳng”?

“Này người thiện nam! Đại Bồ-tát” cho đến khéo “Tu tập các pháp “Không”.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Giải thích nghĩa “Không bình đẳng”, để nói về tướng của địa, danh của địa. Ví như hư không, nghĩa là giải thích lý do “Không, bình đẳng” là địa: Vì khéo tu các pháp “Không”.”

Pháp sư Trí Tú nói: “Nói bổn tánh tự “Không” nên chẳng có đối tượng để thấy, chứ chẳng phải không thể thấy pháp.”

“Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: “Bạch Đức Thế tôn! Sao gọi là “Không”“ cho đến “Đó gọi là trong, ngoài đều “Không”.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Tình bên trong gọi là nội, dùng hai thứ “Quán không”: Trống không lẫn nhau, như trong bò không có ngựa. “Ngã” không có các pháp khác, gọi là “Không”.

2. Đối đãi nhau, gọi là “Không”: Do chẳng có ngoài, nên chẳng có trong. Vì sao? Vì cha mẹ là ngoài, cũng không tự ngoài, vì nhân trong cho nên ngoài. Vì bên trong là không, nên bên ngoài chẳng thật có. Vì ngoài chẳng thật có, nên chẳng có trong, tuổi thọ của chúng sinh, thường lạc, ngã, tịnh. Bảy pháp đều chấp ngang trái cũng gọi là ngoài. Kinh Đại Phẩm chép: “Hai đế không có chúng sinh, mà biết chúng sinh… là chấp ngang trái. Dù có Phật tánh, nhưng vì chấp ngang trái bảy pháp nên có thể vô. Vì Phật tánh không ngang trái, cho nên phải nói. Pháp trong, pháp ngoài là khác nhau. Vì có riêng nên có chung,

“Không” cũng đồng với ở trên. Không ở hai “Không”, nghĩa là hai “Không” trong, ngoài, chẳng ở “Không” đối đãi nhau. Chỉ nói hai, là trong cái riêng đã “Không”, thì trong cái chung rất dễ hiểu.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Mười một “Không” chính là giáo nhất thời của kinh này. Từ Đại phẩm, các kinh mới có mười tám “Không”. Phải biết rằng, “Không” chẳng có nhiều, ít, vì dứt “Hoặc” có rộng, hẹp, nên giáo môn không đồng. Y theo mười một môn, năm “Không” trước, bài trừ bệnh gia của sáu đế. Trong Bách luận nói: Ngoại đạo chấp có một pháp có chung, kết hợp với tất cả pháp”. Nay, năm “Không” ở trước khiển trách tâm chung của họ:

Nói trong nội không có ngoại, trong ngoại không có nội. Hữu vi, vô vi cũng như vậy, đâu có pháp chung để kết hợp với pháp? Vô thỉ thứ sáu, khiển trách chấp của các nhà chủ trương hai mươi lăm đế.

Năm “Không” ở trên thì mê quả, còn “Minh đế” ở này là mê nhân. Tình người, nghĩa là dứt trừ nhắm vào chấp ngang trái, mới có “Không” sinh. Nay nói không đợi dứt bỏ chấp ngang trái, chỉ thể tánh của pháp kia tự là “Không”.

Chẳng có tất cả “Không”, là trước dù nói tánh “Không”, nhưng lấy gì để giải thích ư? Nay dùng trí để xem xét lại, thì thấy đều không có sở hữu, nghiệm xét là “Không”.

Đệ nhất nghĩa không: Nói về chỗ “Có” sinh ra sự chấp đắm. Trước kia mượn vô để khiển trách hữu. Vô này đối với hữu lý ấy vượt hơn. Đây là khen ngợi thứ nhất để nhận danh.

“Không không” là vật, tình sinh chấp, nghĩa là bỏ hữu, hội lý “Không”, lý cực ở đây. Chấp lý “Không” này tốt đẹp hơn lại thành bệnh! Nói vốn vì bỏ “Hữu”, nên nói là “Không”, đều có cái không để được ư?

