Đại Tập 134 · Bộ Kinh Sớ XX · Số 1764 (Quyển 4–10)

2. Dụ cho Bồ-tát nghe lỗi đều nhàm chán lìa bỏ. Người dụ cho Bồ- tát, nghe Phật, hướng về lời nói chỉ bảo lỗi trước kia gọi là nghe sâu sát, để cho nhàm chán gọi là sợ. Tu lìa, gọi là chạy.

Kế là dùng Chiên-đà dụ cho năm ấm, trong đó cũng có hai:

1. Dụ Như lai nói ấm để làm cho người sợ. Vua lại dụ cho Phật, Như lai lại nói năm ấm làm cho người sợ, gọi là quở trách Chiên-đà. Ấm có nghĩa gì giống với Chiên-đà. Chiên-đà-la kia làm nghề giết người. Năm ấm trước sau phá diệt lẫn nhau, nghĩa ấy giống như Chiên-đà-la kia, nên dùng làm dụ, năm ấm sinh diệt, gây tổn hại sắc bén như dao. Bậc Thánh dạy bảo người biết rõ ràng gọi là nhổ. Đối với điều ưa thích kia, nói là sau.

2. Dụ cho Bồ-tát nghe lỗi, nhàm bỏ. Người dụ cho Bồ-tát. Trái lại, quán sinh tử, gọi là xoay trở lại, đoái biết lỗi năm ấm, gọi là thấy năm người, chuyên tình nhàm trái, gọi là liền bỏ đi. Kế là dùng sư thân thích dối trá, dụ cho tâm ái kia. Năm ấm sinh diệt nối nhau, khó biết, gọi là phương tiện ác, giấu dao đã cầm. Năm ấm sinh ra ái, gọi là quở trách một người. Vì sinh ra ái khó biết, nên còn gọi là mật. Thật sự giết hại nguy hiểm, tình người thuận nhau, gọi là thân thiện dối trá. Ai có khả năng giữ lại liên tục, vì nhờ lời nói để nói rõ, nên nói là ngôn ngữ, ông hãy trở lại. “Người kia không tin” là dụ, nói Bồ-tát biết lỗi không phát ra từ đâu. Kế là dụ thôn xóm hoang vắng với sáu nhập. Trở về sáu nhập của tâm, gọi là gieo vào thôn xóm. Sáu căn là thần thức của người kia, vì là nơi chốn nương tựa, nên gọi là thôn xóm. So sánh quán nhập để tránh khỏi lỗi, gọi là muốn tự che giấu. Ý chính đáng quán sát, gọi là đi vào thôn xóm. Tự quán sáu căn, tìm “Ngã” không được, gọi là thấy các nhà, đều không thấy người, quán sáu căn của người cũng là không, chẳng có người gọi là chấp đồ đựng bằng sành đều là không, chẳng có vật. Đã không thấy con người, tìm vật không được, là nhắc lại cả người và vật ở trước. Tâm dừng lại không tiến tới, gọi là liền ngồi xuống đất. Kế là tên cướp nguy hiểm dụ cho sáu trần.

Chư Phật Như lai xa nói truyền dạy, gọi là “Nghe tiếng trong hư không”. Vì Phật quở trụ trong đó, nên nói “Lạ thay!”. Vì nhắc lại lời răn dạy quở trách ở trước, cho nên nói: “Xóm hoang vắng này chẳng có cư dân, là nóisáu trần kia sợ xóm vắng vẻ. Vì khiến cho tiến lên nên

nói: “Đem nay sáu tên cướp nguy hiểm sẽ đến”. Vì sáu trần hại điều lành, nên gọi là tên cướp. Hiện ra trong tâm đen tối, gọi là đêm đến. Vì chấp đắm sáu trần, làm tổn thất tuệ mạng, nên nói: “Nếu gặp lúc mạng không được bảo toàn, thì làm sao tránh khỏi, làm cho ý cầu ra khỏi. Dưới là dụ cho Bồ-tát nghe lỗi, sinh tâm nhàm chán.

Sau đây, là sông lớn dụ cho các phiền não. Vì phiền não nổi chìm, nên gọi là sông. Vì thỉ giác trong tu, nên nói gặp trên đường. Giáo khởi không xuyên xuốt, gọi là “Trôi nổi dồn dập”. Không có đạo nào để vượt qua, gọi là “Không có thuyền bè”. Nhàm chán lỗi lầm vì phiền não sâu nặng, nên nói là sợ hãi. Tu tập các hạnh để đối trị, gọi là “lấy các thứ cỏ, gỗ để làm bè. “Quán lại được, mất, gọi là lại tư duy. Vì quán ở lại sẽ mất nhiều. Nói dù cho ở lại, sẽ bị rắn… gây nguy hại. Vì lo lắng tiến tới sẽ bị khổ, nên nói “Nếu lội qua sông, thì chiếc bè sẽ không thể nương. Vì dứt phiền não cho đến mất thân, gọi là chết chìm dưới nước. Vì bỏ lui theo tiến tới, nên nói: “Thà chết, chứ không bao giờ bị giặc rắn kia giết hại. Tu đối trị chỉ cho định chướng, gọi là “đẫy bè cỏ xuống nước” người nương tựa bè đi tới, gọi là “Thân dựa trên bè”. Tâm mong cầu, tay ôm nhàm chán, quán chân đạp, chính là cắt đứt dòng chảy, tiến dần, gọi là “Đi”. Đến Đại Niết-bàn, gọi là “Đạt đến bờ bên kia”. Thọ vui yên ổn, lìa khổ, không có hoạn nạn, tâm ý thư thái, nói lên rõ sự an ổn ở trước, sau đây là hợp. Trước là hợp với dụ đầu, “Bồ-tát” hợp với người hoảng sợ ở trước.

“Được nghe Niết-bàn” hợp với “Nghe tha thiết”, “Quán thân như chiếc rương” là hợp với “Bốn con rắn ở dưới”. Đất, nước, lửa, gió, như bốn con rắn độc, nêu để lược hợp. Sau đây là nói rộng để hợp.

Có chín lần “Lại nữa”: Ba lần “Lại nữa” đầu, như rắn, một lần “Lại nữa” kế là quá hơn rắn, bốn lần “Lại nữa” kế tiếp, như rắn, một lần “Lại nữa” sau còn hơn rắn.

Một lần “Lại nữa” đầu trong ba “Như” đầu. Có khả năng hãm hại như rắn.

Nói thấy độc… là nói dụ để làm rõ pháp. Thấy độc, dụ cho lửa. Vì nhiệt tăng thêm, màu đỏ xuất hiện, nên nói là nhìn thấy. Chạm vào chất độc, dụ cho rắn. Vì đất tăng thân sẽ nặng, nên gọi là xúc. Hà hơi độc dụ cho gió, gió thổi, gọi là hà hơi. Cũng có bổn kinh nói là hơi độc. Nghĩa ấy tương tự.

Nuốt chất độc, dụ cho nước. Nước tẩm thấm, gọi là nuốt. Bốn đại cũng có thể nói lên pháp đồng với dụ. Hai tánh khác nhau như rắn, kế là một quá hơn, là bốn con rắn giết người không đọa vào ba đường ác,

bốn đại giết người, thì chắc chắn đọa vào ba đường ác. Vì lúc thân bệnh, thường gây ra tội.

Kế là một “Như” đầu trong bốn “Như”, nói bốn đại kia lôi kéo người làm ác, bởi thân bốn đại thường gây ra tội.

Như thứ hai là nói bốn đại kia chỉ làm hại, “Như” thứ ba là nói tánh của bốn đại trái nhau. “Như” thứ tư, nói bốn đại kia khó có thể gần gũi.

Một “Như” sau là vượt qua, là bốn con rắn, có thể dùng chú thuật, thuốc thang chữa trị.

Bốn đại không phải như vậy.

“Như tự vui mừng… trở xuống là hợp với người bỏ chạy, trong đó, trước là nêu Chư Phật, Bồ-tát đều lìa bỏ lậu, nói lậu kia thật đáng chán.

“Bồ-tát suy nghĩ… trở xuống là tu đối trị lìa bỏ”.

Kế là hợp với “Như” thứ hai, trước hợp với Chiên-đà, sau hợp với bỏ đi.

Trong phần trước, đầu tiên nói năm Chiên-đà-la tức là năm ấm, là nêu dụ, lược hợp.

“Vì sao?… trở xuống là nói rộng. Trong phần nói rộng có mười sáu lần “Lại nữa”:

Bảy lần “Lại nữa” đầu, là quán ấm như Chiên-đà-la, “Bồ-tát quán ấm còn hơn Chiên-đà-la… trở xuống là có chín lần “Lại nữa”:

“Quán sát năm ấm còn hơn Chiên-đà-la, có người trí… trở xuống là hợp với đi rất dễ hiểu.

Kế là hợp với dụ lừa dối người thân thứ ba, trước là hợp với lừa dối người thân, sau là hợp với không tin.

Trong phần trước, đầu tiên là nói lừa dối người thân, gọi là ái, nêu dụ, lược hợp. Bảy lần “Lại nữa” sau là nói rộng để hợp dụ. Năm lần “Lại nữa” trước trong bảy lần là nói như lừa dối người thân. Hai lần “Lại nữa” sau là nói về lỗi.

Trong phần trước, một lần “Lại nữa” đầu là bất giác hại người.

Lần “Lại nữa” thứ hai là nói người kia thường đợi dịp làm hại người.

Lần “Lại nữa” thứ ba là che lấp tâm, khiến cho không thấy, nghe.

Thấy không thấy: Phàm phu, Nhị thừa thấy lỗi sinh tử, do ái che lấp tâm, cho nên không thấy.

Nghe không nghe: Nghe công đức, phước lợi của Đại Bồ-đề, do ái

che lấp tâm nên lại không nghe.

Lần “Lại nữa” thứ tư, là nói biểu hiện lừa dối không có sự tốt đẹp của người kia.

Lần “Lại nữa” thứ năm là nói về dáng vẻ của người kia là giả dối, không thật.

Một lần “Lại nữa” đầu trong hai lần “Lại nữa” sau, là nói người kia đầu, cuối khó lìa lỗi. Một lần “Lại nữa” sau nói về sự xa gần khó biết của người kia. “Tất cả chúng sinh đều do kiết ái… trở xuống là hợp với không tin ở trên, trong đó đầu tiên là nói trái lại, phàm phu vì tin yêu nên ở, sau nói Bồ-tát không tin, nên đi.

Trong phần trước, đầu tiên là nói: “Vì ái mà chúng sinh phải xa Đại Niết-bàn, gần sinh tử… chính là chỉ rõ lỗi của ái kia.

“Cho nên ta… trở xuống là dẫn thuyết để chỉ rõ lỗi.

Nói ba thứ nhơ lẽ ra là ba thứ độc cấu. Vì ái kiết ấy mà xa Đại Niết-bàn, gần với sinh tử. Đức Thế Tôn nói ái là vết nhơ tham dục trong ba thứ nhơ.

“Đối với việc hiện tại, do vô minh… trở xuống là nói lên lý do không lìa vết nhơ của phàm phu kia”.

“Sự oán ghét lừa dối không hại người có trí… trở xuống là nói Bồ- tát vì không tin nên ra đi. Kế là hợp với tụ “Trống không”, trong đó, trước là hợp với dụ thôn xóm hoang vắng, sau là nói Bồ-tát tu đối trị lìa bỏ. Trong phần trước, đầu tiên là nói thôn xóm tức sáu nhập, nêu dụ, lược hợp. Sau đây, trong phần nói rộng, hợp có sáu lần “Lại nữa”. Năm lần “Lại nữa” trước, như thôn xóm. Một lần “Lại nữa” sau, vượt hơn thôn xóm.

“Như nỗi sợ sệt kia… trở xuống là hợp với “Vào trong thôn xóm, nhìn thấy các nhà chẳng thấy người… trước là nhắc lại dụ trước, sau là hợp làm rõ pháp.

“Bồ-tát như thế là hợp với người sợ sệt” ở trên. Quán chắc thật sáu nhập là không, chẳng có sở hữu, là hợp với “nhìn thấy các ngôi nhà đều không thấy người, không thấy chúng sinh”.

1. “Sự thật của vật” là hợp với “Nắm lấy chậu sành đều là chậu không, chẳng có vật”.

“Cho nên… trở xuống là kết.”

2. Nói sự mê lầm của phàm phu.

3. Bồ-tát mới giác ngộ.

4. Chỗ ở của phiền não, trong đó có ba.

1. Nói yên vui trong chỗ phiền não.

b. Nói không sợ sệt trong chốn phiền não.

c. Nói phiền não đồng nương tựa trong đó.

5. Nói trống không, chẳng có vật thể, mà chúng sanh nghĩ có người.

Một lần “Lại nữa” sau là vượt qua: Ở thôn xóm thế gian, đôi khi có người, có lúc không có người.

6. Nhập thì không như vậy, hoàn toàn không có người.

“Người trí nhận biết… trở xuống là nói Bồ-tát tu đối trị lìa bỏ thôn xóm hoang vắng.

“Vì sao trong đây đã nói sáu tên cướp, lìa bỏ thôn xóm hoang vắng?

“Vì sợ giặc, nên ở đây nêu thôn xóm hoang vắng. Kế là hợp với sáu giặc, sau hợp với bỏ đi.

Trong phần trước, đầu tiên là nói sáu tên cướp, tức là sáu trần, nêu dụ lược hợp. Sau, trong phần nói rộng để hợp có mười bốn lần lại nữa. Năm lần “Lại nữa” đầu, nói trần tên cướp. Một lần “Lại nữa” kế là hơn tên cướp, vì nó có thể cướp mất tất cả việc lành trong ba đời.

Kế là sáu lần lại nữa. Hai lần “Lại nữa” sau vượt hơn.

“Vì cướp đoạt tất cả việc lành, trong ba cõi hợp với đi rất dễ hiểu.”

Sau đây là hợp với dụ sông. Trước hợp với sông kia. Sau là hợp với “Lội qua sông”.

Trong phần trước, đầu tiên nói sông tức phiền não, là nêu dụ, lược hợp. Sau nói rộng để hợp, trong đó có mười hai lần “Lại nữa”: Năm lần “Lại nữa” đầu, như sông. Ba lần “Lại nữa” kế là vượt qua sông, trong đó:

1. Đầu tiên là nói về phá hoại thân, tâm và các pháp lành.

2. Làm cho người, trời ba cõi phải nổi chìm.

3. Chỉ cho Bồ-tát sáu hạnh có khả năng lội qua sông. Sông thế gian thì không như vậy.

Hai lần “Lại nữa” kế là như sông. Hai lần “Lại nữa” sau, lội qua sông, trong đó, đầu tiên là nói trong phần Xiển-đề chìm, thì người khác không thể cứu vớt. Sau là nói về bảy giác của Nhị thừa không cạn hết. Sông không phải như vậy là vì nói lội qua.

“Như người sợ… trở xuống là hợp với mong cầu qua sông, văn chia làm ba:

1. Vì hợp với sợ, nên lượm cỏ làm bè. Trước là nhắc lại dụ ở trước. Sau là hợp rất dễ hiểu.

2. Dựa vào thừa, sau đây, là vượt qua hợp, đẩy chiếc bè về phía trước, thân nương tựa trên nước mà đi.

3. Người tu Niết-bàn khởi nghĩ rằng v.v… trở xuống là bỏ hợp, lại suy nghĩ rằng: “Nếu ta ở đây, thì sẽ bị nguy hại, bởi rắn… thà chịu chết chìm, sau không bị rắn kia v.v… làm nguy hại thì bị chết chìm chứ không bao giờ để cho tên cướp rắn kia làm hại. “Vì nhẫn chịu, nên bất sinh lậu”, kết, nói Bồ-tát dứt trừ ý nghĩ hữu lậu.

“Bồ-tát còn… trở xuống là nêu nhân để so sánh với quả, là nói Phật vô lậu.

“Thế nào là Như lai chẳng phải vô lậu?… Trở xuống là nói Phật chẳng phải vô lậu. Trước là hỏi, sau giải thích.

Trên đây là nói rộng, tất cả không nhất định.

“Vì duyên này… trở xuống là tổng kết, trước kết Như lai, sau kết phàm phu. Nhị thừa không nhất định, lược qua không kết. Trước là hỏi, kế là đáp.

“Đức Vương bạch… trở xuống là Đức Vương nhận hiểu: “Thật như bậc Thánh đã dạy, tất cả đều không nhất định”, lãnh hội lời Phật nói ở trước. Vì không nhất định, nên phải biết rằng: “Như lai cũng không rốt ráo nhập Niết-bàn”, lãnh hội ý trước của Phật Do chứng nghiệm này để cầu tông chỉ không nhất định của thuyết trước, nhằm làm sáng tỏ Như lai không rốt ráo diệt độ, để thành nghĩa trên.

Ở trước đã nói Niết-bàn, nói không nghe mà nghe. Kế là y theo các pháp như Phật tánh… của Như lai, để nói không nghe mà nghe.

Dưới đây là đoạn ba, trong đoạn văn trước cũng còn có người chưa hiểu, do đó, nên dùng hình thức hỏi đáp để làm rõ lại:

“Làm sáng tỏ nghĩa gì trong văn trước?”

“Văn trước đã y theo Niết-bàn không nghe mà nghe, để nói về bố thí… là nhân Niết-bàn. Sáu Ba-la-mật là nhân của Đại Niết-bàn.

“Đức Vương trước kia, là nhắc lại để hỏi Như lai. Đối với Bồ-tát Đức Vương, Như lai giải thích các hạnh như bố thí… là nhân của Niết- bàn”.

“Đức Vương trước kia, nghĩa là nêu hỏi Như lai. Đối với Bồ-tát Đức Vương, Như lai đã giải thích bố thí… cho nghe, thực hành Ba-la-mật chẳng phải Ba-la-mật này, chưa vì Bồ-tát giải thích Niết-bàn Đại, Tiểu, nên nay, ở đây, hỏi đáp để được rõ ràng.

Đức Vương trước là hỏi: “Như trước đây, Phật nói: “Trong tu Đại Niết-bàn không nghe, mà nghe có Niết-bàn, Đại Niết-bàn”, lãnh hội lời nói trước đây của Phật. “Thế nào là Niết-bàn? Thế nào là Đại Niết-

bàn? Kính xin Phật giải thích cho.”

Dưới đây, trước là Phật khen Bồ-tát, sau, là đáp. Trong phần đáp đầu tiên phân biệt Tiểu khác với Đại. “Đại gọi là không thể suy nghĩ bàn luận… trở xuống là giải thích Đại khác với Tiểu”.

Trong phần trước có bốn:

1. Lập dụ để phân tích.

2. Y theo dụ, làm rõ pháp.

3. Giải thích pháp trước kia.

4. Giải thích dụ trước kia.

Trước là nêu mười dụ, là đoạn thứ nhất. Niết-bàn cũng thế. Có Niết-bàn, đại Niết-bàn là đoạn thứ hai.

“Thế nào là?… trở xuống là đoạn thứ ba, trong đó, đầu tiên là nói Tiểu khác với Đại: Thường, lạc, ngã, tịnh mới gọi là Đại.

Sau đây, là nói lên Đại khác với Tiểu:

Trong phần trước, đầu tiên là hỏi: “Thế nào là Niết-bàn?” Sau đây là đối nhau giải thích: Trong phần giải thích, đầu tiên là nói Niết- bàn của cõi Dục là tiểu chẳng phải đại.

“Nếu phàm phu… trở xuống là nói phàm phu, Nhị thừa dứt kiết, Niết-bàn là tiểu chẳng phải Đại.

Trong phần trước, đầu tiên là nêu năm thứ Niết-bàn. Bốn thứ trước trong năm thứ là nói vui ở cõi dục cho là Niết-bàn. Một Niết-bàn sau, nói pháp lành cõi Dục, cho là Niết-bàn.

“Quán xương, bỏ tham, sao là điều lành cõi Dục?” Tư tuệ trong cõi Dục này, vì quán hạnh, chiết phục kiết, chẳng phải dứt, nên gọi là cõi Dục. Kế là nói về năm thứ Niết-bàn này là tiểu chẳng phải đại.

“Vì sao? v.v… Trở xuống là giải thích, nói năm thứ Niết-bàn này vì đối lại với lỗi thô, gọi là Niết-bàn, chẳng phải rốt ráo cùng tận, cho nên chẳng phải đại. Vì đói khát nên nói lên Niết-bàn ban đầu chẳng phải đại. Bệnh là nói lên rõ Niết-bàn thứ hai. Nỗi sợ sệt, là nói Niết- bàn thứ ba. Lược qua không nêu nghèo. Tham là nói Niết-bàn thứ năm. Kế là nói về Niết-bàn do dứt kiết của phàm phu, Nhị thừa kia là Tiểu chẳng phải đại. Trước nêu, sau giải thích.

