Đại Tập 134 · Bộ Kinh Sớ XX · Số 1764 (Quyển 4–10)

“Từ đây, ta v.v... ” trở xuống là nói lên những gì mình đã lìa bỏ, trong đó nói đã lìa nhân, quả của ba cặp, nghiệp duyên phiền não là nhân ác của ba đời kia. Đường ác là quả khổ, chê bai chánh pháp v.v... là nhân ác làm huynh môn, v.v… lại là quả khổ, phản nghịch với cha, v.v… lại là nhân ác. Các khổ là quả, các tai hoạn lỗi lầm này ta không hề có.

Trong đoạn ba, đầu tiên là Phật bày tỏ mình thật không bị bệnh. “Cho nên v.v... ” trở xuống là giải thích.

“Vì ta đã lìa bệnh từ lâu rồi, nên không bị bệnh.”

“Các chúng sinh này không biết v.v... ” trở xuống, chứng tỏ chúng sinh ngoại đạo, phàm phu kia không biết “Mật ngữ” của Phật, cho là Phật thật ra bị bệnh.

“Như nói v.v... ” trở xuống là nói rộng, làm rõ bệnh: Nói “Mật” này không phải loại thật, để làm sáng tỏ bệnh. Trước nêu loại, loại có mười một: Mười câu trước, y theo Phật, nói về “Mật”. Một câu sau, y cứ rộng ở người khác, để làm rõ “Mật”.

Đạo trong mười câu trước nói như, nghĩa là chỉ định lời bác bỏ. Như xưa Phật đã nói, nên nói là “Như nói” chứ chẳng phải ông nói. Nếu trong kinh bổn có “Ông nói”, nghĩa là cần phải trị.

Trong một câu sau cuối: “Thế nào là mật?” Về lý thì người chết, thân tâm đều diệt, mà xưa kia, Phật đã nói: “Người tu lành, khi chết tâm đi, không cùng tận đạo lý, nên gọi “Mật”, trong đó, trước nêu “Mật ngôn” của thời xưa.

“Mà la tâm v.v... ” trở xuống là nói “Thật” để làm rõ “Mật”.

Trên đây đã nêu loại. Dưới đây sẽ y theo làm rõ bệnh. Mật giáo của Như lai chiếu cố về mạng. Văn-thù y cứ riêng để nói về bệnh, v.v… là nói thật vô bịnh. Như lai chánh giác thật sự không bệnh, v.v… là nói thật vô bịnh.

“Cũng không rốt ráo nhập Niết-bàn v.v... ” trở xuống là nêu Phật không diệt, thành không bệnh, ở trước là Đại Niết-bàn tức định sâu của Phật, nói Đại Niết-bàn thành “Bất diệt” ở trước.

Trong đoạn bốn, trước nhắc lại lời hỏi: “Tánh hư không cũng không có khởi v.v... ” trở xuống là nói vì đã như hư không, nên chẳng có tướng bệnh, trước là dụ, sau là hợp.

Trong đoạn thứ năm, nói về đức hạnh cùng cực tròn đầy của Như lai, vì các lỗi đã hết, vượt hơn người khác, nên không bị bệnh, trong đó có hai:

1. Nêu rộng ba hạng người bệnh.

2. “Từ Ca-diếp có năm người v.v... ” trở xuống là y theo ba người ở trước, nói rộng về người thứ hai. Đối với người thứ hai để nói lên Như lai không bệnh. Ba người trước là: Phàm phu là một, Nhị thừa là hai và Bồ-tát là ba. Trước nói về phàm phu ở. Thế gian có ba người, bệnh họ khó chữa trị, nói chung để nêu lên. Chê bai v.v... là nêu danh.

“Ba người như thế v.v... ” trở xuống là nói về khó chữa trị, trong đó đầu tiên là pháp, kế là dụ, sau là hợp. Kế là sẽ nói về Thanh văn. Trước là dụ, sau là hợp. Dưới đây là nói về Bồ-tát. Trước là dụ, kế là hợp, sau nói về đủ tướng.

Hỏi: Đây là Bồ-tát ở xứ nào?

Như kinh Địa Trì chép: “Chủng tánh ở Sơ trụ, Giải hạnh thứ hai, Tịnh tâm trụ thứ ba, Hạnh tích trụ thứ tư, Quyết định trụ thứ năm, Tất cánh thứ sáu, sáu trụ này thuộc về nhóm định, cho nên gặp bạn lành, không gặp bạn lành hoặc được nghe pháp, không nghe pháp, chắc chắn đều sẽ được Bồ-đề. Nếu lại nói chung thì đường lành cũng vậy, sợ những người vì lợi dưỡng, dua nịnh, lừa dối người khác v.v... mà viết, chép kinh này.”

Dưới đây là đoạn hai, y cứ rộng về người bệnh trong phẩm chung ở trước, chia thành năm môn để làm sáng tỏ Phật.

Vì sao chỉ nêu phẩm Trung để nói về Phật?

Vì phẩm Trung là người Tiểu thừa. Tiểu thừa đối lập với Đại thừa kia, nêu Tiểu để nói lên Đại, nói về nghĩa Đại rõ ràng, cho nên nêu nghiêng về, trong đó đầu tiên là nêu chung năm người đối với Đại thừa

bị bệnh, chứ không phải Như lai y theo Tiểu La-hán, Bích-chi không bị bệnh. Nay đối với Đại thừa cũng bị bệnh.

“Những người nào v.v... ” trở xuống là phân biệt rõ ràng năm người, đối với Đại thừa làm rõ Phật. Trước là gạn hỏi, sau là giải thích. Trong phần nói về người đầu chia làm sáu câu:

1. Nói về người ấy dứt kiết nhiều, ít, nghĩa là dứt ba kiết, đó là thân kiến, giới thủ và nghi.

Hỏi: Kinh nói: “Vị Tu-đà-hoàn đã dứt phiền não, như bốn mươi dặm đường sông. Ngoài ra vẫn còn như một giọt nước trên đầu sợi lông.” Nay, vì sao Phật lại nói nghiêng về một bên dứt cả ba? Nghĩa này sẽ được giải thích như trong phẩm Ca-diếp ở sau.

2. Nói về sở đắc. Về nghĩa chứng đắc quả Tu-đà-hoàn sẽ được giải thích như ở dưới.

3. Nói về sở lìa, không rơi vào ba đường ác.

4. Nói người Tiểu thừa kia được diệt độ xa, gần, bảy lần trở lại cõi người, cõi trời mới được nhập Niết-bàn. Bảy lần trở lại là mười bốn lần sinh tử. Nếu thông qua trung ấm hai mươi tám lần sinh, thì được nhập vào Niết-bàn Tiểu thừa.

5. “Đây gọi là v.v... ” trở xuống là kết.

6. Nói hàngTiểu thừa kia, hướng về Đại thừa xa gần, vượt qua nghĩa tám muôn kiếp, chứng được đại Bồ-đề, cái gọi là được Bồ-đề của Địa tánh.

Hỏi: Bồ-đề lẽ ra ở cực quả, vì sao ở địa tánh xong mà gọi là Bồ-đề?

Giải thích:

Bồ-đề có thông suốt, có cuộc hạn. Cuộc hạn ở mé sau, vì bao gồm đầu cuối, vì cuối nên trong Kinh Đại Phẩm, nói Bồ-đề có năm thứ khác nhau, đó là phát tâm phục, minh, xuất, đáo và Vô thượng. Phát tâm trong địa vị đường lành. Điều phục tâm ở chủng tánh trở lên, nói ở trên địa. Phát ra đến ở Thất địa trở lên, Vô thượng ở Phật, nên về mặt chủng tánh được gọi là Bồ-đề.

Trong người thứ hai, trước là nêu chung, sau là nói các tướng của người đó, chia làm năm câu:

1. Nói người ấy dứt kiết nhiều, ít. Dứt ba kiết trước, lại làm mỏng ba độc.

2. Nói về sở đắc, đắc quả Tư-đà hàm. Đó gọi là trụ mỏng, cũng nói thường đến.

3. Được diệt độ xa, gần. Người, trời cõi Dục, một lần qua, một lần

lại, thì được Niết-bàn.

1. “Đây gọi v.v... ” trở xuống là kết.

2. Hướng về Đại thừa xa, gần.

Trong người thứ ba, trước là nêu chung, sau là nói về tướng người đó. Cũng có năm câu:

1. Dứt kiết nhiều, ít.

2. Dứt năm kiết dưới.

3. Kết như trên, lại dứt tham dục, giận dữ là năm. Đã dứt thân kiến, giới thủ và nghi, chỉ nương vào Luận Thành Thật có đủ hai nghĩa, gọi là kiết phẩm hạ.

1. Người phẩm hạ, phàm phu sanh khởi.

2. Chướng phẩm hạ, vì quả, nên gọi là sau (hạ), chỉ chướng ngại Sơ quả. Nếu theo Tỳ-đàm thì chỉ có một thứ. Người phẩm hạ, gọi là dưới. Người kia nói ba kiết chỉ vì phàm phu khởi, nên chẳng phải quả của chướng phẩm hạ, gọi là kiết dưới. Người kia nói ba kiết, hoặc chướng ngại Sơ quả, hoặc chướng ngại thứ hai, thứ ba, không phải chỉ chướng ngại quả dưới Tu-đà hoàn. Cho nên không được nói chướng quả dưới, gọi là kiết dưới. Nghĩa này thế nào? Nếu theo thứ lớp thì con người đã dứt chướng của ba kiết ở Sơ quả, siêu vượt chướng của ba kiết mà Tư- đà-hàm đã dứt. Quả thứ hai. Vượt qua ba kiết chướng mà A-na-hàm đã dứt, làm chướng ngại quả thứ ba. Thế nên, không chỉ chướng ngại ở quả dưới, gọi là kiết dưới. Tham dục, giận dữ lấy cõi dưới, nên gọi là kiết dưới.

Hai là nói về sở đắc, được quả Na-hàm. Về nghĩa đã giải thích như trên. Ba thứ còn lại dễ hiểu.

Trong người thứ tư, trước nêu chung. Sau nói về tướng người đó.

Chia làm năm câu.

1. Dứt kiết nhiều, ít, dứt hẳn ba kiết. Chỗ khác thì nói dứt năm kiết trên: Nhiễm, si, mạn, trạo cử, hý luận là năm.

2. Nói về sở đắc. Chứng đắc A-la-hán là quả hữu vi. Phiền não vô dư nhập Niết-bàn, là quả vô vi.

3. Phân biệt khác với Duyên giác, nhờ thầy được độ, không đồng với hạnh Bích-chi, Độc giác.

4. “Đây gọi là v.v... ” trở xuống là kết.

5. Hướng về Đại thừa xa, gần.

Hỏi: Tu-đà hoàn, Tư-đà hoàn, A-Na-hàm, ba người này lúc hướng về quả Vô học, không có xem xét vì sao hướng về Đại thừa, lại phải bị giáng cấp ngần ấy?

Giải thích:

Những người này tiến đến Vô học, sau đó, hướng về Đại thừa, đã được xem xét không có nhiều. Nếu ba người kia không cầu Vô học mà hướng thẳng tắt Đại thừa, thì tâm họ sẽ còn kiết dư thừa, sức chướng đạo mạnh, vì đạo hạnh khó thành, nên có như thế. “Lại, Tư-đà-hoàn v.v... ” trở xuống, là như sinh lên cõi trên, mới đến Vô học, thì lúc bấy giờ cũng không ít, nên xem xét nhiều kiếp.

Trong người thứ năm, trước là nêu chung. Bích-chi có nhân đạo đồng với La-hán, nên không nói riêng. Lại, căn cơ nhạy bén này hễ đã vào Thánh đạo, đến quả mới phát ra, vì chặng giữa không có lý phát ra, nên không nói riêng, chỉ nói quả của Bích-chi. Dưới đây sẽ nói về tướng của Bích-chi. Chia làm sáu câu:

1. Dứt kiết nhiều, ít, đồng với La-hán.

2. Nói về sở đắc, được đạo Bích-chi là quả hữu vi. Bích-chi là tiếng xưa của người Hồ, Hán dịch là Duyên giác. Đoạn có hai nghĩa:

1. Y theo pháp môn “Sở quán” để giải thích, thì người này quán sát pháp mười hai duyên, vì từ “Duyên” được giác ngộ, nên gọi là Duyên giác.

2. Y theo nhân duyên đắc đạo để giải thích, nhờ nương vào duyên sự hiện tại mà được giác ngộ, nên gọi là Duyên giác. Phiền não không còn thừa, nhập Niết-bàn là đắc quả vô vi.

3. “Chân là v.v... ” trở xuống, là phân biệt La-hán. Bích-chi thành đạo một mình, không cần thầy độ. Như Kỳ lân kia chỉ có một sừng, nên nói là hạnh riêng của Kỳ lân.

4. “Đây gọi là v.v... ” trở xuống là kết.

5. “Hướng về Đại thừa xa, gần.”

6. “Đây gọi v.v... ” trở xuống là phân biệt khác với Như lai, gọi là hạnh bị bệnh chẳng phải Như lai.

Y cứ cuối cùng, nói rằng không phải. Vì so với trước đều như vậy, nên lược qua không nói.

Đại Bát Niết Bàn Kinh Nghĩa Ký - Quyển 5

ĐẠI BÁT NIẾT BÀN KINH NGHĨA KÝ

QUYỂN 5

Phẩm: THÁNH HẠNH

Trên đây là thứ nhất, giới thiệu (tựa) nguyên do làm rõ hạnh. Phần sau, chính là nói về hạnh. Hạnh chia làm ba:

1. Cùng tận mười đức, nói về hạnh tùy duyên tu đạo.

2. Một phẩm Sư Tử Hống, nói về hạnh xả tướng nhập chứng.

3. Phẩm Ca-diếp ở sau, nói về hạnh chứng quả thật thành của Ca-diếp, cũng gọi là hạnh chứng thật khởi dụng. Tùy duyên tạo tu, nước ngoài gọi là phần y theo pháp tu thành. Về xả tướng nhập chứng, nước ngoài gọi là “Phần lìa các buông lung nhập chứng”. Chứng Tông thành thật, nước ngoài gọi là phần ánh sáng khéo léo trụ trì nhưng nghĩa không khác nhau.

Hỏi: “Vì sao trong pháp học trước, hai nhân Bồ-đề, Niết-bàn được nói riêng, còn hạnh Hữu học thì không như thế?” Vì theo lẫn nhau đều được, chỉ là nói pháp, về lý, vì phải ủy thác đủ, nên phải nói riêng trước, để nương vào pháp thành tựu hạnh. Vì hạnh đã thành tựu không khác, nên không chia riêng. Trong hạnh tùy duyên, có năm hạnh Địa Tiền ở trên địa mười đức.

“Điều này làm sao biết?”… Trở xuống, nói quả được năm hạnh thành tựu đều ở trên địa. Phán quyết biết năm hạnh ở địa tiền, dưới đây sẽ nói mười đức rằng, chẳng phải pháp thế gian. Thế gian đối tượng không có nói là địa thượng. Trước nói về năm hạnh, đáp câu hỏi trên: “Thế nào là gần đạo Vô thượng?” “Gọi mười đức sau là đạo Vô thượng.” “Thế nào là được gần?” Dưới đây là nói về năm hạnh, vì có thể thành đức của Phật kia, nên được gần đạo Vô thượng. Trong năm hạnh, trước nói về hạnh Thánh, vì nêu Phẩm, nên gọi là phẩm Thánh Hạnh. Văn trong năm hạnh này, được phân tích có năm:

1. Phật khuyên chung tu tập.

2. Dạy riêng năm hạnh.

3. Tổng kết, khuyên.

4. Ca-diếp lãnh hội, hiểu biết.

5. Nói về lợi ích của năm hạnh này là giáo hóa nhiều người đều được.

Trong phần trước, đầu tiên là Phật khuyên học năm hạnh. “Lại có một hạnh nghĩa là Như lai… trở xuống, là nói về đối tượng nương tựa của hạnh, nương vào pháp hạnh của Phật”.

Ý cứ cào khuyên học, trước Phật khuyên chung suy nghĩ. Vì suy nghĩ do giáo khởi, nên nói: “Đối với kinh Đại Niết-bàn này, chỉ suy nghĩ năm hạnh. Kế là nêu năm danh hiệu.”