“Đại không”: Trước đã bỏ cảnh, nay lại bỏ trí, cảnh trí đều quên, mới là Đại. Vì trong pháp nội không có pháp ngoài, đâu có một cái hữu chung trùm khắp tất cả chỗ? Chưa được thì gọi là tánh, đã được thì gọi là Tam bảo.

Chẳng phải trong, chẳng phải ngoại: Vì chúng sinh là hữu vi, Phật tánh vô vi. Vì vô vi, nên nói chẳng phải trong. Vì không lìa chúng sinh mà có tánh, nên nói chẳng phải ngoài.

Trong, ngoài “Không”: Tâm của hai “Không” ở trên yếu ớt, nên không thể đều quán. Nay, vì năng lực của tâm đã chuyển biến vượt vượt hơn, nên có thể song quán. Tâm của Bát địa đâu có mạnh, yếu, mà chỉ bày môn “Không” có thứ lớp, chỉ có Phật tánh chẳng ở hai “Không”,

nghĩa là song quán hai pháp, dù rằng còn sự khác nhau giữa trong ngoài, nhưng “Có” là đồng, mà Như lai Phật Tánh, Tam bảo, đều chẳng phải là pháp “Có”. Vì thế, nên dù song quán nhưng trong ngoài đều không gồm thâu bốn pháp này.

Nay, đến khi song quán, chẳng nói là không có cha mẹ, mà chỉ nói không có Tam bảo…, là vì cha mẹ từ đầu đến cuối không lìa trong ngoài, nên không nói lại, mà vì Tam bảo chẳng phải trong ngoài, nên nói như thế.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Đây là đoạn sáu, nói trong quả Sơ địa, lại tiến lên tu mười một “Không” cho đến quả Thập địa, cũng như trong hạnh Thánh đã được sơ trụ xong, lại tu hai mươi lăm tam-muội. Về nghĩa mười một “Không” này, người hiểu biết khác nhau, có người lầm lẫn với người không có kiến giải, nên cho rằng mười một “Không” này chẳng phải đối tượng quán (sở quán) của Sơ địa.

Nay, sẽ giải thích: Mười một “Không” này đều là môn gần, xu hướng về đạo, con đường quan trọng để chứng lý cực quả.

Chín “Không” ở trước là chín người, mỗi người đều tự nắm lấy một “Không” để nhập đạo, cho đến chín địa. Vì sao? Vì nói chín “Không” trước kia đã không giải thích về mức độ sâu cạn của Hữu, đến thứ mười, mười một mới nói, nên biết, mỗi người đều tự theo đuổi phương tiện dễ dàng mà người tu tập trước đã ưa thích để bước vào đạo.

Nay nói nếu khi được môt “Không” đầu thì các “Không” còn lại, lẽ đương nhiên đều được cả, chỉ vì theo đuổi thói quen là hữu trước kia, là vì đã có bốn “Không” ở trước, lại chứng thành lẫn nhau. Hai “Không” kế tiếp, đem sau để chứng minh trước. Lại, một “Không” đem cái giả để chứng cái thật. Các cái “Không” còn lại, đều đương vị để nói về nghĩa. Như khi quán “Không” nội, nếu thấy đều “Không” thì biết ngay quán nội đã thành tựu. Nếu “Không” như vậy, thì sẽ chẳng thành. Quán “Không” nội, nghĩa là quán trực tiếp năm ấm của mình là nội. Nếu thấy năm ấm của mình cũng là lúc thấy kẻ oán người, thân đều không, biết “Không” bên trong đã thành, ngoài thường, lạc, ngã thì tài vật đều “Không”. Vì sao? Vì các pháp của đầu quả chẳng phải năm ấm nội, cũng chẳng phải năm ấm ngoài, cho nên phải dứt trừ.”