Trong phần nêu, trước dựa vào cõi Dục để nói về Tiểu Đại:

“Nếu phàm phu, Thanh văn, nêu “Nhân”, phân biệt pháp, hoặc nhân thế tục, hoặc nhân Thánh đạo, y theo đối trị để làm sáng tỏ diệt. Sáu hạnh dứt trừ kiết, gọi là đạo thế tục. Mười sáu hạnh dứt kiết, gọi là Thánh đạo. Phân tích tướng mạo để nói về dứt kiết:

Phàm phu dùng đạo thế tục. Thanh văn sử dụng nghiêng về Thánh

đạo dứt kiết. Dùng sự thật để nói cụ thể, thì phàm phu như trên, Thanh văn thì dùng chung, trong đó, phân biệt tỉ mỉ có ba nghĩa:

1. Kiến, Tu phân biệt, dứt hoặc kiến đế, vận dụng nghiêng về Thánh đạo, dứt hoặc tu đạo, hai đạo đều sử dụng.

2. Y theo tu đạo, y theo địa để phân biệt, dứt kiết cõi Dục, cho đến không chấp có hai đạo đều đối trị. Một địa phi tưởng chỉ cuộc hạn ở Thánh đạo. Đẳng trí dứt trừ kiết, duyên theo cõi trên để dứt kiết dưới. Một địa phi tưởng không có trên, là lý do duyên bám không dứt.

3. Dựa vào cõi Dục cho đến Vô sỡ hữu, y theo người để phân biệt. Lợi người vận dụng riêng Thánh đạo dứt trừ kiết. Người căn chậm lụt không nhất định, hoặc dùng Thánh đạo, hoặc đạo thế tục. Nay, là phân tích tướng của Thánh đạo và thế tục đạo: Phàm phu sử dụng đạo thế tục, bậc Thánh vận dụng Thánh đạo, dứt trừ kiết cõi dục, cũng gọi là Niết-bàn.

Y theo chướng để nói về diệt, dứt trừ chướng từ Sơ thiền đến Phi tưởng… là nêu kiết của hai cõi trên dứt hết, là Niết-bàn. Phàm phu dứt kiết đến Vô sở hữu. Thanh văn dứt kiết, nói chung là cùng tận Phi tưởng. Các Niết-bàn trên đây đều chẳng phải Đại.

Trên đây, đã nêu Niết-bàn Tiểu, Đại xong rồi, sau đây là lời giải thích.

“Vì sao là gạn hỏi trước, khởi sau? Vì sao các năng dứt trừ phiền não của ba cõi này chẳng phải Đại? Sau đây là đối nhau để giải thích. Sinh trở lại phiền não, giải thích sự dứt kiết của phàm phu ở trước chẳng phải là Đại.”

“Có tập khí… trở xuống là giải thích Thanh văn trước kia dứt kiết chẳng phải Đại”.

Có… trở xuống là bốn nghĩa để giải thích:

1. Kiết tàn dư chưa hết, cho nên chẳng phải Đại.

2. Vì mê đồng, chấp khác, nên chẳng phải Đại.

3. Mê khác, chấp đồng, cho nên chẳng phải Đại.

4. Vì sở đắc chẳng phải thường, lạc, ngã, tịnh, cho nên chẳng phải đại.

Y theo đoạn đầu, vì có tập khí, nên lược nêu.

“Thế nào… trở xuống là nói rộng, trước là hỏi, kế là giải thích, Thanh văn, Duyên giác có phiền não, tập khí, đối với câu hỏi để giải thích chung”.

“Cái gọi là… trở xuống là giải thích riêng, nghĩa là phiền não, tập khí thừa trong pháp hữu vi trong thân… của ta. Chư Phật, Như lai nhập

Niết-bàn, là đồng dứt trừ tư phiền não, tập khí thừa trong pháp vô vi. Chư Phật, Như lai nhập Niết-bàn, nghĩa là Phật thật diệt. Ở đây, mê tánh Niết-bàn của Như lai, vô lạc “Vô ngã”, chỉ có bốn nghĩa thường, tịnh, không đủ làm mê Niết-bàn này”.

“Vì sao Nhị thừa chấp Niết-bàn của Phật chẳng có “Ngã”, chẳng có lạc, chỉ có thường, tịnh?”

“Vì người Nhị thừa kia chẳng thấy “Thật”. Lại cho rằng, Như lai vô thường, thuyên chuyển, ép ngặt, không được tự tại, nên nói vô “Ngã”, cho rằng tâm Phật diệt, vì không có sở giác biết, nên nói không có lạc. Nói là Phật diệt độ mãi mãi, nên gọi là thường. Vì diệt bỏ sự lụy phiền của “Hoặc”, cho nên nói tịnh.”

Hỏi: “Trên đã nói, Thanh văn đối với Phật, khởi đủ bốn điên đảo.

Nay, vì sao chỉ nói khởi hai?”

“Giải thích: “Thanh văn thật sự khởi đủ bốn điên đảo đối với thân Phật. Vì thân Phật “Có”, nên đối với Niết-bàn của Phật, chỉ khởi lên hai điên đảo, vì Niết-bàn vô vi là thường, tịnh”.

Hỏi: “Dưới đây nói Niết-bàn Nhị thừa có lạc, tịnh mà vô “Ngã” “thường”. Nay vì sao trong văn này lại nói khác với văn kia?”

Giải thích: “Vì Nhị thừa nói Niết-bàn của Phật đồng với sở đắc của mình đã chứng đắc, là có vui Niết bàn, cho rằng, sau Phật diệt độ, đồng với đống tro tàn, chẳng giác biết vui, nên nói “Không có lạc”. Đại thừa nói: “Niết-bàn của Tiểu thừa kia, cuối cùng có sự dời đổi. Lại, tâm diệt sẽ sinh trở lại, nên nói là vô thường. Tiểu thừa cho rằng, Niết-bàn mà mình đã được, rốt ráo vắng lặng hẳn. Họ đem cái mình được để so sánh với Niết-bàn của Phật, nên nói là “thường”.

Hỏi: “Sự trái ngược này là do Nhị thừa khởi lên, sao lại gọi là phiền não, tập khí thừa?”

Giải thích: “Ở trước, đã nói phàm phu tà vạy, khởi đủ tám điên đảo. Phàm phu học Tiểu thừa cũng khởi tâm điên đảo này đối với Như lai. Vì Nhị thừa cũng khởi, nên nói là tập khí. Vả lại, đối với phiền não mà Nhị thừa đã dứt, vì có kiết tàn dư này, nên nói là tập khí thừa.

“Đó gọi là… trở xuống là kết. Đoạn đầu này đã nói xong.”

Phật, Pháp, chúng Tăng có tướng khác nhau, là đoạn hai. Mê chung, chấp riêng.

“Như lai rốt ráo nhập Niết-bàn… trở xuống là đoạn ba. Mê khác, chấp đồng, không biết Như lai khác với Nhị thừa. Cho rằng đồng với Niết-bàn rốt ráo của Nhị thừa, Niết-bàn của Thanh văn, Duyên giác và Chư Phật đều bình đẳng không khác.

“Vì nghĩa này… trở xuống là kết, nói chẳng phải Đại.”

“Vì sao?… trở xuống là đoạn bốn, nói về thể của sở đắc của Nhị thừa chẳng phải là pháp thường, lạc, ngã, tịnh, cho nên chẳng phải đại. Trước là gạn hỏi, sau giải thích”.

Hỏi: “Dưới đây là nói Niết-bàn của Nhị thừa có lạc, có tịnh. Nay, vì sao lại nói Niết-bàn của họ đều không?”

“Vì đây là nói chung thân, trí… . Lại vì phân lập ra có ích, nên nói là “không”.

Trên đây, đã nói Tiểu khác với Đại: Thường, lạc, ngã, tịnh mới gọi là Đại, nghĩa là nói Đại khác với tiểu.

Dưới đây là đoạn bốn, giải thích rộng thí dụ ở trước, giải thích sự không cùng tận:

Trong mười dụ ở trước, chỉ giải thích về sáu môn: biển, sông núi, thành, chúng sanh và người, còn vua đất, đạo trời, không giải thích.

Đại, tiểu của vua, là giải thích ngôi thành đã được nói rõ cụ thể, không nhọc giải thích lại.

Trong phần giải thích, đầu tiên là lập dụ, sau là dựa vào dụ làm rõ pháp.

Trong phần nói về thí dụ sông, Thanh văn, Duyên giác, cho đến Thập Trụ, không thấy Phật tánh, gọi là Niết-bàn, Chẳng phải Đại Niết- bàn. Nghĩa là Niết-bàn đại, tiểu, tới lui không nhất định, tức là có ba lớp:

1. Phân biệt Thánh khác phàm: Sở đắc của phàm phu, hoàn toàn là tiểu. Sở đắc của hiền, Thánh ba thừa đều là Đại”.

Hỏi: “Niết-bàn mà Nhị thừa chứng đắc, sao gọi là Đại?”

“Vì chia đại thành tiểu, nên tiểu tức đại. Cho nên kinh nói: “Việc làm của các ông là đạo Bồ-tát. Việc làm đã như vậy, thì hậu quả chứng đắc cũng thế.

2. Lựa chọn đại khác với tiểu. Cái mà phàm phu, Nhị thừa được, gọi là tiểu. Sự chứng đắc của Phật, Bồ-tát, gọi chung là Đại, nên đoạn văn trên nói: “Bồ-tát trụ trong đại Niết-bàn, với các thứ thị hiện, quán sát.

3. “Phân biệt quả khác với nhân. Sở đắc của phàm phu, Nhị thừa, Bồ-tát, gọi là Tiểu, vì chưa thấy Phật tánh, dứt “Hoặc” chưa tận cùng, nên không được thường, lạc, ngã, tịnh… chỉ có sở đắc của Chư Phật mới, gọi là riêng là Đại, bởi vì Phật, dứt “Hoặc” rốt ráo, đầy đủ pháp thường, lạc, ngã, tịnh. Nghĩa này như ở dưới.

Trong đức thứ bảy, có phân biệt rộng. Nay với nghĩa đã giải thích

ở đây, sẽ hợp với môn sau.

Trong dụ nói về ngôi thành, tám muôn, cho đến một muôn chỗ, nghĩa là ở đây y theo pháp môn Tam-muội để nói về xứ.

Y theo phần vượt hơn trong giải thích về người, gọi là Đại phu.

Trên đây, phần thứ nhất nói Tiểu khác với Đại. Từ đây trở xuống là phần thứ hai, giải thích về Đại khác với Tiểu. Phần thứ ba, về nghĩa sẽ được giải thích.

1. Phật khen làm sáng tỏ Đại.

2. Đối với nhân, làm rõ Đại.

3. Đủ đức làm rõ đại.

Đại ở phần đầu, gọi là không thể suy nghĩ bàn luận. Là nêu lời Phật khen, nói rõ sự sâu sắc. Sau đây, là phân biệt để làm rõ:

“Chúng sinh chẳng tin đối với ở dưới để nói lên sự sâu sắc. Phật, Bồ-tát nhờ ở trên để nói lên sâu sắc.

“Trước kia đã nói về sở đắc của Bồ-tát chẳng phải Đại. Nay, vì sao nói là Bồ-tát thấy?”

“Vì các Bồ-tát chưa thể chứng cùng tận thuyết ở gọi là chẳng phải Đại. Vì tùy phần khế hội, nên ở đây gọi là thấy.

Trong đối với nhân để làm rõ, trước là hỏi, sau giải thích: Vì nhiều nhân duyên được, nên gọi là Đại, trong đó, đầu tiên là pháp, kế là dụ. Sau là hợp.

“Trong đủ đức để làm sáng tỏ, sao lại hỏi về khởi phát? Dưới đây, đối nhau để giải thích.

Nói vì đủ nghĩa thường lạc, ngã, tịnh, nên gọi là Đại. Trước, nói về nghĩa “Ngã”. Đầu tiên là pháp, sau là dụ.

Trong pháp có bốn:

1. Nêu “Ngã” đại để giải thích đại Niết-bàn.

2. Nêu tự tại để giải thích thành “Ngã” đại.

3. Hiển bày rộng tự tại, trở thành “Ngã” đại kia.

4. Dựa vào “Ngã” đại để kết đại Niết-bàn.

Vì có “Ngã”, nên gọi là Đại Niết-bàn, là đoạn đầu. Niết-bàn vô “Ngã”, vì rất tự tại, nên gọi là “Ngã” đại, là đoạn thứ hai. Giảng nói “Ngã”, vì sợ đồng với chấp trước của hữu tình, nên nói vô “Ngã”. Dù không có thần, chủ tể, nhưng có tự tại nên gọi là Ngã. Thế nào gọi là Đại Tự Tại, v.v… trở xuống là đoạn ba, trước gạn hỏi, sau giải thích. Có tám lần nêu số, tiếp nhận do mình nên gọi là Tự tại. Sau đây, sẽ nói về tướng của tự tại đó:

1. Nhiều, ít tự tại.

2. Lớn, nhỏ tự tại.

3. Giở lên nhẹ nhàng tự tại.

4. Tự tại, tự tại, cũng gọi là việc làm tự tại, trong đó có ba:

• Thị hiện vô lượng thân, mỗi thân khiến có tâm. Vì tâm Phật đầy khắp nên làm cho có tâm.

• Tạo nên một việc, làm cho khác với người để giải thích.

• Trước ở một cõi nước, mười phương đều hiện.

5. Tác dụng của căn tự tại. Trong mỗi căn đều có đủ tất cả dụng.

6. Biết pháp tự tại, tất cả các pháp tự nhiên thể hiện ở tâm mình mà không phân biệt.

7. Khởi thuyết tự tại: Đối với giáo, với nghĩa, giảng nói không cùng tận. Dù có nói năng, nghiêng tâm không phân biệt.

8. Đầy khắp tự tại: Thân đầy khắp pháp giới. Đây là đoạn thứ ba, đã nói xong.

“Đại ngã như thế, gọi là Niết-bàn… trở xuống là đoạn bốn”.

Y theo “Ngã”, kết thành nghĩa đại Niết-bàn. Sau đây là dùng dụ để làm rõ:

Trong đại Niết-bàn có tám tự tại, gọi là nhiều châu báu lạ. Đức nghĩa bao la cùng khắp, gọi là vô biên, đều trước là lập dụ, sau hợp, rất dễ hiểu.

Kế là dùng vui lớn làm rõ đại Niết-bàn. Trước là nêu chung, sau là chỉ rõ riêng.

Trong phần nêu bốn số đại Niết-bàn ở đầu không có thọ vui, chỉ có từ đây trở xuống, vì có bốn thứ vui, nên gọi đó là vui. Sau đây, sẽ nói về sự vui đó, trước là hỏi, sau giải thích.

1. Vui đoạn thọ.

2. Vui tịch tĩnh.

3. Vui Giác tri .

4. Vui Bất hoại, cũng gọi là vui thường .

Vui Đoạn thọ: “Trong luận Địa trì nói: “Dùng định diệt tận làm đoạn thọ. Đây là nói Niết-bàn. Trong văn có ba:

1. Chính là nói về đoạn thọ, lấy đó làm vui.

2. “Lạc có hai… trở xuống là đối với lạc thọ của phàm phu kia, để nói về sự khác lạ.

3. “Có ba thọ… trở xuống là đối với xả thọ của phàm phu kia, để nói về sự khác lạ.

Đoạn niềm vui trong phần trước là nêu các tên gọi. Lời nói này nói lên nghĩa đoạn thọ. Các thọ đều dứt, lạc thọ là hơn hết. Đối với vượt

hơn để nói lên lời nói nghiêng về “Đoạn vui”.

“Không dứt vui… trở xuống là giải thích đoạn thọ kia, để làm nghĩa vui. Trước trái, sau thuận. Vì không dứt vui, gọi là khổ, nên đoạn bỏ lạc thọ, được gọi là vui.

Trong phần trái, đầu tiên là nói: “Không dứt niềm vui, thì gọi là khổ”.

Như văn trên nói, gọi là hoại khổ, gọi là hành khổ. Nếu có khổ thì không gọi là rất vui, không được gọi là vui lớn Niết-bàn.

Trong phần thuận, dứt niềm vui thì không có khổ, trái với câu đầu ở trước. Không có khổ, không có vui, gọi là vui lớn, trái với câu sau. Không có lạc thọ kia thì không có hai thứ hành khổ và hoại khổ, gọi là không có khổ, vui.

“Tánh Niết-bàn không có khổ vui… trở xuống là nói đoạn thọ lạc, là Đại Niết-bàn.

Vì nghĩa này… trở xuống là đem nghĩa làm sáng tỏ thể, thành đại Niết-bàn. Kế là đối với lạc thọ của phàm phu mà nói về sự khác lạ. Nói lạc, vì lẫn lộn với lạc kia, nên phải nói về sự khác nhau. Trước là nêu, kế là trình bày. Sau đây là nói về sự khác nhau của lạc đó.

Vui của phàm phu vô thường, cho nên không có vui, phân biệt phàm khác với Thánh. Vì Chư Phật thường vui, nên gọi là vui lớn, nói lên Thánh khác với Phàm. Sau đây, đối với xả thọ của phàm phu để nói khác với Thánh.

Trước đã nói đoạn lạc tương đồng với xả thọ cho nên phải nói rõ về khác. Trước là nêu ba thọ, kế là nêu ba danh. Sau đây sẽ y theo nói vào đó mà nói khác, không khổ, không vui, đó cũng là khổ, hành khổ, hoại khổ. Niết-bàn dù đồng với không khổ, không vui, nhưng gọi là Niết-bàn rất vui khác với xả.

“Vì rất vui lớn v.v… trở xuống là dùng nghĩa làm sáng tỏ thể, thành đại Niết-bàn.

Trong vui vắng lặng, trước là nêu tên vui đó, vui này cũng là niềm vui vắng lặng ở trước. Dứt khổ gọi là tịch. Tánh Niết-bàn vắng lặng, nói lên vui vắng lặng kia là vui Niết-bàn.

“Vì sao?… trở xuống là giải thích”.

“Vì vắng lặng lớn hoàn toàn v.v… trở xuống là dùng nghĩa để làm rõ thể, thành đại Niết-bàn.”

Trong phần giác biết niềm vui, trước là nêu tên niềm vui đó.

“Chẳng phải tất cả… trở xuống là giải thích nhận biết là niềm vui. Trước trái, sau thuận”.

“Vì vui lớn hoàn toàn v.v… trở xuống là dùng nghĩa làm sáng tỏ thể thành đại Niết-bàn.”

Trong niềm vui không hư hoại, trước là nêu tên của vui đó, phá hoại trong pháp sinh tử, gọi là khổ. Cho nên Niết-bàn không hư hoại gọi là vui.

“Nếu thân hư hoại… trở xuống là giải thích không hư hoại kia cho là nghĩa vui. Trước trái, sau thuận.”

“Vì vui lớn… trở xuống là dùng nghĩa để làm sáng tỏ thể, thành đại Niết-bàn.”

“Thế gian gọi… trở xuống là giải thích câu hỏi, làm rõ nghĩa thường, thành đại Niết-bàn”.

“Giải thích các câu hỏi nào?”

“Bồ-tát Đức Vương có nói: “Hữu danh của Niết-bàn, tức là vô thường”. Nay Phật giải thích:

“Danh Niết-bàn là “Vô”, mà gắng gượng lập, nên được gọi là thường, vì thường nên gọi là Đại”.

Trong văn kinh dù không nói “Thường”, nhưng nghĩa ấy rất đúng.

Trong văn có hai:

1. Nói Niết-bàn không có tên, chỉ gượng lập.

2. “Vì như hữu pháp không thể gọi… trở xuống là y theo đối tượng làm sáng tỏ ở trước, để phô bày đại Niết-bàn.”

Trong phần trước, đầu tiên là nói rộng. Tất cả tên gọi của thế tục được đặt ra khác nhau. Trước là nêu hai môn, sau là giải thích rất dễ hiểu.

Sau đây là y theo làm sáng tỏ pháp. Niết-bàn như thế, không có nhân chỉ gượng lập, đồng hướng về môn sau, trong đó, đầu tiên là pháp, kế là dụ, sau là hợp. Dưới đây, trong phần nói về đại, trước là dụ, sau là hợp.

Sau đây sẽ dùng nghĩa tịnh để nói lên Niết-bàn Đại. “Vì tịnh nên gọi là Đại”, nói chung để nêu. Dưới đây là phân tích làm rõ, trước hỏi, nêu số.

“Những gì là bốn?… trở xuống là hỏi để nói về tướng:

1. Quả tịnh.

2. Nhân tịnh.

Hai nhân, quả này là đoạn đức.

3. Thân tịnh.

4. Tâm tịnh.

Hai đức hạnh này, như trong Địa Trì cũng nói bốn tịnh:

1. Thân tịnh.

2. Tâm tịnh.

3. Cảnh giới tịnh.

4. Trí tịnh.

Thân và tâm kia tương tự với cảnh trí này. Cảnh tịnh, trí tịnh khác với thân, tâm này. Pháp môn khác nhau, không thể một đồng nhau.

