Đại Tập 134 · Bộ Kinh Sớ XX · Số 1764 (Quyển 4–10)

2. “Phật và Bồ-tát biết sự giết hại có ba… trở xuống là trái với tà sát ở trước, nói về ba chánh sát.

3. “Nếu có người giết được Nhất-xiển-đề… trở xuống là nói ngày xưa mình đã giết Bà-la-môn, không rơi vào trong ba phẩm chánh sát. Vì nghĩa này, nên ta sẽ không đọa địa ngục. đoạn đầu rất dễ hiểu. Trong đoạn hai, trước là nêu, kế là bày, sau là nói về tướng sát kia, nói về ba phẩm sát đều đọa vào địa ngục, khác với ngoại đạo.

Trong đoạn ba, phân tích có bốn câu:

1. Nói rộng người giết Xiển-đề, không thuộc về ba sát.

2. “Các người kia… trở xuống là nói Bà-la-môn đều là Xiển-đề.

3. “Ví như… trở xuống là nói giết Xiển-đề không có tội báo. Trước là dụ, sau là hợp.

4. “Vì sao?… trở xuống là nói Bà-la-môn là Nhất-xiển-đề, vì không có các căn như tín căn…, cho nên, giết họ, không đọa địa ngục.”

Hỏi: “Sau đây, là nói bố thí súc sinh, được quả báo gấp trăm lần. Bố thí Nhất-xiển-đề, sẽ được quả báo gấp ngàn lần, tức là Xiển-đề hơn súc sinh, vì sao tội giết Xiển-đề lại nhẹ hơn giết súc sinh?”

Giải thích: “Về nghĩa bố thí và sát sinh, lẽ ra ngang bằng nhau, mà trong văn, dưới lại nói: “Bố bố thí Xiển-đề hơn bố bố thí súc sinh”, nghĩa là quán tướng thực hành bố thí, thì quả báo của người Nhất-xiển- đề hơn súc sinh, vì đối với thực hành bố thí, tâm người Xiển-đề kia phần nhiều nặng, cho nên hơn súc sinh. Nay trong văn này nói tội sát nhẹ, nghĩa là quán gốc lành sát, để biết Xiển-đề hoàn toàn không có gốc lành và giết không có ác ý. Cho nên, không có tội, không đồng với giết súc sinh.

Kế là giải thích câu hỏi sau, Phật nói thật ra không quở trách Đề- bà-đạt-đa, mà là thị hiện hóa độ ông ấy, đầu tiên là nhắc lại câu hỏi quở chung.

“Vì sao?… Trở xuống là giải thích. Trong giải thích có hai:

1. Nêu loại hóa độ để đáp.

2. “Ta thật không… trở xuống, y theo thật, để chính là đáp. Trong loại, trước nêu loại khẩu hóa để đáp, hai là như ta một thuở nọ du hóa ở thành khoang dã, v.v… là nêu loại thân hóa để đáp.

Miệng, Chư Phật đã nói ra lời gì thì không suy nghĩ bàn luận”, nói chung để nêu. Sau đây, là nói riêng để làm rõ, nói đủ lẽ ra có tám:

1. Thật ngữ mềm mỏng nhưng đối với hóa độ không có cơ nghi, thì Như lai không nói.

2. Thật ngữ mềm mỏng và đối với hóa độ có cơ nghi, thì Như lai sẽ nói.

3. Lời nói mềm mỏng nhưng đối với hóa độ không có cơ nghi, Như

lai sẽ không nói.

4. Lời nói luống dối giả dối mềm mỏng nhưng đối với hóa độ có cơ nghi, Như lai sẽ nói.

5. Lời nói thật, nhưng thô lỗ, hung ác nhưng đối với hóa độ có cơ nghi, Như lai sẽ nói.

6. Lời nói luống dối, thô lỗ, hung tợn đối với hóa độ có cơ nghi thì Như lai sẽ nói.

7. Lời nói thật nhưng , thô tục, hung dữ, đối với hóa độ không có cơ nghi thì Như lai không nói.

8. Lời nói luống dối thô xẳng đối với hóa độ căn cơ nghi thì Như lai sẽ nói.

Nay, trong văn này chỉ có ba câu: Đầu tiên là nói về lời nói thật, mềm mỏng của người kia, đối với hóa độ không có cơ nghi thì Như lai không nói. Trước nói về tướng lời nói. Trong văn, đầu tiên có chút mềm mỏng. Hoặc có thật, nghĩa là lời nói thích hợp với việc ở trước, xứng với tâm tưởng mình.

“Được người đời yêu mến: Tình người đẹp ý, thỏa lòng”. Nói phi thời: Không thích ứng với căn cơ chúng sinh.

Nói phi pháp: Không tương xứng với pháp lý. Không vì lợi ích: Đối với người không có cơ nghi.

Ba ngữ trước dù tốt, nhưng vì ba ngữ sau có lỗi, cho nên Phật không nói. Kế là lời nói luống dối cộc cằn, thô lỗ, đối với hóa độ không có cơ nghi thì Như lai không nói. Trước là nói về tướng ngôn ngữ. Lời nói thô lỗ, hung dữ trái với có chút mềm mỏng ở trước. Giả dối trái với thật. Không yêu trái với yêu. Phi thời, phi pháp, không ích lợi đồng với trước. Sau là kết luận Phật không nói.

Đoạn ba nói về lời nói thật, thô lỗ, hung dữ, đối với hóa độ có cơ nghi thì Như lai sẽ nói. Trước nói về tướng của ngôn ngữ. Sự thô lỗ hung dữ đồng với trước. Chân thật trái với giả dối đúng thời trái với phi thời. Pháp trái với phi pháp, có thể làm lợi ích, trái với không lợi ích ở trên, không ưa thích đồng với người nghe không yêu ở trước. Kế là nói sẽ nói:

“Vì sao?… Trở xuống là giải thích”.

Phật hóa độ vô lượng trong loại thân nghiệp, lược nêu bảy việc. Văn rõ ràng dễ hiểu.

Trên đây là đáp về loại. Từ đây trở xuống là bằng nhau. Văn chia làm bốn:

1. Phật tự nói mình không quở mắng Điều-đạt.

2. Nói Điều-đạt thật không có làm gì.

3. “Cho nên ông… trở xuống là y theo đoạn thứ nhất, trước là kết thúc quở trách lời hỏi.

4. “Ông đối với Phật… trở xuống là đối với kết thúc thứ hai ở trước, Phật khuyên hãy bỏ nghi ngờ. Đoạn đầu dễ hiểu.

Trong đoạn hai, đầu tiên là nói Điều-đạt thật ra chẳng phải phàm phu, nghĩa là không ngu si. Cho đến chẳng phải Nhất-xiển-đề… kế là nói Điều-đạt thật sự chẳng phải Nhị thừa. Sau là Phật khen, chỉ rõ sự vượt hơn. Chẳng phải cảnh của Nhị thừa, chỉ cho sở tri của Phật.

Hai đoạn văn sau dễ hiểu.

Trên đây là đoạn hai, Phật đã xóa bỏ dấu vết hóa độ, để thành tựu nghĩa con một của Địa vị Cực ái.

Trên đây trở xuống là đoạn tư ba, Ca-diếp nhận hiểu, là hỏi có cơ nghi. Đầu tiên là dụ lấy mía, nói về ích lợi của câu hỏi. Sau là dụ vàng ròng, hỏi về giúp ích cho người khác.

Trong phần trước, trước là dụ. “Ta cũng như thế” là hợp với “Người nấu mía”, sau là hợp với được các vị của mía kia. Đa số đều được hợp chung, nói là sau đây hợp riêng:

Nói vị ra khỏi: Là vui xuất gia. Vị lìa dục: Là vui xa lìa. Vị vắng lặng, là vui vắng lặng. Nói vị đạo: Là vui Bồ-đề, như kinh Địa Trì chép:

Một vui đầu trong bốn vui này là giới. Hai vui kế là định, một vui sau là tuệ. Cũng có thể là vị xuất ly, nói lên Đức Phật đã thoát khổ, lìa dục, dứt tập, vắng lặng, chứng diệt, đạo vị, tu đạo.

Trong phần nói về lợi ích cho người, trước là dụ, sau là hợp. “Như lai cũng vậy” là hợp với “Vàng ròng ở trước. Trịnh trọng

thưa hỏi hợp với thường đốt… tức là được nghĩa rất sâu của thấy, nghe bằng nhau, hợp với càng sáng suốt, thanh tịnh, điều hòa, sắc ánh sáng hòa dịu, nhiệm mầu.

Khiến cho hạnh sâu: Thọ trì, vâng tu vô lượng chúng sinh phát tâm Bồ-đề”, hợp với hạnh sâu của giá trị khó lường. Vâng tu phát tâm vô lượng, khởi hạnh cầu Bồ-đề. Vì khởi nguyện cầu Bồ-đề, nên gọi là giá trị khó lường! Sau đó “Phật vì tông chỉ của người, trời” là hợp với “Chính là vật báu quý trọng của người, trời”.

Sau đây là đoạn bốn, Như lai nói lời khen ngợi: Trước là khen ý hỏi của Ca-diếp.

“Vì nghĩa này v.v… trở xuống là nói ý đáp của mình”.

Đại Bát Niết Bàn Kinh Nghĩa Ký - Quyển 6

ĐẠI BÁT NIẾT-BÀN KINH NGHĨA KÝ

QUYỂN 6

Sau đây, sẽ nói về quả của Xả, chia làm ba:

1. Hỏi, đáp, nói lược.

2. Hỏi, đáp giải thích rộng.

3. “Trụ trong Địa này thì không ngăn ngại đối với tất cả pháp… trở xuống là giải thích rõ tên gọi Địa.

Trong phần sơ lược, Bồ-tát Ca-diếp đầu tiên là trước nhận hiểu, sau là hỏi để khởi phát:

Tu Từ, Bi, Hỷ, được địa vị Nhất tử là lãnh hội trước. “Tu xả được gì?” là hỏi sau. Sau đây là Phật trước khen, sau là giải thích cho nghe:

“Tu Xả đã được trụ vào Địa vị “Không bình đẳng”, là nói chung, để nêu. Như Tu-bồ-đề y theo loài người để làm sáng tỏ. Sở đắc của Bồ- tát vượt hơn Tu-bồ-đề. Dùng thô để so sánh với tế, lại nói là “Như”! Cũng có thể Tu-bồ-đề thật là Bồ-tát. Vì chứng không một cách sâu xa, nên y cứ chỉ bác bỏ. Sau đây, là nói riêng để làm sáng tỏ “không”, trong đó, đầu tiên là pháp, kế là dụ, sau là hợp.

Trong pháp, trụ “Không”, chẳng thấy cha… là “Chúng sinh không”, chẳng thấy ấm… là pháp “Không”.

Tuổi thọ của chúng sinh, lại nói về “Sinh không”, đâu khác với “Sinh không” ở trước? Trước lìa tánh sanh, pháp không đã đắc trước. Ở đây lìa “Tướng sinh”, pháp không được sau. Nương vào pháp mà thành giả sanh, cũng “Không”. Văn dụ rất dễ hiểu.

Trong hợp, các pháp cũng giống như thế, không có cha mẹ cho đến tuổi thọ, y theo “Pháp” để hợp, nói nghĩa “Không” kia.

“Bồ-tát nhìn thấy… trở xuống là y theo “Nhân” để hợp, nói được địa “Không”.

Trong rộng, trước là hỏi. Chỉ hỏi về lý “Không”, chẳng hỏi về “Năng thấy”. Dưới đây, là Phật đáp:

Văn chia làm bốn:

1. Nói về nghĩa “Không”.

2. Y theo “Không” nói về quán.

3. Từ “Bồ-tát được như thế… trở xuống là y theo đoạn sau để kết, nói ích lợi của quán.

4. Nay, ở trong chúng này, ta sẽ nói… trở xuống là y theo đoạn đầu ở trên, kết nói về ích lợi của nói pháp.

Trong phần đầu, nghĩa “Không” khai, hợp chẳng phải một. Nay, y theo một môn, lại nói về mười một tướng: Mười tướng trước là “Không”, một tướng sau là chân không.

Y theo vọng tình kia mà chấp pháp, để nói về nghĩa “Không”, gọi là tướng “Không”. Y theo chân thức để nói về nghĩa “Không”, gọi là “Chân không”. Cũng được nói rằng, mười cảnh trước là “Không”, một cảnh sau là “Trí không”. Đối với giới hạn vọng, ngoài tình có pháp. phá pháp đó để làm sáng tỏ sự vắng lặng, nên mười thứ tướng trước, y theo cảnh để nói về “Không”, y theo “Thật” để cầu ngoài tâm không có pháp, tất cả các pháp đều tức chân tâm. Thể của chân tâm vắng lặng, nên một thứ tướng sau, là y theo trí để nói “Không”. Cho nên Địa Luận chép: “Tất cả pháp, như nói tự thể “Không”, gọi là trí tự “Không”.

Y cứ tám tướng đầu trong mười tướng trước, dùng “Không có” để phá “Không” hữu vi. Tướng thứ chín dùng “Có” để quở trách “Không” vô vi. Tướng thứ mười, lấy “Chẳng phải có” “Chẳng phải không để” phá cả “Có” và “Không có”, gọi là đó là “Không”, với mười tướng đồng bình đẳng trong Địa kinh.

Y theo bảy tướng đầu trong tám tướng trước, nói chúng sinh kia và pháp, vì không có tánh nên “Không”. Một tướng sau nói chúng sinh kia và pháp, vì chẳng có tướng nên “Không”. Trong nhân duyên giả thì chẳng có tánh nhất định, gọi là “Không vô tánh”. Chẳng có tướng nhân duyên trong rốt ráo “Không”, gọi là “Không vô tướng”.

Y theo sáu tướng đầu trong bảy tướng trước, nói chúng sinh kia không có tánh, tức là “Sinh không”, một tướng sau là nói các pháp chẳng có tánh kia tức là “Pháp không”. Lại năm tướng đầu trong sáu tướng trước, được y theo hiện tại kia để quán “Không”. Một tướng sau, y theo quán “Không” ở quá khứ kia, ba tướng đầu ở hiện tại được y theo việc trong, ngoài để quán lý “Không”. Hai tướng sau, y theo pháp tướng hữu vi, vô vi kia để quán “Không”.

Y theo chúng sinh trong ba tướng trước là trong, phi tình là ngoài. Y cứ quán tuổi thọ của chúng sinh chẳng có thần, chủ gọi là “Nội không”. Thể của pháp chưa “Không”, quán pháp ngoại kia vì chẳng phải “Ngã”, “Ngã sở” nên gọi là “Ngoại không”.

Lại nữa, quán nhà cửa, lùm rừng xe cộ… là sự vật giả dối không thật, cũng gọi là “Ngoại không”. Thể của pháp chưa “Không”, trong ngoài, hợp quán, gọi là nội, ngoại “Không”, vì sao phải hợp?”

Giải thích: Có hai nghĩa:

1. Tùy người phân biệt, người có ba hạng.

1. Hạng chấp đắm tình trong nhiều.

2. Hạng chấp đắm tình ngoài nhiều.

3. Trong ngoài đều chấp đắm, phải dạy hợp quán.

2. Y theo hạnh quán, phân biệt đầu cuối, phàm phu xưa nay, nghĩa là vì bên trong có ngã nên trước là quán trong. Trong chưa thì không được, nghĩa là vì bên ngoài có, nên lai quán ngoài. Hướng là quán trong không bằng ngoài. Lúc quán ngoài, lại không bằng trong. Đối với hai quán này, vì vẫn còn nghi có ngã, nên phải hợp quán.

Hỏi: “Biết chung các pháp thì dễ, biết riêng thì khó, nên người Nhị thừa chỉ biết tướng chung về khổ… chứ không thể biết tướng riêng, chỉ có Bồ-tát mới có khả năng nhận biết khác nhau, sao ở đây lại nói “Trước riêng, sau chung?”

Giải thích: “Các pháp có hai thứ:

1. Tướng chung.

2. Tướng riêng.

Các pháp, không, vô ngã… đều bình đẳng, gọi chung là tướng đồng. Các sự tướng sắc, thọ, tưởng… đều khác nhau, gọi là tướng riêng. Trong hai tướng này, nếu muốn tìm chỗ chung để nhận biết sự riêng khác, thì vì chung dễ, riêng khó, nên trước quán chung, sau quán riêng. Nếu muốn tìm riêng để biết đồng, riêng thì dễ mà chung thì khó nên trước quán riêng, sau là quán chung.

Nay, nương vào môn sau, trước quán tướng riêng, sau quán tướng chung. Ba thứ trước y theo sự để nói về “Không”. Hữu vi, vô vi, y theo pháp để nói “Không”. Pháp số sinh diệt như: Vô thường… là hữu vi kia. Hư không số diệt, phi số diệt… là vô vi kia. Chẳng có ngã, sở hữu của ngã, gọi là “Hữu vi không”, chẳng có thể của pháp “Không”. Vô ngã, ngã sở trong pháp vô vi gọi là không vô vi”. Trong đây cũng là chưa “Không” pháp thể kia.

Hỏi: “Nhắm vào ly, hợp trong nội, ngoại… ở trước là ba. Nay, trong pháp hữu vi, vô vi này vì sao không như vậy?”

Giải thích: “Theo lý thì cũng không có hại, nhưng nay, vì nói hai pháp trong, ngoài đồng là có, nên hợp quán thì dễ. Cho nên trong, ngoài thứ ba là quán chung hữu vi, vô vi. Phần vị “Có” “Không” là khác nhau.

Vì hợp quán thì khó, nên không có quán chung.

Năm thứ trước đây được y theo hiện quán “Không” “Vô thỉ không” lại không có pháp riêng, chỉ y cứ theo quán năm “Không” trước trong quá khứ, gọi là “Vô thỉ không”, sao không y theo đương lai để nói “Vô chung không”.

“Theo lý thì có thể được, nên trong Địa Trì nói: “Pháp ba đời đều quán”. Nhưng nay vì nói pháp quá khứ khởi nguồn gốc của bệnh hoạn, nên từ vô thỉ đến nay, vì chúng sinh chấp đắm nơi chốn, nên phải quán xứ. Quá, hiện đã không, so sánh tương lai sau, rất dễ hiểu. Không y theo vị lai sau để nói “Vô chung không”.

Lại, Pháp ba đời đều thứ lớp sinh nhau. Quá khứ là gốc của hiện tại, hiện tại là gốc của đương lai. Vì hiện pháp dễ quán, nên trước là quán hiện tại, vì hiện do quá khứ sinh, nên y theo gốc quá khứ kia để nói là “Vô thỉ không”. Vì gốc hư hoại thì ngọn sẽ hoại theo, nên không nương vào vị sau để nói “Vô chung không”.

Lại hỏi: “Trong sáu thông lẽ ra cũng như thế, chỉ biết quá khứ, hiện tại, đâu cần Thiên nhãn biết vị lai làm gì?”

Giải thích: “Không giống với việc của sáu thông, vì việc ba đời khác nhau, nên phải biết khác nhau, ở đây quán về lý “Không”, lý thì đồng nhau, vì có thể tìm tòi, nên không nói riêng.

Trên đây, đã dùng sáu thứ để nói về “Sinh không”, kế đây là nói về “Pháp không”.

Nói tánh không là quán pháp luống dối, chẳng có tự tánh, gọi là “Tánh không”.

Trên đây, bảy môn là chẳng có tánh không. Vô sở hữu: Thấy tướng nhân duyên này cũng chẳng có gì, gọi là “Vô sở hữu không”, đây là “Vô tướng không”, cho nên sau đây nói: “Như người không con, gọi là không, chứ chẳng phải là y theo đứa con, để nói lên chẳng có “Tánh không”. Cũng như người nghèo chẳng có vật, gọi là “Không”, chứ chẳng phải y theo vật để nói “Vô tánh không”.

Trên đây là tám “Không”, dùng “Không” để phá “Hữu”. “Đệ nhất nghĩa không”, thì dùng “Có” để phá “Không”, gọi là tám “Không” ở trước là “Đệ nhất nghĩa”. Tất cả pháp không mà thường hữu, nên chẳng phải nhất định không. Vì chẳng phải nhất định không, nên chẳng có tự tánh Đệ nhất nghĩa để được, thế nên gọi là “Đệ nhị nghĩa không”.

Trên đây, chín “Không” là phá riêng “Có” và “Không”. “Không” thứ mười là “Không hữu”, quở trách cả hai. Lại chín “Không” ở trước quở trách tánh “Có”, “Không”. “Không” thứ mười quở trách tướng

riêng của “Có” và “Không” ở trước, vì cả hai đều là “Không”, nên nói là “Không không”.