Lại, một cách giải thích khác: “Lúc khởi quán trong, thì bốn pháp như Phật v.v… thì tài vật v.v… đều thuộc về bên ngoài, vì không phải chánh quán “Ngã”. Phật tánh chẳng phải trong, chẳng phải ngoài, nghĩa là tánh chất của chánh nhân là “Kiến giải” tránh khổ, tìm vui, với công dụng tìm kiếm kiến giải này, khi công dụng đã không thì chẳng có. Dù ở

trong năm ấm, nhưng năm ấm có thể dứt trừ mà kiến giải này thì không thể mất, sau cùng sẽ thành Phật. Cho nên ghi chép thường dụng từ đầu đến cuối này, không có pháp hưng thịnh, bỏ phế là chánh nhân, nên tạo thành quán trong, ngoài. Trong pháp nội này, vì là chánh quán của “Ngã”, cho nên phải phân biệt.

Thường trụ không thay đổi: Chẳng phải thường vắng lặng, mà chỉ vì “Giải” này chẳng hề không có, nên nói là thường. “Không” bên ngoài, là cũng không có như vậy. Pháp nội, là có người quán trực tiếp “Không” bên ngoài, cũng không thấy có. Lúc năm ấm nội khác với pháp ngoài, thì biết được quán bên ngoài đã thành. Ở đây cũng như vậy. Bốn pháp như Phật… và tánh chất của chánh nhân, cũng còn phải phân biệt. “Không” trong và ngoài, là người này là nhà phát ra pháp, nhưng quán trong ngoài chẳng vượt qua trong ngoài, song quán đều “Không”, chẳng có đối tượng chứng thành. Chỉ có Như lai, Pháp, Tăng, Phật tánh đều chẳng ở hai “Không” trong ngoài, nghĩa là lại phân biệt xuất ly, vốn quán hai pháp trong và ngoài sinh tử. Tam bảo… không phải là pháp sinh tử, nên phân biệt.

Pháp sư Trí Tú nói: “Dưới đây là đáp câu hỏi thứ hai, nêu tên “Không”, đều giải thích về pháp quán. Trước nêu danh từ “Không”, “Không” có mười một, là phương pháp giáo hóa ở một phương, tìm không vô có mười một “Duyên” khiến cho chúng sinh bị bệnh vì theo đuổi pháp là riêng nên có mười một!

Kế là, giải thích về pháp quán. Do người ngoại đạo chấp có một “Ngã” lớn khắp tất cả chỗ, với phần “Hữu” là “Một”. Dùng năm “Không” ban đầu để lẫn về lý “Vô”. Nói về các pháp trong ngoài không được “Hữu” lẫn nhau, vì đả phá chúng sinh chấp pháp quán trong đầu , tức là thân mình. Xét tìm thân này không có các pháp ngoài, cho rằng trong là “Không”, lại trừ Phật tánh, là “Duyên” Phật tánh, dù lệ thuộc chúng sinh, nhưng vì chẳng nhất định ở trong, ở ngoài, nên tùy thích nghi mà dứt trừ.

Quán pháp trong: “Chẳng có mạng sống lâu, nghĩa là không có mạng chúng sinh bên ngoài.”

Quán Hữu vi “Không” rằng: không có tuổi thọ, tức là đương quả thường trụ mạng. Quán vô vi không rằng vô ngã: Đây là nắm lấy thể của pháp năm ấm hữu vi không có năng lực tự tại, gọi là vô “Ngã”, chẳng phải là vô ngã của Đệ nhất nghĩa “Không”.

Quán vô thỉ “Không”, nhằm phá tan chấp tám muôn kiếp trở đi của người ngoại đạo, là điều mà họ không biết, rồi gọi là Minh đế và

cho là thường. Nay quán sát trong đây các pháp, thường lưu động vô thường. Đây chính là đả phá lối chấp thường của ngoại đạo. Cho nên các câu, như lạc, tịnh… theo nhau đều quán sát.”