Hai mươi lăm hữu trong quả tịnh ở đầu, gọi là bất tịnh. Năng đoạn gọi là tịnh, chính là giải thích nghĩa tịnh. Tịnh tức là Niết-bàn, gồm nhiếp đức quy về thể.

“Cũng gọi là “Có”… trở xuống là dứt nghi, làm sáng tỏ đức. Nghi, có hai thứ:

1. “Không”.

2. “Có”.

Nghe ở trước nói: “Dứt hẳn hai mươi lăm hữu, rồi cho rằng hoàn toàn “Không”. Nên, nay Phật xóa bỏ, quở trách Niết-bàn như thế cũng được gọi là “Có”. Nghe Phật nói “Có” Niết-bàn, rồi nói là đồng với cái “Có” ở thế gian. Cho nên Phật lại xóa bỏ, quở trách Niết-bàn “Chẳng thật có”, vì tùy theo thế tục, nên nói là “Có”, trong đó, đầu tiên là pháp, kế là dụ, sau là hợp, ở đây, vì nói về đoạn đức nên nói “Chẳng phải có”. Nếu y theo hai tịnh của thân tâm, thì thật sự “Có”, chứ chẳng phải “Không”.

Tịnh nghiệp trong môn thứ hai là nêu tên gọi, kế là nói về tướng của tịnh nghiệp ấy. Thông thường, nghiệp bất tịnh, là nêu uế để làm rõ tịnh. Nghiệp của Phật thanh tịnh, nói lên tịnh khác với uế.

“Dùng đại tịnh… trở xuống là dùng nghĩa làm rõ thể, thành đại Niết-bàn”.

Trong môn thứ ba, thân tịnh nêu ra tên gọi. Kế là nói về tướng thân thanh tịnh. “Nếu thân vô thường là nêu uế để làm sáng tỏ tịnh.

“Như lai là thường… trở xuống là nói lên tịnh khác với uế”

“Dùng đại tịnh… trở xuống là dùng nghĩa làm rõ thể, thành đại Niết-bàn”.

Tâm tịnh trong môn thứ tư là nêu tên gọi, kế là nói về tướng của tâm tịnh. Hữu lậu, bất tịnh là nêu uế để làm rõ tịnh. “Phật không có lậu… trở xuống là nói tịnh khác với uế”.

“Dùng đại tịnh… trở xuống là dùng nghĩa làm rõ thể, thành đại Niết-bàn”.

“Đó gọi là đức ban đầu” là nói chung để kết.

Trong đức thứ hai, đầu tiên là hỏi, kế là giải thích, sau là tổng

kết.

Trong giải thích nói năm thông làm thể. Về nghĩa năm thông, như

đã nói trong chương riêng. Ở đây, nên nói đầy đủ. Trong văn, đầu tiên là khai mở, nêu ra môn chương.

Xưa không được mà nay được, nghĩa là chuyển biến thần thông trong thần thông này. Phàm phu, Nhị thừa không thể được, Bồ-tát được thần thông, các pháp khác đều như thế.

Không thấy mà thấy là Thiên nhãn thông. Không nghe mà nghe là Thiên nhĩ thông. Không đến mà đến, là thần thông bay đi trong thân thông. Ở chỗ xa xôi trong mười phương, nơi mà người khác không đến, Bồ-tát thì đến được. Thần thông này và môn đầu đều là Thân thông. Sao không một chỗ mà ở đây lại nêu riêng? Vì bày tỏ tác dụng riêng trong thân. Không biết, nay biết là hai thông Tha tâm và Túc mạng. Sau đây, là nói về tướng của thần thông đó.

Trong giải thích môn đầu, văn chia làm ba:

1. Hỏi, đáp chỉ rõ chung.

2. Riêng đối với Nhị thừa, bày tỏ nghĩa xưa không được mà nay được.

3. Riêng đối với phàm phu. Trong phần đầu, trước là hỏi thế nào gọi là thần thông, đối với câu hỏi, lược giải thích.

Trong đoạn hai, trước là nêu hai số nội, ngoại, nêu danh. Tùy tác dụng của việc, gọi đó là ngoại. Dựa vào lý phát thần thông, gọi đó là nội. Dưới đây là giải thích về tướng của thần thông ấy.

Nói ngoại, nghĩa là chung với ngoại đạo. Không nói cho là xưa chưa được. Trong nội đạo, có sự khác nhau giữa Đại thừa, Tiểu thừa. Đại thừa, khác với Tiểu thừa, nên gọi là giáo xưa chưa được, giải thích ngoại rất dễ hiểu.

Trong nội đạo, đầu tiên là nhắc lại để nêu số, kế là nêu hai danh. Sau là nói về sự khác nhau, sở đắc của Bồ-tát khác với Thanh văn, Bích-chi-phật, nói lược điểm khác nhau. Dưới đây là nói rộng. Trước là hỏi, kế là giải thích.

Thần thông của Nhị thừa là một tâm, một tác động, không được số nhiều, là nói Tiểu thừa khác với Đại thừa.

“Bồ-tát không… trở xuống là nói lên Đại thừa khác với Tiểu thừa.

Trước là trình bày, sau giải thích. Vì có thế lực của Niết-bàn. “Đây là… trở xuống là kết”.

Dưới đây là đoạn ba, phân biệt đối với phàm phu, là nói xưa không được. Lại nữa vì sao hỏi lại để khởi phát? Vì thân, tâm tự tại, đối với

câu hỏi lược giải thích.

“Vì sao?… trở xuống là giải thích, trong đó, đầu tiên là nói phàm phu khác với bậc Thánh. Thân, tâm phàm phu không được tự tại, nói chung khác với Thánh.

Hoặc tâm tùy thân, hoặc thân tùy tâm khác nhau là nói khác với bậc Thánh.

“Thế nào… trở xuống là giải thích”.

“Bồ-tát không… trở xuống là nói Thánh khác Phàm”. “Đây tức là… trở xuống là kết”.

“Lại nữa” chỗ Bồ-tát hiện thân v.v… trở xuống là giải thích không đến mà đến thứ tư. Vì sao không thứ lớp? Môn này và môn đầu, đều là thân thông, nên nhân hướng về giải thích ở trước, thân tâm Bồ-tát tự tại, không theo đuổi nhau. Hễ thừa liền đến, là nói về năng đến. Trong văn này có bảy lần “Lại nữa”.

1. Nói về tướng thân mà Bồ-tát ứng hiện, nhiều như cát bụi, đến khắp mười phương.

2. Có khả năng biến hóa thân nhỏ như cát bụi đến khắp mười phương.

3. Có khả năng hóa thân lớn vào trong một hạt bụi.

4. Có khả năng dùng một âm thanh mà nghe khắp mười phương.

5. Có khả năng hóa ra thân, tâm lớn, nhỏ tự tại, không theo đuổi nhau.

6. Có khả năng Thân tâm tạo nghiệp tự tại, không theo đuổi nhau.

7. Dùng một thân làm cho người thấy khác. Trong phần đầu, trước giải thích, sau tổng kết.

Trong đoạn thứ hai, vì sao gọi là xưa chưa đến? Là hỏi lại khởi phát, sau đối nhau để giải thích.

Nơi Thanh văn, Bích-chi không thể đến là nêu Tiểu thừa, làm sáng tỏ Đại thừa. Bồ-tát đến được, là nói Đại thừa khác với Tiểu thừa.

“Cho nên… trở xuống là kết”.

“Tất cả Thanh văn, Bích-chi-phật v.v…” là nói lại Tiểu thừa ở trước. Thanh văn, Bích chi không thể biến thân, như hạt bụi nhỏ, đến các cõi nhiều như số cát sông Hằng là một điều chẳng thể.

Nếu khi thân cử động thì tâm cũng dao động theo, là hai điều chẳng thể.

“Bồ-tát không… trở xuống là nói lại Đại ở trước. Bồ-tát không như vậy, tâm dù không dao động là trái với câu sau, thân đều đến là trái với

câu đầu.

“Đó gọi là… trở xuống là kết”.

Trong đoạn ba, đầu tiên là nói Bồ-tát có khả năng biến hóa thân lớn vào trong một hạt bụi. Bồ-tát hóa thân như cõi tam thiên, là một năng lực. Đem thân lớn này vào trong thân như một hạt bụi là hai năng lực. Khi thân Bồ-tát như thế, cũng không theo nhỏ, là ba năng lực.

Kế là nêu Tiểu để làm rõ Đại. Thanh văn, Duyên giác dù là hóa thân như cõi tam thiên, đồng với năng lực ban đầu, vẫn không thể dùng thân này vào thân cát bụi, trái với câu thứ hai ở trước.

“Trong việc này còn không thể… trở xuống là trái với câu thứ ba ở trước.”

“Đó gọi là… trở xuống là kết”.

Trong đoạn bốn, đầu tiên là nói Bồ-tát có thể dùng một âm thanh khiến cho chúng sinh trong cõi tam thiên đều nghe, kế là nói tâm Bồ-tát không tự nghĩ. Sau nói miệng Bồ-tát không tự nói, trong đó, đầu tiên chính là nói về không nói.

“Nếu nói… trở xuống là nêu lỗi, nói lên lìa. Trước là nêu lỗi kia, sau nói lìa lỗi”.

“Vì nghĩa này… trở xuống là kết.”

Trong đoạn năm, là nói Bồ-tát hóa ra thân tâm lớn, nhỏ một cách tự tại, không theo đuổi nhau. Thân, tâm của tất cả phàm phu đều theo nhau, là nêu phàm làm rõ Thánh.

“Bồ-tát không… trở xuống là nói Thánh khác phàm. Trước trình bày, kế là giải thích”.

“Vì nghĩa này… trở xuống là kết”.

Trong đoạn sáu, nói Bồ-tát tạo nghiệp tự tại, không theo đuổi nhau. Trước giải thích, sau là kết.

Trong giải thích có ba cặp: Trong vô lượng a-tăng-kỳ kiếp, Bồ-tát đã tránh xa rượu không uống, mà tâm cũng dao động, là cặp thứ nhất. Xa rượu không uống, là nói thân vắng lặng. Tâm đều vì, nên gọi là “Cũng dao động.”

Tâm không buồn, khổ, thân cũng rơi lệ, là cặp thứ hai. Tâm thường trụ trong Đệ nhất nghĩa, vì không thấy chúng sinh, nên không có buồn khổ. Tùy hóa độ, vì lo, buồn nên thân rơi lệ. Thật ra Bồ-tát không có sợ sệt, thân cũng run cầm cập là cặp thứ ba. Vì tâm thường yên lặng nên không có sợ sệt, vì chúng sinh hay kinh sợ, nên thân run cầm cập. Đoạn bảy rất dễ hiểu.

Kế là giải thích không nghe mà nghe:

Đầu tiên, chính là nói.

“Đức Vương nói… trở xuống là hỏi đáp để nói lại.

Trong phần trước nói: “Thế nào? Là nhắc lại hỏi, để khởi phát. Sau đây là giải thích có bốn:

1. Tu chấp tướng. Trước là dùng tướng âm thanh làm phương tiện. Nghĩa này thế nào? Trước là Bồ-tát được bốn thiền căn bản cùng cực, khiến cho thuần thục. Sau đó, chấp các tướng âm thanh, hoặc nhỏ tạo nên tưởng lớn, hoặc xa làm tướng gần, lại vào trong định, sau khi định lại làm như thế nhiều lần. Về sau trong lúc nhập định phát sinh trí tuệ, dùng một vô ngại dứt trừ chướng, thông bít, sau đó, tùy ý muốn nghe liền nghe.

2. “Do tu tập… trở xuống là nói chấp tướng mà thành, nghe được vô lượng thứ tiếng trong cõi Tam thiên.”

3. “Lại chuyển… trở xuống là nói về tu phá tướng.”

4. “Được nhĩ căn khác lạ… trở xuống là nói lìa tướng thành, được căn lạ, nghe tiếng… khác lạ, nói được thành.”

“Vì sao?… trở xuống là giải thích.” Trong giải thích có ba:

1. Trên, dưới khác nhau.

Nhị thừa nương vào Sơ thiền, nhĩ căn được hình thành do bốn đại, chỉ nghe âm thanh của Sơ thiền trở xuống. Trên thì không nghe. Địa khác so sánh cũng giống như thế. Bồ-tát dựa vào bất cứ một địa nào để phát thần thông, nghe khắp trên dưới.

2. Rộng hẹp khác nhau: Nhị thừa chỉ nghe tất cả âm thanh trong một cõi tam thiên, không thể nghe vô lượng, Bồ-tát thì có khả năng nghe vô lượng.

“Vì nghĩa này… trở xuống là kết”.

3. “Duyên” tâm khác nhau: Nhị thừa chấp tướng, Bồ-tát, đầu tiên không nghe tướng âm thanh, cho đến không làm ra tướng định, tướng quả.

“Vì nghĩa này… trở xuống là kết”.

Dưới đây là, đoạn hai, hỏi đáp để làm rõ lại.

“Ở trước đã có câu hỏi nào mà phải làm rõ lại?”

“Thuyết trước nói: “Bồ-tát dù nghe âm thanh, nhưng không làm ra tướng nghe, cho đến không làm ra thành tướng định, tướng quả. Về nghĩa này rất khó hiểu, nên phải nói lại”.

Có hai lần hỏi, đáp: Câu hỏi đầu tiên là nhắm vào không có định, không có quả ở trước, Như lai giải thích cho Bồ-tát nghe:

“Đức Vương… trở xuống là lại nhân lời nói mà hỏi lại, Như lai giải thích cho nghe”.

Cứ theo câu hỏi đầu tiên “Nếu Phật đã nói không làm ra quả định” thì nghĩa này không đúng, là nhắc lại để bác bỏ thẳng.

“Vì sao… trở xuống là giải thích.”

Trong giải thích, trước là hỏi, sau đối chiếu để nói là chẳng đúng, trong đó, trước là y theo quả lành để đặt câu hỏi, sau là y theo quả ác.

Trong quả thiện, đầu tiên là nói: “Trước đây, Như lai nói: “Nếu người nào được nghe danh hiệu kinh này thì chắc chắn sẽ được Bồ-đề”, là nhắc lại lời nói trên của Phật.

Trong phẩm Như lai tánh ở trước Phật đã nói: “Người nghe kinh này, chắc chắn sẽ được Bồ-đề”. Cho nên nay nhắc lại câu hỏi đó.

“Sao hôm nay… trở xuống là hỏi để đả phá lời nói này”. “Nếu được Bồ-đề, là nhắc lại nghĩa trước”.

“Tức là nhất định… trở xuống là gạn hỏi thuyết đã nói ở đây. Y theo câu hỏi về quả ác, vì nghe tiếng ác thì sẽ sinh tâm ác. Vì sinh tâm ác, thì sẽ đọa vào ba đường trực tiếp lập ra đạo lý.

“Nếu đến… trở xuống là gạn hỏi, phá không nhất định”. Dưới, trước là Phật khen, sau là, giải thích cho nghe.

Trước là y theo quả thiện, Phật đáp lời hỏi, sau y theo quả ác.

Trong quả lành, trước là giải thích chung lời nói này, nói không có quả nhất định. Ông nói “Nếu có người nghe ta nói… trở xuống là giải thích chung lời nói trên, nói về nghĩa người nghe kinh kia, sẽ được Bồ- đề.

Trong phần trước, đầu tiên là nói Chư Phật Như lai không lập ra thuyết nhất định. “Nói về Niết-bàn, chẳng phải là quả của âm thanh… trở xuống là nói về nghĩa nhất định, không nhất định của pháp thể Niết- bàn.

Trong phần trước, đầu tiên là nêu trái lại thuyết chẳng phải, là nói Đức Phật không nói. Trước nêu Phật nói, sau làm rõ là sai. Chẳng phải Phật là ma, nói việc sai quấy của người đó. Tướng sinh tử xa tướng Niết-bàn, là nói hành vi của người ấy là sai quấy.

“Vì sao?… trở xuống chính là nói không nói. Trước là gạn hỏi, sau giải thích”.

Trong giải thích, đầu tiên là nói Phật nói không nhất định.

“Ví như dao… trở xuống là đả phá thuyết nhất định của người khác.

Trước nêu ra thí dụ con dao, kế là y theo phá nhất định.

“Vì nghĩa này… trở xuống là dựa vào nghĩa để nói lên pháp. Sau

đây, trong phần nói về thể của pháp nhất định, không nhất định, trước là nói không nhất định”.

“Cũng có thể nhất định… trở xuống là nói về nghĩa nhất định”. Trong phần nói về không nhất định, trước trình bày, sau là kết. Trong trình bày có bốn câu:

1. Chính là nói về thể của Niết-bàn chẳng phải quả của âm thanh, vì tánh Niết-bàn đã xuất phát từ xưa, không dựa vào ngôn giáo. Vì phương tiện tu sinh, nên chẳng phải quả của âm thanh.

2. “Nếu Niết-bàn là quả của tiếng… trở xuống là phá tà bày chánh. Nếu là quả của tiếng, thì xưa không mà nay có. Vì phương tiện tu sinh, nên chẳng phải pháp thường.”

3. “Ví như… trở xuống là giải thích rõ câu sau. Trước là dụ, sau là hợp. Trong dụ, đầu tiên là nói. “Ví như thế gian, từ nhân sinh ra pháp, nêu lên việc kia, có nhân, có quả, không có nhân thì sẽ không có quả. Vì nhân vô thường nên quả cũng vô thường, làm rõ tướng thí dụ.

“Cho nên v.v… trở xuống là giải thích, trước hỏi, sau giải thích do tướng nhân quả làm ra, nên là vô thường. Nhân cũng tạo ra quả, là nói nhân vô thường. Như lúa ba tháng về sau gọi là nhân, đối với trước, gọi là quả. Vì là quả nên nhân chẳng phải nhân nhất định, cho nên vô thường. Quả cũng tạo ra nhân, là nói quả vô thường. Như lúa tháng tám đối với thời gian trước, gọi là quả, đối với thời gian sau, gọi là nhân. Vì là nhân, nên quả chẳng phải quả nhất định, cho nên vô thường.

“Vì nghĩa này… trở xuống là kết. Vì nhân quả này đắp đổi làm ra nhau, nên các pháp không nhất định. Vì pháp không nhất định, nên tất cả vô thường.”

“Nếu Niết-bàn từ nhân sinh… trở xuống là hợp với nhân để làm rõ pháp. Đây là đoạn ba đã được nói xong. Sau đây là đoạn bốn.

“Niết-bàn như thế, không từ nhân… trở xuống là giải thích rõ đoạn thứ nhất ở trước, nói chẳng phải quả của âm thanh. Vì không từ nhân sinh, nên chẳng phải quả của tiếng.

Trên đây, là nói rộng.

“Vì nghĩa này… trở xuống là kết thành không nhất định. Trên, là nói không nhất định, dưới là nói về nhất định.

Niết-bàn cũng nhất định, cũng có thể nói là quả. Lược qua để nêu.

“Nhất định như… trở xuống là giải thích. Vì được liễu nhân làm sáng tỏ, nên gọi là quả”.

“Thế nào là… trở xuống là giải thích, trước là hỏi, sau là giải

thích.”

Giải thích bằng ba nghĩa. Thường, lạc, ngã, tịnh y theo đức để nói về nhất định. Không có sinh, già… lìa lỗi để nói về nhất định. Nhất-xiển- đề… là y theo người để nói về nhất định.

Trên đây, đã giải thích trong đức này không nhất định, không có quả.

Dưới đây là giải thích nghĩa nghe kinh Niết-bàn được Bồ-đề. Trước

nhắc lại lời hỏi, nói là người kia không hiểu. Kế là Phật chỉ dạy và hứa sẽ nói. Sau, chính là Phật giải thích rằng người nghe kinh này không làm ra dáng vẻ chữ, không làm ra dáng vẻ câu, cho đến không lấy dáng vẻ của tất cả pháp, mới được Bồ-đề, không chấp tướng đắc.

Trên đây, là y theo pháp lành để thông qua câu hỏi của Bồ-tát kia. Sau đây, là y theo ác, trước là nhắc lại thẳng về “Không phải”.

“Vì sao?… Trở xuống là giải thích, trong đó có ba câu:

1. Không phải tiếng ác, cho đến tâm ác, đối với câu hỏi, lược giải thích.

2. “Vì sao?… Trở xuống là, Phật vì Bồ-tát lại giải thích rõ ràng: Dù nghe tiếng ác nhưng tâm không sinh ra điều ác. Cho nên phải biết rằng, chẳng phải nhân tiếng ác, là giải thích ở trước chẳng phải do tiếng ác mà đến.”

“Mà các chúng sinh do phiền não… trở xuống là giải thích trước là quả, chính là tâm ác”.