Nói Thánh hạnh là y theo người, để nói lên danh hiệu Chư Phật, Bồ-tát đã hội ý đúng, gọi là Thánh. Vì là công dụng mà bậc Thánh đã thực hành, nên gọi là Thánh hạnh.

Nói Phạm hạnh, nghĩa là theo nghĩa lập danh. Phạm gọi là tịnh, hạnh thanh tịnh gọi là Phạm hạnh.

Nói Thiên hạnh cũng tùy nghĩa được gọi tên. Thiên có nhiều nghĩa, đủ như dưới đây sẽ nói. Nay lấy nghĩa tịnh, vì hạnh của tịnh Thiên, nên gọi là Thiên hạnh. Nước ngoài phần nhiều gọi “Tự tịnh” gọi là tịnh, tịnh hóa người khác, gọi là Phạm. Trung Quốc gọi là “Thiểu”, nói chung là Tịnh. Giống như Bồ-đề Mạt-già, tên riêng của nước ngoài, ở đây gọi chung là Đạo. Cũng như Niết-bàn và tỳ-ni, gọi chung là “Diệt”.

Nói bệnh hạnh: Y cứ đối lập để nói về danh. Vì hạnh có công năng điều phục trị bệnh, nên gọi là hạnh bệnh. Hạnh trẻ thơ (Anh nhi hạnh): Y theo dụ để đặt tên, hạnh lìa các lỗi như trẻ thơ kia. Không phân biệt gì gọi là hạnh trẻ thơ.

Danh, nghĩa như thế, còn thể tướng thế nào? Nói đủ về môn Thánh hạnh có vô lượng. Nay kinh này nói giới định, trí tuệ để làm hạnh Thánh. Kinh Địa Trì chép: “Không, Vô tướng, Vô nguyện, diệt tận, chánh thọ, dùng làm Thánh trụ. Thánh trụ cũng là nghĩa Thánh hạnh. Không, Vô tướng, Vô nguyện cũng là Tuệ hạnh. Diệt tận, chánh thọ cũng là hạnh định.

Nói đủ môn phạm cũng vô lượng. Nay trong kinh này nói bảy Pháp lành, bốn tâm Vô lượng cho là phạm hạnh. Luận địa Trì chỉ nói bốn tâm vô lượng là Phạm trụ. Phạm trụ trong luận Địa Trì kia cũng là phạm hạnh trong kinh này. Một thứ Thiên hạnh, trong kinh này không nói. Chỉ có kinh Tạp Hoa, luận Địa Trì có nói tám thiền dùng làm Thiên trụ. Thiên trụ trong kinh luận đó, cũng là Thiên hạnh trong kinh này.

Sám hối tội trước kia là hạnh bệnh nọ, không khởi lỗi sau là hạnh

trẻ thơ. Ba hạnh trước trong năm, nói về Nhiếp thiện pháp. Hai hạnh sau là lìa lỗi, mỗi hạnh đều được giải thích rộng như văn sau. “Phải tu năm kết này”, là khuyên tu tập.

Trên đây là năm thứ hạnh chánh nói về thể của hạnh. Lại có một hạnh, gọi là hạnh Như lai, nói về chỗ nương của hạnh. Nghĩa là nương vào đức mà Như lai đã thành tựu trước kia để tu tập hướng nhập. Cũng có thể năm hạnh là giáo hạnh của Như lai làm sáng tỏ tánh, thành tựu hạnh là hạnh của Như lai. Làm sáng tỏ tánh Như lai vì để thành tựu hạnh, nên năm hạnh đã tu nương vào Như lai mà thành. Cho nên phải nói về hạnh. Y theo tuệ dưới, khen ngợi kinh tương tự như vậy, nghĩa là kinh Niết-bàn y theo giải thích, chỉ có “Thật”. Vì đức “Thật” khó tỏ bày, nên nhờ giải thích làm rõ. Như trong văn ở dưới sau các hạnh, khen ngợi kinh thù thắng, phải biết rằng nghĩa, đây làm sáng tỏ hạnh Như lai. Đoạn đầu đã nói xong.

Đoạn hai, ở cuối phẩm này trong năm hạnh của biệt giáo, Như lai sẽ dạy tu hạnh Thánh. Phẩm Phạm Hạnh, dạy tu phạm hạnh. Phẩm Anh Nhi, Phật dạy hạnh trẻ thơ. Một thiên hạnh được chỉ bày sâu kín trong kinh Tạp Hoa. Hạnh bệnh hoàn toàn không nói. Vì sao? Có người giải thích: “Phẩm trước đã nói về chỗ có hạnh bệnh của năm hạng người là hạnh bệnh của họ. họ là hạnh bệnh của Thanh văn, Duyên giác, đâu có quan hệ gì với Bồ-tát? Lại phẩm trước đã nói về hạnh của bệnh tạp nhạp. Nay kinh này đã dạy hạnh trị bệnh khác với Đại thừa ở trước, đâu được chỉ định phẩm trước? Lại, trong phẩm trước, chưa nêu năm hạnh, thử hỏi lấy nghĩa gì để dự định nói hạnh bệnh? Phán quyết không có việc này. Nếu phẩm trước chẳng phải “Thị” thì sao là “Thị” ư? Phẩm Phạm Hạnh, vua Mạt-xà sám hối tội, pháp trị bệnh lẽ ra là hạnh bệnh? Nên trong văn dưới nói: “Vua A-xà-thế giết cha, tức là tâm bệnh. Nhọt nổi trên thân mình trở nặng là thân bệnh của vua. Phật phát ra ánh sáng chữa trị thân bệnh của vua, rồi vì nói pháp mầu cho nghe, trừ diệt tâm bệnh của vua. Vì điều trị hai chứng bệnh này, nên gọi là hạnh bệnh. Nếu nhà vua sám hối tội, không phải là hạnh bệnh thì lẽ ra Phật đã có chỉ bày, không nên nói thẳng như vậy.”

Hỏi: “Nếu việc sám hối tội của Vua kia là hạnh bệnh, thì vì sao ở phẩm phạm hạnh lại nói? Đáp: “Vì phẩm biện luận có nhiều pháp, các kinh đều có, không đáng ngạc nhiên!”

Lại hỏi: “Nếu các kinh kia đều nói về hạnh bệnh thì vì sao lại gọi là riêng phẩm Phạm Hạnh ư?” Vì việc so sánh này cũng nhiều, như trong phẩm Như lai Tánh nói đủ nhiều pháp. Chương đề gọi là riêng

phẩm Như lai tánh, ở đây cũng giống như kia, chỉ vì kinh lập phẩm có các thứ khác nhau. Hoặc có phẩm từ đầu, hoặc lại y cứ ở sau, hoặc có phẩm căn cứ ở giữa, hoặc giả ngay nơi tướng, không có tự thể nhất định.”

Hỏi: “Nếu vua sám hối tội là hạnh bệnh thì vì sao trong văn không nêu, không kết?”

Giải thích: “Nói về nghĩa, đại khái có hai:

1. Đương pháp nói thẳng, cần nêu, cần kết.

2. Nhờ người, nhờ việc để nói lên pháp, trực tiếp như vậy, nêu lên con người, việc đó liền xong. Các kinh thường làm như thế. nhưng, trong văn dưới, nhờ người nói lên pháp. Nhờ vua A-xà-thế sám hối, diệt trừ tội nghịch hại cha, để làm sáng tỏ việc Bồ-tát sám hối diệt trừ tất cả tội chướng, cho là hạnh bệnh. Không phải chỉ đem việc vua A-xà-thế kia đã sám hối về tội nghịch hại cha để làm tất cả hạnh bệnh của Bồ-tát, cho nên không có nêu, kết. Cũng có thể là nghĩa văn kia có cả hai sám hối và diệt tội là hạnh bệnh của vua. Vì cứu độ tất cả tội nghịch của chúng sinh, và để cho nhiều người phát tâm Bồ-đề là phạm hạnh của vua. Vì có hai gồm, cho nên không được nghiêng về một nghĩa, nêu lên để kết. Y theo hạnh Thánh, đầu tiên là giới. Kế là định. Sau, nói về trí tuệ. Vì theo thứ lớp nghĩa, nên trong hạnh Thánh của giới, đầu tiên là hỏi, kế là giải thích, sau là kết.

Dưới đây sẽ giải thích: “Thế nào là hạnh Thánh mà Bồ-tát đã tu?

Là câu hỏi đầu tiên.

“Nếu là Bồ-tát kia… trở xuống là nói, trong phần nói có hai:

1. Nói về phần nhân mà Bồ-tát đã tu, tức được trụ ở Sơ Bất Động, phần quả dưới đã thành tựu. Nhân ở Địa tiền, quả ở địa thượng, các hạnh đều như vậy. Trong nhân có bốn:

1. Theo thầy nghe pháp.

2. Nhân nghe mà sinh niềm tin.

3. Do lòng tin, mà khởi tư duy.

4. “Tức đến v.v… trở xuống là nhân tư khởi tu.

Có người nương vào bạn gần ở dưới, để nghe pháp, suy nghĩ, tu hành. Bốn nghĩa được chia khoa, xét thế văn dường như không đúng, như trước đã chia khoa, lại là thứ lớp của một hạnh kia. Nếu Bồ-tát từ Thanh văn, Như lai được nghe, thì kinh này là đoạn đầu. Đây là Bồ-tát truyền giáo pháp của Phật nói là Thanh văn không phải là người Tiểu thừa, như kinh Pháp Hoa chép: “Nay chúng con thật là Thanh văn, vì tiếng của đạo Phật đã làm cho tất cả đều được nghe. Thanh văn này lẽ

ra giống với Bồ-tát kia. Nghe xong sinh ra niềm tin, là đoạn hai. “Tin xong, lẽ ra… trở xuống, là đoạn ba, trong đó có ba:

1. Suy nghĩ chánh pháp, xả bỏ nghiệp nhà.

2. “Lại, nghĩ… trở xuống, là quán hạnh, cầu ra khỏi.

3. “Làm việc này… trở xuống là định ý hàng phục ma.”

Trong phần đầu có hai:

1. Tư duy chánh pháp.

2. Nay, tôi… trở xuống, vì mong cầu pháp của Phật nên xả bỏ tất cả ở đời.

Trong phần trước, “Chư Phật có đạo Vô thượng là pháp quả của Phật, có đại chánh pháp là pháp lý của Phật. Vì quả nương vào lý mà thành, nên phải nói. Chánh hạnh của đại chúng là nhân hạnh của Phật, cũng gọi là pháp hạnh. Lại có Phương đẳng là giáo pháp của Phật. Nhân do giáo mà khởi, cho nên phải nói. Cũng có thể Chư Phật có đạo Vô thượng, đó là Phật bảo. Chánh hạnh của đại chúng đó là Tăng bảo. Tam Bảo này là pháp được giải thích, lại có Phương đẳng là năng giải thích của Phật.

Trong đoạn hai, “Nay con ưa thích ham cầu Đại thừa”, là nói điều mình mong cầu.

“Bỏ điều mình ưa thích”… trở xuống, là nói những gì mình xả bỏ. Trong đoạn hai, có chia làm bốn:

1. Quán sát người tại gia có nhiều lỗi lầm. Đạo nói: “Ép ngặt cũng như ngục tù” là nói người tại gia có khổ. Phiền não do khổ ấy sinh ra, nói lên họ có điều ác.

2. Quán sát người xuất gia có nhiều lợi ích, rộng lớn như hư không, trái với câu đầu ở trước, nói họ có vui. Pháp lành nhờ niềm vui đó mà thêm lên, trái với câu sau ở trước, nói người xuất gia có việc lành.

3. Nói về tại gia về phần mình không có lợi, không được sống hết tuổi thọ, tịnh tu phạm hạnh.

4. “Nay, con nên… trở xuống, chính là ý cầu ra khỏi”.

Trong đoạn ba đầu tiên nói về ý định xuất gia của Bồ-tát: “Nay tôi chắc chắn sẽ xuất gia tu đạo”, kế là nói về hàng phục ma Ba-tuần, sinh ra khổ: “Bồ-tát lại sinh ra sự tranh cãi với ta”, sau nói về Bồ-tát không có tâm tranh đấu. Dưới đây, trong phần khởi tu, đầu tiên là tu hạnh lợi.

“Đều đã bố thí… trở xuống là nói về hạnh lợi người. Những gì

Bồ-tát đã thực hành, đều không ngoài công hạnh vì người này, cho nên trong hạnh lợi mình ở trước, trước là tu giới hạnh.

“Phát nguyện này… trở xuống là thệ nguyện lớn, tự cầu trước kia,

tức là hạnh của phần mình. Sau, tức là nguyện thắng tấn của mình.

Trong phần trước có bốn:

1. Nói về thọ giới.

2. “Đã xuất gia… trở xuống là nói người xuất gia giữ giới.”

3. Giới có hai thứ: Thọ pháp thế gian… trở xuống là nói lại về “Thọ” ở trước.

4. Giới có hai thứ:

1. “Tánh trọng… trở xuống là giải thích rõ lại “Trì” ở trước.

Trong thọ giới đầu tiên là nói trực tiếp phương tiện thọ giới của xuất gia, lược qua không nói về “Thọ”, giải thích đủ về tướng của “Thọ” như trong luật đã nói, liền đến tăng phường là chỗ xuất gia.

“Thấy Như lai…” là chỗ nương của người xuất gia. Nếu thấy Như lai và đệ tử Phật, thì chính là nêu người đó. “Oai nghi đầy đủ, các căn vắng lặng”, là nói thân người ấy tâm hòa diệt chướng là nói tâm đáng xem trọng, tức đến rồi, v.v… trở xuống chính là nói về xuất gia.

2. Trong “Trì”, đầu tiên là sơ lược, kế là nói rộng, sau là tổng kết.

Dưới đây, sẽ nói về ích lợi của “Trì”, có đủ năm chi giới. Trong phần sơ lược, trước là nói về hạnh giữ giới: Đã xuất gia rồi vâng giữ giới cấm, thận trọng không trái phạm. Oai nghi không thiếu, gìn giữ không gây lỗi nhẹ, Đi đứng, khoan thai, biểu bộ oai nghi, “Không có xúc phạm điều gì”, làm rõ giữ giới ở trước.

“Cho đến lỗi nhỏ… trở xuống là nói về tâm giữ giới, trước là pháp, sau là dụ. Đây là sơ lược ở trước.

Trong phần rộng, trước là nêu thí dụ chiếc phao nổi. Người dụ cho Bồ-tát, phao nổi dụ cho giới, biển dụ cho sinh tử, La-sát dụ cho các phiền não, tâm muốn phá giới. “Kinh ngạc mà không cho, dụ cho tâm giữ giới. Chỗ xin nhiều, ít, trong văn tự hợp. Dưới đây là y cứ làm rõ pháp.

“Bồ-tát giữ giới cũng giống như thế,” tổng hợp dụ ở trước. “Như người đưa đò kia, nói chung để dụ cho hợp.

“Lúc Bồ-tát giữ giới như thế”… trở xuống là riêng dụ hợp ở trước. Trong dụ ở trước, có chia làm năm bậc. Trong hợp có sáu. Không lấy số của hợp. Chính là lấy giữ giới khinh, trọng… làm nghĩa. Nếu có thể nói là: “Phá giới làm cho ông yên ổn được Niết-bàn thì cũng có thể nói cái vui phạm giới kia là Niết-bàn.

Trên đây, đã nói rộng xong.

“Trì bốn giới trọng và Đột-cát-la… không có riêng” là tổng kết.

Dưới đây, là nói về lợi ích của “Trì”, có năm chi giới. Trước là nêu chung. Chi nghĩa là chi riêng. dưới đây là nói về lợi ích của trì, có năm chi giới, trước là nêu chung, chi là chi riêng, dưới là nêu của chi, đầy đủ căn bản nghiệp thanh tịnh, nghĩa là lìa nghiệp đạo bất thiện căn bản kia.

Quyến thuộc trước sau, thanh tịnh khác nhau, nghĩa là lìa phương tiện trước sau của đạo nghiệp kia, không phải các ác giác, giác thanh tịnh, nghĩa là tu sáu niệm, tâm giúp cho thành giới hạnh, hồi hướng A- nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề, nghĩa là dụng giới cầu Phật, các phân biệt này như tạp có nói.