Trong đây nói thọ mạng là mạng thường của đương quả.

Quán tánh không, đây là phá chấp muôn pháp đều có bệnh “Tánh”.

Quán vô sở hữu “Không”, đây là phá chấp có pháp Vô vi, là chứng bệnh của người mắc phải sợi dây trói chặt. Tìm kiếm muôn hữu không có, giả cho là không. Tự có chúng sinh tiềm kiếm danh, rồi chấp giả dối. Nghe nói pháp “Không” rồi cho là có pháp “Không” này.

Đoạn thứ mười, kế là quán “Không”, “Không” đả phá chứng bệnh này của chúng sinh ra là “Hữu”, là đối tượng chấp “Không”. “Không này là nói “Không” này là “Vô”, đã nghe “Không” đối với “Không” này, lại cho rằng quán này là “Đúng”. Kế là lại đả phá “Đúng”, nói “Đúng”. “Đúng” nghĩa là vượt ngoài chẳng đúng là nói “Chỗ đúng” cũng “Vô”.

Đoạn chín là Đệ nhất nghĩa không, quán trí năng quán này lý chánh quán vô sinh. Đoạn thứ mười một là “Đại không” này, thể chẳng thật có. Hai “Không” này đều là lý vô sinh. ngoài ra chín “Không” đều tùy theo việc mà phá bệnh, nên nói chẳng phải lý vô sinh.”

“Này người thiện nam! “Không” hữu vi, nghĩa là pháp hữu vi” cho đến “Đây gọi là Bồ-tát quán “Không” vô vi”.

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Sinh diệt là hữu vi, chẳng có sinh diệt là vô vi. Nay, nói “Không”. Trong “Có” nghĩa là “Không có”, đồng với trong ngoài.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Cũng “Không” lẫn nhau. Hữu vi là pháp do duyên thành, cái có thể gọi vô là vô không.

Nói “Không” trong ngoài,… nêu các pháp này là “Không”, nói về pháp hữu vi là giả hữu, vô các pháp này.

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Pháp hữu vi cũng không là Tam bảo…, là pháp vô vi. Nếu quán pháp hữu vi là “Không” thì sẽ chẳng thấy sự khác nhau với vô vi, mới biết được quán hữu vi đã thành. Nêu pháp vô vi để chứng thành. “Không” vô vi, là có một người phát đầu tiên, bèn quán ba quán vô vi, nghĩa là quán Niết-bàn hữu dư, tạo ra các duyên vô vi. Quán Niết-bàn vô dư, tạo ra phi số duyên diệt vô vi. Quán như thế sẽ không thấy hữu vi khác với vô vi. Hữu vi cũng không, mới là quán vô vi thành. Thế nên nêu vô vi để chứng thành cũng phân biệt các pháp như Tam bảo… khác với hữu vi, vô vi. Nếu khiến cho thần minh không

có căn bản tốt đẹp này thì vì sao đến lúc vô vi “Không” lại chọn tánh chánh nhân ư?”

“Đại Bồ-tát quán thế nào về “Không” vô thỉ?” cho đến “Đó gọi là Bồ-tát quán “Không vô thỉ.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Ngoại đạo cho rằng hữu vi, vô vi đều là vô thỉ, nên gọi “Vô thỉ không”.

Pháp sư Tăng Tông nói: “Khiển trách chấp Chân đế. Trong Phật pháp nói đều do, các hành vô minh tạo ra khổ sinh tử, đâu có minh đế nào là điểm bắt đầu? Nay, dùng tâm giải soi sáng, biết được vô thỉ nên nói chấp đó của ngoại đạo là trống không” cho đến “đây gọi là Đại Bồ- tát quán tánh không.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Pháp từ “Duyên” mà được. Vì không có tánh nên gọi là không. Hữu vi từ duyên mà được, vô duyên từ duyên mà thấy, đều không có tánh.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Ở đây nói thể tánh các pháp là “Không”, đâu cần phải bỏ bệnh ư? Cho nên nêu thường, vô thường, cả hai đều có, vì vô thường là không, nên không nói, nay nói về thường mới đối lại với Thế đế là “Diệu hữu”. Nhưng pháp này đã sinh ra từ sự đối đãi nhau, vì đối đãi là giả, cho nên tướng và “Không”.