Nghĩa này thế nào? Pháp nhân duyên “Có”, “Không ” đều đồng thể. Vì thể đồng nên pháp “Không” là “Có”, pháp “Có” là “Không”. Vì vô vi “Có” nên “Có” tức là “Chẳng phải có”. Vì “Chẳng phải có” “Chẳng phải không”, nên nói là “Không không”.

Mười môn trước đây, nhằm phá bỏ, quở trách tướng hữu tình để nói về lý “Không”.

Môn “Không” thứ mười một y theo “Thật để giải thích” “Không”. Vì chân tâm lìa tướng, nên gọi là “Không”. Lại pháp Phật nhiều như cát sông Hằng trong Pháp giới, đầy đủ bao la trong chân thức, là pháp của Chư Phật đồng một thể tánh, nhóm họp thành lẫn nhau, vì chưa có môn nào giữ tự tánh riêng, nên nói là “Không”, pháp giới đều “Không”. “Chẳng” đâu không đại, là vì y theo “Thật” nói là “Đại không”, chỉ y theo thật, kinh nói khác nhau. Y theo ẩn trong Địa kinh để giải thích cho nên kinh ấy nói thức A-lại-đa, cho là Đại Không.

Trên đây, đã nói về “Không”, sau đây sẽ y theo để nói về quán: Trước quán “Nội không”, đầu tiên là hỏi, kế là nói, sau là kết. Nghĩa trong giải thích có ba. Văn chia làm bốn:

Nói nghĩa có ba là:

1. Trong quán nội chẳng có chúng sinh chấp đắm luống dối, tuổi thọ, thường, lạc, ngã, tịnh kia.

2. Đối với “Không” này chẳng có vật ở ngoài kia.

3. Ở trong “Không” này chẳng có Phật, Pháp, Tăng và Phật tánh. Vì tướng “Không” này chưa “Không” và thật bắt đầu từ “Nội không” cho đến “Vô thỉ”, mới có ba không này, nhưng trong không chẳng có khác. Văn chia làm bốn:

1. Trong quán nội, chẳng có cha mẹ, chúng sinh, tuổi thọ, cho đến không có vọng tình kia mà tìm xét thường, lạc, ngã, tịnh.

2. Ở trong “Không” này chẳng có Phật, Pháp, Tăng.

3. Ở trong “Không” này chẳng có vật bên ngoài.

Hỏi: “ Trong không chẳng có tài vật bên ngoài, lẽ ra lẫn nhau là “Không” nay, vì sao Phật lại nói là “Lý không”?”

Giải thích: “Trong nội không có tài vật bên ngoại, thật ra là “Không”, lẫn nhau nhưng nay trong “Nội không” kia chẳng có tài vật bên ngoài nên thuộc về lý không… trong ngoại không dưới đây đều đồng như vậy, nên phải biết là lý không.

4. Ở trong “Không” này chẳng có Phật tánh kia. Trong pháp nội

này dù có Phật tánh cùng cực thật sự nói “Có”, mà Phật tánh này chẳng phải trong, chẳng phải ngoài, chỉ tùy theo các tướng mà nói “Không có”. Nay, ở đây, chính là nói đúng trong nội “Chẳng có” nhân, vì chưa nói về nghĩa khác, nên không có Phật tánh. Trong đây chỉ nên nói là tánh chẳng phải trong, chẳng phải ngoài, nhân đó để nói.

“Cho nên… trở xuống là giải thích. Trước hỏi, sau đoạn. Vì tánh thường trụ nên chẳng phải trong, chẳng phải ngoài, vì “Nội không” tùy pháp đối trị “Không”. Phật tánh là thường, vì hoàn toàn khác với “Không” kia, cho nên chẳng tồn tại.

Kế là quán “Ngoại không”. Ngoài cũng như thế, là nêu để so sánh với trước. Vì ba nghĩa đồng với trước, nên nói là như vậy. Chẳng có pháp trong, là nói lên nghĩa khác nhau kia.

Trước kia, đã nói trong nội không chẳng có tài vật bên ngoài, nay, ở đây nói trong “Ngoại không” chẳng có pháp nội ấm, là có sự khác nhau này. Kế là quán nội ngoại. “Nội, ngoại như thế, nêu sau, so sánh trước. Vì ba nghĩa đồng một, nên nói là “Như thế”.

“Chỉ có… trở xuống là giải thích Như lai, Pháp, Tăng, Phật tánh chẳng ở trong ba “Không”, trong đó trước là nêu.

“Vì sao?… Trở xuống là giải thích”. “Cho nên… trở xuống là kết”.

“Đó gọi là nội, ngoại”, là tổng kết.”

Trong hữu vi “Không” trước là nhắc lại, kế là giải thích, sau là tổng kết.

Trong giải thích, “Hữu vi đều không” là giải thích chung “Cái gọi là… trở xuống là giải thích riêng. Hai nghĩa trong giải thích riêng, cụ thể như nói ở trên:

1. Trong pháp hữu vi, chẳng chấp ngang trái chúng sinh, tuổi thọ, thường, lạc, ngã, tịnh kia.

2. Ở trong “Không” này chẳng có việc trong, ngoài.

3. Ở trong “Không” này chẳng có Phật, Pháp, Tăng, và Phật tánh. Trong văn, trước là nói không có việc trong, ngoài.

“Thường, lạc… trở xuống là nói không có chấp giả dối thường, lạc, ngã, tịnh, chúng sinh, tuổi thọ”.

“Như lai… trở xuống là nói trong “Không” này chẳng có Phật, Pháp, Tăng và Phật tánh. Đệ nhất nghĩa cũng là Phật tánh. Vì tướng chẳng bằng “Thật”, cho nên đều “Không”.

Trong đây… trở xuống là giải thích nghĩa chẳng có Phật tánh của “Không” này, văn rõ ràng dễ hiểu.

Trong “Vô vi không”, trước là hỏi, kế là giải thích, sau là tổng Trong phần nói về “Vô vi đều không”, là nêu chung.

“Cái gọi là… trở xuống là giải thích riêng. ba nghĩa này trong phần riêng, đầy đủ như nói trên.

1. Trong “Vô vi không” chẳng có chấp ngang trái chúng sinh, tuổi thọ, thường, lạc, ngã, tịnh. Trong đây, thể của pháp vô vi chưa “Không”.

2. Ở trong “Không” này chẳng có việc trong, ngoài và pháp hữu vi.

tánh.

3. Ở trong “Không” này, chẳng có Phật, Pháp, Tăng và nghĩa Phật Văn của ba “Không” này có sáu câu:

1. Nói trong “Không” này chẳng có Khổ, Vô thường, Bất tịnh, Vô ngã”.

“Cái gọi là… trở xuống là một chút chữ cũng không có, nếu nói đủ, thì lẽ ra nói rằng “Chẳng có vô thường, khổ, vô ngã…”

2. Nói trong “Không” này chẳng có các việc trong, ngoài của ấm, giới, nhập.

3. Nói trong “Không” này chẳng có chúng sinh, tuổi thọ, đây chính là sở không.

4. Y theo câu đầu, để nói không có pháp hữu vi, hữu lậu.

5. Vua y cứ lại câu thứ hai, nói không có tất cả những việc trong, ngoài.

6. Trong phần nói về “Không” này, chẳng có Phật, Pháp, Tăng và Phật tánh. Bốn Pháp, như Phật… chẳng phải hữu vi, cũng chẳng phải vô vi, chỉ lược nêu lên.

“Tánh thiện… trở xuống là giải thích vì tánh là thiện, nên chẳng phải vô vi, nghĩa là y theo nghĩa phi số diệt của hư không trong vô vi, là vô ký. Vì Phật… là thiện, nên không thuộc trong đó. Đẳng trí của thế tục trong vô vi dứt trừ kiết, thể của số diệt dù là thiện, nhưng vì thô cạn nên khác với Phật. Như nghĩa này, nay lược qua không nói, Thường chẳng phải hữu vi, vì lý tồn tại dễ hiểu. Trong đây chính là nên nói chẳng phải vô vi. Hữu vi là đối lập với vô vi. Nhân hữu vi để giải thích vô vi:

Trong vô thỉ “Không”, trước là hỏi, khởi phát, kế là nói, sau là kết.

1. Trong phần nói về “Sinh tử vô thỉ đều không” là nói chung để nêu lên.

“Cái gọi là… trở xuống là nói riêng, ba nghĩa trong phần nói riêng, đủ như nói ở trên. Đầu tiên là nói không có vọng tình kia đã chấp thường, lạc, ngã, tịnh, chúng sinh, tuổi thọ.

1. Trong phần nói về “Không” này chẳng có Phật, Pháp, Tăng và Phật tánh.

2. Trong phần nói về “Không” này chẳng có tất cả các pháp vô vi, hữu vi trong, ngoài. Trong văn chỉ nói chẳng có pháp vô vi. Pháp còn lại, lược qua không nói.

Y theo “Tánh không”, đầu tiên là hỏi để khởi phát, kế là giải thích, sau là kết.

Trong phần nói, “Bồ-tát quán tất cả pháp với bản tánh đều “Không”, nói chung để nêu lên.

“Nói là ấm v.v… trở xuống là nói riêng, nghĩa là ấm, giới, nhập, vô thường, khổ… là nêu pháp hữu vi. Thường, lạc, ngã, tịnh là nêu pháp vô Thường, lạc, ngã, tịnh có hai thứ:

6.

1. Phương tiện thường, lạc, ngã, tịnh này đều từ duyên tu sinh ra, vốn không có tự tánh.

2. Tự thể thường, lạc, ngã, tịnh tánh xuất phát từ xưa. Nay y theo môn đầu, nói về “Tánh không”, môn sau tức là thuộc về “Đại không”. Nay, ở đây không nói.

“Pháp như thế… là không thấy bản tánh” là y cứ chung để nói về “Không”. Từ khi “Duyên” mới nhóm họp, vốn không có tự tánh, là vì không thấy. Pháp này… là nói pháp thể chẳng có tánh, khác với vô “Người” trong sáu pháp trước. Dù nói “Tánh không”, nhưng vì tướng giả nhân duyên chưa không, nên khác với không, chẳng có cái sau.”

Hỏi: Trong sáu “Không” ở trước, đều phân biệt với Như lai, pháp, Tăng, Phật tánh. Trong “Tánh không” này vì sao chẳng như vậy?”

Giải thích: “Nay, ở đây y theo chung thường, lạc, ngã, tịnh của quả báo, để nói về tánh “Không”. Thường, lạc, ngã, tịnh là lý do không phân biệt Phật, Pháp, Tăng. Lại quả báo thường, lạc, ngã, tịnh của Phật, cũng gọi chung là tánh. Vì lý do này, nên tướng chẳng phân biệt với Phật tánh. Sau đây, trong “Không” khác, không phân biệt có so sánh như thế.

Trong chẳng có gì, trước là hỏi, kế là nói, sau là tổng kết.

Trong phần nói, trước là nói giả gọi tướng “Người” vốn không thật có.

“Người ngu si… trở xuống là nói nhân duyên giả gọi là pháp tướng, vốn chẳng có gì.

Trong phần trước, trước là dụ: “Như người không con, nói là nhà trống, nghĩa là tướng con cũng chẳng có. Chẳng những không có tánh, mà cuối cùng quán “Không” cũng chẳng có thân ái, nương vào đó để làm sáng tỏ pháp. Chẳng có tướng “Người” ở đây khác với “Không có” tánh người của sáu “Không” ở trước.

Trong phần sau, trước là dụ người ngu si nói rằng: “Các phương hướng đều là không, là nói về sự khác nhau. Người ngu dù nói các phương là không, nhưng giới hạn của việc, mới biết thật là bất “Không” đồng với họ. Người nghèo cùng nói: “Tất cả không”, nghĩa là các tướng của vật dụng cũng “Không có”, chứ chẳng trực nhận “Không có tánh”.

Lối chấp như thế, hoặc “Là không”, bất không là nói lại thí dụ ở trước, người nghèo chấp thật không có gì, cho nên nói hoặc không, người ngu chấp sự thật bất không gọi là hoặc bất không. sau đây là y cứ để làm rõ pháp. Bồ-tát quán “Không” như người nghèo chấp vì không có cái “Có”, nên nói hoặc “Trống không”. Sự thật mà người ngu chấp không là tên rỗng không.

“Hoặc không là trống không… trở xuống là y cứ làm sáng tỏ pháp, Bồ-tát quán “Không”, như người nghèo chẳng có tài vật, tất cả đều không, chẳng đồng với cái không là không có gì của người ngu.

Trong Đệ nhất nghĩa, trước là hỏi, kế là nói, sau là tổng kết.

Trong phần nói, đầu tiên là nói về Đệ nhất nghĩa. Sau, y theo đó để nói “Không”.

Trong phần trước, đầu tiên y theo mắt để nói “Không”. Sau là so sánh với các pháp. Trong phần sau, trước là hỏi: “Thế nào gọi là Đệ nhất nghĩa không?” Vì có nghiệp, có báo, nên chẳng nhất định là “Không”. Vì chẳng phải nhất định “Không ”, nên là Đệ nhất nghĩa không, vì nhân duyên giả có kia đả phá “Không”, chẳng dùng tánh “Có” mà phá cái “Không” kia. Cho nên lại nói chẳng thấy tác giả.

“Như thế… trở xuống là y theo “Không không”, trước là hỏi, kế là nói, sau là tổng kết.

Trong phần nói có bốn câu:

1. Nhờ đối lập để làm sáng tỏ sự sâu sắc, chính là chỗ mê của Thanh văn, Duyên giác.

2. Chính là nói về tướng là “Có” là “Không”, đó gọi là “Không không”, y theo giải thích để nói về lý. Là “Có” nhắc lại Đệ nhất nghĩa “Không” ở trước. Đệ nhất nghĩa “Không”, vì dùng “Có” để phá “Không” nên nói là có.

Nói “Không”, là nhắc lại tám “Không” ở trước, trong tám “Không”

ở trước vì lấy cái “Không” để phá cái “Có”, nên nói là “Không”. Vì y theo “Có” “Không” ở đây để nói nghĩa “Không” nên nói là “Không không”. Là “Thị”, chẳng phải “Thị”, đó gọi là “Không không”, phá giải thích để làm rõ lý. Câu trước dù còn y theo giải thích kia, nên còn phá bỏ. Hướng này có “Thị” hướng này không có “Thị”, cả hai đều chẳng phải “Thị”, mới được gọi là “Không không”, chứ chẳng phải lưu lại “có” “Không”, nói là “Không không”.

“Nghĩa này thế nào?” Đã nói như trên, các pháp nhân duyên “Có”, “Không” đều đồng thể. Vì đồng thể, nên nói là vô vi. Có thuyết nói: “Hữu vi không”, nên “Không có” tức chẳng phải “Có”. Vì chẳng phải có, chẳng phải không, nên nói là “Không không”.

1. “Thập trụ y theo người để làm sáng tỏ sự sâu sắc. Bồ-tát Thập trụ còn đi suốt qua phần ít, giống như bụi cát, huống chi là người khác.

2. “Không không” như thế, cũng khác nhau… trở xuống là nhờ đối lập để nói lên khác nhau. Các luận nói cái mà Thanh văn đã được là khác nhau. Trong pháp Tỳ-đàm nói về người Thanh văn”. Trước quán năm ấm chẳng phải “Ngã”, “Ngã sở”, gọi thẳng là “Không”. Sau quán trí trước cũng lại chẳng phải là “Ngã” và “Ngã sở”, nên nói “Không không”.

Trong pháp Thành Thật, trước quán sinh, pháp không chẳng có tự tánh, gọi là thẳng là “Không”. Sau quán trí trước cũng “Không”. Vì không có tánh, nên nói là “Không không”. Nay, đối tượng giải thích ở đây vì lìa các tướng “Có” “Không”, nên nói là: “Khác nhau”.

Trên đây, mười “Không” và mười pháp bình đẳng trong Địa kinh, nghĩa ấy giống nhau. Một “Không” đầu trong mười không là tướng chung, nói về “Không”. Chín “Không” còn lại là tướng riêng. Bảy tướng đầu trong tướng riêng, dùng “Không” để phá có, đồng với tám “Không” đầu này. “Không” thứ tám trong mười “Không” kia, là “Có” phá “Không”, đồng với không thứ chín này. Một “Không” sau trong mười “Không” vì chẳng phải có, không là song phá “Có” “Không” đồng với “Không không” này.

Y theo “Đại không”, trước là hỏi, kế là nói Chư Phật, Bồ-tát diệt quán Nhập-nhã, vì lìa tất cả tướng, tất cả tánh nên gọi là “Không”.

Nói lìa tướng, nghĩa là như Đề hồ, thể dù là có, nhưng không có các tướng xanh, vàng, đỏ, trắng, cũng như tâm thức của tất cả chúng sinh, thể dù là có, nhưng chẳng có các tướng lớn, nhỏ, dài, ngắn… Ở đây cũng giống như thế, chẳng có tướng nào… nghĩa là chẳng phải có tướng, cũng chẳng phải không có tướng, chẳng phải phi hữu tướng, chẳng phải

phi vô tướng. Chẳng phải “Có”, “Không”, tướng đều là có, cũng không có tự tướng, cũng không có tha tướng, cũng đều là tướng tự tha, cũng không có tướng cùng có tự, tha. Tất cả vọng tâm phân biệt như thế, đều không tương ứng.

Nói lìa tướng, nghĩa là pháp Phật như cát sông Hằng đầy khắp pháp giới, trong Bát nhã đầy đủ bao la trong Nhập-nhã này. Pháp của Chư Phật ầy đồng một thể tánh. Vì đồng thể nên không có pháp nào giữ riêng tự tánh, nên gọi là “Không”. “Không” này sâu rộng cho nên nói đại. Lại Bồ-tát Long Thọ nói: “Mười tám không quán, gọi là môn tiểu trí tuệ. Diệt quán Nhập-nhã, gọi là môn Đại trí tuệ. Vì thể của Đại tuệ vắng lặng, nên gọi là Đại không. Nghĩa này cũng là tự thể vốn “Không”, trí tự “Không” trong Địa kinh.

“Đây gọi… trở xuống là kết”.

Trên đây là đoạn hai, nói rộng về quán không.

Dưới đây là đoạn ba, kết luận nói về lợi ích của quán, là khi quán “Không” này, sẽ được trụ ở Không địa.

Đoạn bốn, nay ta… trở xuống là kết, nói về lợi ích, của nói nghĩa là khi nói Không, các Bồ-tát… nhiều như số cát của mười sông Hằng, được trụ trong Địa không. Trước là lược, kế là rộng.

Dưới đây là đoạn ba, giải thích, làm sáng tỏ tên gọi Địa. Văn có ba câu: Hai câu trước nói lìa chướng thanh tịnh, vì như “Không” gọi là Địa “Không”. Một câu sau nói gồm thâu đức rộng bao la, vì như hư không, nên nói là Địa không.

Y theo ba câu trước, đầu tiên là lìa kiến si, sau là lìa tham, giận.

Trước là dụ, sau là hợp.

Trong câu ba, trước là dụ, sau là hợp. Văn đều dễ hiểu.

Dưới đây, kế là nói về quả của bảy pháp lành. Nhờ trí tu bảy pháp lành, hóa độ người, nên thành tựu tất cả trí, đức xuất thế, là quả của pháp lành kia, trong đó, đầu tiên nói về đủ tám tri kiến.

“Được lợi gì?… trở xuống là được bốn vô ngại. Sở tri của tám tri kiến trước rất rộng, gọi là Nhất thiết trí. Bốn sở tri của bốn vô ngại sau được tự tại, gọi là trí vô ngại. Tùy tướng phân biệt. Do biết thời gian, tri túc, tự biết, biết chúng và biết cao, thấp, nên đủ tám tri kiến. Do biết pháp và biết nghĩa, nên được bốn vô ngại, nói chung là đều được. Trong tám tri kiến, trước là chung, sau là riêng. Đối với tất cả pháp, vừa biết, vừa thấy là chung, trong đó dùng hai môn để phân biệt.

1. Nói về nghĩa , tri kiến đồng khác.

2. Nói về sự khác nhau về pháp chấp tri kiến.

Nói đồng khác nghĩa là biết và thấy, giải thích chung là một, phân biệt là khác, khác có năm thứ:

1. Y theo nhãn, trí để phân biệt sự khác nhau giữa chúng. Như văn ở dưới nói: “Trí tuệ hiểu rõ pháp, gọi là biết. Thiên nhãn soi cảnh gọi là thấy”.

2. Nương vào một cảnh, phân biệt đầu cuối, đều tiên hiểu gọi là biết, hiểu rõ tận cùng gọi là kiến.

3. Y theo một cảnh là chẳng phân biệt. Như văn sau nói: “Biết hành pháp tà mà được giải thoát là không có việc đó”. Biết hành pháp tà thì sẽ đọa địa ngục. Vì sở tri quyết đoán rõ ràng, nên nói là thấy, pháp khác cũng như vậy.