3. Nếu tiếng nhất định… trở xuống là phá nghĩa nhất định. Nếu tiếng có nhất định, thì các người có nghe, lẽ ra đều sinh khởi điều ác, dùng âm thanh để gạn hỏi tâm. Hoặc sinh hay bất sinh, phải biết rằng không nhất định, là dùng tâm để phá tiếng.

“Vì không nhất định”… trở xuống là y theo tâm để làm rõ tiếng”. Dưới đây là đoạn hai, Bồ-tát Đức Vương hỏi lại lần nữa:

Nếu âm thanh không nhất định, thì vì sao Bồ-tát không nghe mà nghe? Phật đáp rất dễ hiểu.

Kế là giải thích về Thiên nhãn. Trước hỏi, sau giải thích. Trong phần giải thích, đầu tiên Phật nói: “Bồ-tát tu kinh trước dùng các phương tiện như minh… để tu thần thông. Về phương pháp tu thông này đồng với Thiên nhĩ. Do tu tập nên được nhãn khác lạ”. Sau đây, là nói do tu mà thành. Y theo Thiên nhĩ ở trước, lẽ ra cũng có hai lối tu, hai cách thành tựu. Nay lược qua không nói. Được nhãn căn khác lạ, nghe tiếng lạ… lược nói khác nhau.

“Thế nào là khác lạ?… Trở xuống là nói rộng, nói rõ về khác nhau.

Trước là hỏi, sau giải thích.” Trong giải thích có hai:

1. Nói Tiểu khác Đại.

2. Nói Đại khác với Tiểu.

Trong Tiểu khác Đại, lược qua có ba thứ:

1. Dựa vào địa khác nhau, bắt đầu từ cõi Dục, cho đến bốn thiền, dùng bất cứ địa nào do bốn đại hình thành mắt. Chỉ thấy địa mình và sắc của địa dưới, chứ không thấy địa trên”.

Hỏi: “Thiên nhãn dựa vào định căn bản của bốn thiền mà sinh. Cõi Dục không có định, không khởi thiên nhãn, nay sao lại nói: “Nếu nương vào bốn đại cõi Dục, thì nhãn căn sẽ không thấy được Sơ thiền?”

Giải thích: “Về nghĩa này các luận giả đều nói khác nhau: “Nếu theo luận Tỳ-đàm, thì thân ở cõi Dục tu Thiên nhãn, dựa vào thiền trên, phát được bốn đại thanh tịnh của địa trên mà tạo ra nhãn căn, đồng ở một chỗ với nhãn căn cõi Dục. Dùng nhãn căn này thấy xa, hoàn toàn không dùng mắt cõi Dục để thấy sắc xa. Như ở cõi Dục, cho đến ba thiền tu Thiên nhãn trên đều đồng như thế.”

Nếu theo luận Thành Thật thì người thân ở cõi Dục tu Thiên nhãn, do dựa vào thiền trên để tu Thiên nhãn, nên làm cho mắt của cõi Dục được thanh tịnh, nhìn thấy xa. Không nói nhãn căn do thiền trên sinh riêng là một chỗ dưới mắt của địa dưới thấy xa. Như người uống thuốc, làm cho mắt sáng. Người tu Thiên nhãn kia cũng giống như thế. Như ở cõi Dục cho đến ba thiền tu Thiên nhãn trên, so sánh cũng giống như vậy. Thuyết của kinh này nói, phần nhiều đồng với Tỳ-đàm. Thật ra trong địa cõi Dục không dựa vào thiền mà sinh ra Thiên nhãn. Chẳng phải không có Thiên nhãn có báo của cõi Dục. Chư thiên ở sáu tầng trời cõi Dục cũng có tu đạo được A-la-hán, nên nay nói chung. Cho nên nói: “Nhãn căn bốn đại cõi Dục không thấy Sơ thiền”.

2. Mình, người khác nhau: Thanh văn, Duyên giác chỉ thấy sắc ngoài, không thấy mắt mình.

3. Rộng, hẹp khác nhau: Thanh văn, Duyên giác nhìn thấy xa nhất là một cõi Tam thiên, không thể thấy rộng nhiều.

Trong đại khác với tiểu có tám lần “Lại nữa”.

1. Nói về báo của Bồ-tát là được nhãn căn, không tu theo thói quen là thường thấy sắc thân mầu nhiệm của mình, đều là tướng xương, khác với Nhị thừa.

2. “Dù thấy người khác… trở xuống là nói có thể thấy xa, tâm không chấp đắm, trước giải thích, sau là kết.

Trong giải thích, dù thấy thế giới số nhiều như cát sông Hằng, là có thể thấy xa, nhưng không tác động đến sắc… thì không có chấp đắm.

Không chấp có bốn:

1. Đối với sắc, không chấp tướng “Có”.

2. Tạo ra tướng nhân duyên, biết chẳng phải có, không.

3. Không tạo ra cái thấy… trở xuống là đối với năng thấy và mắt, chẳng chấp tướng “Có”.

4. Chỉ thấy duyên… trở xuống là ở trong mắt thấy biết chẳng phải có, không. Vì nói mắt thấy chẳng nhất định “Có” “Không”. Dựa vào sắc để bày rõ. Chỉ thấy duyên, nghĩa là thấy sắc là mắt người kia nhìn thấy duyên nhà. Nếu không có sắc, mắt này, thì không thấy, nên gọi là “Duyên”.

Chẳng phải nhân duyên, nghĩa là thấy sắc, vắng lặng. Chẳng có pháp nào để làm duyên nhà của mắt thấy. Sau đây, là nói rộng:

“Thế nào là nhân duyên?” Là nhắc lại hỏi ở môn đầu. Sắc là duyên của mắt, nghĩa đúng, chính là giải thích. Sắc là nhà mắt sinh ra duyên của thấy.

“Nếu sắc chẳng phải… trở xuống là hỏi, để phá chẳng phải duyên để trở thành nghĩa “Duyên”.

“Vì nghĩa này… trở xuống là kết sắc làm duyên”.

“Chẳng phải nhân duyên, là nhắc lại hướng về môn sau, Bồ-tát dù thấy nhưng chẳng sinh tưởng sắc, nên nói là “Chẳng phải duyên”.

“Vì nghĩa này… trở xuống là kết luận khác với Nhị thừa. Đây là đoạn hai đã giải thích xong.

2. “Vì nghĩa này, nên một lúc khắp… trở xuống là nói có thể thấy tức khắc, khác với Nhị thừa, vì thấy tức khắc tất cả Phật trong mười phương.

3. “Vì nghĩa này, nên có thể thấy hạt bụi… trở xuống là đối tượng được thấy nhỏ nhiệm, khác với Nhị thừa.

4. “Vì sự khác nhau này, nên dù thấy từ dưới, vẫn có thể thấy mắt mình, khác với Nhị thừa.

5. Thấy sắc vô thường, khác với Nhị thừa.

6. Thấy ba mươi sáu vật bất tịnh của chúng sinh đầy dẫy, khác với Nhị thừa.

7. Thấy sắc biết tướng, khác với Nhị thừa, trong đó, nói sờ áo, biết căn.

Nghĩa của một lần “Lại nữa” này có khi gồm có cả hai. Từ trước,

giống như nói chẳng thấy, có thể thấy. Từ sau, là nói rõ không biết, có thể biết hiểu. Văn chia làm bốn:

1. Nói mắt thấy sắc, biết căn lớn, nhỏ.

2. Nói sờ áo biết căn thiện, ác.

3. “Vì nghĩa này… trở xuống là kết thành nghĩa biết.”

“Vì nghĩa này, nên khi xưa không biết mà nay biết”, kết sờ áo biết căn ở trước là biết.”

“Vì hễ thấy, thì xưa không biết mà nay biết”, là kết thấy sắc biết căn ở trước là biết. Vì phân biệt với sờ áo biết căn, cho nên nói hễ thấy.

4. “Vì biết này… trở xuống là kết thành nghĩa thấy sắc biết căn, nên xưa không thấy mà nay thấy.

Sau đây là giải thích không biết có thể biết. Phân tích nghĩa trong môn này có hai:

1. Biết tha tâm.

2. Biết túc mạng. Văn chia làm ba:

1. Biết tâm tánh của người.

2. Biết mạng đời trước.

3. Biết tướng của tâm người.

Trong phần đầu, trước là hỏi, sau giải thích có hai:

1. Phá tình, bày lý, biết “Có” thường “Vô”.

2. “Thế nào là biết?… Trở xuống là phá không, làm sáng tỏ “Thật”. Biết vô thường là “Có”.

Trong phần trước, đầu tiên là nói “Dù biết tham… là biết “Có”, nói “Có” gồm cả “Không”, cho nên nói “Dù” tâm pháp vô lượng, lại nêu phiền não.

“Đầu tiên không làm… trở xuống là biết “Không”, trong đó có hai:

1. Lìa tướng “Có”, chẳng chấp tâm vương, gọi là tâm không tạo tác. Không chấp tưởng… gọi là số không tạo tác. Không thấy có người để khởi tâm kia, gọi là không tạo tác chúng sinh, cũng không thấy tâm duyên bám cảnh giới, gọi là không tạo vật.

2. Tu tướng “Không”. Tu tướng “Không” rốt ráo Đệ nhất nghĩa, chính là nói về tu “Không”.

“Vì sao?… Trở xuống là giải thích. Vì thường tu tập tánh, tướng là không, nên gọi là rốt ráo không.

Không có thật nhất định đối với nhân duyên, gọi là “Tánh không”,

vì nhân duyên cũng “Không”, nên nói là tướng “Không”. “Vì tu… trở xuống là kết”.

Y theo môn “Phá không bày thật” ở sau, thế nào là biết? Là biết chẳng có ngã, chẳng có “Ngã sở”, là biết “Không”.

Biết các chúng sinh đều có tánh… trở xuống là biết “Có”. Biết chúng sinh có tánh, chính là nói về biết “Có”.

“Vì Phật tánh… trở xuống là y theo người để nói về khác.

“Vì nghĩa này… trở xuống là kết theo chứng nghiệm thân này lấy “Không” làm phán quyết cùng cực, biết chẳng rõ ràng.

Kế là nói về đời trước. Trước là hỏi, kế là giải thích.

Bồ-tát tu kinh, nghĩ đến phương tiện tu thần thông trong quá khứ…

“Đối với một niệm… trở xuống là nói về thành quả của Bồ-tát khác xa Nhị thừa: Chứng đắc khác, trí khác, khác với Thanh văn… là nói chung về sự khác nhau.

“Thế nào… trở xuống là nói riêng. Trong phần nói riêng có nhiều môn. Nhưng nay, nói về tâm duyên khác nhau, Thanh văn Duyên giác nghĩ đến đời quá khứ, mà tạo nên chủng tánh, cho đến tướng oán ghét, là nói Tiểu khác Đại. Nhị thừa biết tánh “Không”, chưa thể không đối với tướng nhân duyên. Tướng duyên không dứt, tưởng người vì lại lập, nên có các tướng như oán ghét… của chủng tánh.

“Bồ-tát không… trở xuống là nói Đại thừa khác với Tiểu thừa. Tướng của pháp đã “Không”, tướng nhân đâu có gởi gắm, nên không có chủng tánh, còn tướng oán ghét, trong đó, đầu tiên là nói lìa tướng “Hữu”, sau tu tướng “Không”.

“Đó gọi là… trở xuống là kết. Sau đây là nói về tướng biết tâm người khác. Trước là hỏi, kế là giải thích.

Bồ-tát tu kinh được Tha tâm trí, khác với Thanh văn… là nói chung sự khác nhau đó. Sau đây là nói riêng để làm rõ.

Trong phần riêng, đầu tiên dựa vào tâm phàm để nói về sự khác nhau. Nhị thừa phân biệt mới biết, Bồ-tát thì biết ngay. Trong đó, đầu tiên là hỏi, kế là giải thích, sau là kết. Sau đây, là y theo tâm Thánh. Đầu tiên là nêu, kế là giải thích:

Với một niệm, Bồ-tát biết mười sáu tâm khác nhau của Tu-đà- hoàn. Nhị thừa thì không thể. Theo luận Thành Thật, cũng dựa vào mười sáu Thánh tâm của Tu-đà-hoàn, để nói về sự khác nhau của biết. So với kinh này có khác đôi chút. Trong luận kia chỉ mới y theo sự chậm, mau để nói về khác nhau. Bồ-tát hễ muốn biết sơ tâm, thì liền

biết. Tâm khác cũng thế. Người Duyên giác muốn biết tâm thứ ba, phải đến tâm thứ bảy mới biết.

“Vì sao nói riêng muốn biết tâm thứ ba?” Vì tâm thứ ba là Khổ tỷ nhẫn. Tha tâm thông của Duyên giác dựa vào thiền trên mà khởi. Khi muốn biết tâm vô lậu của người thì, lại “Duyên” vào tâm vô lậu trên mà quán, đồng địa, dễ biết. Vì khổ tỷ đứng đầu trong tâm vô lậu trên quán kia, nên nói nghiêng về.

“Vì sao đến tâm thứ bảy mới biết?” “Vì tâm thứ bảy là Tập tỷ nhẫn. Duyên giác muốn biết tâm khổ tỷ nhẫn, thì phải suy nghĩ ý quán sát. Tâm kia đã dứt diệt, khởi Khổ tỷ trí. Duyên giác tìm kiếm quán, theo đuổi mà không kịp, liền dó xét, trong tập của cõi trên. Tu-đà-hoàn kia đã bỏ khổ trên, “Duyên” với “Tập” cõi Dục, khởi Tập pháp nhẫn và Tập pháp trí. Sau Tỷ trí, lại “Duyên” vào Tập trên, khởi Tập tỷ nhẫn và Tập tỷ trí. Người Duyên giác kia do sức tìm kiếm, dò xét trên tập ở trước, Tập tỉ nhẫn tức là giác biết cho nên nói nghiêng về “Đến tâm thứ bảy, mới biết được”. Người Thanh văn muốn biết tâm thứ ba, phải tìm vội theo thứ lớp, đến đạo thứ mười sáu, tâm Tỷ trí mới bắt đầu biết được.

Có sự khác nhau này là đức thứ hai, tổng kết.

Trong đức thứ ba, đầu tiên là hỏi, kế là giải thích, sau là tổng kết.

Trong giải thích, nói từ vô lượng, tâm dùng làm thể của đức. Bốn tâm vô lượng đều là đức này. Lại y theo nêu ban đầu. Lại nữa, các hạnh có môn phân tướng, có môn gồm nhiếp tướng.

Nếu y theo phân biệt bốn hạnh, thì mỗi hạnh đều khác nhau. Nếu y theo tướng gồm nhiếp, nêu một tướng làm đầu, thì các tướng còn lại đều nhập vào giữa. Nay vì y theo tướng gồm nhiếp, nên nêu một tướng “Từ” gồm nhiếp ba tướng còn lại.

Trong văn, đầu tiên là nói: “Xả Từ, được từ. Được từ không từ “Duyên”. Lược qua để nêu tiêu biểu. Nghĩa làbỏ tất cả từ của duyên bám, được đại từ vô duyên bình đẳng kia. Lòng từ vô duyên này chứng thật để thành. Y theo thật, trái lại, xưa nay, chẳng có duyên, biết từ đâu sinh, nên nói lúc được không từ nhân duyên.

Sau đây là phân biệt để làm rõ:

Lượt đầu, y theo pháp bỏ tướng, được thật. Ba lượt sau, y theo “Nhân” bỏ ngụy, hợp với chân.

Y theo lượt đầu, trước là hỏi, sau giải thích. Trong giải thích, theo cảnh, bỏ từ của Thế đế, được từ của chân đế. Nếu y theo tâm thức, thì

bỏ từ của vọng thức, được từ của Chân thức. Nếu y theo thực hành tu bỏ duyên, quán từ thì sẽ được từ vô duyên. Ba lượt sau đâu có khác.

Đầu tiên là bỏ đức từ, pháp lành của phàm phu, được lòng Từ của Bồ-tát.

Thứ hai là bỏ từ bất thiện của phàm phu kia, được từ của Như lai.

Xiển-đề… kia có lòng từ ở chỗ nào mà nói là bỏ ư?”

Giải thích: “Những người này đồng loại, đồng hạnh, cũng yêu mến nhau, gọi là từ.”

Hỏi: “Bồ-tát làm sao được từ của Như lai, đối với từ sâu xa của Phật, vì tùy phần khắc chứng, nên gọi là được”.

Hỏi: “Đã được lòng Từ của Như lai, đối với từ của Bồ-tát trong câu trước có gì khác nhau?”

Giải thích: “Thuận với nghĩa tăng ích của hóa độ, là từ của Bồ-tát. Hạnh chẳng phải là đạo chung, gọi là từ Như lai. Cho nên hạnh Bồ-tát trong Duy-ma chẳng gọi là Phật đạo chung.

Thứ ba, bỏ Từ do chấp tướng của phàm phu, Nhị thừa kia, được từ vô duyên. Trước là hỏi, sau giải thích. Phàm phu chấp đắm tướng chúng sanh Nhị thừa chấp đắm tướng các pháp, nên cần phải bỏ. Huỳnh Môn… kia làm sao gọi là từ. Huỳnh môn không có căn, hai căn, tình dâm của người nữ yêu nhau, gọi là đó là từ. Kẻ giết mổ, làm nem thịt, thợ săn, nuôi heo, gà… vì ưa thích mà giết, cũng gọi là từ? Trong nói về sở đắc, đầu tiên là trình bày, sau giải thích.

“Đó gọi là… trở xuống là kết”.

Trong đức thứ tư, đầu tiên là hỏi để khởi phát, kế là giải thích, sau là kết. Vì có người khó hiểu, nên phải hỏi, đáp để làm rõ lại.

Trong giải thích, giảng nói mười việc làm thể, đầu tiên là nêu số.

Kế là nêu danh của việc đó.

“Rễ sâu khó nhổ, là nói năng lập bắt đầu. Vì tâm không buông lung, có thể là gốc của Phật, nên gọi là rễ. Đều thêm lớn với thật tướng, không hư hoại, gọi là sâu khó nhổ.

Đối với thân mình, sinh ra ý tưởng định, nói lên thú hướng sau cùng. Tự nghĩa đến thân mình, chắc chắn được Bồ-đề, gọi là sinh tưởng định. Tám việc sau, là hạnh đầy đủ. Năm việc trước gồm nhiếp Phước. Ba việc sau, gồm nhiếp trí. Hai việc đầu trong phước là tu hạnh tịnh độ. Không quán ruộng phước và chẳng phải ruộng phước là tịnh độ tu thí. Tâm có phân biệt được độ. Vì bất tịnh, nên không quán ruộng và chẳng phải ruộng. Tâm bình đẳng bố thí, có thể thanh tịnh cõi Phật. Người tu tịnh độ, là tịnh độ tu giới. Vì tu giới, nên được cõi nước nghiêm tịnh. Ba

việc sau là người tu tịnh độ kia khởi hạnh của pháp thân, dứt trừ hữu dư, gọi là hữu dư. Dứt là tập tàn dư, gọi là trừ nghiệp duyên. Nghiệp là chánh nhân, phiền não là duyên.

Trong giải thích của văn dưới, hai môn này được gọi chung là hữu dư, hữu dư có ba:

1. Phiền não dư, cũng là duyên này.

2. Nghiệp dư này cũng là nghiệp này.

3. Khổ dư này cũng là hữu dư này.

Người tu tịnh thân gồm thân thanh tịnh hành động của thân, (hạnh tịnh thân). Vì tinh tấn tu mười điều lành, nên có thể tịnh thân. Về sau trong trí gồm nhiếp biết rõ các duyên, nói gồm nhiếp đối trị.

Hai việc sau là lìa chướng, lìa các kẻ thù, trừ diệt lỗi chướng đạo, dứt nghiệp phiền não và phá tám ma, gọi là lìa bỏ kẻ thù. Dứt trừ hai lỗi, lìa lỗi sinh tử. Mất nhân, dứt quả, gọi là trừ hai bên.

Sau đây là giải thích rộng:

Trong giải thích môn đầu, đầu tiên là hỏi, kế là giải thích. Căn gọi là không buông lung, chính là phát ra thể của căn. Tâm gồm nhiếp cẩn trọng là không buông lung. Kế là giải thích nghĩa căn, trước là hỏi, sau giải thích. Nghĩa là căn Bồ-đề, đối với quả, giải thích đúng. Gốc lành của Chư Phật đều không buông lung, là giải thích lại:

“Vì không buông lung, nên việc lành khác tăng thêm v.v… trở xuống là giải thích rễ ăn sâu khó nhổ”. Nhổ thì không tăng thêm, vì thêm cho nên không nhổ, trong đó, đầu tiên là nêu việc thiện khác càng tăng thêm, chính là nói đúng về khó nhổ.

“Vì làm tăng thêm v.v… trở xuống là Phật khen để nói lên sự thù thắng. Hai việc này làm môn”. Như các dấu vết… trở xuống là nói về nghĩa tối thắng của môn sau. Mười hai lần “Lại nữa” đều trước là lập dụ, sau là hợp rất dễ hiểu.