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Tánh của không vô thỉ là không, đều do dứt chấp mà đặt tên. Bồ-tát quán muôn pháp xưa nay vô thỉ, cho đến sinh tử và Tâm bảo, Phật tánh đều không, đây là dùng cái sau để chứng cái trước. Vô tánh cũng giống như vậy, đâu có minh sơ, thế tánh ư?”

“Đại Bồ-tát làm thế nào?” cho đến “Đại Bồ-tát quán không vô sở hữu?”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Không này vốn là nói theo con người.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Đây là dùng trí để xét về Không, chẳng lấy không có con để thí dụ, mà lấy người nghèo cùng để nói tất cả rỗng không làm thí dụ.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Đây là quán không theo Tập quán, chẳng có gì để chứng thành. Nhận thấy trực tiếp thể tánh của tất cả muôn pháp đều không, tức là điều mà trong kinh Đại phẩm đã nói.”

“Đại Bồ-tát?” cho đến “Đó gọi là Đại Bồ-tát quán Đệ nhất nghĩa không.”

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Hiện tại không có mắt, là hữu vi Không.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Nêu hai pháp giả danh và thật pháp là

không. Mắt… là không. Mắt… là tác giả thật, có nghiệp là giả danh. Hai nhà này vô sinh, là vì tốt đẹp hơn đối với pháp hữu vi, nên thọ lãnh Đệ nhất nghĩa! Không là chẳng có giả thật, chỉ là dựa vào giả thật để nói về không!”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Đây là không của pháp thật, nói thế là sao? Vì không có từ đâu đến và đi về đâu, nên biết được pháp thật là không. Sở dĩ nêu tác giả là vì cái không giả danh, để chứng thật pháp Không thành. Nếu không thấy sự khác nhau giữa giả thật thì biết rằng thật pháp không thành.

Đại Bồ-tát quán sát “Không không” như thế nào?” cho đến “Đây gọi là Đại Bồ-tát quán sát “Không không”.

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: Là có là không, đó gọi là Không Không, nghĩa là hữu không này cũng không, cái vô không này cũng không, vì cái không sau không cái không trước, nên lập ra không không, nhằm phá tan sự tồn tại của người chấp tướng, là thị phi thị, đó gọi là không không. Nghĩa là hai không đều gọi cả hai câu trên. Kế là song phi, kế là câu kết. Vì sao? Vì muốn bỏ cái không sau, không được không có cái vốn là không, nên cả hai đều phi, sau đó là câu kết.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Chín “Không” là bỏ “Hữu”, chỉ có “Không” này. Tâm người sinh chấp đắm, cho rằng có cái “Không” này, là vì thật có cho, nên bỏ.

Là hữu là vô, nghĩa là chín “Không” ở trước của ông, cái vô bị bỏ cũng chẳng có cái vô này. Vì bỏ hữu, nên nói là vô, há có cái vô để đợi ư? Tức là hữu hay vô cái không này nên nói là không không.”

Là phải, chẳng phải đây gọi là không không, nghĩa là tìm chúng sinh lần lượt sinh ra tai hại, trong sự dứt bỏ chấp đắm, xoay vần sinh ra tai họa ý nói trước đây đã lấy không để bỏ hữu. Đây là vì đối nhau mà đặt tên, nên không thật có. Nay, nói hai chấp đều bỏ, tâm này là hơn, muốn bảo thủ tâm xả này thì lại bị tai hại!