4. Y theo thô, tế của cảnh riêng để phân biệt, như văn sau nói: “Nhân quả bất thiện thì nổi rất thô, dễ hiểu rõ. Xét nhìn phân biệt rõ ràng, gọi là thấy. Nhân quả của pháp lành sâu kín khó biết. Quán chiếu khó nói, gọi là biết. Như thiện, bất thiện, thế gian, xuất thế gian. Tiểu thừa, Đại thừa, hoặc nhân, hoặc quả, đều cũng như thế.

5. Y theo chỗ sâu cạn của cảnh riêng để phân biệt. Thế đế biết thô cạn, hiểu rõ, nói là thấy. Chân đế sâu xa, kín đáo, vì thấy khó sáng suốt, nên nói là biết. Cho nên trong văn sau nói: “Biết các tướng thường, vô thường, khổ, vui… gọi là thấy. Biết rõ Phật tánh, Như lai, pháp thân gọi là biết. Lại nữa, hai đế khác nhau dễ hiểu rõ, quán chiếu rõ ràng, gọi là thấy. Nhất thật sâu kín, soi thấy khó rõ ràng, gọi là biết. Biết thấy đồng, khác, nói lược như vậy.

Kế là nói thấy biết pháp khác nhau. Khác nhau có ba thứ:

1. Biết mà không thấy như văn dưới nói: “Biết các chúng sinh thực hành pháp tà, không thấy người kia được quả giải thoát, tất cả như thế”.

2. Vừa thấy, vừa biết như văn sau nói: “Vì thấy chúng sinh gây ra việc ác, đọa vào đường ác, biết chúng sinh tu điều lành, sẽ sinh lên cõi trời, người được giải thoát, tất cả như thế”.

3. Vừa thấy vừa biết, không thấy không biết: Như văn sau nói. “Tùy ngôn thuyết thế tục, có nam, nữ… để thấy, để biết. Nếu theo lời nói bí tạng của bậc Thánh, thì sẽ không có việc nhà cửa…, không thể thấy, biết. Tất cả như thế”. Vì sao nói thấy mà không biết? Biết dễ thấy khó, chỉ vì thấy đều biết, nên không nói đến. Tri chấp tướng pháp có sự khác nhau này. Nay trong phần nói chung, y theo đúng liền nêu lên. Cho nên nói thẳng là vừa thấy vừa biết.

“Nếu hạnh… trở xuống là nói riêng. Trong phần riêng này, đầu

tiên là mở ra môn, chương.

Thứ hai là tổng kết, thứ ba là nói rộng, thứ tư là tổng kết.

Trong phần mở ra môn ở trước, y theo tổng kết sau, đáng lẽ phải có tám môn, nhưng chỉ có một ít môn trong văn nay. Nếu nói theo cũ thì chỉ có bảy.

Y theo môn đầu trong tám môn biết “Sai”, bảy môn sau biết “Đúng”. Nếu hành duyên trong biết “Sai” ở trước thì sẽ biết duyên pháp tà không lìa bỏ được. Vì giải thoát nên gọi là hành duyên. Hai môn đầu trong biết “Đúng” ở sau là biết đạo lý nhân quả của giải thoát kia. Năm môn sau là biết pháp tu hành kia. Y theo hai môn trước, hoặc tánh, hoặc tướng, một môn này biết đạo lý pháp tướng của hai đế kia, biết rõ Phật tánh, gọi là tánh, biết sự khác nhau giữa các pháp tướng, vui, thường, vô thường… gọi đó là tánh. Biết pháp tướng khác nhau của khổ, vui, thường, vô thường… gọi là tướng. Hoặc nhân, hoặc duyên, một môn này biết về nhân quả. Biết nhân duyên ác đọa vào đường dữ. Nhân duyên nghiệp lành sinh về đường lành và vì được giải thoát nên gọi là nhân duyên.

Y theo môn đầu trong năm môn sau, biết người kia tu tâm theo thứ lớp. Một môn kế là biết người sở y kia, hai môn kế là biết nghiệp mà người kia đã tu hành. Một môn cuối là biết pháp là đối tượng nương tựa kia.

Y theo môn đầu là tu tâm theo thứ lớp. Tâm là tâm tin, ưa của chúng sinh. Căn là căn cơ Đại thừa, Tiều thừa của chúng sinh. Nương vào căn này mà sinh ra pháp lành thế tục, gọi là thiền định. Nương vào căn này mà sinh ra Thánh đạo xuất thế, gọi là thừa.

Bốn môn này biết người tu tâm từ đầu đến cuối theo thứ lớp, vì thành lẫn nhau, nên hợp thành một. Trong người sự đối tượng nương tựa của một môn kế là, nếu là bậc Tri thức thì sẽ biết Phật, Bồ-tát là Thiện tri thức. Trong hai môn kế là đã tu hành môn đầu, nếu trì giới thì sẽ biết giới hạnh kia. Sau đây, là nói đủ về thân giới, tâm tuệ. Nay, lược nêu giới. Nếu nói người bố thí, thì biết hạnh bố thí của người đó sau cuối sẽ được chút hạnh, nếu nói một môn thì biết môn ấy là pháp nương tựa.

Trên đây, là nói về phần riêng xong.

“Tất cả thấy biết các pháp như thế… là tổng kết. Kế là nói rộng. So với giải thích ở trước là không thứ lớp, trước là môn đầu được nói rộng: “Hoặc hành, hoặc duyên trụ là biết trong Địa mà không thấy”, nói chung để nêu. Sau, sẽ nói riêng để làm sáng tỏ hạnh. Hành tà sẽ đọa vào đường ác, rõ ràng dễ hiểu. Vì thấy rõ, nên nói là thấy. Tu điều

lành được giải thoát, sâu kín ẩn khuất khó biết, vì quán chiếu khó sáng suốt, nên không gọi thấy, mà gọi là biết. Kế là nói rộng môn thứ hai, hoặc tánh, hoặc tướng.

Lại nữa, “Bồ-tát vừa thấy, vừa biết”, là nói chung để nêu lên. Sau đây là nói riêng để làm sáng tỏ tri kiến:

Thường, Vô thường… là pháp tướng Thế đế kia. Thô nói lên dễ dàng nói rõ. Vì biết rõ ràng, nên gọi là thấy. Vô thường, khổ… là pháp sinh tử. Thường, lạc, ngã… là pháp Niết-bàn phương tiện của Phật. Pháp thân Như lai, Phật tánh của chúng sinh rất sâu xa, kín đáo khó suy lường, vì biết khó sáng suốt, nên không gọi là thấy, chỉ nói là biết, trong đó, trước nói biết pháp thân Phật. Sau, nói về biết tánh.

Kế là nói rộng về thừa thiền của tâm căn thứ tư. Lại nữa “Bồ-tát vừa thấy, vừa biết” là nói chung để nêu. Sau đây, là nói riêng để làm sáng tỏ tri kiến. Trí biết trong môn này, gọi là biết. Mắt thấy gọi là kiến. Đầu tiên là biết thừa thiền của tâm căn chúng sinh, chính là nói rộng môn trước. Sau là thấy chúng sinh sống, chết, chìm nổi đối lập nhau để nói.

Trong phần trước, đầu tiên là hỏi, kế là nói, sau là kết.

Trong phần nói, biết lòng tin của chúng sinh thành tựu, nghĩa là sự hiểu biết hoặc trước kia, tâm cầu mong được hiểu biết về Đại thừa trước kia hoặc căn, vì nương vào căn thú hướng pháp, nên nói là cầu. Căn cơ của thừa khác nhau và chỗ thú hướng đều khác nhau. Nay, nêu cầu Đại thừa. Tiểu thừa lược qua không nói. Người này hiểu thuận… đối với pháp kia hoặc thiền, hoặc thừa. Xuôi dòng là thiền, ngược dòng chính là trụ và “Đến bên kia bờ” là thừa ở trước”. Tu tám thiền thế gian là pháp phàm phu. Vì thuận theo sinh tử, nên gọi là “Xuôi dòng”, Tu tập thánh đạo ra khỏi sanh tử nên gọi là ngược dòng. Cho đến bên kia bờ. Sau đây, là nói rất dễ hiểu.

Trong phần thấy, đầu tiên là hỏi, kế là nói, sau là kết. Trong nói, đầu tiên là nói: “Bồ-tát tu phạm hạnh, nói thấy chỗ nương tựa. Dùng Thiên nhãn thanh tịnh nêu lên năng thấy kia. Sau đây nói về chỗ thấy. Đầu tiên, thấy chúng sinh gây ra điều ác, sẽ đọa vào cõi dưới. Kế là thấy chúng sinh tu điều lành, sẽ sinh lên cõi trên. Sau, là thấy chúng sinh trôi lăn, chìm nổi từ ba đường ra, trở lại vào ba đường, gọi là từ tối đi vào tối. Từ ba đường ra, sinh lên làm người, trời, gọi là từ tối đi vào sáng. Bỏ thân người, trời, đọa lạc vào ba đường, gọi là từ sáng đi vào tối. Thú hướng tốt lành vào nhau, gọi là từ sáng đi vào sáng”.

Dưới đây là nói rộng vượt qua môn thứ sáu hoặc giới. Ở trước, nêu

trực tiếp giới. Nay, ở đây nói đủ giới thân, tuệ tâm. Lại nữa “Bồ-tát vừa thấy vừa biết”, nói chung để nêu. Sau đây, là nói riêng để làm sáng tỏ thấy biết.

Đầu tiên là biết chúng sinh tu thân giới… chính là nói rộng môn trước, sau. Thấy người không tu hành thân giới, tâm tuệ… đối lập để giải thích.

Y theo phần trước, trước là nói, sau là kết. Trong nói có hai:

1. Thấy tu thân giới, tâm tuệ của ta, vì hạnh thanh tịnh, nên chuyển nặng thành nhẹ. Thân giới, tâm tuệ, nói rộng như ở dưới.

2. “Thế nào?… trở xuống là vì thấy hạnh tu sám hối, diệt tội, nên đổi tội nặng thành tội nhẹ. Trước là hỏi, sau là nói. Sám hối phát lộ là hạnh diệt tội. Sau không còn tạo nên sự hổ thẹn, thành tựu là hạnh ngăn ngừa lỗi lầm. Cúng dường Tam bảo là hạnh trở về điều lành. Thường tự quở trách, là hạnh ăn năn tội lỗi, vì nghiệp duyên này chuyển nặng thành nhẹ.

Trong phần thấy, đầu tiên là hỏi, kế là nói, sau là kết. Trong nói có hai:

1. Thấy người không tu thân giới, tâm tuệ, vì hạnh thanh tịnh, nên chuyển nhẹ thành nặng.

2. “Người này ít suy nghĩ, không thể sám hối… trở xuống là thấy họ không tu hạnh sám hối, phát lộ diệt tội, nên đổi tội nhẹ thành tội nặng. Kế đây, trong phần nói rộng môn thứ năm, hoặc Thiện tri thức. Thiện tri thức kia có ba phẩm:

1. Tri thức phẩm hạ, biết mà không thấy, nghĩa là các Bồ-tát… từ chủng tánh cho đến Cửu địa, biết tất cả chúng sinh đều có Phật tánh. Dù biết như thế, nhưng vì bị phiền não che lấp tâm tánh, nên không thể thấy được.

2. Tri thức phẩm trung, cái gọi là các Bồ-tát… Thập Trụ v.v… biết các chúng sinh đều có Phật tánh, không thấy rõ ràng, như thí dụ thấy vào ban đêm, để làm rõ.

3. Tri thức phẩm thượng, là Phật, Như lai thấy tất cả chúng sinh đều có Phật tánh, nhận thấy một cách rõ ràng. Sau đây là vượt thứ lớp nói rộng thứ tám, hoặc nói: “Lại có thấy, biết, không thấy, không biết là nói chung để nêu lên. Sau đây sẽ phân biệt làm rõ.

Theo ngôn ngữ thế gian, có việc nam, nữ, bình, chậu, xe cộ, nhà cửa… có thể thấy biết, gọi là thấy, biết. Nương vào mật ngữ phá tướng của bậc Thánh, thì không có chuyện nam, nữ… để thấy biết, gọi là “Không biết thấy”. Kế là nói rộng thứ bảy, hoặc bố thí, có biết, không

thấy là nói chung để nêu, dưới đây là nói về tướng ấy.

Nương vào giáo thế đế, vì có bố thí, rất dễ hiểu, nên gọi là biết. Biết của cải đã xả, gọi là biết người được bố thí. Biết cúng dường Tam bảo gọi là biết cúng dường. Biết người nhận bố thí, gọi là người nhận biết. Biết bố thí là nhân, sẽ chiêu cảm quả báo ngày sau, gọi là biết nhân quả. Biết như thế… gọi là biết bố thí. Về Đệ nhất nghĩa, vì không có việc bố thí có thể thấy, nên gọi là “Không thấy”, trái với “Để thấy trước”.

Trên đây, đã nói rộng về tri kiến, dưới đây là tổng kết.

Biết có tám thứ, là nhắc lại “Sở tri” ở trên. Trên đây cũng có thấy, là nêu cái biết kia, tức là sở tri của năm nhãn của Như lai là kết, hội ý đức khác: Trước kia tùy lời nói của Thế tục, thấy có nam nữ… là mắt thịt của con người. trước kia Phật dùng Thiên nhãn thấy chúng sinh tạo ng- hiệp thiện, ác, sẽ chịu khổ, vui… là Thiên nhãn. Trước đây theo lời bậc Thánh nói: “Không thấy việc nam, nữ, nhà cửa, xe cộ và người được bố thí … là tuệ nhãn của Phật. Ở trước nói thấy hành duyên và tướng thường, vô thường, khổ, vui… là phân biệt biết thừa thiền của tâm căn chúng sinh. Tất cả như thế là pháp nhãn của Phật.

Ở trước, đã biết pháp thân Như lai, Phật tánh là Phật nhãn kia. Dưới đây là đoạn hai, nói về trí vô ngại, trong đó có hai:

1. Nói Bồ-tát có đủ tám tri kiến, được bốn vô ngại.

2. “Ca-diếp bạch Phật rằng: “Như Phật phát ra ánh sáng nói phẩm Phạm Hạnh… trở xuống là y theo bốn vô ngại, nói về chứng đắc, không chứng đắc”.

Trong phần trước, đầu tiên Ca-diếp hỏi để khởi phát: “Biết như thế thì sẽ được những lợi ích gì?” Phật đáp: Văn chia ra làm bốn:

1. Nói về sở đắc, được bốn vô ngại.

2. Nêu bốn tên gọi.

3. Nói rộng về các tướng.

4. Nếu Thanh văn, Duyên giác được bốn vô ngại, thì không có việc đó… trở xuống là y theo người để nói đủ. Bồ-tát thấy biết được bốn vô ngại là đoạn đầu. Pháp, nghĩa, từ, nhạo là đoạn hai, nêu ra tên gọi. Về nghĩa như đã nói trong chương riêng. Ở đây nên nói đủ trong phần nói rộng thứ ba có chia ra năm nghĩa.

Nương vào Địa kinh, nói bốn vô ngại có mười một thứ.

1. Hai chung y theo hai đế quán, nhập với luận thành bốn.

2. Y theo tự tướng (cụ thể).

3. Y theo đồng tướng.

4.Y theo hành tướng.

5.Y theo thuyết tướng.

6.Y theo trí tướng.

7.Không có tướng ngã mạn.

8.Tướng của Tiểu thừa, Đại thừa.

9.Tướng của Địa vị Bồ-tát.

10.Tướng của Địa vị Như lai.

11. Tướng làm trụ trì, giải thích rộng như Địa kinh kia.

Trong luận Địa Trì, có một môn riêng thông suốt mười hai môn trước. Trong Địa Trì kia nói biết giáo pháp, gọi là pháp vô ngại. Biết các pháp tướng, gọi là nghĩa vô ngại, ở đây gọi là Nhị đế, là danh tự các pháp biết nhau là từ vô ngại, tùy âm mà nói khác gọi là Nhạo thuyết vô ngại. Nay trong kinh này dùng năm nghĩa để giải thích, trong đó lần đầu khác với thuyết Thập địa của kinh Địa Trì. Bốn nghĩa sau thô, đồng với thuyết của Địa kinh. Năm nghĩa đó là:

1. Y theo giáo nghĩa để phân biệt bốn thứ, biết tất cả giáo và tên gọi của pháp, gọi là pháp vô ngại. Biết nghĩa của hai đế, gọi là nghĩa vô ngại. Biết các luận của thế gian, gọi là từ vô ngại. Tùy tên gọi để giải thích, nghĩa là nói rộng về tướng chữ. Chánh âm luận, nghĩa là giải thích ngữ âm nhất định. Xiển-đà luận, là lời lẽ nhiệm mầu, khôn khéo, giống như phái thi, tụng ở Trung quốc.

Thế biện luận, giả là nói rộng việc thế tục. Nương vào ba thứ ở trước khởi nói một cách tự tại, tùy tâm người ưa muốn, gọi là Nhạo thuyết vô ngại. Thông thường việc được giảng nói không có ngăn ngại, là lời lẽ lưu loát, trôi chảy không bị ngưng đọng. Không thể dời đổi, lời lẽ mẫu mực. Không hề sợ sệt, nghĩa là tự xem xét mà nói một cách quyết định. Không sợ người khác được, mất, gọi là không sợ tự xét vấn nạn, có khả năng chiết phục.

“Đó gọi là… trở xuống là kết”.

2. Y theo Đại thừa, Tiểu thừa nói về bốn vô ngại. Theo Địa kinh, biết rõ nhất thừa, gọi là pháp vô ngại. Biết ba thừa khác nhau, gọi là nghĩa vô ngại. Nay, trong kinh này biết ba thừa riêng, gọi là nghĩa vô ngại. Biết rõ nhất thừa gọi là pháp vô ngại, có đúng, sai ở đây. Tạo nên các thứ tên gọi, ngôn thuyết trong một pháp không thể cùng tận, gọi là từ vô ngại. Nương vào các thuyết lạ của danh nghĩa ở trước trong nhiều kiếp không cùng tận, gọi là lòng người ưa muốn, gọi là Nhạo thuyết vô ngại.

Đoạn ba, y theo không có tướng ngã mạn, để nói bốn thứ:

1. Chính là nói: Theo Địa kinh nói: “Đối với nghĩa thứ hai, tâm không chấp đắm, gọi là pháp vô ngại. Biết rõ thế đế, tâm không chấp đắm, gọi là nghĩa vô ngại. Nay trong kinh này, đối với pháp thế đế mà không chấp đắm, gọi là Pháp vô ngại. Đối với Đệ nhất nghĩa tâm không chấp đắm, gọi là Nghĩa vô ngại. Có đúng, sai này, đối với danh tự mà không chấp đắm, gọi là Từ vô ngại. Đối với thuyết chấp đắm, gọi là Nhạo thuyết vô ngại.

“Vì sao?… trở xuống là giải thích”.

“Nếu người chấp đắm thì chẳng được gọi là Bồ-tát” để giải thích ngược lại Bồ-tát không chấp đắm”.

Đạo nói: “Lấy chấp đắm không gọi là Bồ-tát, tức nói lên Bồ-tát không chấp đắm”.

“Ca-diếp bạch… trở xuống là hỏi đáp để làm rõ lại. Ca-diếp trước là hỏi:

“Nếu không chấp đắm thì sẽ không biết pháp. Vì không chấp đắm, nên hỏi để phá bỏ có biết, nếu biết pháp tức là chấp đắm. Vì có cái biết nên hỏi phá không chấp đắm, tất nhiên không có sở tri, nêu để thưa hỏi. Dù nói có biết, vì không chấp đắm, nên lại không có sở tri, sao Như lai lại nói “Biết không chấp đắm”, kết thúc không phải lời nói trên. Sau đây là Phật đáp:

Đầu tiên chính là nói về Bồ-tát không chấp đắm.

“Vì duyên này… trở xuống là dẫn thuyết để chứng thành. Trong phần trước đầu tiên là nói: “Về chấp đắm, không gọi là vô ngại, dùng làm một môn để nêu mất bày được. Không có sự chấp đắm, thì gọi là Vô ngại, lại làm một môn, để nói lên được khác với mất.

Cho nên… trở xuống là nói rộng môn đầu ở trên, nói chấp đắm có mất, trong đó, đầu tiên là nói: “Người có chấp đắm, tâm không trở ngại. Con người chẳng phải Bồ-tát, chỉ gọi là phàm phu.