Dưới đây là đoạn ba, giải thích lại “Thọ” ở trước. Trước nêu hai số, kế là nêu hai danh, tùy ngôn giáo của đời, mong lãnh nạp pháp, gọi là thọ giới thế gian. Chứng lý lìa ác, gọi là được chánh giới. Dưới đây sẽ nói về tướng chánh giới. Được giới chánh pháp, vì giới chứng lý, nên cuối cùng không làm ác.

Từ đây trở xuống là đoạn bốn, nói lại “Trì” ở trước, trước nêu hai số, kế là trình bày. Sau là giải thích. Dưới đây sẽ nói Bồ-tát “Trì” giới trọng, khinh…

Y theo phần nói về tướng, tánh trọng rất dễ hiểu.

Trong phần chấm dứt người đời chê bai, trước là nêu, kế là giải thích. Trong giải thích có bốn:

1. Đều là pháp chấp.

2. “Phá hoại thành… trở xuống là phí tổn về pháp.

3. “Ruộng nhà… trở xuống là không chất chứa pháp.

4. Không xem đấu voi, đấu ngựa… trở xuống là đều là pháp hạnh. Hai đoạn đầu, rất dễ hiểu.

Trong đoạn ba, phân tích câu có tám:

• “Không chứa ruộng vườn, nhà cửa, tôi tớ, những việc gieo trồng…”

• “Không chứa voi… trở xuống là không chứa súc sinh.

• “Nam tử trẻ… trở xuống là không chứa tôi tớ.”

• “Vàng bạc… trở xuống là nói người xuất gia không chứa các vật quý báu.”

• “Tất cả lúa… trở xuống là không các vật để ăn.

• “Y đã thọ… trở xuống là không chứa y dư.”

• “Không chứa rễ hột… trở xuống là nói người xuất gia không chứa năm thứ sinh chủng.

• “Không chứa vật báu… trở xuống là không chứa những thứ đồ

đạc kiêu sa. Các thứ còn lại rất dễ hiểu. “Đây gọi là… trở xuống là kết.”

Trong nguyện trì giới có mười hai câu: Một câu đầu, đối với cảnh khởi nguyện, tự chế phục, sáu câu kế là đối với áo, cơm, giường nằm, thuốc thang, phòng, nhà của thí chủ kia, khởi nguyện tự răn, năm thứ sau là y cứ vào năm căn như nhãn căn, v.v… khởi nguyện tự ngăn ngừa.

Trên đây là lợi mình, dưới đây là nói về lợi người, trong đó, đầu tiên là dùng giới thiện để bố thí chúng sinh.

“Vì nhân này… trở xuống là nguyện chúng sinh kia được giới. Phân tích câu có mười: Một câu đầu, nay nguyện giữ giới. Chín câu sau nguyện cho chúng sinh được giới. Chỉ giới, gọi là tịnh, tác giới gọi là thiện. Không thiếu, không gãy, làm sáng tỏ tịnh giới ở trước. Không phạm tánh giới, gọi là không thiếu giới. Xa lìa lỗi “Già”, gọi là không gãy giới. Cũng có thể lìa tội khinh, gọi là không thiếu giới. Không phạm lỗi nặng, gọi là không làm gãy giới, gãy giống như phá.

Giới Đại thừa, làm rõ giới thiện ở trước. “Chủng tánh trở lên, gọi là giới Đại thừa. Sơ Địa trở lên, gọi là giới không lui sụt. Nhị địa trở lên, gọi là giới tùy thuận. Bát địa trở lên, gọi là giới rốt ráo. Phật địa, gọi là giới đủ Ba-la-mật. Dùng quả để độ, nên tùy nghĩa nói về quả, mỗi địa đều đủ.

Trên đây, đã nói về phần nhân mà Bồ-tát đã tu. Kế là nói về phần quả mà Bồ-tát đã thành, tức được trụ vào sơ Bất động địa, nói chung đã thành tựu nghĩa bất động. Về phần thô có hai:

1. Sơ bất động ở trên Sơ địa.

2. Bất động sau, ở trên Bát địa.

Nay, người tu giới được trụ Sơ địa, phân biệt với bất động ở sau là vì so với ở đầu, sau đây là nói về tướng bất động. Trước là nêu bốn môn:

“Như Tu-di… trở xuống là ba lần, giải thích, văn rõ ràng dễ hiểu. Trên đây là nói rộng, “Đó gọi là Hạnh thánh”, là tổng kết.

“Thế nào… trở xuống là giải thích, trong đó có ba.

1. Giải thích hạnh Thánh: Trước hỏi, sau giải thích: Vì là hạnh của Chư Phật, Bồ-tát, bậc Thánh, nên gọi là Hạnh thánh.

2. Giải thích bậc Thánh, trước là hỏi, sau là giải thích. Giải thích có bốn nghĩa: Một nghĩa đầu y theo pháp để giải thích Thánh. Vì có pháp Thánh, nên gọi là bậc Thánh. “Thường quán” “Không”…, nói lên pháp bậc Thánh ở trước. Ba nghĩa sau, y theo hạnh để giải thích bậc Thánh, đầu tiên là y theo ba học. Kế là y theo bảy tài. Sau y theo bảy giác.

3. “Vì nghĩa này… trở xuống là y theo người để kết hạnh. Y cứ định, tuệ sau, ở đây lẽ ra khen ngợi kinh. Văn lược qua không nói.

Kế là nói về hạnh định. Có người giải thích: “Tánh tuệ của bốn niệm chẳng phải là hạnh định. Nếu khiến cho bốn niệm hoàn toàn là tuệ không phải định, thì tuệ đó đều sinh ra giới, nên gọi là đạo giới. Giới kia đều sinh ra giới, được gọi là định giới. Bốn niệm là định, đâu có gì trở ngại? Nếu bốn niệm là tánh tuệ, thì không được là định. Các trí như tám thiền, v.v… cũng nằm trong số tuệ, lẽ ra không gọi là định, Thiền kia được gọi là định, đâu còn ngờ vực. Lại nữa, tám thiền đều lấy định làm chính, trong đó gồm thâu môn Đẳng Trí, mười Trí. Bốn niệm dù dùng tuệ làm chính. Nhưng trong đó định giáo đâu thể không thuộc về định học. Phải biết rằng, trong mỗi môn của các hạnh đều đủ tất cả nghĩa. Tùy nghĩa mà nói về hạnh, đâu có chỗ nào không thông suốt, mà nay lại ở định? Vì trong văn này nương vào giới mà khởi định. Vì theo thứ lớp của số, nên nói định xứ để làm định học. Trong văn đầu tiên là nói về thể của hạnh kia, sau là khen ngợi kinh thù thắng, để cho người tập học.

Trong phần trước, đầu tiên là nói về phần nhân đã tu, “Được kham nhẫn… trở xuống là phần quả đã thành, trong phần tu nhân, đầu tiên là nói về phương tiện của bốn niệm”.

“Lúc thực hành quán này được bốn niệm… trở xuống là nói bốn niệm thành. Trong phương tiện ở trước, đầu tiên là y theo thân xứ để quán sát vô ngã”. Nếu thức không phải… trở xuống là y theo thọ niệm xứ để quán sát vô ngã. Lược qua không nói về pháp niệm, vì trong đây y theo thân, thọ, tâm, để quán sát vô ngã, tức là tướng chung, vì quán pháp niệm xứ, nên không nói về pháp.

Y theo thân niệm, đầu tiên là quán sát bất tịnh, y theo về vô ngã, lại nghĩ đến xương là “Ngã”… trở xuống là quán sát sắc tịnh cho là vô ngã.

Trong phần trước, đầu tiên là “quán thân bất tịnh, từ đầu đến chân, chỉ có ba mươi sáu vật như tóc… là nói vô ngã”. Có ai thấy “Ngã”? là gạn hỏi, trách cứ thể của “Ngã”. Về sở quán ở trước, cái gì trong vật bất tịnh có “Ngã”? “Ngã” thuộc về ai? Là trách “Ngã” bị lệ thuộc. Trong vật bất tịnh, sở quán ở trước, lệ thuộc ở vật nào? Ở chỗ nào? gạn hỏi chỗ ở của “Ngã”? ai thuộc về “Ngã”? trách pháp thuộc về “Ngã”. Đây là gạn hỏi, phá bốn thứ chấp về “Ngã”.

1. Gạn hỏi, phá sắc tức là “Ngã”.

2. Gạn hỏi, phá sắc là “Ngã sở”.

3. Gạn hỏi, “Ngã” trong phá sắc.

4. Sắc trong gạn hỏi phá “Ngã”.

Y theo văn trong quán tịnh, có chia làm bốn:

1. Lược quán xương, y theo nói “Vô ngã”.

2. Lược quán màu xương, y cứ nói về “Vô ngã”.

3. Quán rộng xương để làm rõ “Vô ngã”.

4. Quán rộng màu xương, y cứ nói về “Vô ngã”.

Trong đoạn đầu “Xương là ngã, làm sao lìa xương là phải ư?” Quán phương tiện, trừ bỏ da… trở xuống chính là nói quán xương.

Trong đoạn hai, chia làm ba câu:

1. Lại, nghĩ rằng: “Chính thức quán màu xương, các tướng của sắc xương”.

2. Sắc xương như thế, cũng chẳng phải là “Ngã”… trở xuống là ý cứ nói vô “Ngã”. Trước là nói chẳng phải “Ngã”.

“Vì sao?… trở xuống là giải thích”.

3. “Lúc thực hành quán này, liền được đoạn… trở xuống là nói về lợi ích của pháp quán là dứt trừ được sắc dục.

Trong đoạn ba, văn chia làm hai:

1. Quán tướng các xương, do giả lập, đầu tiên là chung. Kế là nêu, sau là tổng kết.

2. “Được quán này… trở xuống là nói về lợi ích của quán có công năng cắt đứt ba dục. Trước nêu, sau trình bày.

Trong đoạn bốn, chia làm năm câu:

1. Quán sắc xương đầy dẫy khắp mười phương.

2. Giữa hai đầu chân mày của Phật, phát ra ánh sáng năm mầu.

3. Thấy Phật trong ánh sáng.

4. Gạn hỏi về các tướng của “Ngã”.

5. Tâm phá tướng thành tướng Phật, bèn diệt.

Trong tâm niệm xứ, hoặc biết là “Ngã”, nên đã làm cho Chư Phật không vì “Ngã” mà nói nhân trước, nghi sau.

“Lại quán thức… trở xuống chính là nói về tâm quán sinh diệt chẳng phải là “Ngã”. Trong thọ niệm xứ, đầu tiên là quán vô ngã, phá lìa thọ giả.

“Mà ở chỗ nào sinh ra tham dục?… Trở xuống là phá tâm lìa thọ.

Trong phá thọ giả, văn chia làm ba:

1. Quán hơi thở ra, vào chẳng phải ngã. Nếu thức chẳng phải “Ngã” thì hơi thở ra, vào, hoặc có thể là “Ngã” nhân trước, nghi sau. Lại, nghĩ: “Hơi thở ra vào là gió”, chính là nói chẳng phải “Ngã”.

2. Quán sát bốn đại chẳng phải “Ngã”. Gió là bốn đại, tìm trước, khởi sau, thuộc về phong đại trong bốn đại. Trong bốn đại, đại nào là “Ngã”? tìm tòi để cầu thật, tánh địa chẳng phải “Ngã”, chính là biết “Vô ngã”.

3. Quán sát sắc, tâm chẳng phải “Ngã”. Đầu tiên là pháp thuyết thân này, tất cả đều vô ngã, là nói lý ấy không có, chỉ có tâm, gió hòa hợp, thị hiện, nói lên chúng là giả có, kế là dụ, sau là hợp. Trong phá tâm thọ, ở chỗ nào sinh tham dục này, phá lìa lạc thọ? Lạc và tham đều có, chẳng có chỗ nào sinh tham, thì cũng không có vui.

“Nếu bị mắng… trở xuống là phá lìa khổ thọ. Khổ và giận dữ đều đi chung. Không có chỗ nào sinh giận dữ, thì cũng không có khổ, trong đó có hai:

1. Y theo sự mắng nhiếc để phá giận dữ. Chia làm ba câu:

1. Vì quán người là “Không”, nên phá được giận dữ. Nếu bị mắng nhiếc thì chỗ nào sinh giận, mắng “Người là không”, mà thân này của ta có ba mươi sáu vật bất tịnh, hôi hám… đã mắng là “Người không”.

2. Quán “Pháp không”, nên phá được giận dữ. Nếu nghe lời mắng nhiếc, tư duy tiếng nào mà thấy người mắng thì nói chung để tìm cầu, mỗi âm thanh không thể mắng… là giải thích riêng không có mắng nhiếc. Mỗi niệm phân tích tỉ mỉ về “Ngữ nghĩa”, không thành, nên không thể mắng.

3. “Vì nghĩa này v.v… trở xuống là tổng kết, vì không nên dùng hai nghĩa trước, vì thế không nên giận.

2. Y theo đả phá sự giận dữ, văn chia làm hai:

1. Quán sát sự đánh đập này là vì có thân ta, không nên giận người khác, trong đó, đầu tiên là pháp, kế là dụ, sau là hợp.

Trong pháp, trước là suy nghĩ về sự đánh đập từ đâu sinh? Kế là biết nhân tay cầm dao, gậy đánh vào thân ta.

“Nay tôi… trở xuống là dùng lý tự ngăn cấm, không nên giận người.”

2. “Nếu tôi không nhẫn tâm, thì sẽ tan nát… trở xuống là e sẽ càng thêm khổ về sau, cho nên phải nhẫn nhục, trong đó có năm câu.

Trên đây, là nói rộng về phương tiện niệm xứ.

“Thực hành quán sát này rồi, được bốn niệm xứ, là nói niệm xứ thành tựu”.

Trên đây nói về tu. Dưới đây là nói về chỗ thành, được địa vị Kham nhẫn, là nói chung sở thành. Sau đây là nói về các tướng của Địa đó: đầu tiên là nhẫn phiền não, cùng chịu đựng những khổ lạnh giá… là

nói về khổ có thể chịu đựng nổi. Sơ lược không nói nghiệp nhẫn. “Đó gọi là… trở xuống là kết”

Trên đây, đoạn thứ nhất, chính là nói về hạnh định. Dưới đây là khen ngợi kinh thù thắng, văn có ba cặp:

1. Ca-diếp hỏi: “Chưa được bất động, nếu có nhân duyên thì được phá giới hay không?” Phật đáp: “Có”.

2. Ca-diếp nói: “Kính vâng hỏi: “Vì sao?” là Như lai nói cho Bồ- tát Ca-diếp nghe, trong nói có ba câu:

1. Nói về nhân duyên phá giới của Bồ-tát, làm cho chúng sinh khác thọ trì kinh này, nói rộng cho người nghe về không lui sụt Bồ-đề. Bấy giờ được phá, nói rằng: “Vì kinh mà được phá giới, để làm sáng tỏ kinh thù thắng. Lại muốn cho người phá giới, để mở rộng kinh.

2. “Bấy giờ, Bồ-tát nên nghĩ… trở xuống là giáo khởi ý phá”.

3. “Vì nhân này… trở xuống là kết thành được phá. Hai cặp này đã nói xong.

4. Văn-thù dùng lý để nói người phạm giới này không đọa địa ngục. Như lai nói lời thành tựu, trong đó, trước là khen.

“Tôi nghĩ lại dĩ vãng… trở xuống là dẫn pháp mình đã chứng thành, trong đó, đầu tiên là dẫn rộng việc xưa: “Vì ủng hộ Đại thừa nên giết Bà-la-môn”. Từ đây về sau, không đọa địa ngục.

“Ủng hộ… trở xuống là kết khen giữ pháp. có thế lực lớn, khiến người giữ gìn. Lời văn như vậy, về nghĩa có khi không tiêu”. Ca-diếp ở trước đã hỏi: “Chưa trụ bất động, có được phá giới hay không?”

Phật đáp: “Có”.