Là đúng, chỉ cho ý chỉ trong vòng. Nếu cho rằng, ý chỉ này là cùng cực thì cũng không có ý chỉ này, đây tức là lý và tâm đều không thật có, nghĩa là “Không không”.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Đây là đối tượng chứng đắc của Địa Pháp Vân, “Không không” có hai thứ. Như xưa người Tiểu thừa đã quán muôn hữu là “Không”. Vì ái chấp đắm “Không” này, nên mới nói không này tức là không, cũng gọi là không không. Lại, có một thứ quán muôn hữu là “Một không”. Trí quán không này lại tức thể là không, đây cũng là “Không không”.

Nay nói “Không”, đều khác với hai thứ “Không không” nói trên. Vì sao? Vì từ Cửu địa trở xuống cho đến tín đứng đầu năm căn, chẳng phải không có tướng mạo. Tin biết tám tự tại “Ngã” không, chỉ cho Cửu địa về sau, đều lập ra quán vô ngã này, về sau đến Thập địa, thấy phần ít tám tự tại “Ngã” không. Vì nhờ “Không” mà được “Không”, nên nói là “Không không”, cũng tức là tam-muội không. Đây chính là chỗ người Nhị thừa mê muội, chìm mất! Khen ngợi lý “Không” nhiệm mầu này, chẳng phải là đối tượng duyên của tâm mình!

Là hữu là vô: Là tên của hai pháp. Là hữu nghĩa là Cửu địa trở xuống đã được “Không” vô ngã. “Không” vô ngã này do dứt bỏ “Không” . Lại “Không” này đã là pháp của “Sự tượng”, nên lại tạo ra thuyết có danh.

Là vô, là tám tự tại ngã “Không” này. Lúc được “Không” này, tâm hữu, vô đều không hiện hành. Nếu tạo ra có lấy cũng không được, tác động không có lấy cũng không được. Hai tâm hữu, vô đã được hoạt động, tức là vì hiểu Trung đạo, nên nói là vô, là tên của hai pháp đã xong. Sau kết thúc gọi là “Không không”.

Là phải, nghĩa là hiểu, lãnh hội ý chỉ này, nghĩa là ý bình định. Lại là vô ngã mà Cửu địa ở trước đã chứng được, là “Không” của “sự tượng”. “Sự tượng” là pháp hữu, nên nói là đúng.

Là chẳng phải, nghĩa là lại chẳng phải là người của Cửu địa, nghĩa là Cửu địa trở xuống đã được “giải không” là cùng cực. Nay, thì chẳng phải cùng cực. Nếu nhờ “Không” vô ngã, được “Ngã không” của tám tự tại thì sẽ được nói chẳng phải hướng, nghĩa là không mà Cửu địa đã được, nên nói là chẳng phải. Vì thế nên văn nói: “Thập trụ vẫn còn thông đạt phần ít trong đây, huống chi là Cửu địa trở xuống mà được ư? Không lập ra kiến giải này, tức là không lãnh hội được ý chỉ của văn kinh.”

“Này người thiện nam! Đại Bồ-tát làm thế nào?” cho đến “Thì sẽ được trụ trong địa “Hư không đẳng”.

Xét: Pháp sư Tăng Lượng nói: “Vì với tất cả hữu đều không, nên gọi là Bát-nhã, cũng vì không tất cả tướng, nên gọi là Đại không.”

Pháp sư Tăng Tông nói: “Nghĩa là thể của trí cũng “không”, hai ví dụ ở dưới đều làm đẹp cho kiến giải bình đẳng.”

Pháp sư Bảo Lượng nói: “Thập địa đầy đủ, chính là Kim Cương. Tâm Kim Cương soi rọi hết muôn pháp, gọi là Học địa. Nhất thiết chủng trí đủ năm nhãn của Phật, gọi là Bát-nhã ba-la-mật, trí tuệ đầy đủ”.