“Vì sao chấp đắm gọi là phàm phu?… trở xuống là giải thích có chia làm bốn:

1. Nói phàm phu chấp đắm, đối với sắc chó đến chấp đắm thức.

2. Vì chấp đắm cho nên sinh lòng tham. Vì tham nên bị ràng buộc, không tránh khỏi được sinh, già, bệnh, chết và các phiền não.

Cho nên… trở xuống là kết.

“Cho nên chấp đắm gọi là phàm phu” kết thành, xoay về người trước kia chẳng phải Bồ-tát. Chấp đắm nghĩa là vì có lỗi trước, nên gọi là phàm phu.

Vì nghĩa này… trở xuống là kết thành xoay về tâm trước không có

vô ngại. Vì chấp đắm, nghĩa là vì tham ràng buộc, nên không có bốn vô ngại.

4. Bồ-tát đã ở trong vô lượng kiếp… trở xuống là phân biệt rộng môn sau nói trên, nói không chứng đắc. Có chia làm sáu câu:

1. Nói từ vô lượng kiếp đến nay, Bồ-tát đã biết pháp, biết nghĩa.

2. Vì biết pháp, biết nghĩa nên đối với pháp không chấp đắm. Cho đến đối với thức.

3. Vì không chấp đắm cho nên không sinh tâm tham.

4. Vì không tham nên không bị ràng buộc bởi sắc…

5. Vì không ràng buộc, nên thoát khỏi tất cả phiền não của sinh, già, chết.

6. “Vì nghĩa này… trở xuống là kết”.

Trên đây là nói Bồ-tát không có chấp đắm.

“Vì duyên này… trở xuống là dẫn thuyết chứng thành. Trong đó, đầu tiên là pháp, kế là dụ, sau là hợp.

“Vì nghĩa này… trở xuống là kết.”

Đoạn bốn là y theo Tu-đa-la nói tướng, giải thích bốn vô ngại. Biết chữ không quên, gọi là pháp vô ngại, trong đó, đầu tiên là pháp. Kế là nêu sáu Dụ. Sau đây hợp làm sáng tỏ pháp. Biết nghĩa của chữ kia, gọi là nghĩa Vô ngại. “Dù biết tên gọi, nhưng không biết nghĩa”, nêu kém để làm sáng tỏ hơn. Được nghĩa vô ngại, thì biết đối với nghĩa giải thích hơn vượt qua kém.

“Thế nào là biết?… trở xuống chính là nói về tướng vô ngại, trong đó, trước là hỏi, nghĩa là đọa… trở xuống chính là nói. Trước giải thích nhắm vào sáu dụ trong pháp trước, sau y theo dụ làm sáng tỏ pháp.

Tự dùng lời lẽ nói nghĩa ở trước, gọi là Từ vô ngại, trong đó, đầu tiên nói dùng các thứ ngôn từ giảng nói một nghĩa cũng không có nghĩa, gọi là từ vô ngại.

“Cũng như… trở xuống là ngay nơi sự để làm rõ. Các pháp thế tục này vì giả có, thật chẳng có, nên nói là vô nghĩa.

“Vì sao?… trở xuống là giải thích không có lý do. Đầu tiên là nêu câu hỏi.

“Nghĩa mất… trở xuống là nêu cái “Có” để chỉ rõ cái “Không”. Nghĩa chân thật là cảnh của Phật, Bồ-tát. Lời lẽ là cảnh của phàm, cho nên vô nghĩa.

“Vì nghĩa này nên được Từ vô ngại” là tổng kết. Nói Từ, Nghĩa vô ngại ở trước không thể cùng tận, gọi là nhạo thuyết.

Đoạn năm là y theo quán nhập hai đế để phân biệt bốn thứ, đồng

với phần chung ở đầu trong Địa kinh. Biết rõ thế đế trong môn này, gọi là Pháp vô ngại. Biết nghĩa thứ hai gọi là Nghĩa vô ngại. Tập Tỳ-già-la sinh nói của trí, gọi là Từ vô ngại. Tu luận của thế tục khác, gọi là Nhạo thuyết vô ngại, cái gọi là tập tùy chữ ở trước để giải thích… vì đã dùng chữ lâu, nhiều rộng của pháp được gồm thâu trong môn này là cùng tận, cho nên đều nói tu vô lượng kiếp.

Trên đây, giải thích rộng bốn vô ngại. Dưới đây là đoạn tứ tư, y theo con người để nói về định, cũng được gọi là phân biệt Đại thừa khác với Tiểu thừa, trong đó, đầu tiên là nói Thanh văn, Duyên giác không có bốn vô ngại.

“Ca-diếp bạch… trở xuống là hỏi đáp, hội thông”

Trong phần trước, đầu tiên là nói chung, Nhị thừa không có bốn vô ngại.

“Vì sao… trở xuống là nói riêng Nhị thừa không có bốn vô ngại. Thanh văn, Duyên giác không thể biết rốt ráo từ, nghĩa… trở xuống, lại nói chung Thanh văn, Duyên giác kia không có bốn vô ngại. Y theo phần nói chung ban đầu, “Thanh văn, Duyên giác được bốn vô ngại, là không có việc đó, chính là nói không được.

“Chín bộ kinh trở xuống là bỏ “Quyền” bày “Thật”, là nói Thanh văn, Duyên giác kia không được. Trước nêu “Quyền” xưa. Sau quét sạch dấu vết giả dối, để làm sáng tỏ “Thật”.

Y theo phần riêng ở dưới, trước là hỏi để khởi phát: “Thuở xưa Phật nói được. Nay vì sao Phật nói Thanh văn, Duyên giác không được?” Sau đây, Phật sẽ giải đáp, trong đó, trước nói Duyên giác không được. Sau nói Thanh văn, còn Duyên giác, đầu tiên nói chung họ không có bốn vô ngại.

“Vì sao im lặng?… trở xuống là nói riêng họ không được”.

“Cho nên Duyên giác tất cả không có… trở xuống là nói chung để kết, không được bốn vô ngại”.

Y theo phần chung ở đầu “Bồ-tát độ chúng sinh, tu bốn vô ngại” là nêu Đại thừa để nói rõ Tiểu thừa. Duyên giác tu vắng lặng, nếu hóa độ chúng sinh thì họ chỉ hiện thần thông, im lặng, không hề nói năng. Sao Phật nói Tiểu thừa khác Đại thừa?”

Trong phần riêng, trước nói không có Từ, không có Nhạo, vì sao họ im lặng? Gạn hỏi trước, khởi sau. Sau đây là Phật sẽ giải thích, trong đó, trước nói Duyên giác không thể nói pháp, làm cho người được Noãn, thậm chí không thể giúp con người phát tâm tam Bồ-đề.

“Vì sao?… trở xuống là giải thích, “Vì không có kinh”.

“Cho nên… trở xuống là kết, vì họ không có khả năng nói pháp, nên chẳng có Từ, không có Nhạo. Kế là nói vô pháp, có chia làm bốn:

1. Nói người Duyên giác dù biết pháp, nhưng không có pháp vô ngại.

2. “Vì sao?… trở xuống là giải thích không có lý do. Duyên giác biết chữ, nhưng không có chữ vô ngại, vì không có chữ này.”

3. “Vì sao?… trở xuống là giải thích. Lý do ở trước không có chữ vô ngại, vì không biết hai chữ thường trụ, nên không có.

4. “Cho nên… trở xuống là kết. Sau đây là nói về vô nghĩa:

Dù họ biết về nghĩa, nhưng không có nghĩa vô ngại, chính là “Nói họ không biết nghĩa thật biết nghĩa… trở xuống là nêu Đại thừa, chỉ rõ Tiểu thừa, trở thành vô nghĩa”.

“Vì nghĩa này… trở xuống là kết”. Trên đây, đã giải thích riêng.

“Cho nên Duyên giác không có bốn vô ngại” là tổng kết.

Kế là nói riêng Thanh văn không có bốn vô ngại. Trước hỏi, sau giải thích, nói người Thanh văn không có ba thứ khéo léo. Kế là nói riêng, sau là kết.

Trên đây, nói riêng Nhị thừa không có bốn vô ngại, sau đây là tổng kết để làm rõ.

“Thanh văn, Duyên giác không thể biết rốt ráo Từ, và nghĩa” là lược để nêu lên.

Từ là gốc của Nhạo, là nguồn gốc của Pháp, cho nên nêu nghiêng về. Sau đây, là giải thích riêng, qua đó có bảy câu:

Ba câu trước giải thích lý do vô nghĩa: Không có trí tự tại. Biết về cảnh giới, chẳng có trí vô ngại, chẳng có mười Lực, bốn Vô sở úy, chẳng có Nhất thiết trí, chẳng thể vượt qua sông mười hai duyên, chẳng có trí thanh tịnh.

Bốn câu sau là giải thích lý do không có Từ vô ngại:

1. Vì không biết căn.

2. “Chưa thể… trở xuống là không thể biết về pháp ứng căn”.

3. Không biết mong muốn.

4. Không thể khéo… trở xuống là không thể biết pháp ứng với sự ưa muốn.

“Cho nên… trở xuống là kết”.

Trên đây, là nói rộng về Nhị thừa không có bốn vô ngại xong, kế là hội ý thông. Nay nói khác với xưa, nên phải hội ý. Ca-diếp trước hỏi:

“Nếu Thanh văn… tất cả không có, là nêu lời nói ngày nay của Phật.

“Thế nào?… trở xuống là đem lời nói ngày nay của Phật để gạn hỏi lời Phật đã nói khi xưa. Dù nêu Xá-lợi và Đại Mục-kiền-liên nhưng chấp lấy Câu-hy.

“Như Xá-lợi, Mục-kiền-liên kia không có… trở xuống là kết hỏi lần nữa. Sau đây Đức Phật vì Ca-diếp hội ý, văn chia làm ba:

1. Đối với hơn mà bày tỏ kém, nói về bốn trí vô ngại của người Nhị thừa vì kém Bồ-tát, nên nay nói “Không”.

2. “Ta vì phàm… trở xuống là đối với thua kém, làm sáng tỏ sự vượt hơn. Vì vượt hơn Phàm phu, nên xưa nói “Có”.

3. Người Thanh văn hoặc được một vô ngại… trở xuống là dùng lý để, giải thích.

Trong phần trước, đầu tiên là nêu sự dụ kia.

“Như thế… trở xuống là nói “Thật” không bình đẳng. Sau đây sẽ y theo “Thật” để làm sáng tỏ pháp.

Trong câu hai, đầu tiên là nói Phật vì phàm phu nói Câu-hy-la vô ngại bậc nhất “Ông hỏi như thế” là nói chung để kết hội ý.

Trong câu ba, hoặc được một, nghĩa là thú hướng được một thứ vô ngại trong bốn vô ngại. Hai cũng như thế, trở thành ở trước, Phật vì phàm phu nói vô ngại bậc nhất kia, đủ bốn vô ngại, trở thành không bằng nghĩa Bồ-tát ở trước.

Trên đây, chính là nói bốn vô ngại xong. Sau đây là y cứ vô ngại, để nói về được và không được. Đầu tiên là nói không được. nay, người bỏ chấp đắm “Trước đây, Như lai vì Thuần-đà nói… trở xuống là nói được, giúp cho người chứng nhập. Trong phần nói không được, Ca-diếp đầu tiên là hỏi phá có được thành vô đắc. Kế là Phật nói lời thành tựu, nói rộng về vô đắc.

“Ca-diếp… trở xuống là lại chứng tỏ ý mình đã hỏi. Y theo câu hỏi đầu tiên, như trước kia Phật nói tri kiến của Bồ-tát trong phẩm Phạm Hạnh, được bốn vô ngại, là nhắc lại lời nói trên của Phật. Tri kiến của Bồ-tát thì không có sở đắc, cũng không có tâm, gọi là không có sở đắc, nói về đạo lý chính đáng. Khi Bồ-tát được Chánh tri kiến, vì không chấp có tướng, nên không có sở đắc. Vì không chấp vô tướng, nên cũng không có tâm.

“Nói không có sở đắc” là Bồ-tát lấy sự thật vô đắc để phá Phật có đắc, trong đó, trước nêu vô đắc ở trước.

“Nếu khiến cho… trở xuống là Ca-diếp hỏi, phá có đắc”.

“Thế nào… trở xuống là kết luận chẳng phải lời Phật nói”.

Sau đây, trước là Phật khen. Sau, nói lại lời mình nói. Nói rộng vô đắc, có mười lần “Lại nữa”. Chín lần “Lại nữa” trước quở trách tướng, nói không có sở đắc, dùng lời nói để quở trách lời nói, nói vô đắc kia.

Y theo chín lần “Lại nữa” ở trước, một lần “Lại nữa” đầu chính là y cứ bốn trí vô ngại để nói vô đắc. Tám lần “Lại nữa” sau là y cứ bên cạnh nghĩa khác để nói không có sở đắc. Nghĩa khác là quyến thuộc của vô ngại kia, cho nên giải thích chung.

Trong lần “Lại nữa” đầu tiên, không có sở đắc, nghĩa là gọi tướng thích hợp với bốn vô ngại, nói về vô ngại của Bồ-tát, chứng thật mới thành. Vì chứng thật lìa tướng, nên gọi là vô đắc.

“Vì sao?… trở xuống là phá bỏ, quở trách có đắc, trở thành vô đắc trước. Vì sao? Là gạn hỏi. Sau đây là Phật đáp để chỉ bày rõ vô đắc. Chứng đắc gọi là trở ngại, trở ngại gọi là bốn đảo. Trái lại là nêu có đắc. Tình chấp gọi là chứng đắc. Vì chứng đắc trở ngại thật tuệ, nên gọi là ngại. Vì trở ngại là bốn đảo: Thường, lạc, ngã, tịnh, nên Phật lại chỉ bày vô đắc, Bồ-tát vì không có điên đảo nên được vô ngại, phá đắc, bày vô.

“Cho nên… trở xuống là kết”.

Trong tám lần sau, đầu tiên là y theo “Giải” và “Hoặc” đối nhau để phân biệt.

2. Sinh tử và Niết-bàn đối nhau.

3. Đại thừa, Tiểu thừa đối nhau.

4. Mười một bộ Phương Đẳng đối nhau.

5. Không định, hữu tâm đối nhau.

6. Pháp thường, lạc, ngã, tịnh và pháp vô thường, khổ, vô ngã… đối nhau.

7. Tình, lý của một môn đối nhau.

8. Bồ-đề của Đại thừa, Tiểu thừa đối nhau.

Sau đây, lại y theo Bồ-đề này, Phật nói có đắc, cần nên xem xét nhận biết.

Trong cặp đầu chia làm hai câu:

1. Đương tướng, giải thích đúng, chẳng có sở đắc, gọi là trí tuệ. Bồ-tát vì được tuệ, nên chẳng có sở đắc.

2. Phá bỏ, quở trách có đắc, thành vô đắc ở trước. Trước nêu có đắc. Kế là nói Bồ-tát chỉ dứt trừ, nên vô đắc.

“Cho nên… trở xuống là kết. Cặp còn lại so sánh như vậy. Văn đều rất dễ hiểu.

Trên đây chín lần dùng lời nói quở trách tướng, nói Bồ-tát vô đắc.

Trong lần thứ mười, ông hỏi về vô đắc, ta nói vô đắc, là dùng lời nói quở trách lời nói, nhằm nói không có sở đắc. Cổ họng, ho, lưỡi, răng hòa hợp phát ra tiếng, thành câu hỏi, lời nói, thật ra thì vì “Không”, nên chẳng có sở đắc. Nếu nói có đắc, thì là quyến thuộc của ma, chứ chẳng phải đệ tử của ta, Phật nêu lỗi để khuyên bỏ.

Từ đây trở xuống là Bồ-tát Ca-diếp nêu bày rõ ý mình đã hỏi. Trong đó, trước nói về lợi ích của “Vô đắc” mà Như lai đã nói, làm cho đa số chúng sinh dứt tâm có tướng.

“Vì việc này… trở xuống là nói ý hỏi của mình”.

Từ đây trở xuống đoạn hai, kế là nói có đắc, trong đó, đầu tiên là nói có đắc.

“Như Văn-thù… đâu có mấy người… trở xuống là nói rộng có đắc.”

Trong phần trước, Ca-diếp trước nêu kệ trên để thưa hỏi Như lai.

Do trong kệ này vì chứa đựng đủ nghĩa chứng đắc, nên nêu lên thỉnh Phật. Sau đây là Phật đáp:

Trước nói kệ nấy khắp vì tất cả, chứng tỏ tất cả mọi người đều có sở đắc.

“Bấy giờ, Văn-thù… trở xuống là nói Bồ-tát Văn-thù đã hiểu biết, không cần Phật nói nữa.

Trong phần trước, y theo bốn người để nói về chứng đắc.

1. Nói Phật vì hóa độ chúng sinh phàm phu mà nói bài kệ này, để chỉ bày rõ nghĩa có sở đắc của phàm phu.

Người phàm phu hiện đang có pháp sinh tử, nhiễm ô gọi là “Vốn có”. Hiện tại không có pháp Niết-bàn xuất thế thanh tịnh, gọi là hiện nay có, vì hiện tại không có pháp Niết-bàn xuất thế thanh tịnh, nên nói “Vốn không”. Hiện có pháp sinh tử, nhiễm ô gọi là nay có. Phàm phu vốn có pháp sinh tử, ba đời thường có, là không có việc này, nên phải dứt bỏ. Vốn không có pháp thanh tịnh, ba đường thường không, vì chẳng có việc này cần phải chứng đắc pháp thanh tịnh đó, thế nên chẳng phải vô đắc.

“Cũng vì… trở xuống là nói Phật nói cho Thanh văn, Bích-chi- phật nghe, tức chứng tỏ nghĩa Nhị thừa có sở đắc. Về nghĩa đồng với giải thích ở trước: Nhị thừa hiện có vô thường, khổ,… gọi là “Vốn có”. Hiện không có thường, lạc, ngã tịnh… của Chư Phật, nói là “Nay không”. Hiện không có thường, lạc, ngã, tịnh… của Chư Phật, gọi là “Vốn không”.

Hiện đang có vô thường, khổ, vô ngã…, nói là “Nay có”.

Nhị thừa “Vốn có” Vô thường, khổ… Ba đời thường có, vì không có việc này, nên phải dứt bỏ. Khi xưa đã không có thường, lạc, ngã, tịnh… ba đời thường “Không”, vì chẳng có việc này nên phải chứng đắc thường, lạc, tịnh đó. Cho nên chẳng phải vô đắc.

3. Bài kệ này, Phật nói cho Văn-thù nghe. Nói đối với Văn-thù, tức là nói chung cho các Bồ-tát nói, tức nói lên nghĩa Bồ-tát có sở đắc. Ý nghĩa này như giải thích ở trước.

4. Nói Phật đã vì Thuần-đà nói kệ này, nói lên Phật có sở đắc. Trước kia, Thuần-đà đã ngờ vực Phật không chứng đắc pháp thường trụ, nên đối với người kia, nói Phật có sở đắc. Nghĩa này đã được giải thích như trên. Vì hội thông nghĩa này không chỉ nói Phật, cho nên nói rằng “Không chỉ”, chính vì một người là Thuần-đà.

Sau đây, là nói Văn-thù trước đó đã hiểu Phật, không nhọc nói nữa, Văn-thù sắp hỏi: “Tôi biết Phật vì nói, liền được hiểu, nghĩa là nói Văn-thù hiểu được Phật nói trong đồng tánh của ba thừa ở trước. Dùng chứng nghiệm này để cầu, nói Phật biết trước kia, Văn-thù đã có y muốn hỏi, nhưng im lặng không bày tỏ. Vì lời nói này chứng tỏ Văn-thù đã hiểu ý nghĩa của bài kệ trước rồi, Phật không nhọc phải giải thích nữa.

Phật muốn cho Ca-diếp lại vì người khác thưa hỏi khởi phát. Trên đây, đã nói lược, kế là nói rộng:

Trước Ca-diếp hỏi: “Như Văn-thù… há có mấy người là chọn hơn khác với kém.

“Cúi mong Phật nói lại, vì… trở xuống là thưa hỏi. Sau đây, đầu tiên là Phật dạy hãy lắng nghe là ngài hứa sẽ nói. Sau là giải thích, văn chia làm hai.

1. Giải thích bài kệ trước, nói Phật có đắc.

2. “Như lai khắp vì các chúng sinh… trở xuống là y theo Phật hóa độ người khác, nói người khác có đắc.

Trong phần trước có tám lần. Nay, trước là đối với pháp vô đắc của mười lần trên, nói về đồng khác kia. Sau là giải thích văn. Nói đồng khác, nghĩa là năm lần trong tám lần này đồng với ở trên. Niết-bàn, Nhập-nhã trong lần thứ nhất đồng với Niết-bàn thứ ba, trí tuệ thú hai trong mười lần trước. Thường, lạc, ngã, tịnh trong lần thứ ba, đồng với lần thứ bảy ở trước. Không định rốt ráo trong lần thứ sáu, đối với lần thứ sáu ở trước. Nhất thừa thứ bảy đồng với lần thứ tư. Phương Đẳng thứ tám, đồng với lượt thứ năm ở trước, pháp còn lại đều khác nhau.