Văn-thù liền nói: “Người phá giới như thế, sẽ không đọa địa ngục. nay Như lai nêu vị nhân xưa do sự giết Bà-la-môn, không đọa địa ngục?” Giải thích thành nghĩa trước. Sau đây sẽ nói vị Tiên trụ ở địa vị Cực ái. Trên địa vị Cực ái rất khác với “Chưa trụ bất động” ở trước, làm sao mà chứng?”

Giải thích: “Trong đây muốn lấy phần vị của địa vị Cực ái kia cao, thấp, tương đương để làm chứng. Hạnh trái với hộ pháp phá giới không có lỗi để làm chứng. Hạnh trái với hộ pháp, về nghĩa, có cả trên, dưới, cho đến Phật chứng cũng không trở ngại.

Kế là, là nói về tuệ hạnh, trong đó có hai:

1. Nói về thể của hạnh.

2. “Vô Cấu… trở xuống là Phật khen ngợi kinh, khuyên học.” Trong phần trước lại có hai:

Phần nhân mà Phật đã tu.

2. Tức được trụ ở địa vị Vô úy… trở xuống là phần quả mà Phật đã thành.

Trong tu phần nhân, đầu tiên là giải thích, kế là kết, sau là giải thích danh từ phần nhân đó.

Trong nói có hai:

1. Dùng lời nói để làm rõ sự thật giúp cho người thú nhập.

2. “Như lai sắp nhập phương tiện chuyển… trở xuống là quét sạch ngôn ngữ, làm sáng tỏ sự vắng lặng, dạy người bỏ chấp.

Trong phần trước, có ba:

1. Quán bốn đế.

2. Người biết Thế đế, gọi là trí bậc trung… trở xuống là nói về quán hai đế.

3. Văn-thù bạch Phật: “Nói về nghĩa Thật đế thế nào?… trở xuống là nói quán nhất thật. ba lớp này nói về tuệ hạnh. Đây là thứ lớp quán nhập.

Trong bốn đế ở trước, trước nói nghĩa bốn đế, sau giải thích văn. Về nghĩa bốn đế, như chương riêng có giải thích. Trong văn có mười:

1. Nêu chung.

2. Nêu bốn danh từ.

3. “Khổ, nghĩa là ép ngặt… trở xuống là giải thích sơ lược nói về nghĩa của khổ đó.

4. Về nghĩa của khổ, nghĩa là hiện tại… trở xuống là nói sơ lược về tướng khổ đó.

5. “Khổ có ba… trở xuống là nói lược về thể của khổ.

6. “Hữu lậu có hai… trở xuống là lược chia ra nhân, quả, nhiễm, tịnh khác nhau.

7. “Tám các tướng gọi là khổ… trở xuống là tùy các tướng mà nói rộng.

8. “Sinh là phát ra tướng v.v… trở xuống là y theo đế để nói về quán.

9. “Bốn Thánh đế này, Chư Phật, Thế Tôn đã nói theo thứ lớp… trở xuống là kết nói lợi ích.

10. “Xưa, một thuở nọ, Phật ngự trong thành Câu-thi-na… trở xuống là nói đế rộng bao la, gồm thâu khắp hết các pháp, cũng được gọi là phân biệt Đại thừa khác với Tiểu thừa.

Bảy đoạn văn đầu trong mười, đoạn là nói thẳng về pháp đế. Một đoạn văn kế là, là nói về quán. Môn thứ chín, là kết luận nói về sự lợi ích. Môn thứ mười một, là nói về sở quán kia gồm đủ khắp hết, có nêu

chung bốn thứ khổ… là nêu các danh từ.

Trong lần thứ ba “Khổ là sự ép ngặt: “Giải thích có hai nghĩa:

1. Y theo cảnh ngang trái của khổ thô, gây ép ngặt cho tâm mà sinh ra phiền não bên trong, nên gọi là khổ.

2. Y theo khổ nhỏ nhiệm, là tướng chung về sinh diệt hữu vi ép ngặt, gọi là bức bách. Vì bức bách đè ép không yên, nên gọi là khổ. Tập năng sinh: Sinh ra và nuôi lớn khổ ở đương lai, khởi ra nhiều sự sinh, sau cùng thành tựu gọi là “Trưởng”.

Tướng vắng lặng: Dứt khổ, dừng tập, nên nói là “Vắng lặng”. Tướng Đại thừa, là nói đúng về nghĩa của đạo ấy là rỗng không, nếu nói về thừa thì nghĩa là “Vận thông”. Thể đi suốt qua, gọi là “Đạo”. Dụng thông suốt qua gọi là “Thừa”. Mượn dụng của đạo kia đi suốt qua để làm sáng tỏ thể. Vì đi suốt qua nên nói là thừa. Nay, điều ở đây nói là đạo “Vô tác”. Phân biệt khác với Tiểu thừa là vì nói Đại thừa. Những người này đều là tướng nghĩa của đế, nên gọi là tướng.

Trong lần thứ tư “Khổ là tướng hiện tại”. Tùy phần đương lai trong đời nào hiện khởi, lại bất sinh sau là tướng khổ.

Tướng Tập chuyển, là chuyển biến sinh khổ sau, là tướng của Tập. Tướng diệt trừ: Là Dứt trừ nhân quả sinh tử, không có chỗ nào là tướng diệt. Đạo năng trừ: Là trừ được pháp nhân, quả của sinh tử, là tướng của đạo.

Trong lần thứ năm, khổ có ba tướng, là nêu chung. Sau đây sẽ nêu tên khổ đó, ba khổ này giải thích có bốn nghĩa:

1. Đối duyên để phân biệt. Phân biệt duyên trong ngoài. Bên trong, tâm quan hệ cầu danh, gọi là trong. Từ cái khác, gọi là ngoài. Ngoài có trái thuận. Trái là dao, gậy… các thứ thân thích, của cải, thân mạng mình nói là thuận. Vì duyên trái với trong, ngoài làm sinh ra phiền não bên trong, nên gọi là khổ. Từ duyên của khổ này sinh tâm khổ. Vì từ khổ sinh ra khổ, nên gọi là ngoài. Duyên thuận với trong ngoài tồn tại, làm sinh ra vui, còn hư hoại thì sinh ra khổ. Vì duyên hư hoại nên sinh ra phiền não, gọi là khổ. Tâm bên trong quan hệ với mong cầu, nhân mong cầu là hành. Nhàm chán hành, sanh não, gọi là hành khổ.

2. Y theo duyên, y theo thể để phân biệt tánh của tâm là khổ. Vì trên khổ chồng thêm khổ, nên gọi là khổ khổ. Thêm những khổ nào? Cái gọi là thêm đối trước, duyên ba khổ đều gọi là khổ khổ. Pháp hữu vi chắc chắn sẽ hư hoại, gọi là hoại khổ, tức hữu vi này dời đổi, gọi là hành. Tánh của hành không yên định, gọi là hành khổ.

3. Y theo ba thứ vô thường để phân biệt ba khổ: Y theo phần giới

hạn vô thường của phần đoạn kia, mà nói là khổ khổ. Tánh tâm là khổ. Ở trên tánh khổ, chồng thêm khỗ thô phần đoạn của ba đời, để làm rõ tánh của pháp là khổ, cũng gọi là khổ khổ.

Y theo ý niệm vô thường, nên nói hoại khổ. Vì ý niệm vô thường kia thường dời đổi, tan hoại, nên gọi là hoại khổ. Đây là nhắm vào hai khổ hành và hoại trong môn thứ hai ở trước, đến trong môn này, đều gọi là hoại khổ. Y theo tự tánh của hoại khổ kia không thành, thật sự vô thường, nên nói là hành khổ. Bốn tướng đồng thể, vì tập khởi lẫn nhau, nên gọi là hành. Thể của hành nhóm họp luống dối, không có tự tánh, vì không yên ổn, nên gọi là hành khổ. Do đó nên kinh nói: “Năm thọ ấm rỗng suốt, trống không, chẳng có chỗ khởi, là nghĩa khổ”.

4. Nói về tướng của các lỗi để nói về ba khổ, dùng khổ làm rõ khổ, gọi là khổ khổ. Nghĩa là dùng khổ thô để làm sáng tỏ khổ nhỏ nhặt, dùng vô thường để chỉ rõ khổ, gọi là hoại khổ. Lấy vô ngã làm rõ khổ, gọi là hành khổ. Các pháp vô ngã, vì nhân duyên nhóm họp giả dối, nên gọi là hành. Nghĩa khổ như thế, Tập, Diệt có thể hiểu được. Về nghĩa đạo rất nhiều, lược nêu ba học: Đạo giới định, đủ tuệ, là thể của đạo.

Trong phần sáu, trước là y theo hữu lậu để nói về nhân quả. Kế là y cứ vô lậu, để nói về nhân quả. Sau, y theo để nói về đế. Trước nhiễm, sau tịnh, vì nhàm chán, ưa thích, cho nên như vậy. Trước quả, sau nhân, vì quán nghịch cho nên như thế.

Trong đoạn bảy, chia khổ thành tám. Trước nêu, sau là trình bày. Báo khởi, gọi là sinh. Khi sinh có khổ, nên gọi là sinh khổ, yếu đuối thay đổi, gọi là già. Vì lúc già có khổ, nên gọi là khổ già. Trái ngược, hao hụt, gọi là bệnh. Lúc bệnh bị khổ, gọi là khổ bệnh. Ấm hư hoại gọi là chết, khi chết có khổ, gọi là khổ chết. Lại nữa, thể tánh của sinh… là khổ, nên gọi là khổ sinh, cho đến khổ chết. Đối tượng ưa thích bị phân tán ra, gọi là ái biệt ly. Do chia lìa gây ra khổ não, gọi là ái biệt ly khổ. Những việc ác tập trung mạnh mẽ, gọi là oán ghét gặp nhau. Nhân gặp gỡ nhau, sinh ra khổ não, gọi là oán tăng hội khổ. Những điều mong mốn không thỏa Mãn tự, gọi là cầu không được. Nhân mong cầu gây ra phiền não, gọi là cầu bất đắc khổ. Năm ấm lừng lẫy gọi là khổ năm ấm thạnh.

Lại, trong ấm khổ, bảy khổ trước lẫy lừng, gọi là khổ lừng lẫy năm ấm. Đúng ra thì nên gọi là khổ năm ấm lẫy lừng. Trong đạo nói nghiêng về quả đức là đạo. Trong khổ thứ năm ở trước, nói riêng về nhân khổ, ở đây nói nghiêng về quả, gọi là ẩn, nói lên lý bình đẳng.

Dưới đây là khổ thứ tám, y theo đế, mà nói về quán, trước quán

khổ đế, trong đó đầu tiên là giải thích rộng về tám khổ, sau y theo khổ để nói về quán.

Trong phần trước, đầu tiên là nói sinh, nghĩa là phát ra tướng, hiển bày chung nghĩa sinh. Sau đây, sẽ giải thích riêng về nghĩa sinh. Trước nêu, sau trình bày:

Nói đầu tiên phát ra, nghĩa là chi thức là bắt đầu một báo của sự kia, nên gọi là đầu tiên. Báo khởi, gọi là sanh. Nói đến sau cùng. Nói đến tăng trưởng, nghĩa là danh sắc ở trước tăng thành sáu nhập. Ba chi này ở trong thai, xuất thai, rất dễ biết. Nói chủng loại, nghĩa là xuất thai về sau cho đến trong một báo của già, chết, vận, vận mới khởi đều gọi là sinh.

Kế là nói về khổ già. Trước là hỏi, sau là nói. Trong đó phân biệt thô, tế của hai khổ đầu: Từ đầu đến cuối, dần dần yếu đuối, biến đổi gọi là niệm niệm già. Cùng cực của một báo thân là tuổi rũ xuống, căn tánh thành thục gọi chung là thân già. Hai khổ sau, y theo thời gian để phân biệt: Từ đầu đến tuổi tráng niên, việc yếu đuối, thay đổi về trước, gọi là “Tăng trưởng già”. Tuổi yếu đuối về sau, gọi là “Diệt hoại già”.

Kế là nói về khổ bệnh. Trước là hỏi, sau là nói. Thêm số để nói. Đầu tiên là nói bốn đại không điều hòa lẫn nhau, giải thích chung về khổ bệnh. Kế là chia làm hai: Trước nêu, kế là trình bày. Dưới đây, là nói rất dễ hiểu. Kế là, được chia làm ba. Ba khổ có hai môn. Ba khổ đầu, được y theo nhân duyên để phân biệt. Trước nêu, sau trình bày. Do đời trước chiêu cảm bệnh, gọi là nghiệp báo. Hiện đang gặp duyên xấu mà gây ra bệnh khổ, gọi là không lìa ác đối. Thời gian giao nhau sinh bệnh, gọi là thời đại dứt diệt. Ba thể sau, y theo nhân duyên, gọi là thọ, có ba nghĩa để phân biệt; Trước nêu, sau giải thích. Văn rõ ràng dễ hiểu.

Kế là, là nói về khổ chết. Trước nói, sau trình bày. Thêm số để biện luận. Đầu tiên nói xả thân, giải thích chung về khổ chết. Kế là chia khổ chết làm hai: Trước nêu, kế là trình bày. Sau, nói về tướng chết. Mạng hết có ba, nhắc lại để nêu số. Sau đây, sẽ nêu danh của chết. Chánh báo dù mất nhưng y báo vẫn còn, gọi là mạng hết, chẳng phải phước hết Y báo diệt hoại, chánh báo vẫn còn gọi là phước hết chẳng phải mạng hết. Y báo, chánh báo đều mất, gọi là phước, mạng hết.. Duyên ngoài có ba, nói ý để nêu số. Sau đây sẽ giải thích, rất dễ hiểu.

“Như thế, gọi chết là khổ lớn, nói chung để kết luận.”

Kế là, là nói về lìa ái. Trước hỏi, kế là giải thích. Khai hợp để nói về lìa ái. Sở ái phá hoại, là giải thích chung về lìa ái. Kế là, ái được chia

làm hai: Trước nêu, sau là nói. “Phân biệt so sánh… trở xuống là phần vi tế nhiều”.

“Đó gọi là… trở xuống là kết. Trong oán ghét gặp nhau, trước là hỏi, kế là nói, thêm số để nói. Không yêu mà nhóm hợp chung là giải thích chung về oán ghét gặp nhau. Kế là,chia làm ba: Trước nêu, sau trình bày. Ba cõi như thế, phân biệt so sánh… trở xuống là tùy riêng lẻ chia ra thành nhiều.

“Như thế… trở xuống là kết. Trong cầu không được, trước là hỏi, sau là tổng kết, rất dễ hiểu trong năm thạnh ấm, trước là hỏi, kế là nói, sau là tổng kết.

Dưới đây, sẽ nói về quán khổ. Văn chia làm bốn:

1. Quán tướng khổ,

2. Hội thông.

3. Quán khổ thật.

4. “Tất cả Thanh văn, Bích-chi-phật… trở xuống là hội thông lần nữa”.

Trong quán tướng khổ, trước quán khổ sinh, văn chia làm ba:

1. Nói về lỗi của sinh.

2. Y theo sinh để nói về quán.

3. Tổng kết.

Trong lỗi có ba câu:

1. Nói khổ sinh có thể làm bảy gốc.

2. “Nói về già cả yếu đuối… trở xuống là nêu sinh rộng khắp, thành sinh là gốc, trong đó, đầu tiên là nêu già, làm rõ sinh.

“Ba cõi thọ… trở xuống là nói sinh khác với già.”

3. “Cho nên… trở xuống là kết”. Trong quán có sáu:

1. Nói Bồ-tát sợ chết bỏ sống.

2. Thí dụ đồng tử, nói Bồ-tát khác với hạnh gần cầu sinh, dứt tử.

3. Dụ bán thức ăn, khác với phàm phu vì sự sống, gây ra nhân.

4. Dụ cây độc, nói về khổ chết rộng khắp, thành sự sinh đáng nhàm chán.

5. Dụ phân nhơ nhớp, nói về khổ chết rộng dài, thành sự sinh đáng nhàm chán.

6. Dụ cho bờ, nguy hiểm, nói về sự sinh tạp nhạp với vui sướng giả dối làm cho “Hoặc” tham của con người trở thành sự sinh đáng sợ. Trong phần đầu, trước là pháp, kế là dụ, sau là hợp:

Trong pháp, chúng sinh điên đảo che lấp tâm, tham sống sợ chết,

nêu phàm để làm sáng tỏ Thánh. Bồ-tát không phải như vậy. Lúc mới sinh đã thấy lỗi, chứng tỏ Thánh khác với phàm, trong dụ cũng có hai:

1. Dụ cho Bồ-tát chán tử, bỏ sinh.

2. “Bấy giờ hai cô gái rủ nhau đến chỗ một người nghèo… trở xuống là dụ nói phàm phu tham sống sợ chết”.