“Vì nghĩa này… trở xuống là nói nhắm vào môn đầu, làm cho điều lành thêm lớn, trong đó, trước là nương môn trước, làm rõ môn sau. Vì pháp không buông lung trong môn trước đã giúp cho việc lành khác càng thêm lớn, nên sâu, khó nhổ.

“Làm thế nào… trở xuống là giải thích, trước hỏi, sau là giải thích.

Vì thêm lớn, v.v… trở xuống là kết thành khó nhổ.

“Vì nghĩa này… trở xuống là tổng kết hạnh ban đầu. Trong hạnh thứ hai, trước là hỏi, kế là giải thích.

Trong giải thích, đối với thân, sinh tâm quyết định… là nói khởi tâm nhất định. Không tác động hẹp hòi… là lìa tâm bất định… Trước

là mở ra ba môn. Một môn không hẹp hòi, không nhỏ là môn thứ hai, không thay đổi là môn thứ ba. Sau đây là giải thích lại:

Không có tâm cho mình là Thanh văn, Bích-chi-phật, là giải thích bất Tiểu ở trước, không có tâm cho mình là ma và tâm tự ưa thích, tâm ưa thích sinh tử, là giải thích không thay đổi ở trước. “Thường vì chúng sinh cầu tâm Từ bi”, là giải thích không hẹp hòi ở trước.

“Đó gọi là… trở xuống là kết. Đầu tiên là sơ lược kết.

“Ta đối với chúng sinh ở vị lai…. trở xuống, là nhắc lại nêu để kết luận lần nữa.

Trong môn thứ ba, đầu tiên là hỏi, kế là giải thích, sau là tổng kết.

Trong giải thích có hai:

1. Nêu lên thấp kém, để làm rõ vượt hơn: Trước là nói về ruộng phước.

“Nếu có nghĩ đến… trở xuống là nói lỗi chấp nghiêng về. Vì chấp nghiêng về nên các pháp này làm ruộng phước, nên ruộng phước rất ít, gọi là hẹp, kém.

2. Nói vượt hơn vượt qua kém, trong đó, đầu tiên là nói Bồ-tát quán sát chúng sinh đều là ruộng phước”, đều trái lại với lỗi trước.

“Vì sao?… trở xuống là giải thích. Trước là hỏi, sau là giải thích: Vì khéo tu tập, vì niệm xứ khác, nên đối với câu hỏi, lược qua giải thích.

Pháp tánh bình đẳng là thể của chúng sinh. Bồ-tát quán riêng, người khác không thấy, gọi là niệm xứ khác. Vì Bồ-tát tu niệm xưa này, nên quán tất cả đều là ruộng phước. Sau đây, là nói lại:

Vì tu niệm khác, nên thấy bổn tánh của chúng sinh đều thanh tịnh, nên không có sự khác nhau giữa giữ giới và phá giới. Trong quán tất cả sự bố thí đều được quả báo thanh tịnh, là nói bố thí dù có bốn, nhưng về sau đều được thanh tịnh, nên nói chung để nêu. Sau đây là phần nói riêng để làm rõ:

Trước là nói về bốn thí, đầu tiên là hỏi, kế là trình bày, sau là giải thích rộng.

Trong giải thích câu hỏi đầu, trước là môn, kế là giải thích. Người bố thí có đủ giới, văn, trí, tuệ, có hạnh thế đế. Biết bố thí và quả “Có” giải của thế đế, người nhận, phá giới, nhập nghĩa, phá hoại hạnh của thế đế, chỉ chấp đắm tà kiến, chứng đệ nhất nghĩa, phá hoại kiến giải của thế đế.

“Đó gọi là… trở xuống là kết. Các môn còn lại, so sánh cũng như vậy. Sau đây là nói chúng sinh kia đều được quả báo thanh tịnh. Trong

bốn thứ này, chánh kiến trì giới, được quả báo thanh tịnh của thế gian. Tà kiến phá giới, bị quả báo lìa tướng thanh tịnh của xuất thế gian. Người chánh kiến trì giới được tướng quả báo thanh tịnh của thế gian, biểu thị rõ ràng dễ hiểu, không nhọc giải thích. Người tà kiến phá giới được phước báo thanh tịnh, về nghĩa tiềm ẩn khó biết, nay nghiêng về để giải thích.

Trong văn, đầu tiên là nói “Nếu thế thì vì sao Phật lại nói sẽ được quả báo thanh tịnh? Gạn hỏi trước, khởi sau. Nếu tà kiến phá giới trước đến nay, người bố thí và kẻ nhận, là cực ác thì sao Phật lại nói họ đều được quả báo thanh tịnh?”

Sau đây giải thích có bốn:

1. Nói “Vì không có bố thí, không có quả báo, nên thanh tịnh”, đối với câu hỏi, lược qua giải thích.

Vì phá hoại tướng thế đế, chứng đệ nhất nghĩa, nên gọi là tịnh.

2. “Nếu không thấy… trở xuống là trái với phạm do trì giới mà thành, được quả báo thanh tịnh, thấy Đệ nhất nghĩa.

Không có quả báo của bố thí, nghĩa là hạnh không có tội lỗi, “Giải” chẳng xa lý. Cho nên người này không gọi là phá giới, mà chỉ chấp đắm tà kiến mà thôi.

3. “Nếu dựa vào Thanh văn nói là không thấy v.v… trở xuống là giải thích suốt qua hai lời nói trì, phạm ở trước.

“Vì sao không thấy bố thí v.v… thuyết trước cho là phá giới, tà kiến. Nay lại nói không gọi phá giới mà chỉ chấp đắm tà kiến, nên nay giải thích”.

Theo pháp Thanh văn, không thấy bố thí v.v… gọi là phá giới, gọi là tà kiến. Nếu theo kinh này thì gọi là chánh kiến giữ giới.

4. “Có niệm khác v.v… trở xuống là giải thích Đại thừa khác với Tiểu thừa, vì sao dựa vào kinh Đại Niết-bàn này mà riêng được gọi là chánh kiến trì giới?”

Vì theo Tiểu thừa thì không phải như vậy, nên nay phải giải thích.

Có niệm xứ khác, Bồ-tát tu tập, cho nên không thấy trì giới, phá giới, bố thí và quả báo v.v… gọi là trì giới, gọi là chánh kiến.”

“Vì nghĩa này v.v… trở xuống là tổng kết hạnh này. Trong hạnh thứ tư, đầu tiên là hỏi, kế là giải thích.

Trong giải thích, Bồ-tát tự lìa mười điều ác, vì nguyện làm lợi ích cho chúng sinh, nên thanh tịnh hóa cõi nước.

“Đó gọi là… trở xuống là kết”.

Kế là giải thích môn thứ năm và thứ sau. Phần trước là hai môn. Nay, hợp chung ở đó gọi là hữu dư, trong đó, đầu tiên là hỏi, kế là giải thích, sau là kết.

Trong giải thích, đầu tiên là nêu, kế là nêu ba danh, báo dư phiền não là duyên sinh tử. Nghiệp khác là nhân. Hai thứ này cũng là nghiệp duyên mà trước đây đã dứt. “Hữu dư” là quả của sinh tử kia. Quả này cũng chính là “hữu dư” mà trước kia đã dứt. Sau đây là nói giải thích rộng:

Báo thừa phiền não, là nói theo phàm phu. Dư Nghiệp là nói theo người Học trong hàng Tiểu thừa kia mà nói Dư hữu là nói theo người Vô học trong hàng Tiểu thừa kia, chẳng qua vì ẩn giấu với hiển bày mà thôi.

Trong hữu dư phiền não, trước là hỏi, kế là giải thích về vô lượng phiền não. Nay, lại y theo bốn sử: Tham, sân, si, mạn kia để nói về phiền não hữu dư. Do bốn sử này, vì “Duyên” việc mà khởi. Chịu quả đường ác. Trong mỗi sử đều đầu tiên là tập khởi, kế là đọa ba đường. Sau, sinh lên làm người để chịu quả báo thừa kia, đều có sự khác nhau của người tại gia, xuất gia. Sau đây, sẽ nói về đối trị tu đoạn của Bồ- tát:

Trong nghiệp thừa, trước là hỏi, kế là giải thích. Việc làm của phàm phu gọi là nghiệp phàm phu. Đối tượng thọ nhận của Thanh văn, gọi là nghiệp của Thanh văn. Sau đây y theo sự khác nhau của Thanh văn để nói về nghiệp:

Theo luận Trí Độ, bậc Tu-đà-hoàn còn bảy lần qua lại trong cõi người, cõi trời, để chịu mười bốn lần sinh. Nay, y theo qua lại, để nói chung bảy hữu. Hai hữu của Tư-đà-hàm vì nhỏ nhiệm, nên phân biệt riêng để giải thích:

Tư-đà-hàm kia đã một lần qua lại trong loài người, loài trời thuộc cõi Dục, rồi nhập niết-bàn, nên nói là hai hữu.

Người A-na-hàm cảm thọ “Sắc hữu”, nghĩa là Na-hàm cũng cảm thọ nghiệp Vô sắc hữu, y theo người sau để giải thích. Dưới đây là nói về đối trị tu đoạn của Bồ-tát:

Trong phần nói về hữu dư, trước là hỏi, kế là giải thích. Nói A-la- hán được quả A-la-hán, Bích-chi-phật được quả Bích-chi, là nêu riêng người đó. Hữu dư ở chỗ quả Vô học, cho nên nêu hữu dư. Không có nghiệp, không có kiết mà chuyển hai quả, là chính là nói về tướng vô dư kia. Về kiết nghiệp phần đoạn, vô học đã hết, nên không có kiết nghiệp, nhưng vô học còn có quả dư Thừa của hai nhà kiết nghiệp kia,

lại phải chuyển diệt, gọi là chuyển hai quả. “Đó gọi là v.v… trở xuống là kết luận”.

Ba kiết như thế v.v… trở xuống là nhắc lại chung kiết để dứt.

Trong tu tịnh thân, trước là hỏi, sau giải thích.

Trong giải thích có ba:

1. Nói tu tập ba mươi hai tướng, đối với mỗi tướng, dùng một trăm phước để tu. Nói một trăm phước: Trong năm phẩm tâm, tu hành mười điều lành, tức là năm mươi phước. Bắt đầu tu năm mươi, sau cùng thành tựu năm mươi phước, hợp thành trăm phước. Dùng trăm phước này để thành tựu tròn đầy ba mươi hai tướng, gọi là tu tịnh thân. Đây là nói về nhân chung. Sau đây trong phẩm Sư Tử, nói nhân không chung, là nói đúng sai mà thôi.

2. Nói tu tập tám mươi tướng tốt. Trước là hỏi, sau là giải thích. Nay ở đây chỉ nói về việc mà người tu làm, không nói về pháp tu. So sánh với các kinh không có.

Trong văn, đầu tiên là nói chúng sinh thế gian thờ phụng tám mươi vị thần, kế là nói Bồ-tát vì chúng sinh tu tướng tốt.

“Vì sao? v.v… trở xuống là giải thích”. “Vì nghĩa này v.v… trở xuống là kết”.

3. Nói chung về việc mà người tu thân đã làm. Có bốn lần “Lại nữa”, nói Bồ-tát vì Bồ-đề, nên tu tướng tốt, đều đầu tiên là lập dụ, sau là hợp, rất dễ hiểu.

“Vì nghĩa này v.v… trở xuống là kết”

Trong biết rõ duyên, trước là hỏi, kế là giải thích. Trong giải thích, trước y theo sắc pháp để nói về biết.

Không thấy tướng, là không thấy tướng xanh, vàng, đỏ, trắng…

Chẳng thấy duyên, là không thấy nhân duyên sinh ra sắc. Lại cũng không thấy bốn đại, để làm nhân duyên tạo sắc.

Chẳng thấy thể: Chẳng thấy chất ngại, cho là thể của sắc. Chẳng thấy xuất: chẳng thấy sắc pháp đầu tiên sinh ra. Chẳng thấy diệt: Là chẳng thấy sắc pháp cuối cùng tận diệt. Chẳng thấy “Một” là không chấp tướng chung. Chẳng thấy “Khác” là không chấp tướng riêng. Chẳng thấy mà thấy là chẳng thấy có người năng thấy sắc. Chẳng thấy tướng: Không thấy tướng của hay thấy (năng thấy). Chẳng thấy người thọ nhận, nghĩa là chẳng thấy có con người thọ lãnh sắc.

“Vì sao?… trở xuống là giải thích, biết pháp chỉ là sự tổ hợp giả dối của nhân duyên. “Như sắc, tất cả cũng giống như vậy”, nghĩa là dùng sắc để so sánh với tất cả pháp khác.

“Đó gọi là… trở xuống là kết”.

Trong lìa kẻ thù, đầu tiên là nêu, kế là giải thích.

Trong giải thích, trước là nói lìa kẻ thù phiền não, kế là lìa kẻ thù nghiệp, sau là lìa oán ma.

Trong lìa phiền não, trước nói oán “Phải”, sau, nói kẻ thù “Quấy”. Ở trước y theo tự hoạt động phiền não là oán “Phải”. Về sau, y theo sự hóa độ của người khác mà sinh phiền não là oán “Quấy”. Nghĩa oán này có ở cả phẩm thượng, hạ, phần vị đại được chia ra. Đầu tiên là đến bốn trụ hạnh, tu cầu ra khỏi phiền não làm oán. Ngũ địa trở là lên khởi sự hóa độ, tùy phiền não chúng sinh là oán quấy. Nay, tùy phần vị riêng, trong lìa kẻ thù nghiệp, trước là hỏi, sau giải thích.

Trong giải thích, trước nêu ra thể của kẻ thù nghiệp, nghĩa là che bai Phương đẳng. Sau nói về Bồ-tát vì sợ mà lìa bỏ. Trong lìa oán ma, trước nêu tám ma. Sau nói Bồ-tát tu đối trị lìa bỏ. Tám ma như ở trước đã nói trong lậu ác.

Trong lìa hai biên, trước là hỏi, kế là giải thích. Hai mươi lăm hữu là biên của quả kia và biên của nhân ái, mà Bồ-tát thường lìa bỏ.

“Đó gọi là… trở xuống là kết”.

“Đó gọi là đoạn bốn” tổng kết đức này.

“Có người khó hiểu… trở xuống là giải thích rõ lại: “Bồ-tát Đức Vương trước là hỏi. Về ý hỏi thế nào?”

“Trước đây Như lai đã nói: “Tu tịnh Phật độ, tự ở nước ô uế, vì việc trái với lời nói, nên nay Bồ-tát mới hỏi:

“Vì sao Như lai chỉ tu chín việc, không tu tịnh độ?” sau đây là Phật đáp:

Trước, nói tự mình đã tu mười việc. Là có nhân tịnh độ. Nếu khiến

cho v.v… trở xuống là nói đã hiện, là nói về quả tịnh độ. Trong phần trước, trước là nói đã tu mười việc.

“Tất cả… trở xuống là nêu người khác để so với mình, trong giải thích có quả, chia làm sáu câu:

1. Nói cõi này không phải nhơ. Nếu cho là thế giới đầy dẫy bất tịnh, Phật xuất hiện ở trong đó, thì không có lý này, chính là nói chẳng phải ô uế “Ông chớ cho rằng”, là Phật đồng khuyên răn bỏ tưởng ô uế!”

2. “Ông phải biết rằng… trở xuống là nói đã ở phương khác lại có tịnh độ. Nói “Ta không xuất hiện ở cõi Diêm-phù-đề”, là nói lại có.”

3. “Như có người… trở xuống là nói câu đầu giải thích cõi này chẳng phải ô uế. Trước là dụ, sau là hợp.

Trong dụ, dù cho nêu người ngu, vì nói mặt trời, mặt trăng dụ cho tịnh. Có người nói: “Cõi này có mặt trời, mặt trăng, ở cõi khác không có, là không có nghĩa lý. Nếu có người nói ở phương khác có tịnh độ, cõi này không có, cũng không có việc đó. Dùng mặt trời, mặt trăng này để so sánh với cõi khác có tịnh độ, là người học tập mê. Y theo nghĩa rất dễ hiểu.

1. “phương Tây… trở xuống là giải thích rõ đoạn thứ hai, nói ở cõi khác lại có Tịnh độ.”

2. “Vì hóa độ chúng sinh nên Phật đối với cõi này… trở xuống là nói vì hóa độ chúng sinh, nên Chư Phật đều ở chung trong cõi uế Diêm- phù-đề.

3. “Từ Thị… trở xuống là nói thanh tịnh Diêm-phù-đề, Chư Phật đồng ở.”

Trong đức thứ năm, đầu tiên là hỏi, kế là giải thích, sau là tổng kết.

Trong giải thích có năm việc. Quả báo làm thể. Trước nêu năm số.

Kế là nêu năm danh: Bốn danh trước là phước đức, một danh sau là trí tuệ. Hai danh đầu trong phước là quả báo của mình đầy đủ, hai thứ sau là vì người khác cung kính, cúng dường.

“Vì nghĩa này… trở xuống là kết”.

“Đức Vương nói… trở xuống là hỏi đáp để phân biệt . Hỏi về tướng rất dễ hiểu. Sau đây trước là Phật khen, sau chính là đáp, đều có nghĩa khác.

“Sẽ vì ông nói”, là nêu chung, Phật hứa sẽ nói. Dưới đây là Phật dùng sáu lượt giải thích rộng, rất dễ hiểu.

Trong đức thứ sáu, đầu tiên là hỏi, kế là giải thích.

Trong giải thích, Tam-muội Kim cương là nghĩa của thể, như đã nói trong chương riêng. Ở đây, nên nói đủ.

Trong văn, đầu tiên là nói: “Bồ-tát tu được Tam-muội Kim cương, nói chung để nêu tiêu biểu. Sau sẽ phân tích, giải thích rõ.

Trong phân tích có hai mươi bốn lần “Lại nữa”. Văn giải thích rộng về tướng ấy. Hai mươi mốt lần “Lại nữa” ở trước, chính là nói về tướng Tam-muội đó. Ba lần “Lại nữa” sau là giải thích về danh tướng, theo trong chính thức giải thích ở trước là bốn.

Ba lần “Lại nữa” trước là nói nghĩa năng phá, bảy lần lại nữa sau là nói nghĩa tối thắng. Bốn lần “Lại nữa” kế là nói nghĩa “Năng chiếu”. Bảy lần “Lại nữa” sau là nói nghĩa “Vô phân biệt”.

Trong nghĩa năng phá:

1. Phá pháp.

2. Phá người.

3. Phá chướng.

Y theo phá pháp, an trú là ở giữa, đều phá các pháp, nói chung để nêu. Sau đây là nói riêng để làm rõ.

Trong phần nói riêng, thấy tướng dao động của pháp vô thường, dùng nghĩa vô thường để phá hoại các pháp. Nhân sợ hãi v.v… dùng khổ phá pháp nhân duyên là nhân của khổ. Bệnh khổ, trộm cướp là quả khổ. Mỗi niệm diệt hoại, không có chân thật, chẳng có “Ngã” là phá pháp. Tất cả cảnh ma, chẳng thấy tướng có thể thấy, là dùng “Không” để phá pháp.

Kế là phá tướng người, trong đó, y theo sáu độ để phá: Trước thuận, sau trái.

Trong phần nói về phá chướng, đầu tiên là lập dụ: Ví như kim cương chướng kim cương vô tổn không có vật nào nó không nghiền nát, được là nói về năng phá chướng, không thể phá hoại. Dưới đây là hợp rất dễ hiểu.

“Bảy lần “Lại nữa” kế là nói về sự tối thắng:

Một lần lại nữa đầu, vì thể thuần túy, nên vượt hơn. Như vật báu, lập dụ, sau đây là hợp, rất dễ hiểu.

Lần “Lại nữa” thứ hai, vì là hạnh đứng đầu cho nên hơn. Đầu tiên là pháp thuyết. Vì sao? Là gạn hỏi trước, khởi sau. Vì sao tối thắng? Sau là đối nhau để giải thích.

Tu Tam-muội này, tất cả đều lệ thuộc, kế là dụ, sau là hợp.

Năm lần “Lại nữa” sau, nói về sức nhiếp thiện, phá chướng vượt hơn của Tam-muội kia. Hai lần “Lại nữa” đầu, phá chướng, trước phá bốn trụ, sau phá vô minh.

Trong phá bốn trụ, trước là lập dụ. “Như người” dụ cho bốn trụ phiền não. Dứt các điều lành, gọi là “Kẻ thù của đất nước”. Nhất định năng đoạn ở đây, “Gọi là có người giết”, các hạnh đều quy kính, gọi là “Đều khen ngợi”. Dưới hợp rất dễ hiểu.

Trong phá vô minh cũng trước lập dụ: “Như người” dụ cho vô minh trụ địa. Vì năng lực vô minh lớn, nên nói là hưng thịnh mạnh mẽ. Vì thế kinh Thắng Man nói: “Vô minh trụ địa có công năng rất lớn.”