“Vì sao khác nhau?” Vì pháp môn vô lượng thú hướng nêu lên đều được. Nay trong lần đầu, y theo Nhập-nhã và Đại Niết-bàn, nói có đắc, văn chia làm ba:

1. Trong phần giải thích kệ “Vốn có” nay “Không”. Vốn có phiền não nay không Niết-bàn, tức nói khi xưa vốn có phiền não cho là hiện nay.

Không có Niết-bàn nghĩa là so với phương tiện thanh tịnh không có tự thể, cho nên “Không có”, vì đối với quả tánh thanh tịnh chưa tỏ rõ, cho nên “Không có”.

2. “Vốn không” nay “Có” trong phần giải thích kệ, vốn không có Nhập-nhã, nay có phiền não.

3. “Nếu Sa-môn… trở xuống là giải thích ba đời không có việc đó. Vốn có phiền não ba đời hằng có, vì không có việc này, nên hiện nay, Phật đã dứt hết. Đây là nói có dứt trừ, tức nói lên xưa vốn đã không có Niết-bàn và Nhập-nhã, ba đời thường không có, thì không có việc này, nên nay, đã chứng hội ở đây nói có đắc.

Đoạn hai y theo pháp thân Như lai nói có sở đắc. Về câu cũng có ba:

1. Trong giải thích kệ, “Xưa có, nay không”. Bấy giờ, chỉ có thân do cha mẹ sinh, không có pháp thân của Phật. Đó chính là Pháp thân và Báo thân của Như lai, gọi chung là Pháp thân. So với Báo thân Phật, vì không có “Thể” nên là “Không”. Đối với pháp thân Phật vì chưa hiển bày nên không.

2. “Trong giải thích kệ nói xưa không, nay có.

3. “Nếu Sa-môn… trở xuống là giải thích nghĩa ba đời có là không có việc ấy. khi xưa tất cả thân sinh tử, ba đời thường có, vì không có việc ấy nên nay Phật dứt trừ. Đây là nói có dứt trừ, tức chỉ rõ xưa vốn không có pháp thân, ba đời thường có, vì không có việc này, nên nay, Phật đang đắc pháp thân. đây là nói có đắc.

Đoạn ba là Phật y theo thường, lạc, ngã, tịnh, để nói có đắc. Ba câu đồng với trước.

4. Y theo sáu độ nói về đắc.

5. Y theo thân vô biên của ba mươi bảy phẩm để nói có đắc.

6. Y theo không định nói về đắc.

7. Y theo nhất thừa để nói về đắc.

8. Y theo kinh điển Phương Đẳng, để nói có đắc. Văn đều có ba câu, so với ở trên rất dễ hiểu.

Dưới đây, kế là nói về hóa độ người khác có đắc. Văn chia làm

1. Lược nói có đắc.

2. “Ca-diếp nói: “Đệ nhất nghĩa đế cũng gọi là đạo… trở xuống là nói rộng có đắc. Lại y cứ Đệ nhất nghĩa trong phần lược nói ở trước, để nói người kia có đắc.

Trong phần nói rộng, y cứ chung Bồ-đề, Niết-bàn , để nói về có đắc.

Trong phần lược nói có ba:

1. Nói Như lai tùy hóa độ chúng sanh có các thuyết khác nhau.

2. Tất cả thế đế nếu đối với Như lai, tức Đệ nhất nghĩa… trở xuống là nói y hóa độ của Phật, vì giúp cho chúng sinh được Đệ nhất nghĩa, nên nói thế đế.

3. “Cho nên, trước, ông không nên vặn hỏi… trở xuống là nói các chúng sinh nhờ hóa độ có đắc, chứ chẳng phải không có sở đắc ở hiện đời.

Trong phần trước có năm câu:

1. Nói Như lai tùy hóa độ chúng sinh mà có các thuyết khác nhau.

2. “Vì sao?… trở xuống là giải thích”.

3. Nói lời Như lai nói không luống dối.

4. “Vì sao?… trở xuống là giải thích”.

5. Nói chúng sinh do luống dối mà được ích lợi, Phật cũng nói điều đó.

Trong phần đầu, Như lai khắp vì chúng sinh, dù biết các pháp nhưng nói không biết, nghĩa là Như lai vì thuận theo thế đế, nên nói biết các pháp. đối với nghĩa thứ hai, vì không có pháp nào để biết, nên nói là “Không biết”. Dù thấy các pháp nhưng vẫn nói là không thấy, nghĩa là so sánh đồng với giải thích ở trước. Nghĩa này có phân biệt rộng trong tám tri kiến như trên.

Pháp có tướng, Phật nói vô tướng, nghĩa là thế đế có tướng, đối với Đệ nhất nghĩa, Phật nói không có tướng (Vô tướng), Pháp vô tướng nói là có tướng, nghĩa là trái với ở trước rất dễ hiểu. Thật sự có vô thường nói có thường, nghĩa là sinh tử vô thường, Phật nói có pháp tánh thường trong đó. Thường, nói vô thường, trái với trước rất dễ hiểu.

Lại, như Phật nói về thường, lạc, ngã, tịnh của tầng trời ba mươi ba. Đây cũng là vô thường nói thường. Như lai thật là thường, tùy hóa độ mà thị hiện diệt độ, đây cũng là thường nói vô thường. So với lạc, ngã, tịnh… đều đồng như vậy.

Thuyết ba thừa nói mỗi thuyết đều có ba, nghĩa là tùy hóa độ ba thừa, y theo “Thật” để nói, thì một nhất thừa chân thật, tùy hóa độ mà chia làm ba”.

Tướng lược nói rộng, tướng rộng nói lược, như văn trên nói: “Mười hai nhân duyên gọi chung hữu vi là gọi rộng nói lược. Trong một hữu vi mở ra thành mười hai, gọi là lược nói rộng, tất cả như thế. Đó là trước y cứ kinh, sau nương vào luật để giải thích. Pháp bốn trọng nói Thâu-lan, như luật Tăng-kỳ nói: “Trộm bốn tiền, ba góc của người trở lên, gọi là Ba-la-di”. Luật Tứ Phần… nói mười chín Ma sa ca thành một Cát-lợi-sa. Một Cát-lợi-sa được chia làm bốn phần. Trộm một phần, gọi là phạm tội trọng, cho nên nói bốn tiền ba góc. Ma-sa lẽ ra là tiền đồng lớn thời xưa.

Pháp Thâu-lan-già nói là Bốn trọng: Trái với ở trước là phạm nói chẳng phạm, chẳng phạm nói phạm, là như tám bất tịnh. Tiết kiệm chứa để chẳng phải phạm, chứa quá đầy thì thành phạm, tất cả như thế.

Tội nhẹ nói nặng, tội nặng nói nhẹ: Như trong Tứ phần chép: “Đối với vật của người, đốt, chôn, làm hư hoại sắc thì phạm Ba-la-di. Trong luật Thập Tụng, phạm tội Việt Tỳ-ni, Đột-cát-la. Lại, trong Tứ Phần, mặc áo trắng, phạm Ba-dật-đề. Không điểm tịnh mà chứa để, phạm Đột-cát-la. Trong luật Tăng-kỳ, mặc áo trắng, phạm Đột-cát-la. Không điểm tịnh mà chứa để, phạm Ba-dật-đề.

Lại, trong Tứ phần nói có cô gái, cha mẹ, và chồ không cho, mà độ họ đại, thì vị Hòa thượng ni kia phạm Ba-dật-đề.

Trong luật Tăng-kỳ nói phạm Tăng tàn, các việc như thế, gọi là nặng nói nhẹ, nhẹ nói nặng.

“Vì sao?… trở xuống là giải thích. Nói vì kiến, căn khác nhau, nên nói khác nhau. Câu còn lại dễ hiểu.

Dưới đây là đoạn hai, nói về ý hóa độ của Phật làm sao cho chúng sinh được Đệ nhất nghĩa, nên nói thế đế ở trước, trong đó có bốn câu:

1. Nói về Thế đế mà Phật đã nói ở trước, nếu đối với Như lai, tức Đệ nhất nghĩa.

2. “Vì sao?… trở xuống là giải thích, Như lai vì muốn làm sang tỏ Đệ nhất nghĩa đế, vì giảng nói thế đế, nên tức Đệ nhất nghĩa.

3. “Cũng là hiện nay… trở xuống là nói Phật vì Đệ nhất nghĩa ý nói thế đế, vì làm cho chúng sinh chứng đắc Đệ nhất nghĩa, nên đã vì Đệ nhất nghĩa nói thế đế, trước là thuận, sau trái lại.

4. “Có khi Như lai giảng nói thế đế… trở xuống là nói ý hóa độ của Như lai khó lường. Như lai nói thế đế chúng sinh, là Phật nói đệ nhất,

nghĩa là như xưa, Phật nói khổ, tập, diệt, đạo, chúng sinh Tiểu thừa chấp là Chân đế.

Có thuyết nói: “Chúng sinh đệ nhất, nghĩa là Phật nói Thế đế, như nói Phật tánh là ấm, giới, nhập, mười hai duyên… Chúng sinh bèn cho rằng đã hiểu đồng với mình, rồi chấp là Thế đế.

Sau đây, kết thúc câu hỏi giải thích:

Ở đây chỉ cho cảnh Phật, người Nhị thừa chẳng biết được. Vì lời nói này nên Phật muốn cho chúng sinh đối với thuyết khác lạ ở trước, không nên chấp nhất định là thế đế. Ý Phật đều vì chúng sinh, chỉ bày rõ Đệ nhất nghĩa.

Dưới đây là đoạn ba, nói các chúng sinh nhân hóa độ mà có đắc, trong đó có hai:

1. Phật quở trước, chỉ rõ sau. Như lai nói pháp vì muốn cho chúng sinh được Đệ nhất nghĩa, thành ra không nên vặn hỏi rằng, Bồ-tát có đắc hay không.

2. “Bồ-tát thường… trở xuống là nêu Bồ-tát kia đã chứng được Đệ nhất nghĩa, trở thành không nên vặn hỏi ở trước.

Dưới đây là đoạn hai, nói rộng về có đắc. Trước Phật đã nói chứng đắc Đệ nhất nghĩa, vì chưa nói được đạo Bồ-đề, Niết-bàn, nên sau đây sẽ nói.

Ở trước, Ca-diếp vặn hỏi về lý do có đắc thượng thừa, trong đó, trước là nhắc lại Đệ nhất nghĩa mà Phật đã chứng đắc ở trước, tương tức với đạo, Bồ-đề, Niết-bàn, nói lên ba pháp này đều có nghĩa đắc. Sau đây, sẽ y theo lập câu hỏi nhằm đả phá có đắc.

Trong phần trước, đầu tiên là Phật nói Đệ nhất nghĩa đế, nhắc lại sở đắc ở trên.

“Đệ nhất nghĩa đế… trở xuống, tức là đạo. Đạo, tiếng Phạm gọi là Mạt-già, như Đạo Đế mà Phật đã nói trong bốn đế. Bồ-đề, là tiếng nước Hồ, Hán cũng dịch là Đạo. Hai danh từ này đâu có khác nhau, chỉ chung cho một. Nói riêng thì Mạt-già là đạo ở nhân, Bồ-đề là đạo ở quả. Người nước ngoài gọi là nhiều. Hai đạo nhân quả lập tên gọi riêng Trung quốc gọi là ít. Vì làm rõ pháp bao gồm chung, nên nhân và quả, gọi chung là Đạo. Niết-bàn là (diệt). Ba pháp này chung cho phương tiện tánh tịnh. Nay, điều ở đây nóichính là tánh tịnh.

“Thế nào là Đệ nhất nghĩa cũng gọi là Đạo?” Giải thích có ba nghĩa:

1. Nghĩa “Thể” rỗng suốt, tức gọi là Đạo.

2. Y theo con người để phân biệt. Thông thường nghĩa thật của

thời gian, được y cứ ở Thánh để so sánh; “Thể” không bít lấp, chướng ngại, gọi là đạo.

1. Y theo tu để phân biệt. Thông thường, nghĩa thật của thời gian từ duyên được sáng tỏ, gọi là đạo, cũng gọi là Bồ-đề, cùng nghĩa Niết- bàn đều giống như vậy.

Sau đây, sẽ y theo lập câu hỏi. Lời hỏi có hai:

1. Nói vì ba pháp này là thường, cho nên vô đắc.

2. “Nói về đạo, nghĩa là chẳng phải sắc… trở xuống là nói ba tướng này vô tướng, vô đắc.

Trong phần trước có bốn câu:

1. Nói ba pháp này chứng đắc thì vô thường.

2. “Vì sao?… trở xuống là nói vì ba pháp này thường, cho nên vô đắc. Trước là gạn hỏi, sau giải thích.

Trong giải thích, đầu tiên là pháp. Sau cùng là thí dụ để làm sáng tỏ:

3. “Như vật ở thế gian… trở xuống là hành câu đầu ở trước, nói chứng đắc là vô thường. Trước là dụ, sau là hợp.

4. “Nếu pháp thường… trở xuống là thành câu sau ở trước, là nói thường, vô đắc. Trước là pháp, sau là dụ.

Đoạn hai, trong câu hỏi vô tướng, vô đắc, trước nói là pháp đạo vô tướng, vô đắc. Sau, so sánh với Bồ-đề và Niết-bàn.

Sau đây, trong phần Phật đáp: “Đúng thế! Đúng thế! Ấn khả Đệ nhất nghĩa ở trước, được gọi là đạo, Bồ-đề và Niết-bàn.”

“Đạo có hai… trở xuống là nói danh từ. Câu hỏi sau, nói về đạo kia có đắc. Văn lại có hai:

1. Đối với câu hỏi trước, nói “Thường” mà có đắc.

2. Tánh tướng của Đạo thật sự bất sinh… trở xuống là đối với vấn nạn sau ở trên, nói vô tướng, hữu đắc.

Trong phần trước có ba lần:

1. Y theo đạo… đều chia làm hai thứ: Thường và Vô thường.

2. Y theo con người để nói.

Nói đạo của ngoại đạo, gọi là vô thường, nghĩa là các trí như tám thiền… là sở tu của ngoại đạo phàm phu kia, gọi là đạo của ngoại đạo, là vô thường.

Nội đạo là thường: Thánh đạo của ba thừa, đồng gọi là thường, vì không lui sụt. Trong nội đạo lại chia ra Tiểu thừa là vô thường, Đại thừa là thường. Nay, lược qua không nói. Tiểu thừa trong Bồ-tát, gọi là vô thường, Đại thừa gọi là thường. Tánh Bồ-đề của Tiểu thừa là sinh diệt,

nên nói là vô thường. Trong pháp của ngoại đạo, vì khiến cho không có Bồ-đề, nên không y theo giải thích, mà y theo Niết-bàn, giải thoát của ngoại đạo là Vô thường, giải thoát của nội đạo là Thường, nghĩa là sáu hạnh của phàm phu ngoại đạo do dứt kiết mà chứng đắc vô vi, gọi là giải thoát của ngoại đạo. Vì lui sụt không nhất định, nên nói là vô thường. Niết-bàn mà bậc Thánh ba thừa chứng đắc, gọi là giải thoát của nội đạo. Vì không lui sụt, nên là thường. Phần nhỏ nhiệm trong nội đạo, vì Tiểu thừa là vô thường, nên văn sau nói: “Niết-bàn Thanh văn chỉ có lạc, tịnh mà vô ngã, thường. Đại thừa là thường, nay lược qua không nói.

3. Nhắc lại chấp thường ở trước, y theo thường để nói có đắc. Nhắc lại nghiêng về ba việc v.v… của Đạo Đại thừa. Không mở ra Tiểu thừa, trong đó, trước là nhắc lại.

“Tất cả chúng sinh… trở xuống là nói chúng sinh chướng “Hoặc” do nêu không chứng đắc”, mà chúng sinh… trở xuống là thuận với phần nói về “Chúng sinh tu đạo, có thể chứng đắc.” Trước là nói, sau là kết. Y theo phần nói về vô tướng, vô đắc, trước nói không có tướng: đạo… mà có đắc “Như vô tướng của như đạo kia… trở xuống là y theo

“Có” để nói về chứng đắc.

Trong phần trước, đầu tiên là pháp, kế là dụ, sau là hợp.

Trong hợp có ba. Trong văn pháp thuyết chỉ nói về đạo kia, pháp còn lại lược qua không nói. Tánh tướng của đạo thật sự không sinh, diệt, không thể nắm giữ, là nói đạo vô tướng.

“Dù không có sắc… trở xuống là nói sắc kia có tác dụng, đạo thật sự “Có tự thể”. “Thể” tướng khó rõ ràng, nêu tác dụng để làm sáng tỏ “Thể”, nên nói là “có dụng”.

Trong dụ, trước là nói tâm thức của chúng sinh vô tướng mà có tướng. Vì so sánh các pháp chân như đạo… là “Có”.

Văn này được người khéo nghiệm, cần xem xét, ghi nhận để biết.

“Vì nghĩa này… trở xuống là nêu thuyết để chứng thành, trong đó, đầu tiên là nói tâm như ông chủ của thành trì, kế là nói phải giữ gìn. Trước trái, sau thuận.

“Vì không giữ gìn… trở xuống là nói giữ gìn có ích. Trước trái, sau thuận. Sau đây là song kết thủ hộ.

“Được gọi chân thật” là kết, nói về ích lợi trước kia.

Giữ gìn: Chứng đắc Niết-bàn của người, trời, gọi là chân thật, không giữ gìn thì không được gọi là chân thật, kết thúc nói về sự tổn

hại ở trước.

Trên đây, dùng thí dụ để làm sáng tỏ đạo. Sau đây là hợp dụ.

Nói ba pháp này vừa có, vừa thường, là vì có thể thấy. Dưới đây là đoạn hai, y theo “Có” để nói về chứng đắc. Văn chia làm bốn:

1. Lược nói có đắc.

2. “Thấy có hai… trở xuống là nói rộng có đắc.

3. Vì nhân duyên này, nên trong dĩ vãng xa xưa, ta đã bảo Xá-lợi… trở xuống là Phật dẫn thuyết để chứng minh về sự chứng đắc.

4. “Ca-diếp nói… trở xuống là giải thích kinh, chỉ rõ sự chứng đắc.

Trong phần lược đầu tiên nói: “Như Phật kia vô đắc thì làm sao dứt được tất cả phiền não? Vặn hỏi phá nghĩa vô đắc, trở thành chứng đắc. Vì Phật kia có đắc, nên thấy biết rõ ràng, nói có đắc.

Trong phần giải thích, đầu tiên là nêu rộng hai kiến. Trước nêu, kế là trình bày, sau nói về tướng của hai kiến đó.

“Như nhãn căn của người thanh tịnh… trở xuống là y cứ có hai kiến này, để nói về có đắc của người kia. Trước là dụ lập kiến. Kế là y theo dụ để làm rõ pháp. Sau đây sẽ nói Bồ-tát dù thấy, nhưng không chấp lấy, văn đều dễ hiểu.

Y theo dẫn chứng, văn chia làm bốn câu:

1. Nói thế gian không thấy, biết, giác ngộ, Chư Phật, Bồ-tát thấy, biết, giác ngộ.

2. Nói thế gian đã thấy, biết, giác ngộ, Chư Phật, Bồ-tát cũng thấy, biết, giác ngộ.

3. Y cứ hai câu trước, nói phàm khác với Thánh.

4. Y theo nghĩa trước, giải thích Thánh khác với phàm.

Trong phần trước, đầu tiên là nói: “Vì lý do này”, nghĩa là vì nhân duyên Niết-bàn, Bồ-đề, kiến đạo của Phật, Bồ-tát.

Xưa, Phật bảo Xá-lợi: “Tất cả thế gian không thấy, biết, giác ngộ. Chư Phật, Bồ-tát đều thấy, biết, giác ngộ. Ba câu này đâu có khác nhau? Giải thích chung là một, trong đó, phân biệt nghĩa, bao gồm có nhiều. Nay ở đây, dùng hai môn để phân biệt.

1. Y theo hạnh để phân biệt.

2. Y theo vị để phân biệt.

Nói y theo hạnh, nghĩa là văn tuệ, là biết. Suy nghĩ, cầu mong, gọi là giác ngộ. Tu chứng gọi là nghe. Lại nghe và lo nghĩ, gọi chung là biết. Tu quán rõ ràng, gọi là thấy. Chứng hội ý, gọi là giác. Lại nghe, tư duy, tu, gọi chung là biết. Chứng chiếu gọi là kiến. Sau hai câu trước,

quán lại gọi là giác ngộ.