Trong phần trước lại có hai:

1. Dụ cho bắt đầu quán hạnh của Bồ-tát là chán chết, tham sống.

2. Cô gái đáp: “Ông quá si mê… trở xuống là dụ cho quán sau cùng, thành sinh tử đều xả bỏ.

Trong phần trước lại có hai:

1. Dụ cho tham sống.

2. “Đối với ngoài cổng… trở xuống là dụ cho ghét chết. Trong dụ ham sống, có chia làm bốn:

1. Dụ tướng sinh hiện ở trước.

2. “Người chủ nhìn thấy… trở xuống là dụ cho xem xét danh tự của sự sinh.”

3. Người chủ hỏi… trở xuống là dụ cho xem xét công năng của sự sinh.

4. “Người chủ nghe… trở xuống là dụ ham vui thọ sinh”.

Trong phần đầu, như cô gái, dụ cho tướng sinh. Vì sự sinh thuận với tình người, nên nói là nữ. Sự sinh ở đương lai, khởi sự nhập trong ấm thân hiện tại, gọi là “Vào nhà người”. Lại, pháp phàm phu này muốn khởi nhập trong thân Bồ-tát, gọi là “Vào nhà người khác”. Tướng sinh đẹp, gọi là cô gái xinh đẹp. Các căn đầy đủ xinh đẹp, gọi là dung nhan diễm lệ, mọi vui sướng tự theo, gọi là “Dùng chuỗi anh lạc trang sức thân mình”.

Trong câu ba, Bồ-tát, người chủ quán sự sinh, gọi là “Thấy”. Xem xét sự sinh, gọi là “Hỏi”. Xem xét danh tự của sự sinh và vì tìm tòi đối tượng lệ thuộc, nên nói chữ lệ thuộc ở đâu? Tướng sinh hiện ở tâm đáp với nghĩa thích hợp: “Ta là đức trời, giả danh để gọi”.

Trong câu ba, Bồ-tát xem xét lại, gọi là “Người chủ hỏi”. Vì công năng xem xét sự sinh, nên nói “Đến chỗ, vì chỗ nào mà làm?” Vì tướng sinh hiện ở tâm, nên nói là “Cô gái đáp”. Tùy chỗ đã sinh, vì y báo tự theo, nên nói: “Đến chỗ có thể cho các thứ vàng bạc…”

Trong câu bốn, Bồ-tát quán rồi, thấy công năng của sự sinh, gọi là “Nghe xong, tham sinh, gọi là vui mừng”. Vì biết sự sinh do điều lành, nên nói: “Vì phước của ta, nên làm cho ông đến”. Vì tạo điều lành cầu sự sinh, nên nói: “Đốt hương, rải hoa cúng dường”.

Dưới đây, là đoạn hai, trong dụ ghét cái chết, cũng có bốn câu:

1. Dụ tướng chết hiện ở trước.

2. “Thấy rồi, hỏi… trở xuống là dụ xem xét tên gọi của cái chết.”

3. Hỏi: “Vì sao gọi là đen tối… trở xuống là dụ xem xét công năng của cái chết”.

4. “Người chủ hỏi… trở xuống là dụ Bồ-tát nhàm chán cái chết”.

Trong phần đầu, “Ở ngoài cổng, lại trông thấy cô gái” nghĩa là sau khi quán sinh, thấy riêng tướng chết, nên nói rằng ở ngoài cổng, vì loại của dòng sinh, nên nói là cô gái. Tướng chết xấu ác, gọi là “Hình dáng xấu xí”, việc ưa thích yếu đuối, diệt mất, gọi là “Áo rách nát”. Các khổ theo đuổi, gọi là “Các mồ hôi nhơ nhớp”. Hình sắc gầy ốm, tiều tụy, gọi là “Da nhăn, nhan sắc không còn trắng trẻo”.

Trong câu hai nhìn kỹ, gọi là thấy. Xem xét tên gọi của cảnh, vì đều tìm tòi đối tượng lệ thuộc, nên nói: “Chủ lệ thuộc ở đâu” nhà ai? Cảnh chết hiện ở tâm? Về nghĩa gọi là đáp: “Chữ của tôi đen tối, giả danh để gọi”.

Trong câu ba, “Vì thưa hỏi danh, tìm cầu nghĩa, nên hỏi: “Vì sao gọi là đen tối?”

“Cô gái đáp… trở xuống chính là nói về công năng của cái chết. Hễ tướng chết hiện ra, thì y báo từ bỏ tức khắc, nên nói: “Làm cho tài sản quý báu của nhà người ấy, tất cả đều hao mòn”.

Trong câu bốn, Bồ-tát quán thấy, gọi là “Nghe rồi”. Tu tập sáng tỏ trí tuệ, gọi là “Cầm dao bén”. Vì quở trách lỗi của cái chết, nên nói rằng: “Nếu ông không đi, tôi sẽ giết ông”. Quán “Không”, phá “Diệt”, gọi là giết chết.

Trên đây, bắt đầu quán hạnh thứ nhất, là tham sống chán chết. Dưới đây là sau cùng của quán hạnh thứ hai, cuối cùng sinh tử đều xả bỏ, trong đó có bốn:

1. Dụ sinh tử theo nhau.

2. “Người chủ trở vào hỏi về công đức… trở xuống là dụ xem xét có sinh chắc chắn có tử”.

3. “Người chủ liền nói: “Nếu có… trở xuống là dụ sinh tử đều nhàm chán”.

4. “Người chủ thấy… trở xuống là dụ lìa bỏ tâm vui mừng”. Trong phần đầu có ba câu:

1. Cô gái đáp: “Ông rất ngu si, dùng pháp để quở trách tình mà chán chết, cầu sống. Vì không hợp với pháp lý, nên nói là ngu si. Không biết cắt đứt sự sinh để xả bỏ già, chết, gọi là không có trí tuệ.

2. “Người chủ hỏi… trở xuống là dụ cho dùng tình để xem xét pháp.”

3. “Cô gái đáp… trở xuống là dụ cho pháp lý hiện ở tâm. Vì sinh khởi trước tử, nên nói “Chị tôi’. Vì sự sống chết theo nhau, nên nói rằng mọi cử chỉ oai nghi đều đi chung. Dứt tử, tất nhiên phải cắt dứt sự sinh ở trước, nên nói: “Xua đuổi tôi thì cũng phải xua đuổi người kia”.

Câu hỏi hai, trong dụ xem xét sự sinh, chắc chắn tử, người chủ trở vào hỏi: “Ngoài trời Công đức, có một cô gái nói”Là em gái của cô, có phải thật sự không dùng tình để xem xét pháp hay không?”

“Trời Công Đức nói: “Thật sự là em gái… trở xuống là pháp đến hiện ở tâm, trong đó, đầu tiên là nói về pháp tử theo sinh, vì theo nên gọi là em gái. Kế là nói về sinh tử theo nhau, không bỏ.

“Theo chỗ ở… trở xuống là nói về sinh tử kia tạo nghiệp đều khác”. “Nếu yêu tôi v.v… trở xuống là nói nghĩa yêu và ghét không có lệ nghiêng thuộc về bên nào.

Phần thứ ba, trong dụ sinh tử đều nhàm chán, nếu có việc tốt xấu như thế là nhắc lại sinh tử. Sinh tốt, tử xấu, ta đều không dùng, sinh tử đều chán, đều tùy ý xả bỏ sinh tử, đều quở trách.

“Bấy giờ, hai cô gái đều dắt nhau trở lại chỗ cư ngụ của mình, sinh tử đều xả lìa. Phàm bỏ Thánh, gọi là trở về nơi cư ngụ.

Trong câu bốn, thấy bỏ, lòng vui mừng, văn rõ ràng, dễ hiểu. Trên dụ cho Bồ-tát, dưới dụ cho phàm phu tham sống, phải chịu chết, trong đó có bốn câu:

1. “Dụ hai cô gái lại dẫn nhau đến một nhà nghèo là nói sinh tử theo đuổi phàm phu. Vì không có đức của cải nên nói là nhà nghèo.

2. “Người nghèo thấy… trở xuống là dụ, nói về phàm phu sinh, tử đều phải chịu. “Vừa thấy tâm vui mừng, liền thỉnh Phật… trở xuống là tạo nghiệp cầu mong.

3. “Trời Công Đức nói… trở xuống là y theo Thánh, quở trách phàm phu “Ta bị người khác xua đuổi, vì sao ông thỉnh ta ở lại?”

4. “Người nghèo nói: “Cô nghĩ đến tôi… trở xuống là nói phàm phu khác với Thánh. Sự sống tùy phàm tình, gọi là “Nghĩ đến tôi”. Phàm phu tham sống, đều phải chịu già, chết, nên nói: “Vì cô sẽ kính trọng người kia”.

“Cho nên cùng thỉnh” là kết đáp lời quở trách ở trước”. Trong hợp, trước hợp với Bồ-tát, thảy đều nhàm chán.

“Phàm phu ngu si v.v… trở xuống là hợp với “Phàm đều phải chịu”.

Dưới đây là đoạn hai, khác với hạnh gần, cầu sinh, dứt tử, trước là dụ, sau là hợp. Trong dụ có bốn câu:

1. Dụ hạnh gần cầu sinh. Với hạnh gần, Bồ-tát bắt đầu tu tịnh hạnh, gọi là Bà-la-môn. Trẻ nhỏ, đồng tử bị khổ nung đốt, ép ngặt, gọi là cơn đói ngặt nghèo. Mong cầu sự sống chết tạp nhạp của người đời, gọi là “Thấy có quả am-la trong bãi phân, liền lượm lấy. Phân dụ cho già, chết, quả dụ cho sự sống.

2. Dụ hành lâu quở trách. Bồ-tát của hạnh Thánh, gọi là người trí. Vì ngờ vực người kia cầu sự sống, nên có lời quở trách: “Chủng tánh Bà-la-môn của ông thanh tịnh, vì sao lại nhặt lấy quả trong bãi phân của người này?”

3. “Đồng tử nghe… trở xuống là bắt đầu thực hành theo hạnh Bồ- tát, dụ cho nói về việc mà sự sinh đã làm. Xấu hổ rồi, mong cầu sự sống, gọi là “Nghe xong, e thẹn, chứng tỏ nội tâm mình thật sự không tham sống, gọi là “Tôi không ăn”. Vì muốn nương vào sự sống để dứt trừ già, chết, gọi là “Rửa sạch”. Dứt già chết rồi và sống đều xả, gọi là “Lại bỏ”.

4. “Người trí nói… trở xuống là dụ hạnh lâu quở trách rằng: “Ông si mê, quở mắng. Nếu bỏ trở lại, nghĩa là vốn không nên lượm lấy, quở trách để chỉ rõ sự si mê.”

Trong phần hợp “Bồ-tát cũng như thế…” hợp với câu thứ hai ở trước và câu bốn.

“Như người trí kia… trở xuống là nêu dụ để hợp.”

Dưới đây là đoạn ba, khác với phàm phu vì sự sống mà gây ra nhân. Trước là dụ, sau là hợp. Trong dụ có hai:

1. Dụ cho Bồ-tát biết sống, có chết, không gây ra nhân.

2. “Liền nói… trở xuống là dụ cho phàm phu không biết sự sống tạo nghiệp, trong phần trước có bốn câu:

1. Dụ nói người, nêu quả, quán cầu.

2. “Có người ở xa… trở xuống là dụ Bồ-tát nghe nói, liền xét hỏi”.

3. “Chủ thức ăn đáp… trở xuống là dụ cho nói Bồ-tát nghe nói, liền tham sống nói về chết.

4. Người này nghe nói, v.v… trở xuống là dụ nói Bồ tát nghe vậy nhàm chán xa lìa.

Y theo câu đầu, chỗ bốn chúng nhóm hợp, gọi là “Ngã tư đường”. “Có người” là dụ cho người nói pháp. đồ đựng dụ cho giáo pháp. nói đủ quả vui của người, trời trong tương lai, gọi là “Đựng đầy thức ăn”. Nói

trong chúng sinh kia có đủ các việc sắc lực, yên vui… gọi là “Dụng cụ sắc hương”, Phật khuyên người thực hành nhân để giúp cho quả kia, gọi là “Muốn bán quả”.

“Có người” trong câu hai là dụ cho hạnh Thánh của Bồ-tát. Đã trôi lăn lâu dài trong sinh tử, gọi là “Từ phương xa đến”. Vì không có vui tự đầy đủ, nên nói “Đói meo”. Nhàm chán khổ, mỏi mệt tức khắc, gọi là “Ốm yếu, thiếu thốn”. Nghe nói đầy đủ sự vui của quả kia, gọi là “Thấy cơm”, thức ăn có đủ sắc, hương, vị. Xét kỹ về lời của chủ thức ăn nói, gọi là chỉ vào đó nói rằng: ““Đây là vật gì?”

Trong câu ba, chủ thức ăn đáp: “Đây là thức ăn có đủ sắc, hương vị ở trên, khen sự sinh thù thắng.”

“Nếu ăn thức ăn này… trở xuống là y theo người để nói về lợi ích. Con người nhận được sự sống kia, gọi là “Ăn thức ăn này”. được sắc, lực là nói người ấy có vui, dứt trừ được đói khát, nói lên họ không bị khổ, phần nhiều có trời, người làm quyến thuộc, gọi là “Được thấy trời”.

Đây là khen sự sống ở trước, chỉ có một tai hoạ, cái gọi là qua đời, nói lên người ấy có cái chết.

Trong câu bốn, người này nghe nói xong, liền nghĩ rằng: “Mình không dùng sắc…, không mong cầu đời sống ở tương lai, cũng không vì cái chết mà nhàm chán bệnh sẽ chết.”

Dưới đây là nói phàm phu vì sự sống mà tạo nghiệp, liền nói rằng: “Ăn thức ăn này xong, nếu qua đời, thì đâu cần bán thức ăn nữa, dụ cho trình bày thưa hỏi, nói về việc đã làm, hễ nhận sự sống, thì phải có chết, cần gì khuyên cầu?”

“Chủ thức đáp… trở xuống là dụ làm rõ ý nói. Người có trí không mua thức ăn, phân biệt Thánh khác với phàm, nhưng người ngu không biết, thường mua cho ta, chứng tỏ phàm phu khác với Thánh. Phàm phu không biết sinh thì có tử, gọi là “Ngu không biết”. Vì cầu sự sống kia, nên thường thực hành nhân lành, gọi là “Thường cho giá”.

Trong phần hợp lại có hai: Trước là hợp với “Người trí biết lỗi của sự sống, không mong cầu, “Phàm phu ngu hạ” là hợp với người “Ngu không biết”, thường trả giá với ta”.

Dưới đây là đoạn tư, nêu cái chết rộng khắp, trở thành sự sống đáng chán, trong đó, trước nêu dụ cây độc. Sau là hợp với “Rất dễ hiểu”.

Dưới đây là đoạn năm, nêu cái chết rộng, dài, cho nên sự sống đáng chán. Trước nêu dụ phân, sau là hợp với “Rất dễ hiểu”.

Dưới đây là đoạn sáu, nói về sự sống tạp nhạp, với thú vui giả dối,

làm cho người tham lam, hoặc trở thành sự sống đáng sợ. Trước là dụ, sau là hợp. Trong dụ có ba câu:

1. Dụ cho đời sống tạp nhạp với thú vui giả dối. Bờ hiểm trở dụ cho thân người, trời, vì sắp đọa vào ba đường, nên gọi là “Hiểm trở”. Sự ngu si mờ tối trong sự sống kia làm che lấp tâm, gọi là cỏ lấp. Đối với thú vui giả dối của chỗ sinh kia lôi cuốn tình, gọi là “Ở bên cạnh bờ thường có Cam lộ”. Tu nhân được quả, gọi là người có ăn. Quả báo cõi trời dài lâu, gọi là “Sống lâu ngàn năm”. Ở đó không có khổ, gọi là mãi mãi hết bệnh. Thọ hưởng nhiều thú vui, gọi là vui yên ổn.