Hạnh khác không đối trị, gọi là “Không thích đáng”.

“Lại có người”: là dụ cho định Kim cương, “Năng phá vô minh” gọi là “Năng phục”. “Các hạnh quy y” gọi là “Thế gian khen đẹp”. Sau đây là hợp để làm rõ pháp:

“Kim cương như thế” hợp với “Lại có người”. “Năng lực khuất phục” là hợp với “Năng lực chế phục”.

“Vì nghĩa nấy”… trở xuống là hợp với “Thế gian khen đẹp”. Kế là một lần “Lại nữa” là nhiếp thiện. Như người ở biển, lập dụ làm rõ pháp. Dưới hợp rất dễ hiểu.

Một lần “Lại nữa” kế là nói năng lực phá chướng vượt hơn.

Trước là nói về năng trị. Ở đây, nói về đối trị rộng. Trước là dụ, sau là hợp. Một lần “Lại nữa” sau là nói về năng lực nhiếp lành trội hơn.

Trước là nói người kia lấy chung gồm nhiếp thỉ. Câu này nói người kia lấy trên gồm nhiếp dưới. Trước là dụ, sau là hợp. Bảy lần “Lại nữa” ở trên là nói nghĩa tối thắng. Kế, bốn lần “Lại nữa” là nói nghĩa năng chiếu, một lần “Lại nữa” đầu là thấy pháp vô ngại. Trước pháp, kế là dụ. Sau là nói không chấp đắm.

Lần “Lại nữa” thứ hai là nhận thức pháp sinh diệt. “Như ngồi ở ngã tư đường”, lập dụ để làm rõ pháp. Người dụ cho định này. An trụ chánh pháp, gọi là “Ngồi ở ngã tư đường”. Thấy chúng sinh đến đi”, dụ cho thấy tất cả các pháp sinh, diệt. Dưới là hợp, rất dễ hiểu.

Bảy lần “Lại nữa” sau là nói về vô phân biệt, ba lần “Lại nữa” trước, tâm vô phân biệt hạnh lợi mình.

Bốn lần “Lại nữa” sau là tâm không có phân biệt trong công hạnh hóa độ người khác.

Một lần “Lại nữa” đầu trong hạnh lợi mình ở trước, nói tự dứt trừ chướng.

“Như Do-càn-đà” là lập dụ, làm rõ pháp. Dưới là hợp, rất dễ hiểu.

Hai lần “Lại nữa” sau trong phần nói về hạnh diệt chướng, ở trước, tâm không có phân biệt. Kim cương làm dụ trong lần “Lại nữa” trước. Sáu việc nước ao, lửa… trong lần “Lại nữa” sau làm dụ, hợp dụ rất dễ hiểu.

Bốn lần “Lại nữa” sau, nói thân, nghiệp đầu trong vô phân biệt đối với hạnh hóa độ người khác. Một lần “Lại nữa” kế là khẩu nghiệp, một lần “Lại nữa” sau, chung cho hai lần. Tâm vô phân biệt đối với ba nghiệp này. Một lần “Lại nữa” đầu trong thân nghiệp trước, biến hóa thân thành Phật đầy khắp cõi như cát sông Hằng, với tâm không phân biệt. Một lần “Lại nữa” sau nói: “Một niệm có thể đến các thế giới như cát sông Hằng mà tâm không phân biệt.

Kế là một ý niệm trong một miệng nói pháp với tâm vô phân

biệt có thể dứt phiền não của thế giới chúng sinh, như cát sông Hằng ở khắp mười phương. Một lần “Lại nữa” sau, trong phần nói chung nghiệp thân, khẩu. Trước là nói về tướng của hai thứ thân, khẩu. Vì một âm nói ra là khẩu nghiệp của mình. Thị hiện một sắc là thân nghiệp của mình. An trụ một chỗ, lại nói về thân nghiệp. “Giảng nói một pháp” lại nói về khẩu nghiệp. Sau đây, sẽ nói về tâm vô phân biệt của Bồ-tát:

Dù thấy chúng sinh… nhưng không chấp tướng người. Dù thấy sắc… nhưng không chấp tướng pháp, trong đó, đầu tiên là giải thích.

“Vì sao?… Trở xuống là giải thích”.

Trong giải thích đầu tiên là nói: “Dù thấy sắc… nhưng không chấp tướng khổ, thấy phiền não… mà không chấp tướng tập, thấy tám Thánh đạo…, mà không chấp tướng đạo, thấy Niết-bàn…, mà không chấp tướng diệt.

Trong giải thích, đầu tiên là hỏi: “Vì sao đều không có?” sau đây là đối nhau để giải thích.

“Pháp vốn không có tướng” chính là giải thích “Không” ở trước. “Vì Tam-muội… trở xuống là nói về lý do của việc nhìn thấy”.

Trên đây, đã giải thích về tướng. Sau đây, sẽ giải thích về danh nghĩa.

“Vì sao gọi là Tam-muội Kim cương?” là hỏi để khởi phát”. “Như Kim cương… trở xuống gồm có ba nghĩa để giải thích:

1. Nghĩa không nhất định, như Kim cương của thế gian, nếu đặt ở giữa trưa thì màu sắc của nó sẽ không nhất định. Tam-muội Kim cương này chắc chắn như thế, hiện các thứ thân ở trong đại chúng.

2. Nghĩa tối thắng, như chất kim cương của thế gian, vì thể của nó thuần túy hơn hết, cho nên không có công năng trị giá quân bình. Định này cũng giống như thế, không có khả năng đo lường cân bằng.

3. Nghĩa thế lực, như Kim cương của thế gian, có thế lực lớn là dứt trừ nghèo, trừ bỏ độc. Định này cũng giống như thế. Nếu người có được Tam-muội này thì sẽ lìa khổ phiền não, các ma và độc tà.

“Đó gọi là: Tổng kết”.

Trên đây, sáu đức là phần tự lợi của Bồ-tát, sau đây là bốn Thắng tấn.

Trong Thắng tấn đầu tiên, nói về công đức do tu tập đối trị. Trước là hỏi, kế là giải thích.

Trong giải thích, đầu tiên là nói chung bốn pháp là nhân của Niết- bàn. Trước suy nghĩ, sau là nhận biết bốn pháp làm nhân cho Niết-bàn, là thuận. Nếu nói siêng năng… là trái.

“Cho nên… trở xuống là giải thích. Kế là nêu bốn danh. Trước hỏi, kế nêu, sau đây là giải thích rộng:

Trong giải thích có năm lượt, theo văn để tìm. Ba lượt trước là giải thích. Hai lượt sau là giải thích riêng.

Y theo hạnh để giải thích. Một lượt đầu là nói về nghĩa lìa lỗi, một lượt thứ hai là nói về nghĩa nhiếp thiện. Một lượt thứ ba là nói lìa lỗi. Hai lượt sau, lại nói về nhiếp thiện.

Y theo lượt đầu, trước là dụ, sau là hợp. Trong dụ, như người bị bệnh đến thầy thuốc, dụ cho gần gũi bạn lành. Thầy thuốc vì nói vị thuốc, dụ cho nghe chánh pháp. Dốc lòng thọ lãnh, dụ cho buộc niệm tư duy. Tùy giáo huấn mà hợp… dụ như lời Phật nói tu hành. Dưới đây là hợp biết.

Trong lượt thứ hai, trước là dụ, sau là hợp. Trong dụ: Như vua cho đến quan tư vấn: Pháp ấy ra sao? Dụ cho gần gũi bạn lành. Vua dụ cho người tu hành, mốn nương tựa chánh pháp để tu trị hạnh tâm, gọi là như pháp trị. Vì muốn cho hạnh mình ra khỏi chướng, yên ổn, nên gọi làm cho dân được yên vui.”

Hỏi: “Nghĩa hạnh của bạn, gọi là hỏi han trí thần về pháp ấy thế nào?”

“Các thần liền… trở xuống là dụ nghe chánh pháp. Nói pháp hạnh của Phật quá khứ trao cho, gọi là đem pháp xưa của Tiên vương để nói.

“Vua đã nghe… trở xuống là dụ cho buộc niệm tư duy”.

“Như pháp trị… trở xuống là dụ như lời Phật nói tu hành. Dưới là hợp, rất dễ hiểu.”

Trong lượt thứ ba, nói lại lìa lỗi, với lượt đầu đâu có khác nhau? “Trước y theo Bồ-tát, nhằm nói lìa ác nhẹ, ở đây, y theo phàm phu

lìa lỗi nặng, cũng trước lập dụ. Đầu tiên là dụ cho gần bạn. Như lý do gần gũi bạn của người bị bệnh. “Có Thiện tri thức”, dụ cho bạn lành kia, sơ lược không có tướng gần.

“Mà nói… trở xuống là dụ cho nghe chánh pháp. “Người kia đến… trở xuống là dụ cho buộc niệm tư duy, “Liền đi đến chỗ Phật kia… trở xuống là dụ như Phật nói tu hành. Sau đây, trong văn hợp, trước là hợp với gần bạn, dụ cho nghe pháp, lược qua không hợp.

“Dốc lòng… hợp với thuyết suy nghĩ. Bồ-tát suy nghĩ so lường vì làm lợi ích cho chúng sinh, nên bỏ lỗi cầu ra khỏi. Cho nên, nói bốn tâm vô lượng vì buộc niệm tư duy.

“Ít… trở xuống là hợp với nói về tu hành. Văn đều rất dễ hiểu.”

Từ đây trở xuống là hai lượt nói lại nhiếp thiện, có khác gì với lượt trước?

Lượt thứ hai ở trước, là nói chung về nhiếp thiện. Sau đây, sẽ phân tích làm rõ, trong đó, lượt đầu là giải thích chung phẩm thượng, hạ. Một lượt sau, chọn hơn, bỏ kém.

Y theo lượt đầu, trước là nói gần bạn, văn chia làm hai:

1. Nói về gần bạn.

2. “Nếu có gần gũi… trở xuống là nói về ích lợi gần bạn”.

Trong phần trước có sáu:

1. Tâm trí thức có thông minh, nghĩa là thường dạy bảo không mệt mỏi.

2. Người trí thức cũng gọi là thể, nghĩa là Phật, Bồ-tát, Thanh văn, Bích-chi-phật.

3. Nghĩa tri thức: Vì sao gọi là hỏi? Vì khởi phát. Sau là giải thích, rất dễ hiểu.

4. Hình thức hiểu biết: Như pháp mà nói, như lời nói mà thực hành, là hình thức hiểu biết. Trước là nêu, sau giải thích. Trong giải thích có ba lượt.

Lượt đầu, y theo xa lìa điều ác để phân biệt.

Hai lượt sau là dựa vào giáo để khéo phân biệt. Trước là quả, sau là nhân.

5. Phương pháp của sự hiểu biết: Vì chúng sinh, cầu niềm vui, thấy lỗi không nói, là phương pháp của sự hiểu biết, trong đó đầu tiên là nêu.

“Những gì?… trở xuống là giải thích. Không cầu mong niềm vui cho mình, mà thường vì chúng sinh. Dựa vào tâm để giải thích pháp. Thấy lỗi không nói, nghĩa là từ miệng nói về pháp.

“Vì nghĩa này… trở xuống là kết”.

6. Ích lợi của sự hiểu biết: Hư không, mặt trăng, là dụ thuyết. Dưới là hợp rất dễ hiểu.

Trên đây đã nói về bạn, sau đây là nói về ích lợi của gần bạn. Nếu gần gũi tri thức chưa có giới…, là ích lợi của khổ hạnh. Chưa có, làm cho có, đã có làm cho rộng hơn. Hơn nữa được rõ biết mười hai bộ kinh…, là ích lợi sinh kiến giải.

Kế là nói về nghe pháp, trong đó có ba:

1. Nêu chung Đại thừa, Tiểu thừa, nghĩa là nghe, thọ mười hai bộ kinh, gọi là nghe pháp.

2. Bỏ Tiểu thừa, lấy Đại thừa. Nghe kinh Phương Đẳng gọi là nghe

pháp.

3. Bỏ kém, lấy hơn trong Đại thừa. Nghe kinh Niết-bàn gọi là nghe pháp. Qua đó, đầu tiên là nói: “Người chân thật nghe pháp là nghe đại Niết-bàn, nói chung để nêu tiêu biểu.

“Nghe Phật tánh trong Đại Niết-bàn… trở xuống là phân tích, giải thích rõ điều được nghe. Điều được nghe có sáu câu, ba cặp:

1. Nghe nhân lúc tiềm ẩn Phật tánh.

2. Nghe Như lai rốt ráo không diệt độ, quả lúc hiển bày, một cặp cũng có hai câu này.

3. Hạnh có thể chứng của tám Đạo.

4. Nghe mười một “không”, lý đã chứng. Đây là một cặp của hai câu.

5. Nghe phát tâm được Đại Bồ-đề.

6. Nghe phát tâm đạo Đại Niết-bàn.

Đây là một cặp của hai câu:

Kế là nói về sự tư duy. Văn chia làm hai:

1. Y theo pháp đối trị của ba Tam-muội, để nói về buộc niệm suy nghĩ.

2. Y theo hạnh đối trị của ba Tam-muội, để nói về buộc niệm suy nghĩ.

Trong phần trước, trước hết là dụ: Người bệnh chỉ nghe lời căn dặn của thầy thuốc và tên chữ thuốc, thì không thể khỏi bệnh, dụ cho phân biệt nghe trước kia. “Vì có uống thuốc thì mới lành bệnh, dụ cho phải tư suy sau đó. Kế là hợp, sau là kết. Trong phần sau, trước là hỏi:

“Vì sao gọi là buộc ý niệm suy nghĩ? Kế là trình bày, sau là giải thích. Sau đây, sẽ nói về tu hành:

“Thế nào? Là hỏi. Dưới đây sẽ đối trị để giải thích:

Trong phần giải thích, trước là nói y pháp tu hành. “Pháp tức là thường, lạc, ngã… trở xuống là nói về pháp đã thực hành.

Trong phần trước, đầu tiên là nói: “Tu hành tức từ đàn, cho đến Bát-nhã”, là nói tu chánh hạnh. Biết ấm, nhập… là nói về tu chánh giải. Sau, trong phần nói về pháp, đầu tiên là nói: “Pháp tức thường, lạc… nói về tướng tự thể của pháp.

“Hiểu nghĩa rất sâu của Đại Niết-bàn… trở xuống là dựa vào kiến giải để làm sáng tỏ pháp.

Trên đây là một lượt nói chung trên, dưới.

Từ đây trở xuống là một lượt chọn vượt hơn, bỏ thua kém. Trước là nói về gần bạn, văn có hai phần:

1. Nói lấy Phật, Bồ-tát làm bạn lành.

2. “Lấy làm nhân duyên bạn thân… trở xuống là nói gần bạn có ích”.

Trong phần nói về bạn, trước kia có tám lần “Lại nữa”:

Một lần “Lại nữa” đầu, là có khả năng điều phục tâm chúng sinh.
Sáu lần “Lại nữa” ở giữa là Phật khéo làm lợi ích tốt đẹp. Một lần “Lại nữa” sau là nội tâm bình đẳng.

Trong phần đầu, bậc Thiện tri thức thứ nhất, nghĩa là Phật, Bồ-tát, chọn vượt trội hơn, bỏ thua kém, bỏ Thanh văn, Bích-chi-phật…

“Vì sao?… Trở xuống là giải thích, trước là gạn hỏi. Vì thường dùng ba thứ khéo điều phục, nên đối với câu hỏi, lược giải thích. Sau đây, sẽ phân biệt làm rõ: Trước là hỏi, kế là nêu lên.

“Vì nghĩa này… trở xuống là kết”.

Hai lần “Lại nữa” đầu trong khéo vì lợi ích của sáu lần “Lại nữa” ở giữa, là khả năng hóa độ lìa lỗi. Hai lần “Lại nữa” kế là khả năng giáo hóa sinh điều lành. Một lần “Lại nữa” kế là lại hóa độ lìa lỗi. Một lần “Lại nữa” sau, lại giáo hóa sinh điều lành.

Một lần “Lại nữa” trước trong hai lần “Lại nữa” đầu, hóa độ con người sao cho lìa bỏ nhân ác. Một lần “Lại nữa” sau, Phật hóa dộ con người sao cho lội qua biển khổ.

Trong xa lìa nhân ác, Phật và đại Bồ-tát làm thầy thuốc giỏi, gọi là bậc Thiện tri thức, sơ lược để nêu tiêu biểu.

“Vì sao?… trở xuống là giải thích”.

Trong phần giải thích, đầu tiên là pháp, kế là dụ, sau là hợp. “Vì nghĩa này… trở xuống là kết”.

“Giúp chúng sinh vượt qua biển khổ, như vị thuyền trưởng, lập dụ để làm rõ pháp, kế là hợp, sau là kết.”

Hai lần “Lại nữa” kế là trong giáo hóa sinh điều lành, một lần “Lại nữa” trước là giáo hóa sinh nhân lành. Đầu tiên là pháp, kế là dụ, thấy thân hình. Xúc chạm dụ cho gần gũi nghe pháp. Niệm, dụ cho nương tựa hạnh. Kế là hợp, sau là kết. Văn đều rất dễ hiểu. Kế là một lần “Lại nữa” là hóa độ lìa lỗi.

“Như Sông A-nậu… ở Hương sơn là nêu vọng, làm sáng tỏ chân. Vì người đời nói dối: “Tắm sông A-nậu thì được diệt tội” nên nay nêu sông ấy.

“Dứt trừ dĩ vãng này, thế nào là thật?… Trở xuống là nói chân khác với vọng. Trước là hỏi, kế là giải thích.

“Cho nên… trở xuống là giải thích.”

“Vì nghĩa này… trở xuống là kết”.

Một lần “Lại nữa” sau, là giáo hóa sinh nhân lành, trước là dụ, kế là hợp.

“Vì nghĩa này… trở xuống là kết”.

Sáu lần “Lại nữa” này, Phật vì ích lợi tốt đẹp “Ví như thầy thuốc hiểu rành tám thuật… trở xuống. Lần “Lại nữa” thứ tám nói về nội tâm bình đẳng của Chư Phật, Bồ-tát. Trước là dụ, kế là hợp.

“Vì nghĩa này… trở xuống là kết”. Trên đã nói về bạn lành.

“Vì đoạn thân này… trở xuống là nói gần bạn lành có ích. Kế là nói về nghe pháp. Trước là hỏi, sau là giải thích. Trong giải thích, đầu tiên là nói đúng về nghe pháp được gần Niết-bàn.

“Ta ở mỗi chỗ… trở xuống là dẫn thuyết nói lên ích lợi”. Trong phần trước, văn kinh có năm lần “Lại nữa”.

Một lần “Lại nữa” đầu là pháp thuyết, bốn lần “Lại nữa” sau là dụ, so sánh.

Trong pháp thuyết, đầu tiên là nói: “Vì nghe pháp nên đủ tín căn, cho đến quả Phật, nói nghe pháp có ích.

“Cho nên… trở xuống là kết”.

Trong đây nói đúng, do nghe pháp mà được thành Phật, được quả Tu-đà-hoàn… để nói về nghe.

Sau đây, trong bốn dụ:

1. Đầu tiên là dụ trưởng giả, nói Phật răn dạy xa.

2. Dụ gương soi, nói về công năng bảo cho biết gần.

3. Dụ lái buôn, nói về năng dẫn đường xa.

4. Dụ voi, nói về khả năng chế phục gần.

Trong phần đầu, trước là dụ. Trong dụ, từ đầu đến “Cũng chớ giao du” là dụ cho pháp đã được nghe. Trưởng giả dụ cho bạn. Con là dụ cho người đi đường.

Sai đến nước khác, dụ cho dạy bảo hướng về Phật là nhân, trao đổi quả, “Điều quan trọng của chợ búa”.

Nói về tướng đối trị chướng trong các địa, gọi là bảo cho biết rõ rõ chỗ lưu thông, bít lấp của đường xá”. Phật dạy hãy đề phòng các lỗi lầm, nói là “Lại, Phật răn hãy tránh lỗi lầm”.

Dâm nữ, dụ cho cảnh giới năm dục, Phật khuyên họ nên lìa bỏ, gọi là “Không có thân ái”. Gần gũi năm dục, làm hư hoại pháp thân, cắt đứt tuệ mạng của mình, mất đi của công đức, nên nói: Nếu gần gũi năm dục, thì sẽ mất thân, toi mạng, kể cả của cải quý giá.

Người xấu ác, dụ cho ác tri thức. Phật dạy chúng sinh phải lìa bỏ, tránh xa, gọi là “Chớ nên giao du”.

Con trưởng giả cung kính… trở xuống là dụ cho người tu hành nghe pháp được lợi ích. Kế là hợp, làm rõ pháp. Bồ-tát vì chúng sinh, mở mang giảng nói pháp yếu, cũng như thế, hợp với “Trưởng giả trước kia sai con mình đến nước khác, hợp với nhu cầu trao đổi cần dùng giữa chợ.