Nói y theo vị, nghĩa là địa tiền, gọi là biết, sơ địa gọi là kiến. Hai địa trở lên, quán lại gọi là giác ngộ. Địa tiền cũng gọi là biết, Thập địa gọi là kiến. Phật địa gọi là giác.

Đoạn hai, rất dễ hiểu. Trong đoạn ba, y cứ đối với hai câu trước, nói phàm khác Thánh. Chúng sinh thế gian không thấy, biết, giác ngộ, cũng không tự biết không thấy, biết, giác. Đối với đoạn đầu ở trên, nói “Si” khác với Thánh. Chúng sinh thế gian thấy, biết, giác ngộ, tức là tự nói rằng: “Tôi thấy, biết, giác ngộ, đối với đoạn sau nói là “Mạn” khác với Thánh.

Trong đoạn bốn, giải thích Thánh khác với Phàm. Như lai, tất cả đều thấy, biết, giác ngộ, cũng không tự nói. “Thuận với nói Như lai khác với phàm phu, qua đó, trước nói có tuệ khác với phàm phu” cũng không tự nói: “Ta đã thấy, biết, giác ngộ không có ngạo mạn khác với phàm phu. Kế là so sánh với Bồ-tát:

“Vì sao?… Trở xuống là trái lại, nói Như lai khác với phàm phu, sau so sánh với Bồ-tát.

Dưới đây là bốn, giải thích kinh, để chỉ bày rõ chứng đắc. Giải thích nghĩa trong chứng đã bác bỏ ở trước. Con người tức y theo nghĩa này để phân biệt, lại kiến lập nghĩa thấy, biết, giác ngộ để thực hành phạm hạnh.”

Các giải thích hạnh này, Phật đều nêu lên. “Nếu thấy, biết, giác ngộ riêng là phạm hạnh, thì sao Phật không nêu phạm hạnh này lẽ ra nêu riêng?”

Lại có phạm hạnh, nghĩa là thấy, biết, giác ngộ chính là giải thích lại, nhắm vào nghĩa trong kinh xưa mà Phật đã bác bỏ. Trước kia, đâu được lập riêng dứt thế lực của ý kinh.

Trong văn này có hai lần hỏi đáp:

Một lần hỏi đáp ở trước, nói về pháp mà thế gian không biết, không thấy, giác ngộ trong kinh ở trước, đều giải thích pháp thấy, biết, giác ngộ của người đời, để làm sáng tỏ Bồ-tát có khả năng thấy, biết, giác ngộ.

Một lần hỏi đáp sau là giải thích thế gian không biết trong kinh ở trước, Bồ-tát có khả năng biết khác với nghĩa của thế gian.

Trong phần trước, Ca-diếp trước là hỏi để khởi phát, kế là Như lai giải thích. Ca-diếp… trở xuống là lại gánh vác công ơn, khen ngợi.

Văn trong Như lai giải thích chia ra làm bốn:

1. Giải thích xuất thế gian không biết thấy pháp, đầu tiên là y

theo Phật tánh, nói thế gian không biết. Trước thuận, sau trái lại. Kế là y theo pháp mười hai bộ kinh… Nói người đời không biết. Trước thuận, sau trái.

“Đó gọi là… trở xuống là kết”.

2, Giải thích pháp thấy, biết, giác ngộ của xuất thế gian. Trước là hỏi, kế là giải thích, sau là tổng kết.

3. Nói Bồ-tát có khả năng thấy, biết, giác ngộ.

4. Nêu người chê bai pháp sẽ mắc tội, trở thành pháp ở trước là thật.

Bồ-tát đã thấy, biết, giác ngộ như thế, nếu nói không biết là luống dối… Đối với người hay thấy, biết ở đoạn sau, nói kẻ chê bai pháp sẽ mắc tội.

“Nếu nam, nữ… trở xuống là đối với pháp đã biết ở đoạn đầu, nói kẻ chê bai pháp sẽ đắc tội. Tội lỗi này quá sâu nặng, sợ con người bị tội, nên Phật rộng người thời nay đã bỏ xa.

Dưới đây là Bồ-tát Ca-diếp nghe khen ngợi Phật, gánh vác công ơn đã nói ở trước. Kinh gia nêu trước, sau là trình bày lời khen. Lời có bốn kệ:

Hai bài kệ trước, đối với kẻ chê bai pháp nói trên, sẽ đắc tội, khen ngợi Phật năng cứu giúp. Hai bài kệ sau, đối với Như lai ở trên, giải thích thấy, biết, giác ngộ pháp, làm cho Bồ-tát biết khen Phật được ích lợi.

Nửa bài kệ đầu trong hai bài kệ trước khen ngợi Phật có lòng từ. Một bài kệ rưỡi sau, là khen Phật có đức bi, vì khéo cứu độ các thứ độc, nên Phật được gọi là Đại y, nói đối với người chưa chữa trị, Như lai có thể điều trị. Một bài kệ sau, nói đối với kẻ đã được điều trị, Phật khiến cho bệnh không khởi, trong đó, nửa bài kệ trước, là nêu kém, chỉ rõ hơn. Nửa bài kệ sau, là nói hơn vượt qua kém. Một bài kệ đầu trong hai bài kệ sau, y theo dụ, làm rõ pháp, một bài kệ sau, là đương pháp chính là khen.

Dưới đây là đoạn hai, giải thích trong kinh trước: “Thế gian không biết, Bồ-tát biết nghĩa khác với thế gian. Trước là Ca-diếp hỏi:

“Như Phật đã nói “Tất cả thế gian không thấy, biết, giác ngộ, Bồ- tát thì biết”, là nhắc lại lời nói xưa của Phật. Dưới đây sẽ y cứ lời nói này của Phật, Ca-diếp nêu lên hai lời gạn hỏi tiến lui: Đầu tiên là hỏi: “Nếu Bồ-tát là thế gian, thì không nên nói rằng, thế gian không biết, Bồ-tát biết?” Câu hỏi sau: “Nếu Bồ-tát chẳng phải là thế gian thì sẽ có điểm khác nhau nào?”

Phật đáp có hai:

1. Nói Bồ-tát là thế gian, chẳng phải thế gian.

2. “Ông nói… trở xuống là nói nghĩa đồng khác với thế gian.

Trong phần trước, Bồ-tát cũng là thế gian, chẳng phải thế gian. Là lược để nêu. Sau đây là nói về tướng thế gian, phi thế gian kia.

Bồ-tát khéo thú hướng, chưa thấy, biết, giác ngộ, gọi là thế gian. Chủng tánh v.v… trở xuống là thấy biết, giác ngộ gọi là chẳng phải thế gian.

Trong phần sau ông nói: “Có gì khác nhau?” là nêu lời hỏi trước của Ca-diếp. Kế là Phật hứa sẽ nói. Sau là nói rộng. Trước là y cứ Bồ- tát đồng với thế gian ở trước, để nói không khác. Đầu tiên nghe kinh này, kính tin phát tâm, đó gọi là thế gian. Bồ-tát nêu không khác với con người. Tất cả thế gian không thấy, biết, giác ngộ. Bồ-tát như thế, cũng đồng không biết, nói lên tướng không khác. Kính Tin, phát tâm, chẳng phải không khác với thế gian. Nay, ở đây y cứ nghiêng chưa thấy, biết, giác ngộ, nói là đồng. “Bồ-tát nghe kinh Niết-bàn này… trở xuống là y theo đối tượng giải thích chẳng phải thế gian ở trên, Bồ-tát vì nói về sự khác nhau đó, là nghe kinh này xong, biết có thế gian không thấy, biết, giác ngộ, nên Bồ-tát đã thấy, biết, giác ngộ, là văn tuệ khác với thế gian. Biết xong, liền suy nghĩ ta phải làm sao dùng phương tiện tu tập, để được tư tuệ, thấy, biết, giác ngộ khác với thế gian.

Trái lại nhớ nghĩ… trở xuống là tu tuệ khác với người đời. Trong đó, đầu tiên là nói về hạnh của phần mình khác với thế gian.

“Sáu niệm… trở xuống là tâm thắng tấn khác với thế gian”.

Trong phần trước, đầu tiên là nói khác với hạnh lợi mình. “Nếu đệ tử ta thọ trì đọc tụng kinh Đại Niết-bàn. Có phá giới… trở xuống là khác với hạnh hóa độ của ngoại đạo.

Trong phần tự lợi có ba:

1. Nói Bồ-tát bắt đầu tu ba học, tu ở Địa tiền.

2. Vì tu tuệ, nên thọ trì giới vững chắc… trở xuống là y theo ba học, nhằm nói về thứ lớp tu hành của Bồ-tát kia đã thành tựu nghĩa, trở thành Địa thượng.

3. “Năm pháp giúp sức cho tịnh giới của Bồ-tát”. Là nói lý do Bồ- tát có khả năng thành tựu tịnh giới. Trong phần đầu, trước là giới, kế là định, sau là tuệ. Trong giới có bốn câu:

1. Nhân suy nghĩ ở trước, nên được sự hiểu biết đúng đắn, hiểu biết do tịnh giới.

2. Vì biết tu chân chính, nên đối với giới vị lai thường thanh tịnh.

1. Nói lợi ích của tu. Vì giới tịnh nên thường không kiêu mạn, tà kiến, lưới nghi. Không bao giờ nói Niết-bàn rốt ráo của Phật.

2. “Đó gọi là… trở xuống là kết”. Trong định có ba câu:

1. Kết trước, sinh sau. Giới tức tịnh xong, kế là tu định tịnh.

2. Nói về lợi ích của tu. ích lợi có hai thứ:

1. Được ích lợi không quên của chánh niệm, kế là vì tu định, nên chánh niệm không quên, nói chung để nêu.

“Cái gọi là… trở xuống là nêu. Tất cả có tánh là lý pháp kia. Mưòi hai bộ kinh là giáo pháp. Thường, lạc, ngã, tịnh của Chư Phật, Thế Tôn là pháp quả kia. An trụ Phương Đẳng đều thấy Phật tánh là pháp hạnh. Đối với bốn pháp này, ghi nhớ không quên.

2. Được lợi ích chứng “Không” của tịnh tuệ, vì tu định, nên được mười một “Không”. Hai thứ này, hợp thành ích lợi của pháp tu thứ hai.

3. “Đó gọi là… trở xuống là kết”. Trong tuệ cũng có ba:

1. Kết trước, sinh sau. Giới, định xong, kế là tu đủ tuệ tịnh.

2. Nói về ích lợi của tu. Vì tu tuệ, nên phá bốn thân kiến, thú nhập xuất thế. Nếu nói theo sắc, thì đầu tiên không chấp đắm có “Ngã” trong thân, tức là không chấp “Ngã” trong sắc. Có thân trong “Ngã”, tức là không chấp sắc trong “Ngã”. Thân này là “Ngã” tức là không chấp sắc là “Ngã”. Chẳng phải thân, chẳng phải “Ngã”, tức là không chấp sắc là “Ngã sở”.

Y cứ sắc đã như thế, cho đến y theo thức, so sánh cũng đồng như vậy. Nay, trong văn này vì y theo chung năm ấm, nên chỉ nói bốn. Nếu y theo năm ấm, qua phân tích, biện luận thì có hai mươi. Phân biệt khởi xứ, thì có sáu mươi lăm thứ “Chấp ngã”. Tướng thế nào? Trong năm ấm, trước là nói theo sắc. Sắc ấm so với pháp còn lại có mười ba.

Có người nói: “Thế của Sắc là Ngã, tức dùng làm một”. Có người nói: “Thể của Sắc chẳng phải Ngã”, chỉ là Ngã sở. Trong “Ngã sở” này có bốn thứ:

Có người nói: “Thọ ấm là “Ngã”, sắc ấm và “Thọ” kia, “Ngã” là “Sở”. Cho đến có người nói: “Thức là “Ngã”. Sắc ấm và “Thức” kia, “Ngã” là “Sở”, nên có bốn thứ, chung với trước thành năm”.

Có người nói: “Sắc, là ngôi nhà của “Ngã” kia, “Ngã” ở trong đó, đối với môn này có bốn thứ.”

Có người nói: “Thọ ấm là “Ngã”, cho đến trụ trong sắc”. Cho đến có người nói: “Thức là “Ngã”, vì sắc đến trụ ở giữa, nên có bốn thứ,

chung với trước thành chín. Trước hết là ngã kiến, mười hai đối tượng sau là sở chấp của “Ngã”. Sắc đối với ấm còn lại, giải thích đã thế. Ấm còn lại đối với nhau giải thích, cũng giống như vậy.

Trong năm ấm, mỗi ấm đều có mười ba, cho nên nói chung có sáu mươi lăm. Các kiến này đến tu tuệ đều dứt.

3. “Đó gọi là… trở xuống là kết. Hạnh của địa tiền này chỉ được nói có ba, không được chia thành mười, vì chưa thấy tánh.”

Dưới đây là đoạn hai, kế là nói về hạnh tu theo thứ lớp thành tựu nghĩa. Đầu tiên là nói sơ lược.

“Ca-diếp nói… trở xuống là hỏi đáp, nói rộng để làm rõ. Trong lược giải thích có mười thứ bậc, bắt đầu từ trì giới cho đến thấy tánh. Y cứ một ít dưới đây được Đại Niết-bàn, chung với hạnh tu kia, hợp thành mười một tầng bậc. Mười tầng bậc trước trong mười một tầng bậc này là nhân. Một tầng bậc sau là quả.

Y theo bốn tầng bậc đầu trong mười tầng bậc là sự khác nhau của giới học. Hai tầng bậc kế là định. Bốn tầng bậc sau là tuệ. Tuy nhiên trong văn hiện nay, trước nói về trì giới. Kế là y theo giới, kết khác với thế gian. Sau nói không ăn năn cho đến thấy tánh. Sau đây, sẽ y theo thấy tánh để kết khác với thế gian.

Trong phần nói về giới ở trước, đầu tiên là pháp thuyết, vì dùng tu tuệ, nên giới được vững chắc không nghiêng động. Kế là dụ, sau là hợp.

“Bấy giờ… trở xuống là kết”.

“Đó gọi là… trở xuống là kết khác với thế gian. Sau đây, là nói về không ăn năn, cho đến thấy tánh và sau kết khác. Văn rõ ràng dễ hiểu.

Trong giải thích rộng. Trước là hỏi, sau là Phật nói, trong đó, đầu tiên là nêu mất, làm rõ được, tức là nói thế gian khác với xuất thế gian. Trước giải thích, sau là kết. Trong nói, đầu tiên, nói về giới của thế gian bất tịnh, trái với Đệ nhất nghĩa ở trước. Trước là nêu chung.

“Vì sao… trở xuống là giải thích”.

Nghĩa, giải thích nghĩa, vì đối với Hữu: Phàm phu giữ giới là quả của ba hữu, cho nên bất tịnh.

Tánh không nhất định: Có thể tụt hậu, thất bại một cách dễ dàng. Không rốt ráo: Thể không phải trên tinh tấn, nên ba thứ này kém. Không thể ích lợi rộng, chứng tỏ hẹp hòi.

“Kế là… trở xuống là kết, thứ còn lại không có ăn năn, văn rõ ràng rất dễ hiểu.

“Bồ-tát thanh tịnh… trở xuống là nói hơn vượt qua kém, tức là nghĩa xuất thế gian khác với thế gian. Trước nói, sau là kết. Trong giải thích đầu tiên là nói về tịnh giới của Bồ-tát, trái với giới thanh tịnh bậc nhất ở trước. Vì giới chẳng phải giới, nên trái với giới không thanh tịnh của thế gian ở trước. Không chấp giới tướng, gọi là “Giới chẳng phải giới”, chẳng phải vì hữu là trái với vì hữu ở trước, nhất định trái với tánh không nhất định ở trước.

Noí rốt ráo nghĩa là trái với không rốt ráo. “Vì chúng sinh trái với không vì ở trước”.

“Đó gọi là… trở xuống là kết”.

Kế là nói không ăn năn, trong đó, đầu tiên là pháp. Kế là nêu ba dụ. Sau hợp làm rõ pháp.

Kế là nói về vui mừng, trong đó có ba:

1. Nói về vui mừng giữ giới. Đầu tiên là pháp, kế là dụ, sau là hợp rất dễ hiểu.

2. Trái lại đối với phá giới, đối lập bất thiện, làm sáng tỏ thiện trước. Cũng trước là pháp thuyết, kế là dụ, sau là hợp.

3. “Như người chăn bò… trở xuống là y theo cả hai người, để nói về nỗi lo rầu, vui mừng. Đầu tiên là lập dụ: “Ví như hai thiếu nữ”, dụ cho người giữ giới, phạm giới. Con bò, dụ cho Như lai. Theo Phật thọ lãnh pháp, gọi là thiếu nữ chăn bò. Một người mang bình lạc, một người mang bình nước cất, dụ cho hai thiếu nữ kia đã thọ giới pháp. Bình dụ cho thân mình. Nước và lạc dụ cho pháp giới. Người phá giới, giới đã thọ, chưa có sinh ra, như trong lạc kia chưa sinh ra, nên nói là lạc. Người giữ giới, đối với giới đã lãnh thọ, vì đã sinh ra nhiều, nên nói “Như nước cất”. Cả hai người đều đi chung đến kinh thành, là đồng tâm hướng về quả, mà muốn bán, nghĩa là đi là nhân, trao đổi là quả. Đến giữa đường, bị trợt chân, cả hai chiếc bình đều vỡ, dụ cho thân hai người hư hoại, chết đi. Nhân hết, trợt chân quả mất, bình bị vỡ. Một người vui mừng, một người lo rầu dụ cho hai thiếu nữ kia vui buồn khác nhau. Người giữ giới đã thọ giới rồi, sinh ra nhiều, vì bị mất mát một ít, nên vui mừng. Kẻ phá giới, đối với giới mà mình đã thọ, chưa có sinh ra, bị mất lợi lớn, cho nên buồn rầu khổ não. Sau đây là hợp làm rõ pháp:

Giữ giới, phá giới cũng giống như thế, hợp với hai thiếu nữ ở trước.

Người giữ giới tâm vui mừng, hợp với thiếu nữ mang bình nước cất, bình vỡ dụ cho kẻ phá giới không vui, lược qua không nêu hợp.

Kế là nói về thỏa lòng vui vẻ, trong đó, đầu tiên là nhân mừng

sinh vui.

“Ca-diếp nói… trở xuống là đối với nỗi mừng, nói khác. Trước hỏi, sau nói.

Trong nói có bốn lần:

1. Y cứ nhân để phân biệt.

2. Y theo quả để phân biệt.

Quán sinh tử, vì biết mình không thọ, cho nên cảm thấy vui mừng. Quán Đại Niết-bàn, vì biết mình chắc chắn sẽ được, cho nên sinh vui mừng.

3. Y theo thể để phân biệt: Dưới mừng, trên vui.

4. Y theo pháp để phân biệt cùng lìa chung hữu lậu thế gian, nên cảm thấy mừng, được vô lậu không chung, cảm thấy vui, pháp khác có thể biết.

“Đó gọi là giới tịnh, chẳng phải giới thế gian, y theo phần đầu để kết.”

Dưới đây là đoạn ba, nói về lý do Bồ-tát giữ giới. Trước nói, sau kết.

Trong nói, có đủ sáu thứ năm pháp. Bốn thứ trước là bắt đầu tu, một thứ sau là tu kế là, một pháp sau tu thành. Một pháp đầu trong bốn pháp trước có năm thứ là pháp giúp cho giới, trước là nêu, sau là trình bày. Vì lìa năm “Cái” nên là pháp giúp cho định, như chương riêng đã giải thích. Hai pháp sau có năm thứ, là pháp giúp cho tuệ, chỗ thấy thanh tịnh, vì lìa năm kiến, nên nói lìa kiến kia. Kiến tịnh là đối trị nhiếp, lìa kiến, trừ chướng. Năm kiến là: Thân kiến, Biên kiến, Tà kiến, Giới thủ và với Kiến thủ. Tâm không có lưới nghi, vì lìa năm nghi, nên nói lìa nghi. Không có nghi, gồm thâu cả đối trị. Lìa năm trừ chướng. Trước là nêu, sau trình bày. Tu kế là gồm thâu thành tựu, văn rõ ràng rất dễ hiểu.

“Đó gọi là… trở xuống là kết khác với thế gian”.

Trên đây là đoạn thứ nhất, hạnh lợi mình khác với thế gian. Sau đây là nói về lợi người. Trước nói, sau là kết.

Trong giải thích có bốn lần:

Ba lần trước, nêu lỗi lầm, khuyên bỏ. Một lần sau, là nêu đắc khuyên tu.