2. Dụ phàm phu tham lam mê hoặc, phàm phu mong cầu thú vui cõi trời kia, gọi là tham vị. Không biết thú vui của cõi trời kia sẽ rơi vào ba đường, nên nói: “Không biết phía dưới có hầm sâu, tạo nên việc lành để mong cầu thú vui, gọi là “Trượt chân”. Điên đảo rơi vào ba đường, gọi là “Chết trong hầm trần”.

3. Dụ cho Bồ-tát xả bỏ. Trong hợp, Bồ-tát cũng như thế, hợp với câu thứ ba, thức ăn mầu nhiệm trên cõi trời còn không muốn thọ hưởng, huống chi là ở cõi người, là nêu trên so sánh với dưới. Vì pháp từ dụ mà gọi, nên nói là ăn.

“Người phàm phu… trở xuống là hợp với câu hai là “Ở địa ngục, ăn nuốt hoàn sắt, huống chi là cõi người, cõi trời” lấy cõi dưới so sánh với cõi trên. Trước nói về lỗi của sự sống. Kế là nói về quán hạnh. Dưới đây là kết luận song song:

Dùng thí dụ như thế và vô lượng dụ khác, “Phải biết rằng, khổ sinh” là kết thúc lỗi của sinh ở trước.

“Đó gọi là Bồ-tát trụ Niết-bàn…” là kết quán hạnh ở trước.

Kế là quán khổ già, trong đó, đầu tiên là hỏi, kế là nói, sau là kết.

Trong phần nói, đầu tiên là lược. “Ví như cái ao… trở xuống là rộng.”

Trong lược có ba câu:

1. Nói về việc làm của người già, làm cho họ ho ngược hơi lên,…

2. Nói về chỗ hư hoại, năng hư hoại là tám việc: mạnh mẽ… Tấn, là tinh tấn. Trì, là trì giới, cũng có thể nhớ, giữ.

3. Nói về sở làm, năng làm, là ba việc: còng lưng, trể nãi, lười biếng.

Trong phần nói rộng là hợp với “Có mười lăm dụ, làm rõ chung về lỗi của già”. Trong phần kết, đầu tiên là nói: “Dùng dụ như thế và vô lượng dụ khác, phải biết là khổ già” là kết luận sở quán ở trước.

“Bồ-tát tu…”, kết luận năng quán ở trước. Kế là quán khổ bệnh, trong đó, đầu tiên là hỏi, kế là nói, sau là kết. Trong nói có ba:

1. Năm lần “Lại nữa” đầu, là nói rộng làm rõ lỗi của bệnh.

2. “Nhân duyên của bệnh… trở xuống là nói về nhân duyên khởi bệnh của sáu thứ kia, nghĩa là khổ não…, là duyên hiện tại kia. Phá hoại phao nổi, trừ bỏ cầu kỳ là nhân của lỗi. “Lỗi vì việc này nên hiện bị bệnh”.

3. “Cũng có thể từ chối… trở xuống là nói về chỗ hao tổn chỗ hao tổn có sáu:

Y theo kết sau, trước kết về khổ bệnh. Sau là kết năng quán. Kế là quán khổ chết, trong đó, đầu tiên là hỏi, kế là giải thích, sau là kết. Trong giải thích có mười hai lần “Lại nữa”, nói rộng làm rõ lỗi chết. Dưới đây có mười câu nói về tướng chết kia. chết là chỗ thân bị hại, gọi là “Chỗ tai nạn nguy hiểm”. Không có chúng sanh nào tự giúp, có thể siêu độ, gọi là “Không có tư lương”. Một khi đã chết từ lâu trong quá khứ, gọi là “Cách xa xứ, không có người dẫn dắt đưa đón, gọi là không có bè bạn. Một khi thọ thân rồi, dần dần hướng về cái chết, không có lúc nào tạm dừng, gọi là thường hành. Chưa suy lường gần xa, gọi là không biết bờ mé. Cũng có thể phàm phu thọ thân thường chết, gọi là thường hành. Nhiều ít khó suy lường, gọi là không biết bờ mé. Một khi vào phần chết tối tăm khó thoát ra, gọi là sâu kín. Các căn diệt hoại, vì sáu thức không có tác dụng, nên nói là tối tăm không có đèn sáng. Mạng hết liền chết, không có từ đâu. Cho nên, gọi là đi vào không có cửa nẻo. Chết không lìa thân, gọi là có nơi chốn. Một niệm sau cùng, lúc mạng hết không hay biết gì cả, gọi là “Không hề đau đớn”. Thầy thuốc ở đời bó tay, gọi là “Không thể chữa trị”. Nhắm vào nỗi đau đớn khó giảm, gọi là “Không có chỗ cư ngụ”. Thời gian đến tất nhiên dời đổi, gọi là không được giải thoát. Thân người này chết, không diệt ấm người khác, gọi là không phá hoại.

Người đời nhìn thấy đều lo sợ, gọi là “Thấy buồn rầu thảm độc, chết diệt không có chỗ, lại không có tướng khác lạ, sắc xấu để sinh, gọi là “Chẳng phải sắc xấu”. Người nhìn thấy sợ hãi, gọi là “Làm cho người sợ. Thân sau cùng, tức chết, gọi là ở bên thân. Thời gian khó suy lường, gọi là không hay biết.

Trong kết, đầu tiên là kể từ khổ kia, sau là kết quán tâm. Trong phần ái biệt ly, trước là hỏi, sau là nói. Sơ lược không có văn kết. Trong phần nói, đầu tiên là lược. “Nay, sẽ… trở xuống là nói rộng.”

Trong lược có ba câu:

1. Nói chung ái biệt ly là gốc các khổ.

2. “Như nói… trở xuống là nói riêng về tâm ái là gốc các khổ. Trước là nêu kệ tụng, “Nhân ái sinh ái, nhân ái sinh sợ”, chính là nói về gốc khổ. Nếu lìa ái thì đâu có yêu, đâu có sợ? Nói ngược lại gốc của khổ.

“Nhân duyên của ái… trở xuống là nói lại, làm rõ ái”.

3. “Ái biệt ly, nghĩa là qua đời… trở xuống là nói riêng về chia lìa là gốc các khổ. Trước, nói về chia lìa. Sau, nói về khổ sinh.

Trong phần nói rộng, nay, sẽ phân biệt, chỉ bày rõ ràng, nói chung để nêu.

“Quá khứ… trở xuống chính là nói, về tướng của khổ ấy, trước là nêu việc trong dĩ vãng. Bồ-tát vẫn nhớ chuyện quá khứ… trở xuống là đem chuyện xưa để so sánh với chuyện nay.

Trong “Khổ vì oán ghét gặp nhau” trước là hỏi, kế là nói, sau là tổng kết.

Trong nói có hai:

1. Quán về oán ghét gặp nhau, trong đó, đầu tiên là pháp, kế là dụ, sau là hợp.

2. Như con người… trở xuống là tu đối trị xa lìa, trước là dụ, sau là hợp. Trong “Mong cầu không được”, trước là hỏi, sau là nói.

Trong nói tất cả đều là cầu chung.

“Có hai… trở xuống là năm ấm lừng lẫy rất dễ hiểu”. “Đó gọi là khổ đế”, nói chung để kết”.

Dưới đây là đoạn hai, hội thông khổ đế. Ngày xưa nói vui. Thời nay nói khổ. Vì thuyết xưa và nay trái nhau, nên cần phải hội thông. Ca-diếp trước hỏi, trong hỏi có ba:

1. Nhắc lại lời Phật nói: “Năm ấm đều khổ”, thật, chẳng phải không đúng, vì ấm lừng lẫy là chung, nên nhắc lại nghiêng về.

2. “Vì sao?… trở xuống là giải thích.”

3. “Như các kinh… trở xuống là gạn hỏi, thỉnh Phật hội ý. Đoạn đầu rất dễ hiểu.

Trong giải thích thứ hai “Vì sao gạn hỏi… trở xuống là đối với nói “Không phải”, trong đó đầu tiên là nói phàm phu có vui. Trong bài kệ, nói Hiền thánh có vui, trong phàm phu có vui, trái với thuyết trước đã nói về khổ năm ấm lừng lẫy, nói trong năm ấm đều có vui. Thuở xưa, Phật bảo Ma-nam: “Nếu sắc là khổ… thì sẽ nói sắc có vui”. Y theo mong cầu để làm rõ niềm vui. Trước trái, sau thuận. Như “Phật bảo Tỳ-kheo! Có ba thọ…, là nói thọ có vui. Như ở trước Phật đã nói: “Nếu người tu

điều lành, thì sẽ được niềm vui”, nói hành có vui. Lại, như Phật nói: “Sáu Xúc, thọ vui trong đường lành, các luận giả đều khác nhau”, nếu theo Tỳ-đàm thì “Xúc” là hành ấm, y theo thuyết của luận Thành Thật, thì “Tưởng” là “Xúc”, tức là câu này y theo “Tưởng” để nói về niềm vui. Mắt thấy sắc… là thức ấm có vui.

Hai bài kệ đầu trong bậc Thánh có vui, là nhân của Tiểu thừa. Kế một bài kệ rưỡi là nhân của Đại thừa. Kế có nửa bài kệ là quả của Tiểu thừa. Sau, có một bài kệ là quả của Đại thừa.

Một bài kệ đầu trong nhân của Tiểu thừa, là nói về vui trì giới. Kế là, có nửa bài kệ, nói về vui tu tuệ. Nửa bài kệ sau, là nói về vui tu định. Trong nhân Đại thừa, bài kệ đầu là nói về lợi người. Nửa bài kệ sau nói về lợi mình.

Trong tám Đại giác, nêu riêng trí tuệ ít muốn, biết đủ. Các pháp khác lược qua không nêu. Trong văn về hai quả Đại, Tiểu rất dễ hiểu.

Trong đoạn ba, “Như trong các kinh nói về sự vui với nghĩa như thế”, là nhắc lại lời nói của Phật xưa kia “Như nay Phật nói”, nêu lời Phật nói hiện nay, làm sao thích hợp với nghĩa này được? Y cứ song song lời Phật nói hiện nay và khi xưa đối nhau để gạn hỏi:

“Khi xưa, Phật đã có vui, làm sao tương ứng với nghĩa khổ này?” Sau đây Phật sẽ giải thích: Trước là kể, sau là hội ý. Trong văn chia làm bốn:

1. Hội ý với sáu xúc thọ vui ở trước, mắt thấy sắc tốt đẹp, cho đến ý suy nghĩ.

2. “Ca-diếp nói: “Người kia không dùng một… trở xuống là sinh niềm vui, hội ý vì Ma-nam nói sắc có vui.

3. “Có ba thọ… trở xuống là hội ý với ba thọ ở trước.”

4. Ca-diếp bạch: “Nếu nói theo thế tục thì có giả dối hay không?… Trở xuống là hội ý ở trước, có người tu việc lành của Hiền thánh trong bài kệ.

Y theo đoạn đầu, trước là lược, sau là rộng.

“Tất cả chúng sinh, sinh vui ngang trái… trong khổ phẩm hạ”, hội thông lời nói xưa của Phật. Hành khổ, sinh diệt, tướng phiền não tổn hại, vì nhỏ nhặt, nên gọi là khổ phẩm hạ. Chúng sinh phàm phu chưa hay biết khổ này, vì sinh trái ngang tưởng vui trong khổ đau này, nên khi xưa ta đã nói: “Sáu xúc thọ vui, cho đến ý suy nghĩ ưa pháp thọ vui”.

Cho nên, lời Phật nói nay không khác với xưa, hội ý nay đồng với xưa, là vì đối với khổ phẩm hạ, sinh ra vui, nên nay Phật đã nói khổ không khác với khổ phẩm hạ mà chúng sinh đã mê muội xưa kia.

“Lại nữa, hiện nay ta y theo khổ phẩm hạ kia để nói về tưởng khổ, vì không trái với tưởng vui sinh ra ngang trái của chúng sinh kia, nên nói là “Chẳng khác”.

“Ca-diếp bạch… trở xuống là nói rộng về khổ đó. Trước vấn nạn, sau giải thích vấn nạn, có ba:

1. Lấy so sánh khổ sâu kín với khổ thô sơ để vặn hỏi.

2. “Nếu lại có người hỏi rằng v.v… trở xuống là nêu niềm vui, nói trái lại để vặn hỏi.”

3. Nếu sinh tưởng vui ở trong khổ của phẩm hạ… trở xuống là chấp sự, gạn hỏi lý để vấn nạn”.

Y theo lời vấn nạn đầu, Bồ-tát Ca-diếp đã lấy hành khổ sinh diệt sâu kín kia để so sánh với tám khổ thô nặng trong ba đường, khiến cho sinh vui, là vấn nạn kia.

Trong văn, đầu tiên nói: “Như Phật đã nói, sinh tưởng vui trong các khổ phẩm hạ”, là nhắc lại lời nói trước kia của Phật.

“Sinh ra khổ phẩm hạ… trở xuống là đem khổ nhỏ nhiệm, so với khổ thô nặng. Tám khổ thô nặng trong ba đường, là vì khổ đó xấu xa thấp hèn, nên gọi là phẩm hạ.

Bồ-tát Ca-diếp nghe Phật nói “Trong khổ phẩm hạ nhỏ nhiệm ở trước được sinh ý tưởng vui, bèn gạn hỏi Như lai muốn cho trong khổ phẩm hạ hư xấu của ba đường cũng được sinh ra vui”, cho nên nói trở xuống: “Sinh ra già, bệnh… thì phẩm hạ lẽ ra cũng sinh niềm vui?”

“Phẩm hạ nghĩa là ba ác trở xuống, là nói về tướng của phẩm hạ của ba ác kia, trong đó, y theo phẩm trung, thượng để làm rõ. Một lượt này dường, như có vấn nạn, nhưng vi tế, tìm tòi không phải vấn nạn.

Thế nào không phải vấn nạn?

“Lời Như lai nói khinh nhẹ, gọi là “Hạ”. Vì khổ nhỏ nhiệm, nên không nói lên rõ ràng, vì vui thô, nên sinh tưởng vui. Ca-diếp đã nêu lên sự hư xấu thấp hèn, gọi là “Hạ”, khổ này thô nặng, chính là trái với niềm vui, cho nên chẳng phải vấn nạn, Đức Phật không đáp, cần phải nhận biết.

Trong vấn nạn thứ hai, nếu nêu người khác để thưa hỏi, thì Phật sẽ dạy đáp. Nếu Như lai nói khổ phẩm hạ này sinh ra vui, người khác đều trái lại, tất cả đều vui thì chỉ có các chúng sinh đối với vui phẩm hạ, sinh ra tưởng khổ. Trong vui của phẩm trung, sinh ra tưởng không khổ, vui. Ở trong vui phẩm thượng, lại sinh ra tưởng vui, Phật sẽ đáp ra sao?

Trong vấn nạn thứ ba, Bồ-tát Ca-diếp chấp sự, gạn lý để vấn nạn. Nếu Như lai nói khổ phẩm hạ sinh ra vui, thì không thấy có người nào

chịu một ngàn hình phạt, mà sau khi chịu hình phạt lần đầu là sinh ra tưởng vui? Hoặc không sinh tư tưởng vui? Sao Phật lại nói “Khổ phẩm hạ, sinh ra vui? Đối với khổ phẩm hạ đã không sinh ra vui, thì nói biết chỗ vui của người đời sinh ra vui. Vì chỗ niềm vui sinh ra, nên chẳng phải tất cả đều khổ?” Sau đây, Phật sẽ đáp:

Trong ba câu hỏi ở trước, Phật chỉ đáp hai câu hỏi sau: Một câu hỏi đầu chẳng phải câu hỏi, cho nên Phật không đáp.

Trong văn, trước là Như lai ấn khả lời hỏi thứ ba của Ca-diếp. Phật đã dùng lời ấn khả này để giải thích câu hỏi thứ hai ở trước.

“Đúng thế! Đúng thế!” là nói chung, lời Phật nói”. Như ông nói… trở xuống là nói riêng lời Phật nói.