Bảo cho chúng sinh biết rõ mọi con đường lưu thông, lấp bít là hợp với bảo cho biết chỗ lưu thông lấp bít của đường đạo.

“Mà lại răn dạy chúng sinh… cho đến “Chớ giao du!” là không hợp.

“Những người nghe pháp này” là hợp với “Kính trọng lời dạy bảo của cha, xa lìa các việc ác” hợp với “Thân yên ổn”. “Đầy đủ pháp lành” là hợp với “Được của cải quý báu”.

“Vì nghĩa này… trở xuống là kết”.

Trong ba môn sau, đều trước lập dụ, kế là hợp, sau kết. Văn rõ ràng dễ hiểu.

Trên đây, đã nói rộng về nghe pháp có ích.

Từ đây trở xuống, là dẫn thuyết để chứng thành có ích. Văn chia làm bốn:

1. Nói nghe pháp được lìa năm cái.

2. Lìa sợ hãi.

3. Lìa nghi.

4. Dứt trừ khổ não.

Trong đoạn đầu nói: “Ở các chỗ, ta đều nói nghe pháp được lìa năm cái, nói có đối tượng lìa”.

Tu bảy giác phần, nói có đối tượng khởi.

“Vì tu bảy… trở xuống là nói có chỗ thành”.

Trong đoạn thứ hai, vì nghe pháp nên Tu-đà-hoàn lìa sợ, nói đúng về đối tượng lìa.

“Vì sao… trở xuống, ngay nơi sự để làm sáng tỏ. Trước là hỏi, sau giải thích”.

Bốn công đức: Như thuyết của Tỳ-bà-sa nói: “Gần bạn, nghe pháp, tư duy nghĩa và tu hành”, là bốn công đức kia.

Mười ủy dụ: Như Trung A-hàm, đã nói trong kinh Xá-lợi Giáo Hóa Bệnh: “Có vị trưởng giả nọ, tên là Tu-đạt-đa, con tên Khả Nghi. Lúcbấy giờ sai người hỏi thăm Đức Thế Tôn và thỉnh Xá-lợi, với hy vọng khuất phục một phen chiếu cố. Xá-lợi bèn đến. Tu-đạt thấy Xá-lợi

đến, định bước xuống giường. Xá-lợi dừng lại ngồi riêng một giường, an ủi, vỗ về trưởng giả: “Đừng sợ! Đừng sợ!” Vì sao các phàm phu không có lòng tin? Thân tan rã chết đi, sẽ nơi vào đường đường ác, đọa vào địa ngục! Ngày nay, trưởng giả đã có niềm tin trên, do niềm tin này, nên ông hãy dứt trừ được nỗi đau khổ, vãng sinh về Cực lạc. Hoặc chứng được Tu-đà-hàm, hoặc A-na-hàm” (Vì trưởng giả đã chứng được quả Tu-đà-hoàn, nên ở đây không nói đến), đây là lời an ủi, vỗ về ban đầu, giới thiện là thứ hai, học hỏi rộng là thứ ba, Tuệ thí thứ tư, tuệ thiện thứ năm, chánh kiến thứ sáu, chánh chí thứ bảy, chánh giải thứ tám, chánh thoát thứ chín, chánh trí thứ mười. Lời an ủi, vỗ về trong mỗi lần, đều giống như lần đầu. Năm trước trong mười lần an ủi, vỗ về, là việc lành của thế gian, năm lần sau là xuất thế.

Y theo chánh kiến, chánh chí trong xuất thế, là đạo vô ngại. Tuệ, gọi là chánh kiến. Chánh tư duy gọi là chánh chí, chánh giải, chánh thoát là đạo giải thoát. Tuệ gọi là chánh giải. Tâm, tâm pháp khác nhau, được gọi là chánh thoát.

Học đẳng kiến, gọi là chánh trí. Người học quán lại lý bốn đế, được gọi là học đẳng kiến.

“Vì nghĩa này… trở xuống là kết”.

“Vì sao… trở xuống là giải thích đây là đoạn thứ hai, nghe pháp được lìa sợ sệt.”

Dưới đây là đoạn ba, nói do nghe pháp sẽ được lìa ngu si. Ta biết được người đời vì có ba thứ riêng, nên trước nêu ba người, kế là trình bày, sau là nói nghe pháp, rất dễ hiểu.

“Vì nghĩa này… trở xuống là kết”.

Dưới đây là đoạn bốn, nói do nghe pháp sẽ dứt trừ khổ não. Trước nêu việc Xá-lợi đến để làm sáng tỏ.

“Vì nghĩa này… trở xuống là kết, kế là nói về tư duy, trước hỏi, sau giải thích. Có năm lần “Lại nữa”:

Ba lần “Lại nữa” là đầu lìa lỗi. Một lần “Lại nữa” kế là sinh việc lành. Một lần “Lại nữa” sau nói chung về lìa lỗi, sinh việc lành.

Y theo ba lần “Lại nữa” ở trước, đầu tiên là lìa năm dục, kế đến lìa bốn đảo. Sau lìa bốn tướng. Văn đều rất dễ hiểu.

Sau đây, sẽ nói về tu hành. Đầu tiên là hỏi, kế là giải thích, sau kết rất dễ hiểu

Đoạn thứ hai là nói về quán pháp lìa lỗi để tu hành. Đầu tiên là hỏi, kế là giải thích, sau là kết, rất dễ hiểu.

Đoạn thứ ba là nói riêng về biết pháp, thành tựu việc lành, để

thành tựu tu hành, trước là hỏi, sau giải thích.

Có hai nêu số: thật và không thật, nêu tên gọi ấy. Sau đây sẽ giải thích tướng của thật, không thật đó: Trước giải thích không thật, sau giải thích thật, trước là hỏi, sau là giải thích.

Trong giải thích, đầu tiên là mở ra, nêu lên bảy môn. Sau giải thích rộng và giải thích:

Trong phần mở ra môn ở trước, Niết-bàn là quả, Pháp tánh là nhân. Như lai, Pháp, Tăng, tức là Bồ-đề. Thật tướng là Thế đế, hư không là chân đế. Nhận biết được bảy pháp này, thì được gọi là thật sự tu hành.

Có người một mặt hoàn toàn nói hư không là tánh. Y theo bảy môn này, để nói hư không chẳng phải là tánh.

Trong giải thích có hai:

1. Y theo chung các pháp để nói lên bảy khác nhau.

2. “Chư Phật, Như lai không khởi phiền não, gọi là Niết-bàn… trở xuống là y theo Phật để nói về bảy thứ Minh, bảy thứ không có riêng”.

Trong phần đầu, trước là giải thích nghĩa Niết-bàn. Đầu tiên là hỏi, kế là giải thích, sau là tổng kết.

Trong giải thích, đầu tiên nói về tám nghĩa Niết-bàn, nhận thức Đại khác với Tiểu. Trước là hỏi, kế là giải thích, sau là kết, có thể biết tám nghĩa sau và sáu biết tiểu khác với đại, qua đó có bốn:

1. Nêu tám việc Niết-bàn của phàm phu.

2. Nêu sáu việc Niết-bàn của Tiểu thừa. Nói đủ lẽ ra có tám. Vô thường, vô ngã, lược qua không nêu.

3. “Có phàm… trở xuống là giải thích Niết-bàn của Tiểu thừa, trước là hỏi, sau giải thích. Trước kia đã giấu cái “Có” trong giải thích vô thường.”

“Nếu như thế… trở xuống là kết trước khác sau, gọi là biết Niết- bàn chẳng phải Phật tánh…”

Kế là giải thích Phật tánh. Trước là hỏi, kế là giải thích. Sáu nghĩa trước, bảy nghĩa sau đều nói theo nhân. Tùy vào tướng, phân biệt riêng “Ngã” là nghĩa Phật, đối với nhân không nói.

Lạc, là nghĩa Niết-bàn của Phật, nói chung thì trong nhân cũng có Niết-bàn. Lạc tùy trong nhân Niết-bàn “Cũng có”. Nên sau đây Phật nói: “Niết-bàn của Bồ-tát có lạc, có tịnh. Nói riêng, thì Niết-bàn chỉ ở quả Phật. Lạc, theo Niết-bàn ở nhân, không nói. Cho nên văn sau nói: “Chư Phật, Như lai vì bất sinh phiền não, nên có Niết-bàn. Bồ-tát dù đã dứt phiền não, nhưng vì chẳng phải không sinh, nên không có Niết-bàn.

Vì không có Niết-bàn nên không nói lạc.

Y theo “Thật” để nói chung thể tánh, trong nhân cũng có ngã, lạc.
“Đó gọi là… trở xuống là kết”.

Kế là giải thích về Như lai. Trước là hỏi, kế là giải thích. Có mười một tướng là tướng giác: Như lai là người giác ngộ, biết pháp lành… rất dễ hiểu.

“Đó gọi là… trở xuống là kết”.

Kế là giải thích biết pháp. Trước là hỏi, kế là giải thích. Pháp có cả nhiễm, tịnh. Cho nên có đủ thiện, bất thiện… cũng có mười một cặp.

“Đó gọi là… trở xuống là kết”.

Kế là giải thích biết Tăng. Trước là hỏi, kế là giải thích. Trong giải thích có chín. Thường, lạc, ngã, tịnh là tăng Đại thừa. Tướng đệ tử thấp là tăng Tiểu thừa. Hiện đang thọ lãnh Thánh giáo, gọi là tướng đệ tử. Vì người thô dễ nhìn, nên nói có thể thấy. Hành động thuận gọi là thiện. Chân và không thật, văn dưới sẽ giải thích. Trước giải thích nghĩa thiện. “Vì sao?” Là gạn hỏi. Tất cả Thanh văn sẽ được Phật đạo, nên gọi là thiện, sau đây sẽ giải thích chân này. “Vì sao?” Là câu hỏi. Vì hiện đang tỏ ngộ pháp tánh, nên được gọi là chân.

“Đó gọi là… trở xuống là kết”.

Kế là giải thích về thật tướng. Trước là hỏi, kế là giải thích:

Y theo kinh Đại Phẩm, gọi là nghiêng về chân đế, dùng làm thật tướng. Văn dưới của kinh này cũng nói: “Chân đế dùng làm thật tướng”. Nay, đối tượng giải thích ở đây là thế đế kia. Vì là thế đế, nên các pháp sinh tử, Niết-bàn, nhiễm, tịnh đều đúng. Cho nên hoặc thường hoặc vô thường… ở đây gọi là thật tướng có mười ba cặp.

“Đây gọi… trở xuống là kết”.

“Đây gọi thật tướng chẳng phải Niết-bàn… là kết ở đây khác với chỗ khác. Đó gọi là Bồ-tát tu đại Niết-bàn… là kết trước khác với sau. Kết sáu môn trước khác với hư không ở sau, gọi là tướng khác nhau. Lại biết sáu môn trước, mỗi môn đều khác nhau, cũng gọi là khác nhau.

Kế là giải thích hư không. Đầu tiên chính là giải thích. Sau nêu Niết-bàn, so sánh làm rõ hư không.

Trong phần trước, đầu tiên là nói Bồ-tát biết “Không”. Sau nói về tướng “Không”.

Trong biết có bốn câu:

1. Nói “Bồ-tát tu Đại Niết-bàn chẳng thấy hư không”, lược nói Bồ-tát vì lìa tướng nên chẳng thấy. Khi chứng “Không” thì chẳng thấy

ngoài “Không”, lại có tâm riêng, nên chẳng nhận thấy ngoài tâm lại riêng có “Không”. Ngoài “Không” chẳng có tâm thì chẳng có năng thấy. Ngoài tâm chẳng có “Không”, tức là chẳng có đối tượng thấy, nên chẳng thấy “Không”.

2. “Vì sao?… trở xuống là giải thích thành không thấy. Đầu tiên là gạn hỏi “Bồ-tát tu kinh, lẽ ra phải thấy “Không”. Nay, vì sao lại nói Bồ- tát chẳng thấy?” “Phật và Bồ-tát dù có năm nhãn mà chẳng thấy, nghĩa là đối với câu hỏi trình bày, giải thích. Về danh nghĩa năm nhãn, đủ như giải thích trên. Tuệ trong năm nhãn, thật sự có thể thấy “Không”, chỉ vì lúc thấy “Không” thì chẳng thấy ngoài “Không” có mắt để nhìn thấy. Vì chẳng có mắt nên cũng có ngoài mắt có “Không” để thấy, nên nói rằng “Chẳng thấy”.

3. “Chỉ có tuệ… trở xuống là y theo “Không thấy” ở trước, sơ lược nói là thấy. Tuệ này cũng chính là tuệ nhãn trong năm nhãn trước. Khi tuệ này chứng “Không”, thì chẳng có đối tượng thấy, là chân thật gọi là thấy “Không”, nên nói rằng “Chỉ tuệ mới thấy được.”

4. Cái mà tuệ nhãn thấy chẳng có thể thấy… trở xuống là giải Thích-cái “Không thấy” ở trước để làm nghĩa thấy. Bởi “Có thấy” trái với “Không thấy” ở trước, nên nay giải thích cho rõ.

Ở đây nói rằng thấy, nghĩa là vì không có pháp nào thấy được, nên gọi là thấy.

Trên, đã nói về năng biết (khả năng biết). Dưới đây, sẽ nói về thể tướng của hư không. Về phần thô có hai, phần tế có sáu.

Phần thô có hai là: Từ đầu đến “Chúng sinh và tánh hư không đều không có thật… cho đến “Lược nói về tướng không”.

“Như có người nói… trở xuống là nói rộng, nhằm làm sáng tỏ tướng “không”.

Phần tế có sáu: Trong lược có ba:

1. “Pháp thuyết” nói về “Không”.

2. “Không” gọi là “Không có”… trở xuống là “Dụ thuyết” nói về “Không”. Mượn thái hư của thế gian, để so sánh, làm sáng tỏ lý “Không”.

3. “Tánh của chúng sinh… trở xuống là nêu cạn, để so sánh với sâu. “Vì chúng sinh “Không” so sánh làm sáng tỏ pháp “Không”.

Trong văn rộng sau đây, vì nói rộng lại ba phần này, nên có sáu phần:

Y theo phần lược ở trước, trước là giải thích đoạn đầu:

“Nếu chẳng có vật thể, gọi là hư không” nên tuệ nhãn ở trước đã

nhận thấy chẳng có pháp thuyết, cho là “Không”. Ở đây nói xưa nay tự thể không có pháp, cho là hư không, chứ chẳng phải là có vật thể bỏ đi mà cho là “Không”.

Hư không như thế gọi là thật: Nói chân khác với ngụy, chẳng đồng với vọng tình. Vì phá pháp làm “Không” nên gọi là “Thật”. Vì “Thật” nên gọi là thường không, nghĩa là nói “không” chẳng phải bắt đầu xưa nay thường yên lặng. Khác với đối trị, vì phá không hữu thỉ, nên nói là thường không. Lại lý “Không” này vì khác với quả đức thường trụ của Chư Phật, nên nói là không. Vì thường “Không”, nên chẳng có lạc, ngã, tịnh, rõ ràng là “Không” khác với “Hữu”. Khác với có pháp, có ngã, lạc, tịnh, là vì nói “Không”. Lại cũng khác với vọng tình đã chấp ngã, lạc, tịnh, nên nói là “Không”, chứ chẳng phải không có lý tịnh.

“Không” trong dụ thứ hai được gọi là chẳng có pháp. Chẳng có pháp gọi là trống rỗng, nêu pháp ở trước. Ví như thế gian nói “Chẳng có vật thể, gọi là trống rỗng, nêu dụ, để so sánh làm rõ. Thái hư thế gian, là xưa nay tự thể của hư không chẳng có vật thể, vì tương tự với lý “Không” của pháp tánh kia, nên nêu để so sánh.

“Tánh của hư không cũng giống như thế… nói lên pháp đồng với dụ”.

Đoạn thứ ba, trong phần nêu nghĩa cạn so với nghĩa sâu, tánh của chúng sinh so với tánh hư không đều chẳng có thật: “Sinh không” là tánh của chúng sinh kia. Hư không là pháp không đã giải thích ở trước, với nghĩa cạn sâu dù khác, nhưng đều cùng là xưa nay tự thể không có tánh, nên gọi là “Không”.

Trên đây, ba đoạn lược giải thích nghĩa “Không”. Sau đây, sẽ giải thích rộng hơn: Văn cũng có ba:

1. Nói rộng, làm rõ pháp ở trước.

2. “Như thế gian… trở xuống là nói rộng, làm rõ dụ ở trước.”

3. “Cũng như thế gian… trở xuống là nói rộng đoạn thứ ba ở trước, nêu nghĩa cạn so sánh với nghĩa sâu”.

Y theo hai gạn hỏi, hai giải thích trong đoạn đầu, trước vì sao gạn hỏi pháp thuyết ở trước để khởi sau. Trong pháp thuyết ở trước nói rằng “chẳng có vật thể, gọi là hư không”. Lại nói: “Không” này gọi là thường “Không”, nên nay hỏi: “Chẳng có vật thể gọi là không, vì sao nói thường?” Sau đây là đối nhau để giải thích. Như có người nói: “Bỏ đi vật thể, thành trống không, nêu lên dị thuyết của người khác, mà hư không này thật sự chẳng thể làm ra, phá hủy để làm rõ lý. Vì chẳng thể tạo tác, nên gọi là “Không”.

Nói “Vì sao?” là nhân lời nói để hỏi lại. Bồ-tát quán “Giải” phá tướng thành “Không”. Nay vì sao nói “Không” chẳng thể làm ra?” Sau đây là đối nhau để giải thích:

Đầu tiên chính là giải thích nghĩa “Không có làm ra”.

“Nếu có thể làm ra… trở xuống là phá hủy làm ra, trở thành “Không có”.

Trong phần trước, đầu tiên là nói: “Vì chẳng có cái có”, nên chính thức giải thích không có làm ra. “Không” là chẳng có pháp, thì sao làm ra được?” “Vì “Không” nên phải biết rằng chẳng có “Không” là tánh hư không, nêu để kết không có làm ra. Vì hư không kia chẳng có cái có, nên phải biết rằng tự thể trống rỗng không có pháp là tánh hư không, do đó chẳng có làm ra.

Trong phá có làm ra, nếu làm ra được thì đó là nêu cái người khác đã lập, thì gọi là vô thường, gạn hỏi để chỉ rõ lỗi. Nếu vô thường thì chẳng gọi là hư không, trách cứ để chỉ rõ sự sai quấy.

Trên đây, một đoạn nói rộng pháp thuyết ở trước.

Dưới đây là đoạn hai, nói rộng, để làm rõ thí dụ ở trước.

“Vì sao cần làm rõ?” “Vì trước kia đã nêu hư không để so sánh với lý “Không”. Tất cả người đời phần nhiều đều nói hư không có thể tánh riêng. Nếu có tánh chất riêng thì chẳng được gọi là trống rỗng, tức trái với thuyết đã nói. Nay, cần phá “Có” để trở thành nghĩa “Không”, nên cần nói rõ lần nữa.

Trong văn, đầu tiên là nói: “Như người đời nói: “Hư không chẳng có sắc, chẳng có ngăn ngại, chẳng thay đổi. Cho nên người đời gọi là pháp hư không là Đại thứ năm, nêu sở lập của người khác, mà thật ra hư không này chẳng có tánh, đả phá “Có” để nói lên “Không có”. Vì ánh sáng xán lạn, nên gọi là hư không, thật ra chẳng có hư không được giải thích “Có”, để chỉ rõ “Không”. Vì ánh sáng, nên gọi là “Không” là giải thích “Có”. “Thật ra chẳng có hư không”, là nói rõ “Không”.

Người thế gian với tia sáng của mặt trời kia, trong ánh sáng nhận thấy chẳng có vật khác lạ, bèn sinh ra tướng trống rỗng, rồi nói rằng có hư không, mà hư không này thật ra chẳng có cái “Có”. Đây là nói thật vô vi hư không.

Dưới đây là đoạn ba, nói rộng phần lược ở trước, nêu nghĩa cạn để so sánh với nghĩa sâu. Trước kia, nêu tánh chúng sinh để so sánh với “Không” chẳng có tánh. Nay, nêu thế đế giúp đỡ, nhằm chứng tỏ có Thánh. Như thế đế kia thật sự không có tánh, Phật vì chúng sinh nên nói “Có”.

Hư không này, thật ra chẳng có tánh, vì chúng sinh nên Phật nói có hư không.

Trước đã nói về “Không”, sau sẽ nêu loại Niết-bàn để làm rõ, trong đó có năm:

1. Chính thức nêu Niết-bàn, nhằm nói rõ “Không” ở trước.

2. “Niết-bàn tức… trở xuống là phân biệt “Hữu” khác với “Không”.