Y cứ lần thứ nhất trong ba lần trước, không được phá giới, truyền kinh. Lần thứ hai, không được đùa cợt, khinh thường, giao động. Lần thứ ba, không được phi pháp nói kinh.

Trong phần đầu có bốn:

1. Phá giới truyền kinh, bị người đời chê bai, quở trách.

2. “Duyên là… trở xuống là do chê bai quở trách, nên vào địa ngục”.

3. “Thọ trì… trở xuống là Như lai quở trách”.

4. Người như thế… trở xuống là Như lai răn dạy: “Thà không được đọc tụng, chứ không được phá giới, mà truyền bá kinh này.”

Trong lần thứ hai chia ra làm năm:

1. Như lai răn dạy. Có người nói kinh, không được đùa giỡn, dao động.

2. “Thân vì… trở xuống là nói dáng vẻ đùa cợt, dao động”.

3. “Nếu ta… trở xuống là nói về đùa cợt, dao động, trì kinh, làm sinh ra sự chê bai của người.”

4. Làm cho người khác đọa địa ngục.

5. Như lai kết thúc quở trách.

Đây là Đại ác tri thức của chúng sinh. Trong lượt thứ ba có chia làm bốn câu:

1. Như lai răn dạy có người truyền kinh: “Tất cả không được giảng nói phi pháp. Chớ giảng nói phi thời, nghĩa là quán chúng sinh ở trước, lo lắng buồn rầu, bệnh hoạn, tham lam, chấp đắm các dục, khi họ không có tâm nghe thì không được nói pháp.

Đừng vì người chẳng phải nước, là người trong nước Tiểu thừa không được giảng nói. Người thỉnh mới nói trực tiếp, phải biết việc đó. Chớ diệt pháp, nghĩa là không được người kia, người này nói xấu,

dèm chê nhau. Đừng đốt cháy pháp thế gian, nghĩa là không được dạy người tập học kinh này, cầu mong danh lợi thế gian.

2. Nói về phi thời, cho đến đốt cháy chúng sinh, chê bai, quở mắng thế gian.

3. Làm cho người khác đọa địa ngục.

4. Như lai kết quở.

Y theo sau đây, trong nêu lên chứng đắc, khuyên tu, chia làm bốn câu:

1. Giáo thuyết: Phải thanh tịnh thân mình, trong đó, trước nêu mười thứ đã làm, sau là Phật khuyên tịnh thân. Chín thứ trước trong mười thứ kia là thành tựu giáo hạnh của A-hàm, một thứ sau là chứng.

Y theo một thứ đầu trong chín thứ trước là “Thọ”. Tám thứ sau là thuyết, năm thứ trong tám thứ là nói về Đại thừa. Ba thứ sau nói về Tiểu thừa.

Trong Đại thừa, đầu tiên là nói Niết-bàn, nghĩa là nói pháp quả

của Phật. Nói Phật tánh, nghĩa là giảng nói pháp lý, Nói tạng bí mật, nghĩa là hai giải thích ở trước. Nói Đại thừa là giảng nói pháp hạnh. Nói Phương Đẳng: Là giải thích của Đại thừa.

Sau đây là nói Thanh văn trong Tiểu thừa: Hạnh hữu vi của người Thanh văn. Nói Bích-chi là nói hành hữu vi của người Duyên giác. Nói Giải thoát, là nói Niết-bàn vô vi của Nhị thừa ở trước. Người thấy Phật tánh: Tự muốn cầu chứng. Muốn vì việc này, trước là phải tịnh thân.

1. Vì tịnh thân nên không có người nào chê bai, quở trách.

2. Vì không có người nào quở trách, nên kính tin, phát tâm. Như lai kết khen: “Cho nên là Thiện tri thức… của chúng sinh.

“Đó gọi là… trở xuống là kết khác với thế gian.

Từ đây trở xuống là đoạn hai, y theo tâm Thắng Tấn để nói khác với thế gian. Trước là hỏi, kế là, sau là tổng kết khác.

Trong phần nói, đầu tiên là nêu chung sáu niệm. Giữ lấy cảnh gọi là niệm. Sáu thứ như Phật sinh ra niệm cảnh giới nên gọi là niệm xứ. Kế là nêu sáu danh hiệu, về nghĩa như chương riêng, ở đây lẽ ra nói đủ: Ba danh hiệu ở trước trong sáu danh hiệu là pháp sở học. Hai danh hiệu kế là hạnh đã làm. Một danh hiệu sau là nguyện đã mong cầu. Sau đây là phân biệt giải thích rộng.

Trước, là nói về niệm Phật. Đầu tiên là hỏi, kế là giải thích, sau là tổng kết.

Trong giải thích có hai:

1. Quả của niệm Phật.

2. “Vì sao Như lai có danh hiệu cho đến Bà-già có danh hiệu ấy v.v… trở xuống là niệm nhân thành quả.

Trong phần trước, trước nói về đức của Phật sở niệm.

“Hoặc nam, hoặc nữ làm được như thế… trở xuống là nói về ích lợi của năng niệm. Y theo sở niệm. Đầu tiên là nêu mười danh hiệu, gọi là công đức.

“Thường không thay đổi… trở xuống là nêu đức làm sáng tỏ danh.”

“Sao gọi là Như lai?… trở xuống là nương vào danh để nói về đức”.

Trong phần đầu, Như lai cho đến Thế Tôn, là danh hiệu chung của Phật. Tất cả danh hiệu đều có chung, riêng. Phật cũng giống như thế. Thích-ca, Di-lặc, Vô Lượng Thọ… là danh hiệu riêng. Mười hiệu như Như lai… là tên gọi là chung. Vì tướng của hóa thân phải phân chia, nên lập tên riêng. Vì thật đức ngang bằng nhau, nên lập ra tên gọi chung.

Đức chung vô lượng, nương vào đức, đặt ra danh, danh cũng nhiều vô biên.

Nay, y theo một môn, lại nói về mười thứ. Năm thứ trước trong mười thứ là tên của đức mình. Năm thứ sau là đức hiệu hóa độ người khác của Phật. Hai thứ đầu trong đức của mình là một cặp. Một thứ trước là đạo viên, một thứ sau là diệt cùng cực.

Nói Như lai: Có nhiều nghĩa như sau: Theo Long Thọ giải thích, nương đạo như thật, đến thành chánh giác, nên gọi là Như lai.

Nói Ứng Cúng: Có nhiều nghĩa như ở dưới giải thích một cách sơ lược: Vì tương ứng với chứng diệt, nên gọi là Ứng. Lại ứng với cung ấp cúng dường, gọi là Ứng. Ba danh hiệu sau là một cặp. Hai danh hiệu trước là nhân tròn đầy, một danh hiệu sau là quả cùng cực.

Y cứ một danh hiệu đầu trong hai danh hiệu trước, là “Giải” viên.

Một danh hiệu sau là “Hạnh” viên.

Chánh Biến Tri: Gồm có nhiều nghĩa như ở dưới: Đương tướng để giải thích, vì lý không có nghiêng lệch, cong vạy, nên gọi là chánh. Soi cùng cực về lý, nói là Biến tri.

Minh hạnh Túc: Có nhiều nghĩa như ở dưới: Minh là chứng hạnh, hạnh là giáo hạnh. Chứng tâm thanh tịnh, lìa tối gọi là Minh. Gom góp các việc lành gọi là hạnh. Hai danh hiệu này viên Mãn tự, gọi là Minh hạnh túc.

Nói Thiện Thệ: Gồm nhiều nghĩa: Đương tướng để giải thích: Thiện là tốt, nói thệ là đi. Vì Như lai đi tốt đẹp, nên nói là Thiện Thệ.

“Đức của Như lai đã Mãn tự, sao còn đi chỗ nào?”

Như nói: “Đi tốt đẹp, dù không có chỗ đi, nhưng chẳng phải không thể đi. Như kiếp hết, dù lửa không có gì để đốt, nhưng chẳng phải không thể đốt. Đức của Như lai ở đây cũng giống như thế. Sau đây, bốn đức hiệu đầu trong lợi người là riêng. Thế Tôn là chung. Một đức hiệu đầu trong riêng, nói về trí hóa độ người. Khéo hiểu thế gian, gọi là Thế gian giải. Hai đức hiệu kế là nói về năng lực hóa độ người khác của Phật.

Điều Ngự Trượng Phu: Điều phục được tâm chúng sinh, Phật tự là trượng phu, năng điều phục trượng phu. Nên gọi là Điều Ngự Trượng Phu.

Thiên Nhân Sư: Có khả năng trao cho pháp, có khả năng đem pháp lành, chuyên làm lợi ích cho người, trời, gọi là Thiên Nhân Sư. Như lai thật là thầy cùa sáu đường. Vì Phật đem lại nhiều lợi ich cho người, trời, nên nói nghiêng về.

Phật: Nói về đức hạnh hóa độ người của Phật, Hán dịch là Giác.

Vì tự giác ngộ, giác ngộ người khác, hạnh giác ngộ tròn đầy cùng cực, nên gọi là Phật.

Nói Thế Tôn: Phật có đủ các đức, vì được thế gian cung kính, tôn trọng, nên hiệu là Thế Tôn.

Dưới đây là đoạn hai, nêu đức, làm sáng tỏ danh. Đầu tiên là nói về đức của mình. Đại Sư Tử Hống là nói về đức lợi người.

“Đại Sa-môn… trở xuống là, lại nói về đức của mình, trong đó, đầu tiên nói về phước đức thù thắng.

“Không có thầy… trở xuống là trí tuệ sâu xa, mầu nhiệm, chia ra thành mười câu:

Câu đầu là khen chung, không có thầy, tự giác ngộ. Tám câu giữa là khen riêng để làm rõ.

Nói trí nhanh chóng: Biết pháp cao nhạy bén: Một niệm biết khắp tất cả các pháp.

Nói Đại Trí: Biết pháp sâu rộng. Hai trí này là môn nhạy bén, làm rõ sự nhanh chóng ở trước. Trí khác làm rõ đại trước. Vì “Sở tri” sâu xa, nên gọi là trí sâu. Ra khỏi chướng, thanh tịnh, gọi là trí giải thoát. Cao là ra khỏi người khác, gọi là trí không chung. Biết pháp rộng nhiều gọi là trí rộng khắp. Phần vị cao, cùng cực, gọi là trí rốt ráo. Trí thành tựu, tổng kết.

“Voi trong người… trở xuống là lại nói về lợi người”.

Voi… trong người… trở xuống là nói về năng điều phục tâm chúng sinh, gọi là Điều Nhân Sư. Câu này là chung, sau đây sẽ phân biệt để làm rõ.

Trong phần riêng có chín câu, tám câu trước là năng biết, một câu sau là năng nói. Tám câu trước cũng giống như bảy pháp lành ở trên. Vì người biết pháp là biết pháp ở trên, vì người biết nghĩa là biết nghĩa ở trước. Vì người biết thời gian là biết thời gian ở trước. Người biết đại chúng là biết chúng ở trước. Biết tánh là biết căn cơ, biết cao thấp.

Dưới đây là đoạn ba, nương vào danh nói về đức. Trong phần giải thích Như lai, trước là hỏi, sau giải thích.

Trong giải thích có ba lần:

1. Y cứ giáo, để trình bày, giải thích, như Phật quá khứ đã nói không thay đổi, làlược để nêu.

“Thế nào… trở xuống là giải thích”.

2. Y theo chứng để trình bày giải thích. Sáu Ba-la-mật là hạnh năng chứng.

Mười một “Không” là lý sở chứng.

3. Y theo hai đức quyền thật, để trình bày, giải thích. Tùy cơ nghi mở ra thành ba là đức quyền của Phật, tuổi thọ vô lượng là đức thật của Phật.

Trong phần giải thích Ứng Cúng, trước là hỏi, sau giải thích, trong giải thích có năm: Ba danh hiệu trước, y theo đức của Phật, nói là Ứng. Hai danh hiệu sau, nương vào hạnh hóa độ người của Phật, gọi là Ứng.

Y theo một danh hiệu đầu trong ba danh hiệu ở trước là nêu chung tất cả pháp thế gian, nói Phật nên đoạn. Một danh hiệu kế là y cứ theo tất cả pháp ở trước, chọn lấy lỗi thô, nặng của bốn ma, nói về Phật nên đoạn. Một danh hiệu sau là y theo bốn ma trước, chọn lấy ác nặng Tăng thượng của phiền não, nói Phật nên đoạn.

Y theo một đầu trong hai danh hiệu sau, nói ứng thân Phật hóa độ chúng sinh. Một danh hiệu sau, trong phần nói về chúng sinh ứng cúng Như lai Chánh Biến Tri, trước hỏi, sau giải thích.

Trong giải thích có năm: Bốn lần trước, nói Đại khác với Tiểu.

Một lần sau, nêu Tiểu thừa làm sáng tỏ Đại thừa.

Y theo hai danh hiệu đầu, trước nói chúng sinh kia bỏ tà, về chánh. Câu trước, nói về bỏ bốn phiền não điên đảo. Câu sau nói bỏ tà nghiệp khổ hạnh. Gọi đúng là khổ hạnh, giải thích chánh kia. Chánh kiến khổ hạnh mà ngoại đạo đã tu, nên gọi Chánh. Lại, chánh khổ hạnh này vì là nhân khổ, nên gọi là chánh. Biết khắp hành khổ chắc chắn có quả khổ, nói Phật đã lìa khổ. Một lần “Lại nữa” kế là, bỏ phàm vào Thánh chánh, gọi là nêu nghĩa chánh trong thế gian. Đoạn, thường thế biên chẳng phải đoạn, chẳng phải thường, là trong thế gian. Vì chính giữa nên gọi là chánh. Sau đây là nói về Biến tri.

Vì biết tu Trung đạo sẽ chứng được Đại Bồ-đề, nên nói là Biến tri. Một lần “Lại nữa” dưới, là nói bỏ Tiểu thừa trở về Đại thừa, chính là gọi có thể đếm, nêu Tiểu thừa. Có thể đếm, có thể suy lường, chính là vì Tiểu thừa nên gọi là chánh.

Nói biết khắp, nghĩa là không thể đếm… nói Phật xả bỏ Tiểu thừa, trụ Đại thừa. Một nghĩa dưới, nêu Tiểu thừa, làm sáng tỏ Đại thừa, rất dễ hiểu.

Trong phần giải thích Minh Hạnh, trước là hỏi, sau giải thích.

Trong giải thích có bốn:

1. Y cứ quả, tìm kiếm nhân để giải thích: Minh: là quả lành của Bồ-đề. Hạnh Túc là nhân. Do giới, tuệ đầy đủ, được quả Bồ-đề, gọi là Minh Hạnh Túc. Giới là phước, phước có vô lượng. Lìa ác đứng đầu, nên nêu nghiêng về giới. Tuệ là trí đầy đủ, nên được Bồ-đề.

2. Y cứ về riêng quả đức để giải thích, nói về chú, hạnh cát túc gọi là quả. Đó gọi là nghĩa thế gian, đối với ngữ nghĩa của thế gian. Sau đây là sơ lược nghĩa để làm rõ pháp. “Chú” gọi là giải thoát. “Kiết” gọi là Bồ-đề, quả gọi là Niết-bàn, gọi là Minh Hạnh Túc.

3. Y cứ từ nhân hướng về quả để giải thích. Minh là hạnh nghiệp sáng suốt. Túc: Gọi là quả. Đó gọi là nghĩa thế gian, nêu ngữ nghĩa của thế gian. Sau đây lược qua nghĩa ngữ đó để làm rõ pháp:

Nói sáng suốt: Là không buông lung, là khởi tâm hạnh nghiệp, gọi sáu độ là hạnh đã khởi. Hai hạnh nghiệp này là nhân, được quả Bồ-đề.

4. Y theo hạnh tu, nhập chứng để giải thoát. Nói nghĩa “Minh” ở trước, chánh là thể của chứng. Ba Minh là nêu số. Kế là nêu ba tên gọi: “Minh” của Bồ-tát là trí chứng trong nhân. nói “Minh” của Phật: Trí chứng trong quả. “Minh” của Vô minh: Là lý sở chứng. Vì lý chẳng phải trí tuệ, nên nói là vô minh. “Minh” của trí năng sinh, vì từ đối tượng sinh kia, nên còn gọi là Minh. Cho nên luận nói: “Nói trí, trí xứ đều gọi là Nhập-nhã. Như sinh dục của năm dục thế gian, gọi là dục. Dưới giải thích dễ hiểu. Sau là giải thích: Hạnh túc từ tu nhập chứng. Hạnh: Vì chúng sinh, Bồ-tát tu các nghiệp lành là chứng phương tiện. Túc: Thấy tánh là nhập chứng.

“Vì nghĩa này… trở xuống là kết”.

Trong phần giải thích “Thiện Thệ”, trước là hỏi, sau giải thích.

Giải thích có ba nghĩa:

1. Y theo nghiêng về một bên quả đức để giải thích: Thiện: gọi là cao; là nghĩa thế gian, là nêu nghĩa ngữ của thế gian. Sau đây, định chứng để làm rõ pháp: cao, gọi là phần vị của Bồ-đề cao, phát ra. Không cao là tâm Phật, tâm Phật không có ngạo mạn.

“Cho nên… trở xuống là kết”.

2. Y theo phát tâm thú hướng về quả, để giải thích. Thiện gọi là tri thức. Thệ gọi là Thiện tri thức, quả là nghĩa của thế gian, nêu nghĩa ngữ của thế gian.

Kế là y theo để làm rõ pháp: Thiện tri thức, tức là mới phát tâm, nói về khởi nhân nguyện. Quả gọi là Niết-bàn, là Đức Phật chứng được Đại Niết-bàn, nhưng không từ bỏ công hạnh mà Bồ-tát đã thực hành.

“Cho nên… trở xuống là kết”.

3. Y theo chứng tánh đắc quả để giải thích:

Thiện Hảo, Thệ hữu là nghĩa thế gian, nêu ngữ nghĩa của thế gian. Kế là định chứng, nhằm làm rõ pháp.

Hảo gọi là thấy tánh là chứng hạnh kia. “Hữu”, gọi là Niết-bàn, nói về đắc quả. Sau đây là nói lên lần nữa nghĩa Niết-bàn ở trước. Nay Niết-bàn ở đây là mượn cái “Có” của thế tục kia để gọi mà làm sáng tỏ Niết-bàn. Phật sợ người đời chấp lấy đồng với cái “Có” của thế gian, nên phải quét sạch, quở trách, nhằm chỉ rõ “Chẳng phải có”, trong đó, đầu tiên là pháp Niết-bàn “Chẳng phải có”. Chư Phật nhân thuyết thế gian nói là “Có”, vì Niết-bàn lìa tướng, Niết-bàn lìa tánh nên nói “Chẳng phải có”, chứ chẳng phải khiến không có pháp.

Nói lìa tướng, nghĩa là không có tự tướng, cũng không có tha tướng.

Nói lìa tánh: muôn đức đồng thể, tập thành lẫn nhau, không có một đức nào giữ tự tánh riêng, dù cho “Chẳng phải có”, nhưng vì Chư Phật đã mượn cái có của thế tục kia để gọi mà giảng nói. Kế là Phật dùng dụ để chứng minh rõ ràng.

“Như thế gian thật ra không có con. Do người khác có con, mà nói là có con”. Cũng như người đời thật ra không có đạo, do bậc Thánh xuất thế mà có đạo, nên Phật nói phàm phu thế tục có đạo. Sau đây, là hợp làm rõ pháp:

Niết-bàn cũng thế, thật không có tướng. Vì thế gian có thuyết nên nói là “Có”. “Chư Phật thành… trở xuống là y theo “Pháp” để làm rõ “Người”.

Trong “Thế gian giải”, trước là hỏi, sau giải thích. Trong giải thích có sáu lần:

1. Y theo năm ấm thế gian, để nói Phật có “Giải”.

2. Y theo năm dụ thế gian, để nói Phật có “Giải”.

3. Y theo cõi nước thế gian, để nói Phật có “Giải”.

4. Y theo chúng sinh thế gian, để nói Phật có “Giải”.

5. Y theo tám pháp thế gian, để nói Phật có “Giải”.

Thế gian gọi là Liên Hoa “Giải”, gọi là không ô nhiễm, Đó gọi là thế nghĩa cử, thế ngữ nghĩa. Kế là y cứ để nói rõ pháp. Liên Hoa Như lai nói không nhiễm ô: Là Như lai không bị pháp thế gian làm ô nhiễm. Lợi, hại, hư, hỏng, tâng bốc, khen chê, khổ, vui là tám pháp thế gian.

“Cho nên… trở xuống là kết”.

6. Định chứng chung tất cả thế gian là nói Phật có “Giải”. đây là nói Phật nói chung về Bồ-tát. Lại Thế gian giải, Chư Phật, Bồ-tát lược để nêu tiêu biểu. Vì Thế gian giải nên gọi là giải thế gian.