“Như lời ông nói: “Một hình phạt đầu tiên là khổ phẩm hạ, thượng, không sinh ra vui”. Về lý, thì thật sự là đúng, vì một khổ phẩm hạ, thượng, không sinh ra vui, nên không có tướng vui thì sao lại hỏi rằng, trên vui sinh ra khổ.

“Vì sao?… trở xuống chính là giải thích câu hỏi thứ ba ở trước rằng: “Vì sao gạn hỏi trước, khởi sau? Đã không có sự vui, thì vì sao Phật nói trong khổ phẩm thượng mà sinh ra vui?” Sau đây là đối nhau để giải thích: “Giống như người kia phải chịu một ngàn hình phạt, sau khi chịu một hình phạt đầu tiên xong, thì được thoát khỏi, bèn sinh ra ý tưởng vui. Cho nên, ta nói ở chỗ không có vui, sinh ra vui giả dối”. Không có vui, cũng như nghĩa khổ của phẩm hạ ở trước.

Dưới đây là đoạn hai, Phật hội ý vì Ma-nam nói “Sắc có vui”. Bồ- tát Ca-diếp đầu tiên là vấn nạn trước, khởi sau.

“Người kia không vì một khổ phẩm hạ, sinh ra vui, mà là vì được thoát khỏi hình phạt, mới sinh ý tưởng vui. Sau đây, Phật sẽ ấn khả, tức là hội ý với lời nói: “Cho nên” ở trên, nghĩa là ở chỗ được thoát khỏi hình phạt này mà sanh vui.”

Xưa, Phật bảo Ma-nam: “Sắc ấm trong năm ấm có vui là thật không giả dối. Năm ấm của người, trời vì được lìa khổ thô nặng của ba đường, nên vui không giả dối.”

Ở trước vì sơ lược, nên nói riêng là sắc ấm. Trong đây, vì nói đủ, nên năm ấm được giải thích chung.

Dưới đây là đoạn ba, hội ý với ba thọ ở trên. Văn chia làm bốn:

1. Nêu ba thọ, ba khổ để đặt câu hỏi.

2. Nói về tướng thọ, khổ kia.

3. Y theo thọ, để nói về khổ.

4. “Vì nghĩa này… trở xuống là kết.

Đoạn đầu dễ hiểu, đoạn hai trong giải thích, trước nói về ba thọ, cái gọi là khổ, vui, không khổ, không vui, nêu danh tự của khổ vui đó. Ép ngặt khổ não gọi là khổ. Vừa ý đẹp lòng gọi là vui. Trung dung, thọ tâm khác với hai thứ trước, gọi là không khổ, không vui. Lại bỏ hai thứ trước, cũng được gọi là xả. Ba tâm pháp này nhận lãnh cảnh, gọi là thọ.

Danh nghĩa như thế, về thể tướng thế nào? Được chia ra làm bốn:

1. Ngay nơi tướng phân biệt, như phẩm Thọ tướng trong luận Thành Thật chép: “Thân, tâm hao tổn, gọi là khổ thọ. Thân, tâm tăng ích, gọi là lạc thọ. Chẳng phải tổn hại, chẳng phải ích lợi, gọi là không khổ, không vui.”

2. Đối với nhân để phân biệt: Tất cả quả ác ở đó gọi là khổ. Tất cả quả lành nói là lạc, xả. Nghĩa này thế nào? Nếu dựa theo tạp tâm, thì tất cả quả lành của ba thiền… trở xuống là ở đó gọi là Lạc. Tất cả quả lành của bốn thiền trở lên, ở đó gọi là Xả. Nếu theo Luận Thành Thật thì điều lành được chia làm hai:

1. Tán thiện của cõi Dục.

2. Định thiện của cõi trên.

Nghiệp quả tăng thượng trong tán thiện, gọi là lạc thọ, vui của phẩm hạ, gọi là xả thọ, vì niềm vui sâu kín này khó nhận biết”.

Hỏi: “Trong khổ cũng có nghiệp quả bất thiện phẩm hạ sâu kín, sao không gọi là xả mà? Nói nghiêng về vui phẩm hạ là xả thọ ư?”

Giải thích: “Pháp có hại của quả khổ, tánh trái với tình. Vì có vui nhỏ nhiệm thì liền biết, nên nhập vào khổ, không được gọi là Xả, quả vui thuận theo tình, chẳng phải là tâm pháp gần. Vì sâu kín khó nhận biết, nên chia làm xả. Lại nữa tất cả hai thọ khổ, vui đều dùng hành khổ sâu kín làm thể. Đối với hành khổ nói có khổ thọ. Khổ thọ tất nhiên là nặng, vì bị tâm sở giác biết, nên không gọi là xả. Đối với hành khổ, nói có lạc, thọ. Lạc thọ tất nhiên sâu kín. Đối với vui phẩm trung, thượng, vì tâm có cảm giác vừa ý, với trạng thái thích hợp, gọi là vui. Người khinh an nhỏ nhiệm, tâm chẳng thể giác biết, chuyển biến gọi là xả. Nghiệp quả thiện phẩm hạ trong định thiện, gọi là niềm vui. Điều lành vượt hơn mà bốn thiền trở lên đã được, gọi là xả, vì sự vắng lặng của bốn thiền kia khó hay biết.

3. Đối duyên để phân biệt: Duyên có ba thứ khác nhau, nghĩa là duyên trái trong trái thuận, gây ép ngặt, khổ não, gọi là khổ thọ. Duyên thuận sinh ra vừa ý, gọi là không khổ, không vui.

4. Y theo thời gian để phân biệt, trong đó y theo ba duyên để nói

về thời gian. Nếu đối với duyên trái, lúc tương ứng với khổ, khi lìa thì sinh vui, lìa đã lâu là xả. Nếu đối với duyên thuận, đầu tiên trong thọ, sinh ra vui, lúc thọ là xả, thọ đã lâu thì khổ. Hoặc có khi tương ứng với duyên thuận thì vui, khi lìa thì sinh khổ, lìa lâu thì xả.

Nếu đối với duyên trung gian, thì xả khi mới thọ, thọ đã lâu sinh khổ. Khi lìa thì sanh vui. Hoặc có duyên ở giữa thì xả lúc mới thọ. Thọ lâu ưa chấp đắm, thì sinh lạc thọ. Khi lìa cảm thấy khổ.

Ba thọ như thế lại có nhiều nghĩa, rộng như đã nói trong năm ấm của chương riêng. Sau đây, là nói về ba khổ, cũng như chương riêng đã giải thích.

Dưới đây là đoạn ba, y theo thọ nói về khổ. Trong khổ thọ có đủ ba khổ, trước nêu, sau trình bày: Duyên trái trong khổ thọ ép ngặt, khổ não, gọi là khổ khổ. Duyên hư hoại gây ra khổ não, gọi là hoại khổ. Nhàm chán hành sinh khổ, gọi là hành khổ. Lại tánh của tâm là khổ. Về lý, trong tánh khổ thêm ba khổ trước, gọi là chung khổ khổ, tức thể của tâm kia vô thường, hoại diệt, gọi là hoại khổ, tức thể của tâm này dời đổi, trôi lăn gọi là hành. Hành chuyền đi không đứng yên, gọi là hành khổ. Lại nữa, trước sau vô thường tan biến, hư hoại, đồng gọi là hoại khổ. Bốn tướng đồng thể nhóm họp không thật, gọi là hành. Thể của hành nhóm họp không thật, chẳng có tự tánh. Tự tánh không yên định, gọi là hành khổ. Hai thọ còn lại mỗi thọ đều có đủ hai khổ, cái gọi là hành, hoại, đồng với khổ hành hoại trong ba khổ của môn sau ở trước”.

Hỏi: “Vì sao y theo thọ để nói về khổ?” Vì để nói rõ thuyết mà ngày xưa Phật đã nói ba thọ đều là khổ, nên hiện nay nói là khổ.”

Đoạn bốn trong phần kết, có chia làm bốn:

Hai câu trước là y theo tin để kết khổ. Hai câu sau là y cứ khổ để kết vui.

Y cứ vui, kết khổ, cho nên tất cả đều khổ, đã nói hiện nay. Y theo khổ, kết niềm vui, cho nên “Khổ là vui” mà Phật đã nói từ xưa.

“Vì nhân duyên này, nên thật sự có lạc thọ trong sinh tử” là câu thứ nhất kết thành có vui. Vì có ba thọ trong sinh tử, nên thật có lạc thọ. Vì tánh chất khổ, vui không lìa nhau, cho nên nói: “Tất cả đều khổ, là câu thứ hai, căn cứ vào niềm vui mà kết khổ”. Trong sinh tử, thật không có vui, là câu thứ ba, kết thành có khổ. Vì ba khổ nên sinh tử không có vui. “Không có vui” cũng là nghĩa của khổ. Chỉ có Phật, Bồ-tát tùy thế gian nói niềm vui, là câu bốn, y theo khổ, kết vui.

Dưới đây là đoạn tư, hội ý với “Có người tu điều lành, hưởng thú

vui ở trên”, đều hội ý với các thọ vui của Hiền, Thánh. Ca-diếp đầu tiên là gạn hỏi trước, khởi sau. “Nếu tùy tục thì có nói là luống dối hay không?” Là nhắc lại để hỏi chung. Như Phật đã nói: “Người tu hành điều lành thì được thọ vui…”, là nêu riêng để hỏi, trong đó, trước là nêu tu điều lành, được thọ vui. Kế là, là nêu các kệ thọ vui của Hiền thánh. dưới đây là hỏi: “Có luống dối hay không?”.

“Nếu là giả dối… trở xuống là nêu Phật lìa luống dối, gạn hỏi, đả phá nói dối, cho nên niềm vui là thật. Sau đây, Phật sẽ hội ý về vui:

Trước hết, Phật hội ý với các kệ thọ vui của Hiền, Thánh. như trên đã nói: “Các kệ thọ vui”, nêu trong kệ trước tức là căn bản của đạo Bồ-đề. Hội ý riêng về vui của Đại thừa trong bài kệ, vì từ xa có thể thú hướng, nên nói “nuôi lớn”.

“Vì nghĩa này… trở xuống là kết.” “Ví như… trở xuống là hội ý với “Phàm phu tu điều lành, thọ vui của phàm phu” ở trước. Hội ý thế nào? Nói pháp lành này làm nhân cho vui, gọi là lạc. Cũng có thể vì khổ sinh, nên còn gọi là khổ, nhờ thí dụ để làm rõ. Trước là nói sinh vui, sau nói về khổ sinh, nhờ thí dụ để làm rõ. Trước là nói vui sinh. Sau nói lên khổ sinh.

Trên đây là đoạn hai, hội ý đi thông qua khổ đế. Bồ-tát đối với tám khổ, đã hiểu khổ không có khổ, là đoạn ba, nói quán khổ là thật. Trong khổ thật này vì không có tướng khổ, nên nói rằng “Không có khổ.”.

“Tất cả Thanh văn, Bích-chi-phật… trở xuống là đoạn bốn, lại một lần nữa giải thích. Vì người Nhị thừa không biết pháp lành kia là nhân vui của Vô thượng Bồ-đề.

Phật vì người này mà nói trong khổ phẩm hạ có vui. Chỉ có Bồ-tát trụ Đại Niết-bàn mới biết pháp lành kia là nhân vui của Vô thượng Bồ- đề, vừa là nhân khổ, vừa là nhân vui.

Kế là quán Tập đế, trước hỏi, sau nói. Trong nói có bốn:

1. Nói về thể của Tập.

2. “Ca-diếp bạch… trở xuống là giải thích Tập đế.

3. “Phàm phu có chín… trở xuống là nói rộng, làm rõ lỗi của Tập.

4. “Gồm có khổ, không có đế… trở xuống là kết quán hư, thật.”

Trong phần đầu, quán tập là nhân duyên của ấm, quán chung nghĩa tập. Phần sau phát ra thể của Tập. Thể của Tập thường y theo gượng gạo gọi là ái, trong đó, đầu tiên là khai, hợp, nói về tướng, từ một đến nhiều.

“Ái có hai thứ thiện, bất thiện… trở xuống là nói về nhất định,

đúng sai”.

Trong phần trước, đầu tiên, nói chung là một. Cái gọi là Tập, nghĩa là lại ái ở hữu, từ quả hữu lại sinh ái, chấp đắm quả “Hữu” ở vị lai, cho nên nói “Lại”.

Kế là ái được chia làm hai, hai hữu, có hai môn. Trước là y theo trong ngoài để chia làm hai thứ. Sau, y theo đã được và chưa được, chi làm hai. Kế là chia làm ba, ba hữu có hai môn:

1. Y theo cõi, chia làm ba.

2. Y theo phiền não, nghiệp, khổ, được chia làm ba.

Ái là năng khởi nghiệp. Gọi là nhân duyên nghiệp, “Duyên” ái sinh cái kiết, gọi là nhân duyên phiền não, ái là năng gây ra khổ gọi là nhân duyên. Kế được chia làm bốn, sau chia làm năm. Dưới đây, tùy đối tượng cần thiết, được chia thành vô lượng. Y theo sau, trong giải thích nhất định đúng sai. Đầu tiên gọi Bồ-tát đối với phàm là hai: Trước là nêu, kế là trình bày. Sau là nói rất dễ hiểu. Sau, đem Bồ-tát đối với Tiểu thừa, mà nói là hai: Trước nêu, sau trình bày. Dưới là nói đúng, sai.

Ái của phàm phu là tập, Bồ-tát thì không phải.

“Vì sao?… trở xuống là giải thích, Nhị thừa thì “Đạo lý như thế nào?”

Nhị thừa cũng là tập, chẳng phải tập. Đối với quả của phần đoạn, được gọi là chẳng phải tập. Đối với quả của biến dịch, được gọi là tập. Dù có nghĩa này, nhưng vì văn lược qua nên không nói.

Trong hội ý thứ hai, trước là Bồ-tát Ca-diếp hỏi. Dưới Phật trước là khen, sau giải thích cho Ca-diếp hiểu. Trước hết Phật hội ý lời nói xưa: “Như ông đã nói chẳng phải không phải nhân.”

“Nhưng ấm… trở xuống là giải thích lời nói hiện nay, vì ái tăng thượng, nên phải nói nghiêng về, trong đó đầu tiên là chung.”

“Ví như… trở xuống là riêng. Trong riêng có ba câu:

1. Nói tâm ái, phiền não theo đuổi.

2. Nói nghiệp kiết của tâm ái nương tựa, mà trụ.

3. Nói tâm ái nhuận sinh báo khổ, đều trước lập dụ, sau hợp rất dễ hiểu.

Dưới đây là đoạn ba, nói rộng, chỉ rõ lỗi của Tập. Trước là nêu chín số, kế là nêu chín danh. Môn đầu, ràng buộc Thánh, sáu môn kế là tổn hại phàm. Một môn kế là, làm bại hoại Thánh, một môn sau là tổn hại phàm, kế là giải thích, sau là kết.

4. Kết quán trong hư thật, nhân kết quán tập, nhân giải thích ba

môn còn lại. Nay, trước nói về nghĩa cạn sâu của đế kia. Sau, y cứ người để giải thích. Khổ có ba lớp:

1. Khổ.

2. Đế.

3. Thật.

Ép ngặt khổ não là khổ. Nhân “Duyên” pháp tướng “Có”, không chẳng sai lầm, gọi là đó là đế. Nghiên cứu bản thể của đế kia là tánh Như lai tạng. tánh Như lai tạng xưa nay không khởi, nay cũng không diệt. Tự tánh thường vắng lặng. Vì thể của khổ thật như vậy, nên gọi là thật. Pháp còn lại cũng giống như thế. Nay y theo nghĩa này để bày tỏ quán khác nhau. Vì nói Bồ-tát nêu cả phàm phu, Nhị thừa để làm sáng tỏ sự khác nhau.

Trong khổ, đầu tiên là nói: “Vì nghĩa này, nên phàm phu có khổ mà không có Đế, nghĩa là vì ái mà phàm phu đã có ở trước, chỉ được gọi là Tập, không gọi là Đế. Trong khổ cũng vậy, chỉ có khổ kia, mà không có đế kia, cho nên có khổ, vì chưa có trí hiểu thấy, biết pháp tướng, cho nên không có đế, đế còn không có, làm sao thấy thật.