3. “Niết-bàn dù… trở xuống là nhân nói Niết-bàn thường, lạc, ngã, tịnh mà bày tỏ thú vui yên lặng của Niết-bàn chẳng phải thọ.

4. “Chư Phật… trở xuống là nhân nói về niềm vui vắng lặng của Niết-bàn, nhân nói về sự khác nhau của tướng vui của Phật…”

5. “Bồ-tát Đức Vương bạch… trở xuống là đối với nghĩa trước, vì có người khó hiểu, nên hỏi đáp để nói lại:

Trong phần đầu, Niết-bàn cũng giống như thế, là nêu chung để so sánh với “Không”.

Nghĩa vô tướng ngang nhau, nên nói rằng như thế chẳng “Có trụ xứ chính là Chư Phật vì dứt xứ phiền não, nên gọi là Niết-bàn, nói về “Không” nối nhau. Niết-bàn trong câu thứ hai, tức là thường, lạc, ngã, tịnh, phân biệt “Hữu” khác với “Không”.

“Vì sao cần phân biệt?” Vì trước kia đã nói: “Hư không chẳng có ngã, lạc, tịnh. Nay nói Niết-bàn cũng như hư không, e rằng người đời sẽ chấp Niết-bàn kia đồng với hư không chẳng có ngã, lạc, tịnh nên phải phân biệt.

“Phân biệt thế nào?” “Không” là chẳng có lý, chẳng có ngã, lạc, tịnh. Vì thể của quả đức Niết-bàn là “Có”, nên có đủ bốn nghĩa. Cho nên nói rằng: Niết-bàn tức là thường, lạc, ngã, tịnh”.

Trong câu thứ ba, Niết-bàn dù lạc, nhưng chẳng phải là thọ lạc, mà là tịch lạc, nghĩa là trước đã nói lạc này vì sợ đồng với thọ của thế gian, nên lại giải thích về lạc, trong đó, trước nói dù lạc nhưng chẳng phải thọ. Sau, nói chỉ là vui vắng lặng. Tướng phân tán như thế, nếu y theo tướng gồm nhiếp, thì trí Phật tức là Bát-nhã được gồm nhiếp trong Đại Niết-bàn, là tức Niết-bàn cũng có trí lạc, nên trong đoạn văn trên đã nói: “Niết-bàn đầy đủ bốn lạc: Đoạn, thọ, tịch diệt, giác biết không hư hoại. Nay, lại nói chẳng phải thọ, hợp với đoạn thọ ở trước. Nay nói vắng lặng, hợp với niềm vui vắng lặng ở trước. Vì giác biết là Phật, nên nay không nói. Không hư hoại là thường, cho nên không nói.

Dưới đây là đoạn bốn, vì thuyết trước đã nói niềm vui vắng lặng Niết-bàn, nhân vì nói về trạng thái khác nhau của niềm vui của Phật

Phật có hai thú vui: Vì diệt, lìa cac khổ, nên có thú vui vắng lặng. Vì chứng pháp thích ứng với thần, nên có tri lạc. Nghĩa thế đế của thật tướng vì chung cho nhiễm, tịnh, nên có ba niềm vui. Y theo pháp sinh tử để giảng nói thật tướng, thì có thọ, lạc. Dựa vào quả đức của Phật để nói về thật tướng, thì sẽ có niềm vui vắng lặng và vui giác biết. Thể của Phật tánh vắng lặng, chỉ có một thú vui vắng lặng. Vì Phật tanh chưa lộ rõ, nên chẳng có thú vui giác biết. Vì thấy Phật tánh, nên khi được Bồ- đề, cũng sẽ có thú vui giác biết của Bồ-đề.

Dưới đây là đoạn năm, vì tiềm ẩn trong nghĩa trước, nên cần giải thích lại.

“Vì sao cần phải giải thích nữa?” Vì xưa Như lai đã nói: “Chỗ thân, trí đều diệt, cho là Niết-bàn”. Nay, Như lai lại nói: “Chỗ mà Chư Phật diệt hết phiền não là Niết-bàn. Vì hai lời nói trái nhau, nên phải giải thích lại. Hơn nữa xưa Phật đã nói: “Thân ở chỗ phiền não dứt là Niết-bàn. Nay, ở đây Phật lại nói Niết-bàn như hư không, thể chẳng thật có. Vì hai lời nói khác nhau, cho nên cần trình bày, giải thích.

Bồ-tát Đức Vương trước là hỏi. Trong lần hỏi này, đầu tiên là riêng, sau là quở chung.

Trong hỏi riêng có năm câu theo nhau thành ba:

• “Ni-liên bảo ma” là câu thứ nhất.

• “Bồ-tát đã dứt” là câu thứ hai.

• Xưa “Phật bảo chúng sinh” là câu thứ ba.

• “Tỳ-xá bảo ma” là câu thứ tư.

• Phật đã vì lực sĩ nói: “Đêm sau, ta sẽ Bát-niết-bàn!” là câu thứ năm.

Theo nhau có ba câu: Hai câu trước là chấp chỗ diệt hết của thân, trí kia cho là Niết-bàn. Hỏi vặn phá bỏ phiền não đoạn là “Đúng”. Một câu thứ ba, chấp nhân và trí của chỗ hoặc dứt, tức là Niết-bàn. Vấn nạn phá nhằm vào Niết-bàn trước kia như hư “Không” chẳng có trụ xứ. Hai câu sau. Lại chấp thân, trí diệt là Niết-bàn. Hỏi vặn phá chỗ phiền não dứt là “Đúng”.

Trong hỏi vặn của câu đầu. Nếu phiền não là Niết-bàn thì nghĩa này không đúng, nêu để nói chung là “Chẳng phải”.

“Vì sao?… Trở xuống là giải thích. Trước tự gạn hỏi quở trách”. “Dĩ vãng… của Như lai”, nêu lời Phật đã nói khi xưa, gạn hỏi để

chỉ rõ “sai”.

Ngày xưa, Như lai đã dứt trừ phiền não xong, mà nói là chưa nhập là nói dứt trừ “Đúng” “Sai”.

Trong câu thứ hai, khúc chiết có hai câu:

“Nếu “Đoạn” là “Đúng”, thì các Bồ-tát đã dứt bặt phiền não trong vô lượng kiếp, vì sao không được gọi là Niết-bàn?, là câu thứ nhất, y theo trên, trách cứ dưới.

“Phật dứt phiền não thì được gọi là “Đúng”, Bồ-tát cũng dứt phiền não, vì sao không gọi là Niết-bàn?” Đây chính là y theo dưới để hỏi trên:

“Chỗ Bồ-tát dứt không gọi là Niết-bàn, thì chứng tỏ chỗ Phật dứt cũng không phải Niết-bàn. Đã đều là cái phải dứt, vì sao riêng gọi Chư Phật có Niết-bàn mà Bồ-tát lại không có ư?” Là câu thứ hai, nêu đồng để trách riêng.

Lĩnh vực dứt phiền não không khác, vì sao Phật có Niết-bàn trong khi riêng Bồ-tát lại không có? Đây cũng tức là y theo dưới để chứng nghiệm trên.

Bồ-tát có dứt mà không có Niết-bàn, đủ nói lên Niết-bàn của Phật chẳng phải là chỗ dứt. Với hai câu này sau đây, Phật sẽ đáp riêng, cần xem xét, ghi nhận để biết.

Trong câu hỏi thứ ba chấp trí và thân của sự dứt “Hoặc” là Niết- bàn. Nạn vấn, đả phá Niết-bàn ở trước như hư không, chẳng có trụ xứ.

Nếu “Dứt” là “Chẳng phải”, thì chấp trái với ý Phật, e Phật bị gạn hỏi chỗ dứt “hoặc”, thân chẳng phải Niết-bàn, nên nêu lên để hỏi.

“Vì sao xưa kia Như lai bảo chúng sinh rằng hôm nay, thân này của ta tức là Niết-bàn?” Nêu thuyết để gạn hỏi. Xưa Phật nói thân là “Phải”, sao trên đây Phật lại nói Niết-bàn như hư “Không”, chẳng có trụ xứ.

Trong câu thứ tư, trước là nêu việc ma thỉnh Phật, kế là nêu lời Phật đáp. Sau đây sẽ theo đó đặt ra câu hỏi, trong đó, trước là hỏi thân tận diệt là “Sai”.

“Nếu dứt… trở xuống là hỏi chỗ tận diệt của phiền não kia là “Đúng”.

Trong câu hỏi thứ năm “nếu cho rằng, thời gian lúc bấy giờ là Niết-bàn” là xem xét lại Như lai.

“Vì sao?… Trở xuống là hỏi “Đã” để nói lên chẳng đúng.

“Lúc dứt phiền não “Đã” là Niết-bàn, thì sao Phật vừa nói với lực sĩ ở Câu-thi-la rằng: “Đêm sau, ta sẽ Bát-niết-bàn?”

Trên đây là câu hỏi riêng. Như lai là Đấng Thành Thật, sao lại phát ra lời nói luống dối này?” Là hỏi chung để kết quở. Sau đây là Phật sẽ giải thích thông qua:

“Trước đối với “Chưa”, sau kết bằng lời quở, mà tự tránh khỏi lỗi.”

“Như ông nói… trở xuống là Phật dựa vào câu hỏi riêng ở trước mà vì Bồ-tát đáp rộng.”

Trong phần trước, nếu nói: “Được lưỡi rộng dài, sẽ biết Như lai lìa bỏ nói dối đã vô lượng kiếp”, chính là tự tránh khỏi lỗi, nói lên Phật “Đã” không phải luống dối”.

“Tất cả Phật… trở xuống là nêu so sánh với người khác “Đã” thành, “Đã” không phải luống dối.

Sau, trong phần giải thích câu hỏi, Phật đã đáp không tỉ mỉ, mà lại không thứ lớp:

Phật chỉ đáp có ba câu trong năm câu hỏi trước, còn câu thứ ba, thứ năm, thì lược qua không đáp, nên nói “Không hết”. Vì không hết nên về sau sẽ giải thích riêng.

Y theo lời Phật đáp, trước là đáp câu hỏi thứ tư. Kế là đáp câu hỏi thứ nhất. Sau là đáp câu hỏi thứ hai, nên nói “Không theo thứ lớp”.

Về ý nghĩa trong phần đáp câu hỏi thứ tư thế nào? Nói “Đã” từ trước đến nay, chỗ dứt phiền não thật sự là Niết-bàn. Niết-bàn thường hằng, chẳng có thay đổi, tùy hóa độ chúng sinh nên Phật tuyên bố rằng: “Ta sẽ Bát-niết-bàn…”. Y theo lời đáp này của Phật, trước hết giải thích lý do xưa, ma thỉnh Phật diệt độ.

“Bấy giờ, các Thanh văn của ta… trở xuống là nói lý do ngày xưa, Phật đã hứa sẽ diệt độ.

“Trong phần đầu, ông nói: “Ba-tuần thỉnh”, nêu lời hỏi trên. Sau đây, đối với phần trình bày, giải thích, trong đó, trước là nói vì ma không biết chân, nên thỉnh ta diệt độ. Đầu tiên là pháp, kế là dụ, sau là hợp, rất dễ hiểu.

“Như lai không nói Phật, Pháp, Tăng… trở xuống là nói thể của mình là thường, cho nên ma không biết. Văn có ba lượt:

1. Y theo Tam bảo nói thường chẳng có khác nhau? Vì tướng Tam bảo riêng, nên Phật chẳng nói. Phật bình đẳng chẳng có khác. Vì nghĩa thường, tịnh… nên nói chẳng có khác nhau. Vì thường không có khác nhau, nên thể của Phật là thường. Vì ma chẳng biết “thường” này, nên xin ta diệt độ.

2. Y theo Phật tánh của Phật và Niết-bàn, mà nói thường không có khác nhau. Vì ba nghĩa này khác nhau, nên Phật không nói ba nghĩa này bình đẳng chẳng có khác nhau. Vì nhân quả Niết-bàn, vì nhân, pháp là riêng, nên thường hằng không thay đổi. Vì Phật tánh kia và Niết-bàn

này đều bằng nhau, nên nói không có khác nhau. Vì thường không có khác nhau, nên thể của Phật là thường trụ. Vì các ma không biết được lý này, nên xin ta diệt độ.

3. Y theo hai pháp thật tướng và Niết-bàn, nhằm nói thường không có khác nhau. Vì hai nghĩa này là riêng, nên Phật không nói hai nghĩa này chẳng khác nhau. Về nghĩa như giải thích trên: “Thường hằng, không thay đổi, vì Phật tánh kia và Niết-bàn này đều ngang bằng nhau, nên nói “Không có già”. Vì ma không biết được lý này, nên xin ta diệt độ”.

Trong giải thích, Phật hứa sẽ diệt độ, đầu tiên là vì người ác, Phật đã hứa với ma rằng, sẽ diệt độ.

“Xa trông thấy… trở xuống là nói Phật đã vì người tốt mà hứa với ma rằng sẽ diệt độ.

Trong phần trước, đầu tiên là vì người ác đấu tranh chống đối với Phật, nên Phật tuyên bố rằng Ngài sắp diệt độ.

“Nhân như thế… trở xuống là y theo Phật đã tuyên bố diệt độ trước, nhân nói về ngu, trí, lấy, bỏ, được, mất, “Cho nên ta ở Tỳ-xá-ly… trở xuống là nói về lý do mà ngày xưa, Đức Phật đã tuyên bố diệt độ. Đoạn đầu rất dễ hiểu.

Trong đoạn thứ hai, văn có chia làm sáu:

1. Nói Như lai vì Tỳ-kheo tội ác mà tuyên bố rằng: “Ta sẽ diệt độ. Đệ tử Thanh văn vì không thấy, không nghe nên cho rằng Phật thật sự diệt độ.

2. “Chỉ Bồ-tát… trở xuống là nói các Bồ-tát vì thường thấy, thường nghe, nên không nói Phật Niết-bàn.

3. “Đệ tử Thanh văn dù lại nói… trở xuống là nói về đối tượng mà Thanh văn đã thấy ở trước không thật, dù nói rằng Như lai Bát-niết-bàn, thật ra, Phật không diệt độ, ba điều này là gốc.

4. Nếu tất cả Thanh văn đệ tử của ta… trở xuống là y theo đoạn thứ nhất ở trước, nói về lỗi giả dối chấp trước, không phải là đệ tử ta, mà là bè đảng của ma.

5. “Nếu nói: “Như lai không nhập diệt… trở xuống là y theo đoạn thứ hai ở trước, nói chính thức là chân đệ tử Phật, chứ chẳng phải bè đảng của ma. Trước thuận, sau trái.

6. “Như trưởng giả… trở xuống là y theo đoạn ba ở trước, nói rộng về đối tượng mà Thanh văn thấy đều không thật. Có năm lần “Lại nữa”, đều trước là lập là dụ, sau là hợp rất dễ hiểu.

Trong đoạn thứ ba là kết. “Cho nên, ta đã bảo với Tỳ-xá rằng: “Sẽ

Niết-bàn”.

Trong hai đoạn văn trước, y theo đoạn đầu để kết.

“Ta vì Tỳ-kheo tội ác kia nên đã tuyên bố rằng, ta Niết-bàn”. Trên đây, đã nói Phật vì người ác tuyên bố diệt độ.

Từ đây trở xuống sẽ nói Phật vì người lành mà tuyên bố diệt độ, trong đó sẽ nói vì bảy hạng người lành, nên tuyên bố sẽ Niết-bàn: Bắt đầu từ Ca-diếp, cho đến Tu-na-thuận, Bạt-đà-la. Cuối cùng an cư xong, đến chỗ ta, nghĩa là qua an cư mùa hạ. Xét ra Như lai này sẽ Niết-bàn vào mùa thu. Trong kinh A-hàm nói: “Phật nhập Niết-bàn vào ngày mồng tám tháng tám, rất hợp với kinh này. Tuy nhiên trên, dưới trong kinh này phần nhiều đều nói Phật nhập Niết-bàn vào tháng hai, chính là vì thấy, nghe khác nhau, cho nên như thế.

Trên đây, đã giải đáp câu hỏi thứ tư của Đức Vương xong.

Kế là sẽ giải thích câu hỏi đầu tiên. Ý đáp ra sao? Nói từ trước đến nay, Phật đã dứt bỏ phiền não rồi, là Niết-bàn. Vì làm lợi ích chúng sinh, nên Phật chưa thôi dứt dấu vết hóa độ, nên xưa kia, Phật đã tuyên bố với ma rằng, mình chưa nhập Niết-bàn.

Đầu tiên trong văn nói: “Vì sao xưa kia, ta đã tuyên bố với ma là tự hỏi để khởi phát… trở xuống là tự giải thích.

“Nói đã muốn vì bảy hạng người lành, giảng nói pháp yếu, nên Phật đã không hứa sẽ nhập diệt. Việc làm của Phật vô lượng, vả nêu ở đây thôi.

“Có danh… trở xuống là Phật đáp câu hỏi thứ hai, trong câu hỏi có hai câu:

“Bồ-tát đã dứt phiền não, vì sao không được gọi là Niết-bàn? “Là câu thứ nhất.

“Đều là lĩnh vực dứt bỏ, vì sao Phật lại có Niết-bàn, mà Bồ-tát thì không có ư? Là câu thứ hai.

“Y theo câu đầu, về ý đáp như thế nào?” là nói về lĩnh vực dứt bỏ phiền não của các Bồ-tát, được gọi là Niết-bàn, chỉ vì không thấy tánh, dứt phiền não, nhưng chẳng thể không nảy sinh, nên không được gọi là Niết-bàn không có nghĩa. Cho nên Phật có Niết-bàn, Bồ-tát không có, ý Phật đáp là như vậy.

Y theo câu trước, trước nói về chỗ dứt phiền não của Bồ-tát chẳng phải đại. Sau nói về lĩnh vực dứt trừ phiền não của Như lai là Đại.

Trong phần nói Bồ-tát, Niết-bàn có danh, chẳng phải là Đại Niết- bàn. Sơ lược để nêu tiêu biểu.

“Thế nào?”… trở xuống là giải thích. Trước là hỏi, sau giải thích.

Có hai nghĩa để giải thích:

1. Không thấy Phật tánh mà dứt phiền não. Vì dứt không rốt ráo, nên chẳng gọi là Đại.

2. Vì không thấy Phật tánh, nên Niết-bàn đã được chỉ có lạc, tịnh mà vô “Ngã”, thường.

Vì bốn nghĩa không đủ, nên không gọi là Đại. Sau đây, trong phần nói về Phật, nếu thấy Phật dứt phiền não thì gọi là Đại, trái với câu đầu. Vì thấy tánh nên gọi là thường, lạc… trái với câu sau.

Trong phần đáp câu sau, đầu tiên quy định danh nghĩa. Niết-bàn là “Bất” chẳng phải đoạn. “Dứt phiền não nghĩa là không gọi… trở xuống là dựa vào danh làm rõ pháp.

Trong phần trước, văn có mười một lần “Lại nữa”:

Bảy đầu, bốn sau là Như lai tự giải thích. Một lượt thứ tám, lấy thuyết người khác nói chứng thành nghĩa “Bất”. Nhưng “Niết” trong văn này nhất định gọi là “Bất”. Giải thích câu đầu, câu khác lại không giải thích.

Bàn, chứa đựng nhiều nghĩa, mỗi câu đều khác. Sau đây, trong phần giải thích rõ pháp, nói dứt phiền não, chẳng phải là nghĩa “Bất”, nên dứt phiền não chẳng gọi là Niết-bàn. Bất sinh phiền não là vì nghĩa “Bất” kia, nên gọi là Niết-bàn.

Dứt phiền não: không gọi là Niết-bàn, là giải thích Bồ-tát không có Niết-bàn, trong câu hỏi trên.

Bất sinh phiền não nghĩa là giải thích “Chỉ riêng Phật có Niết- bàn” trong câu hỏi trên.

Hỏi: “Vì sao Bồ-tát dứt kiết, không gọi là sinh? Còn Chư Phật đoạn xứ, riêng gọi bất sinh?”

Giải thích: có ba nghĩa:

1. Từ “hoặc” để phân biệt: Dù Bồ-tát còn tùy từng phần dứt kiết, nhưng vì dứt kiết không hết, trong tâm lại khởi, nên chẳng phải không sinh, trong khi Phật dứt kiết cùng tận, lại vì kiết không bao giờ khởi nữa, nên nói bất sinh.

2. Dựa vào tâm để phân biệt: Bồ-tát dù còn dứt phiền não thô, nhưng bảy thức tâm vì còn sinh diệt trong tâm tánh, nên chẳng phải không sinh. Phật chỉ cho chân tâm, vì chân tâm thường trụ, nên nói là bất sinh.

3. Y theo lý để phân biệt: Bồ-tát thấy có phiền não để dứt, chẳng phải vốn không khởi, nên chẳng phải bất sinh. Phật chứng pháp như, biết lý do vì sao các phiền não không khởi, cũng vì không có nay diệt,

nên là bất sinh”.