“Vì sao?… trở xuống là giải thích. Đầu tiên là pháp, kế là dụ. Nhân ăn được mạng, gọi ăn là nhân của mạng, từ quả mà gọi. Chư Phật, Bồ-

tát là Thế gian giải, nên gọi là Thế giải, nghĩa là quả từ nhân gọi, có đúng, sai này. Sau đây là hợp rất dễ hiểu.

Trong Vô Thượng Sĩ, trước là hỏi, sau giải thích. Trong giải thích có năm lần, năm lần này là năm Vô thượng trong bảy Vô thượng mà kinh Địa Trì chép:

1. Không có đoạn là Vô thượng đoạn.

2. Không có tranh cãi là Vô thượng chánh. Không tranh cãi có bốn chánh: Chánh oai nghi, chánh giới, chánh kiến và chánh mạng. Không tranh cãi trong đây là chánh kiến kia.

3. Ngữ không thể hư hoại trong môn thứ ba là trí vô thượng, nhờ ngôn ngữ để làm rõ trí ấy.

4. Trong môn thứ năm vì không có mới, cũ, nên gọi là trụ Vô thượng. Thần lực của Vô thượng đạo kia, là Vô thượng trong đây, lược qua không nói. Trong phần giải thích Điều ngự, trước là hỏi, sau giải thích. Trong giải thích, đầu tiên là nói: “Mình đã là trượng phu, dùng làm một môn. Lại Điều ngự trượng phu, lại là một môn, thật chẳng phải trượng phu, mà vì điều phục Trượng phu, nên gọi là Trượng phu, nói rõ môn đầu ở trên.

“Tất cả người nam, v.v… trở xuống là chứng tỏ hướng về môn sau, trong đó, trước nói trượng phu đã hóa độ. Sau nói nghĩa năng điều phục của Như lai”.

Trong phần trước, đầu tiên là nói: “Hoặc nam, hoặc nữ nếu có bốn pháp thì gọi là trượng phu, là nói chung để nêu .

“Những gì?…Trở xuống là nêu”. “Đủ nghĩa này… trở xuống là kết”.

“Nếu có nam, nữ không có bốn pháp này… trở xuống là nêu “Phi” làm rõ “Thị”.

Y theo phần nói về Như lai, năng Điều ngự, trước là pháp thuyết, kế là dụ, sau là hợp.

Ngự: Điều phục con ngựa không nhất định… trở xuống là nói Phật ở đời quá khứ, Thầy của trời, người, trước là hỏi, sau giải thích. Trong giải thích, đầu tiên là nói Phật là thầy.

“Trời, nghĩa là… trở xuống là giải thích Phật dùng làm nghĩa thầy của trời, người”.

Trong phần trước, đầu tiên là nói vì pháp giáo hóa người, nên gọi là Thầy.

“Xưa, chưa được… trở xuống là vì pháp quả dạy người, nên gọi là Thầy. Trong nhân đầu tiên, Phật bảo con người tu điều lành, kế là bảo

nên lìa điều ác. Sau là tổng kết.

Trong phần tu điều lành, đầu tiên là nêu rộng hai thầy: Thiện giáo, ác giáo, nêu tên gọi của hai thầy đó.

“Chư Phật… trở xuống là nói Phật, Bồ-tát làm Thiện sư của thế gian, đầu tiên chánh giáo”.

“Những gì?… trở xuống là giải thích phát ra thể của thiện, trong phần giáo hóa lìa bỏ điều ác, trước là Phật dạy chúng sinh xa lìa thân ác, chính là dạy xa lìa.

“Vì sao?… trở xuống là giải thích. Trong giải thích có hai:

1. Nói vì thân xấu ác đáng lìa, nên Phật dạy, trước là thuận, sau là ngược lại.

2. “Nếu chúng sinh… trở xuống là nói vì lìa thân ác có ích, cho nên Phật dạy lìa, trước trái, sau thuận”.

Trong quả giáo hóa xưa, chín câu như chưa được… là Biệt giáo. “Cho nên… trở xuống là kết”. Giải thích Phật cho là trong Thiên

nhân sư thì lại nữa của sáu câu đầu là giải thích rộng nghĩa Thiên. Bốn lần lại nữa kế là giải thích rộng nghĩa nhân. Nhân thiên có nhiều nghĩa là nêu ở đây.

Sau đây là giải thích Như lai là thầy của trời, người. Đầu tiên là nêu, vì sao v.v… trở xuống là giải thích, cho nên v.v… trở xuống là kết.

Trong phần giải thích Phật, trước là hỏi, sau giải thích:

Phật: dịch là Giác, dịch là giải thích chung. Tự giác ngộ người khác, phân biệt để làm rõ nghĩa Phật.

“Ví như… trở xuống là nói rõ tướng tự giác, trước là dụ, sau là hợp.

Giác có hai nghĩa, đủ như giải thích ở trên.

Nay, ở đây y cứ nghiêng về bên giác, để quán sát, giải thích, có bảy nghĩa để giải thích: Trước kia, là nêu Thế Tôn, nay ở đây là giải thích Bà-già, đều là hiệu Phật, hướng về nêu lên đều được. Trước là nói về sở niệm.

“Hoặc nam, hoặc nữ… trở xuống là nói về lợi ích của năng niệm”.

Trên đây, đã nói về quả niệm. Dưới đây là đoạn hai, sẽ nói về nhân của niệm thành quả.

Vì sao Như lai đến Bà-già-bà mà có danh hiệu lớn? Là gạn hỏi trước, khởi sau.

Sau đây, là Phật giải thích, trong đó có bốn:

1. Với nhân hạnh của Phật.

2. “Cho nên… trở xuống là nói do hạnh được quả”.

3. “Lại nữa… trở xuống là nêu Phật nhân tâm”.

4. “Cho nên… trở xuống là nói tâm được quả”. Trong phần đầu, trước nói về hạnh kính trọng trên.

“Thường vì chúng sinh… trở xuống là gồm thâu hạnh dưới. Trước tu sáu độ, sau khởi vô lượng.

Đoạn hai nói về đắc quả, văn rõ ràng dễ hiểu. Trong tâm thứ hai, đầu tiên là tu tín… thường vì lợi ích pháp, không vì lợi cái ăn. Kế là trì kinh, pháp, Phật vì yên định chúng sinh, không tự vì mình.

“Vì sao?… trở xuống là giải thích. Trước Phật mở bày ba môn: Tu tâm xuất thế là môn thứ nhất, nhàm chán tâm hữu vi. Tâm xuất gia là môn thứ hai, tâm cầu điều lành. Tâm vô vi là môn thứ ba, tâm thú hướng lý. Sau đây là giải thích rộng, để làm rõ tâm ấy. Đầu tiên là mười lăm tâm, nói rộng về tâm vô lượng xuất thế ở trước. Sau, có năm tâm, nói rộng về vô vi ở trước.

“Điều phục tâm… trở xuống là ba mươi mốt tâm, nói rộng về tâm xuất gia ở trước, trong đó, đầu tiên có hai mươi bốn tâm lợi mình.

“Không có Thanh văn… trở xuống là bảy tâm lợi người, nhớ nghĩ rộng chúng sinh, nên không có tâm Thanh văn, Duyên giác. Biết, tánh căn dục … của các chúng sinh, gọi là khéo biết tâm. Biết về pháp giới, gọi là tâm biết giới. Biết thế giới chúng sinh, gọi là tâm giới của chúng sinh. Biết các thế giới, gọi là tâm trụ giới, gồm thâu hóa độ tự tại, gọi là tâm tự tại giới.

Đoạn bốn nói về đắc quả văn, rõ ràng dễ hiểu.

“Đó gọi là niệm Phật, nói chung để kết niệm Phật”.

Y theo niệm pháp, đầu tiên là hỏi, kế là giải thích, sau là tổng kết niệm pháp.

Trong giải thích, đầu tiên là suy nghĩ pháp mầu nhiệm cao siêu. “Do đây… trở xuống là nói lên công năng của pháp”

“Chỉ pháp này… trở xuống là nói về thể tướng của pháp, tương tự với pháp thân của Chư Phật ở trên. Cầu tướng không được, mà có công dụng lớn.

Trong tăng, đầu tiên là hỏi, kế là giải thích, sau là kết.

Trong giải thích, đầu tiên là nói “Chư Phật, Thánh, Tăng đúng như pháp mà trụ” để hiểu bày chung tướng ấy, Chư Phật mới bắt đầu hạnh của tăng, vì rốt ráo nên cũng gọi là tăng. Sau đây là nói riêng, để làm sáng tỏ tăng. Thọ pháp ngay thẳng, bắt đầu khởi hạnh. Thuận theo tu hành, là kế là khởi hạnh. Không thể xem bình đẳng, là nói tu thành tướng. Trước nói về thể của đức.

“Tất cả chúng sinh… trở xuống là nói về đức tướng, ruộng phước tốt của tất cả chúng sinh, là đức lợi người cao quý.

“Tuy là… trở xuống là đức lợi mình cao quí”.

Trong giới, đầu tiên là hỏi, kế là giải thích, sau là kết. Trong giải thích, đầu tiên là nói thể tướng của giới.

“Nếu trụ giới này, sẽ được Tu-đà-hoàn… trở xuống là nói về giữ giới để làm gì”.

Trong phần trước, đầu tiên nói không phá, không lậu, không hư hoại, không tạp nhạp, nói về giới tướng. Không phạm bốn giới trọng, gọi là không phá. Vì không tạo ra phương tiện trước, sau của bốn giới trọng, nên nói là không lậu. Không phạm giới khác, gọi là không hư hoại. Vì lìa phương tiện khác, nên gọi là không tạp nhạp. Dù vô hình… nói về giới thể kia. Dù không có hình sắc mà có công năng che chở, giữ gìn, khác với sắc “Sở đối” của nhãn căn. Dù không có xúc đối với tu điều lành có thể đủ, không đồng với sắc “Sở đối” của tai… theo Tỳ-đàm, là sắc vô tác trong pháp trần.

“Kinh này… trở xuống là chỗ kể của văn, chỉ nói sắc của mười thứ năm căn, năm trần. Không nói có sắc vô tác của giới kia, bởi thọ giới chỉ là sắc pháp, mà vì không có sự sắc, cho nên không nói về giới.

“Nghĩa này đến… trở xuống là trong tranh luận, lại phân biệt nói.

Trước đã nói về “Thọ”. Không có lỗi lầm, nghĩa là nói giữ giới. “Được Chư Phật, Bồ-tát khen ngợi… trở xuống là nói về công năng của giới . Trước là pháp, sau là dụ”.

Trong trì giới để làm gì? đầu tiên là không cầu Tiểu thừa. “Vì sao?… Trở xuống là giải thích”.

“Nếu ta giữ giới thì sẽ được Bồ-đề”… trở xuống là nói cầu Đại thừa ”.

“Vì sao?… trở xuống là giải thích”.

Trong bố thí, đầu tiên là hỏi, kế là nói về các tướng thí. Sau, chỉ là tạp nhạp. Trong nói có bốn:

1. Nói lược về năng lực bố thí, có thể làm nhân cho A-nậu Tam- bồ-đề.

2. Phật, Bồ-tát gần gũi tu… trở xuống là khởi ý tu tập.

3. “Nếu không thí… trở xuống là nói rộng về năng lực bố thí”.

4. “Phật, Bồ-tát đã tu tập… trở xuống là khởi ý tu tập”.

Trong năng lực thứ ba, có bốn thứ:

1. Năng trang nghiêm bốn chúng. Vì thuộc về tài vật, nên được bốn chúng cung kính theo về, nên nói “Năng nghiêm”.

2. Năng chiết phục phiền não.

3. Được chúng sinh khắp nơi khen ngợi.

4. Năng đắc quả. Nghĩa là được năng lực biện tài vô ngại của bốn nghĩa: Thường, lạc, ngã, tịnh.

Y theo niệm thiên, đầu tiên là hỏi, kế là giải thích, sau là tổng kết.

Trong giải thích, đầu tiên là nói không cầu sinh lên cõi trời. “Vì sao?… Trở xuống là giải thích. Sau mong cầu nghĩa thiên.” “Vì sao?… Trở xuống là giải thích”.

“Đó gọi là Bồ-tát chẳng phải thế gian… trở xuống là tổng kết, khác với thế gian”.

Từ đầu phẩm đến đây đã giải thích rộng về phạm hạnh. Sau đây, là Phật khen kinh cao siêu, để cho người tu học, trong đó, đầu tiên Phật khen kinh thù thắng, để cho người tu học.

“Pháp Phật Vô thượng trụ sẽ lâu… trở xuống là nói về sự thịnh, suy của kinh, để người giữ gìn.”

Trong phần trước có hai:

1. Đương pháp chính là khen.

2. “Vì sao Phật lại gọi là Bồ-tát không nghĩ bàn… trở xuống là nhờ con người để làm rõ sự vượt hơn.

Trong phần trước, đầu tiên Như lai đã đối chiếu kinh này, so sánh với kinh Tiểu thừa khác, để chứng tỏ sự cao siêu của kinh. Về sau, Ca- diếp mới nhận hiểu.

Trong phần trước, đầu tiên Phật nói: “Nếu đệ tử ta thọ trì mười hai bộ kinh, và thọ trì kinh Đại Niết-bàn, mà không khác nhau là không đúng”, chính là so sánh để làm sáng tỏ sự thù thắng của kinh.

“Vì sao?… trở xuống là giải thích”. “Vì nghĩa này… trở xuống là kết”.

Từ đây trở xuống là Ca-diếp nhận hiểu, nói lại lời Phật khen Niết- bàn không nghĩ bàn, nhận lời khen kinh ở trước: Phật, Pháp, chúng Tăng không nghĩ bàn, nghĩa là thuật lại lời khen mà Phật đã nói. Bồ-tát không suy nghĩ, thuật lại lời Phật khen người tu.

Bồ-đề, Niết-bàn không nghĩ bàn, nghĩa là khen sở đắc của con người.

Y theo nhờ người mà làm rõ sự cao siêu. Trước là Ca-diếp hỏi, kế là Như lai giải thích. Ca-diếp nhận hiểu sau.

Trong giải thích, đầu tiên là giải thích Bồ-tát ở thế gian y kinh khởi công hạnh không suy nghĩ bàn luận.

“Bồ-đề, không thể dùng thí dụ để so sánh… trở xuống, nói Bồ-tát xuất thế gian, y kinh thành tựu đức không suy nghĩ. Bồ-tát thế gian có ba thứ tâm, cho nên không suy nghĩ:

1. Tâm cầu Bồ-đề.

2. “Lại, Bồ-tát nhận thấy lỗi sinh tử, chẳng phải là Thanh văn, Duyên giác và… trở xuống là nghĩ đến tâm chúng sinh.

3. “Vô lượng chúng sinh phát tâm Bồ-đề, nhận thấy lỗi lầm sinh tử, tức liền lui sụt… trở xuống là nhàm chán tâm hữu vi. Bồ-tát xuất thế cũng có ba tâm này. Đến đúng thời điểm sẽ nói về cầu Bồ-đề, trước giải thích, sau là kết. Trong giải thích có bốn:

1. Vì đọc kinh này, dù không có người nào dạy bảo, tự mình sẽ phát tâm.

2. “Đã phát tâm… trở xuống là nói nương vào kinh này sẽ khởi tâm tinh tấn.

3. Chính là khiến cho… trở xuống là nói nương tựa kinh này, phát tâm không lui sụt, trong đó, đầu tiên là lỗi nặng, tự không bỏ tâm niệm.

“Vì sao?… trở xuống là giải thích. Trong giải thích, trước nêu khổ vô ích, để tự răn.

“Nếu ta vì đối với Bồ-đề… trở xuống là nói về khổ có ích. Về lý, tất nhiên phải nhẫn”.

4. “Ta vì Bồ-đề chính là dù cho nghiền nát thân mình như bụi cát… trở xuống là nói nương vào kinh này, tinh tấn không lui sụt, trong đó, đầu tiên là lỗi nặng, phải không bỏ tinh tấn.

“Vì sao?… trở xuống là giải thích. Trong giải thích, đầu tiên nói về tinh tấn, có thể làm nhân của Bồ-đề, thành ra không nên lui sụt.

“Như thế, Bồ-tát chưa thấy… trở xuống là nêu bắt đầu để so sánh sau cùng”.

Trên đây, đã nói rộng.

“Cho nên… trở xuống là kết thành không suy nghĩ. Trong niệm sinh tâm, đầu tiên là pháp thuyết, kế là dụ, sau là hợp.

Trong pháp có hai:

1. Thấy lỗi sinh tử, Nhị thừa không bằng nhưng có khả năng vì chúng sinh chịu khổ, không nhàm chán nên gọi là không thể suy nghĩ.

2. Bồ-tát vì chúng sinh, chịu khổ ở địa ngục, như vui ở ba thiền, không nhàm chán, nên gọi là không suy nghĩ. Dụ cho hợp rất dễ hiểu.

Trong tâm nhàm chán, có sáu lần “Lại nữa”.

1. Đối với sinh tử, vì mạnh mẽ không lui sụt, nên không thể suy

nghĩ.

2.“Nếu có người nói: “Tôi rất dễ biết bơi lội… trở xuống là có thể vượt qua sinh tử”.

3.“Có người đem rễ ngó sen treo lơ lửng ở núi Tu-di… trở xuống là gọi là suy lường sinh tử.

4.“Đã ở trong vô lượng a-tăng-kỳ… trở xuống là chánh kiến sinh tử”.

5.“Từ như người lội xuống nước… trở xuống là ở trong khổ mà không bị hại”.

6. “Con người có ba hạng… trở xuống là thọ sinh không mê hoặc. Vì có đủ sáu việc này, nên không thể suy nghĩ.

Trong phần đầu, vô lượng chúng sinh phát tâm thấy được lỗi sinh tử, tức là lui mất, nêu kém, làm rõ hơn.

“Bồ-tát không… trở xuống là nói hơn vượt qua kém”.

“Dù chưa có tầng bậc… trở xuống là nêu để khen sự cao quý, gọi là Hoan Hỷ địa là Sơ bất động.

Văn trong đoạn ba có chia làm bốn:

1. Như lai lập dụ, hỏi ngược lại Ca-diếp. Có người nói: “Tôi có khả năng lội qua biển, có suy nghĩ bàn luận không?” Ca-diếp đáp: “Phật nói việc ấy không nhất định. Nếu A-tu-la lội qua biển, thì đáng suy nghĩ. Con người lội qua biển, thì không đáng suy nghĩ. Hoặc suy nghĩ, không suy nghĩ, lược qua để đáp.

“Vì sao?… Trở xuống là giải thích. Ở đây nói Tu-la có khả năng lội qua biển, là đáng suy nghĩ, dù cho Phật, Như lai năng lội qua biển có thể suy nghĩ.

2. Y theo con người, Như lai hỏi lại, Ca-diếp đáp: “Phật nói việc ấy không nhất định. Bậc Thánh lội qua biển, đáng suy nghĩ, phàm lội qua biển không suy nghĩ. Đây là nói về dụ bậc Thánh có khả năng lội qua biển. Đáng suy nghĩ, nói Bồ-tát thượng địa có khả năng lội qua biển, là đáng nghĩ bàn.

3. Như lai Y cứ phàm, hỏi lại. Ca-diếp đáp: “Không suy nghĩ”.

4. Như lai y theo lời đáp sau, để nói Địa tiền bắt đầu thực hành hạnh Bồ-tát, có khả năng độ thoát sinh tử không suy nghĩ bàn luận, trong đó, trước nói phàm không thể lội qua biển. Sau chỉ rõ Bồ-tát có khả năng lội qua, không thể suy nghĩ.

Trong đoạn ba, đầu tiên là Như lai lập dụ, hỏi ngược lại. “Có người dùng tơ ngó sen treo núi Tu-di, có suy nghĩ bàn luận hay không?” Ca-diếp đáp nói không thể suy nghĩ. Sau đây, y theo lời đáp của Ca-

diếp, Phật nói một niệm của Bồ-tát có khả năng suy lường tất cả sinh tử, là không nghĩ bàn.

Trong đoạn bốn, giải thích Bồ-tát thường quán sinh tử, vô thường, khổ… mà trong đó vì các chúng sinh, Bồ-tát phân biệt Phật tánh, thường, lạc, ngã, tịnh. Dù nói thường… mà ở trong sinh tử không khởi chấp tướng điên đảo, cho nên không suy nghĩ.

Trong đoạn năm, nói về hành nghiệp của Bồ-tát thanh tịnh, sống trong sinh tử không bị sinh tử làm hại, cho nên không suy nghĩ. Trước là dụ, sau là hợp.