Thanh văn, Duyên giác có khổ, có đế mà không có thật. Người này hiện đang có quả phần đoạn dư thừa, sẽ có quả đúng của sinh tử biến dịch, nên nói có khổ. Biết nhân duyên của khổ là giả có, không có tánh, gọi là khổ đế. Vì chưa tận cùng gốc khổ, cho nên không có thật. Các Bồ-tát đều hiểu nếu không có khổ, cho nên không có khổ, mà có thật, nghĩa là sinh tử biến dịch của Bồ-tát chưa hết, lẽ ra cũng có khổ. Vì Bồ-tát chứng thật, vì hiểu khổ không thật khổ, nên lược qua không nói. Biết thật tánh của khổ, gọi là nhận hiểu khổ. Vì không thấy trạng thái khổ, nên nói rằng không thật khổ.

“Cho nên… trở xuống là kết. Vì người này hiểu khổ không thật khổ, cho nên không có khổ. Đã biết pháp tướng, cũng biết khổ thật, gọi là chân đế, Tập cũng như vậy. Y theo Nhị thừa trong Diệt đế, đạo đế làm sáng tỏ Bồ-tát. Thanh văn, Duyên giác dứt “Hoặc”, có diệt chưa hết cũng là pháp thật, cho nên chẳng phải chân. Bồ-tát dứt “Hoặc”, cho nên có chân, biết thật tánh của Diệt, cho nên có thật, đạo cũng giống như vậy.

Kế là quán diệt đế, trong đó, đầu tiên là nêu, kế là nói, sau là kết. Trong phần nêu, đầu tiên là nói: “Bồ-tát thấy Diệt, là nói thấy tướng diệt. Thấy diệt đế, nói thấy diệt thật. Trong giải thích có năm câu. Bốn câu trước là nói về diệt. Một câu sau nói về đế. Trong bốn câu ở trước, câu đầu nói về “Thường”. Câu thứ ba nói về “Tịnh”. Câu bốn nói

về “Ngã”. Trong câu sau, lìa mười ba tướng, cho là chân đế. Mười ba tướng đó là tướng sắc, thinh, hương, vị, xúc, tức là năm. Hai tướng nam chung với trước thành bảy. Tướng sinh, trụ, diệt, chung với trước thành mười. Khổ, vui và không khổ, không vui, chung với trước thành mười ba. Mười tướng trước trong mười ba tướng này, văn dưới sẽ nói nhiều. Ba tướng sau chỉ ở đây nói, chứng thật, so sánh trái lại xưa nay không có ba tướng ấy, cho nên ở đây không không chấp tướng mạo, vì không có tướng nào để chấp, là do cùng cực trong Diệt, nên gọi là chân đế rốt ráo vắng lặng.

“Kế là quán đạo đế, trong đó, đầu tiên là hỏi, kế là nói, sau là kết.

Trong nói có hai:

1. Phát ra đạo đế.

2.“Ca-diếp bạch… trở xuống là giải thích đạo đế. Trong phần trước, trước là dụ, sau là y theo dụ làm rõ pháp:

Nhân tám Thánh đạo, thấy tất cả pháp thường, vô thường… thấy vô thường… hợp với vật thô. “Thấy pháp thường… hợp với vật thể nhỏ nhiệm, trong đó, phần nhỏ nhiệm có mười bảy môn, tướng theo là bảy:

1. Phân biệt pháp tướng: Thường, Vô thường, hữu vi, vô vi. Pháp sinh tử vô thường, hữu vi. Pháp Niết-bàn thường mà vô vi.

2. Chúng sinh, chẳng phải chúng sinh, vật, phi vật, phân biệt y, chánh và không phải vật. Chúng sinh là chánh báo, vật là y báo.

3. Phân biệt nhân quả của khổ vui… Đầu tiên là khổ, vui… là quả của sinh tử, Niết-bàn. Sau, phiền não chẳng phải nghiệp chung và chẳng phải nghiệp là nhân của Niết-bàn, sinh tử kia.

4. Phân biệt lý hạnh của thật, chẳng phải thật… thật và chẳng thật là lý kia, chân đế gọi là thật, thế đế không thật, thừa và chẳng phải thừa, là hạnh của thật kia, ba thừa là thừa, việc lành thế gian chẳng phải thừa.

5. Phân biệt cảnh trí của biết, không biết… Biết và không biết là trí kia. Thánh tuệ là biết, thức của phàm phu là không biết. Dưới đây, Đà-la-phiếu-cầu-na, chẳng phải Cầu-na là cảnh của Thánh tuệ. Đà-la là chủ đế, Cầu-na là y đế.

6. Phân biệt sắc tâm của kiến, chẳng phải kiến.

7. Phân biệt hạnh giải của đạo, chẳng phải đạo.

Đạo và chẳng phải đạo là hạnh kia, giải và chẳng phải giải là giải kia.

Trong giải thích, trước là Ca-diếp hỏi: “Nếu tám là đạo thì nghĩa không tương ưng?”, là nhắc lại để tổng kết không phải.

“Vì sao?… Trở xuống là giải thích. Đầu tiên là gạn hỏi. Sau nói rộng, trong đó, trước là nêu lời nói xưa của Như lai có mười bốn câu.

“Nếu tám Thánh… trở xuống là đối với hiện nay, gạn hỏi để y trách. Chia làm bốn câu:

1. Nêu tám Thánh mà nay nói là đạo. Gạn hỏi lời Phật đã nói xưa kia là không thật.

2. “Nếu các kinh kia chẳng phải luống dối… trở xuống là dùng không hư dối xưa để gạn hỏi: Xưa, Phật đã nói: “Không nói tám chánh”.

3. “Nếu Phật kia không… trở xuống là đem việc xưa kia Phật không nói để trách Phật nhận lầm.”

4. “Nhưng ta… trở xuống là nói Phật đã lìa sai lầm, thỉnh Phật giải thích lý do tại sao?

Dưới đây, trước là Phật khen, sau là Phật giải thích. Trước là pháp, sau là dụ. Trong pháp “Như thế đều nhập đạo đế”, hội ý chung lời nói xưa, như ta đã nói: “Nếu có tin… trở xuống là hội ý riêng câu đầu.”

“Cho nên… trở xuống là tin rồi không có sai lầm”.

“Như lai đã khéo… trở xuống là nói về ý đã nói. Trong dụ có sáu:

1. Dụ thuốc nước, nói thể của đạo là một, tùy đối trị thành nhiều.

2. Dụ tên nước, là nói thể của đạo là một, tùy dục, được chia thành nhiều. Các tên nước này thích hợp với ngôn ngữ của nước khác kia, cũng có thể sự khác nhau của tiếng Phạm.

3. Dụ vàng, nói thể của đạo là một, tùy căn cơ thành nhiều. Trước là dụ, sau là hợp. Trong dụ có thêm số, thứ lớp giải thích. Lại nói ba hạng người thấy trí tuệ, như thấy đạo trong Tiểu thừa, tám nhẫn là kiến chẳng phải trí. Tìm tòi, mong cầu, gọi là kiến. Với nghi được và chưa được, vì quyết đoán, nên không gọi là trí. Tận trí vô sinh là trí, không phải kiến. Vì quyết đoán nêu cảnh, nên được gọi là trí, là dứt tâm cầu, vì chẳng phải tánh tìm cầu, nên không gọi là kiến. Tuệ vô lượng khác vừa là kiến, vừa là trí. Về nghĩa tuệ thì thông.

Y theo Tiểu thừa trong bốn môn, chia làm ba: Kiến, tu và vô học. Đại thừa là một, gọi chung là Phật đạo. Y theo năm môn, y như Thành Thật: Tín hạnh, Pháp hạnh ở trước kiến đạo. Chậm lụt gọi là kiến hạnh, nhạy bén gọi là Pháp hạnh. Kiến đạo trở lên, gọi là tín giải thoát và kiến đảo, chậm lụt gọi là Tín giải thoát. Nhạy bén gọi là kiến đảo. Theo trung A-hàm thì tín hạnh, pháp hạnh ở kiến đạo, nhạy bén, chậm lụt như ở trước. Tín giải thoát kiến đảo ở tu đạo, nhạy bén chậm lụt như trên. Đối với người được diệt định trong các Na-hàm La-hán, kia, nói là thân chứng. Các địa vị còn lại dễ hiểu.

“Đạo này là một… trở xuống là nói chung để kết, đây là dụ thứ ba.

1. Dụ lửa trở thành dụ thứ nhất ở trên, nói đạo là một, tùy đối trị chia ra nhiều.

2. Dụ thức thành dụ thứ ba ở trên, nói đạo là một, tùy căn cơ chia ra nhiều.

3. Dụ cho sắc trở thành dụ thứ hai ở trước, nói đạo là một, tùy dục chia ra nhiều, đều trước là lập dụ, sau hợp dễ hiểu.

Trên đây là đoạn thứ tám, nói rộng về quán đế. Dưới đây là đoạn chín, kết nói lợi ích.

“Bốn Thánh đế này, Chư Phật, Thế Tôn tùy theo thứ lớp nói, là kết nói”.

“Vì nhân duyên này, nên vô lượng chúng sinh được độ thoát sinh tử, nói về lợi ích”.

Dưới đây là đoạn mười, nói bốn đế gồm thâu hết các pháp, cũng được gọi là phân biệt Đại thừa khác với Tiểu thừa.

Trong văn sau có hai lần hỏi đáp: Từ lần hỏi đáp đầu, là nói về pháp thuộc về Đế. Từ lần hỏi đáp sau, là nói Đại thừa khác với Tiểu thừa.

Trong câu hỏi trước, Ca-diếp trước, nêu lời nói xưa của Như lai. Một thuở nọ, Phật ngự trong rừng Thi Thủ, cạnh bờ sông Hằng, là nêu nơi Phật cư trú. “Nhặt lấy lá cây rừng kia, là nêu việc làm của Phật. “Phật bảo Tỳ-kheo…”, là nêu lời Phật hỏi. “Tỳ-kheo nói…” là nêu xưa Phật đáp: “Chỗ giác ngộ… của ta” là nêu điều mà xưa ta đã nói. Pháp mà ta đã giác ngộ, như cỏ trên mặt đất. Thuyết mà ta giảng nói, như số lá trong tay. Dưới đây, Bồ-tát Ca-diếp sẽ vì chúng hỏi: “Bấy giờ Đức Thế Tôn nói như vầy: “Như lai hiểu rõ vô lượng các pháp”, là nhắc lại lời nói ở trước của Phật.

Nếu nhập bốn đế thì vì Phật đã nói, nếu không nhập thì lẽ ra có năm đế? Gạn hỏi tới lui. Dưới đây, trước là Phật khen, sau là trình bày giải thích cho Ca-diếp hiểu.

“Các pháp như thế đều ở bốn đế. Y theo câu hỏi sau, Ca-diếp lại nói: “Pháp như thế… nếu ở bốn đế thì sao Như lai lại bảo là “Không nói?”, gạn hỏi lại lời nói xưa kia của Phật sau đây, Phật sẽ giải thích cho Ca-diếp hiểu:

“Dù nhập vào bốn đế, vẫn không gọi là nói”, Phật đáp sơ lược câu hỏi của Ca-diếp. Vì chung vào nhập, nên không gọi là nói. Sau đây, sẽ giải thích rộng:

Trước, gạn hỏi vì sao? Sau là trình bày giải thích. Trước hết chia làm hai trí. Đầu tiên là nêu, kế là trình bày, y theo con người để giải thích có chung ba trí: Hạ trí ở phàm vì phàm không biết đế cho nên không nói. Dưới đây là y cứ nói về đế.

“Sở tri” của trí phẩm Trung là “Hữu tác đế”, cũng gọi là Hữu lượng.

“Sở tri” của trí phẩm thượng, là “Vô tác đế”, cũng gọi là Vô lượng.

“Hữu tác”, “Vô tác” được y theo hạnh để phân biệt. Y theo sở quán của Tiểu thừa. So với sau, lại có đề quán của Đại thừa để tu tác, gọi là “Hữu tác”. Y theo sở quán của Đại thừa, so với sau, không có quán nào khác để tác động, gọi là “Vô tác”. Hữu lượng, vô lượng y theo pháp để phân biệt. Giải thích có ba nghĩa:

1. Phân biệt rộng, hẹp. Hai đế khổ tập là sở quán của Tiểu thừa, chỉ ở phần đoạn. Hai đế Diệt, Đạo của nhân và quả, chỉ là phần đoạn. Nhân quả đối trị với pháp quán, vì cuộc hạn, nên gọi là “Hữu lượng”. Quả khổ là sở quán của Đại thừa, gồm hai thứ nhân quả của phần đoạn và biến dịch. Diệt, đạo gồm thâu hai thứ đối trị của phần đoạn và biến dịch. Vì Pháp quán rộng rãi nên gọi là “Vô lượng”.

2. Phân biệt cạn, sâu: Trong pháp Tiểu thừa quán đế cạn, gần như Tỳ-đàm nói: “Khổ, thật là khổ, không thể nào làm cho vui, cho đến giảng nói đạo thật là đạo, lại không có nghĩa nào khác.”

Lại, như luận Thành Thật chép: “Quán bốn đế là giả có, không có tánh, cho là rất cùng cực, không còn nghĩa nào khác. Vì nghĩa cạn gần này, nên gọi là Hữu lượng.

Trong pháp Đại thừa, nói về phá tướng của bốn đế kia, nghĩa cứu “Không” rốt ráo, cho đến pháp tướng của nhân duyên cũng là không. Phật nói pháp tướng kia, nhằm chỉ rõ “Thật” giảng nói Như lai tạng tánh rất sâu, dùng làm Thật đế, nên kinh Thắng Man chép: “Đối với lãnh vực của Thánh đế, Phật nói là Như lai tạng, vì sự sâu xa cùng cực này, nên nói là “Vô lượng”.

3. Phân biệt Thô, Tế: Đối với tướng chung của đế, Thanh văn vì chỉ biết thô, không biết vi tế, nên gọi là Hữu lượng. Bồ-tát biết tướng vi tế về đế, như trong một khổ có thể biết vô lượng khổ nhiều như số cát bụi. Các khổ khác cũng như vậy, nên nói là “Vô lượng”. Nay đối tượng nói ở đây, được y theo lời Phật nói ở sau. “Sở tri” của bậc thượng trí là vô lượng. Tứ đế vì kinh xưa chưa giải thích, nên không gọi là Phật nói. Trong phần nói về khổ đế, phân tích câu có tám: Ấm, nhập, giới là ba.

Trong năm ấm, có chia làm năm, nên có tám câu. Trong ba đế còn lại, mỗi đế đều có một câu, văn đều dễ hiểu.

“Biết thế đế… trở xuống là đoạn lớn thứ hai, y theo hai đế để nói về Hạnh thánh, trong đó có hai:

1. Thừa ở trên nói, là y theo hai trí để nói hai đế.

2. “Văn-thù bạch… trở xuống là hỏi, đáp, nói rộng. Tướng chung ở phần trước, biết về thế đế, được gọi là trí bậc trung, vì tùy theo phân tích nhỏ nhiệm, nên đó gọi là trí bậc thượng. Vì thế nên ba pháp ấn là Đệ nhất nghĩa, gọi là trí bậc trung. Biết vô lượng, vô biên pháp Phật như số cát sông Hằng trong Như lai tạng chân thật kia là nghĩa thứ nhất. Đó gọi là trí bậc thượng. Dưới đây trong phần nói rộng có hai lần hỏi đáp: Một lần hỏi đáp ở trước nói về thể của đế là một. Vì không rời nhau, nên một lần hỏi đáp sau, nói về tướng của đế khác nhau, vì cạn, sâu khác nhau nên y theo câu hỏi ở trước để nêu hai đế là hỏi chung: Thế nào? Kế là y theo hai đế để hỏi về có tướng hay không? Dưới đây, sẽ y cứ để lập ra vấn nạn. Nếu có tướng kia, tức là một đế. Y theo “Có” để gạn hỏi. Nếu tướng đế là không, thì sẽ không phải luống dối, cho đến không có ngăn ngừa, quở trách. Sau đây, Phật sẽ giải đáp. Đời tức thứ nhất. Vì dùng tướng “Tức”, nên cũng được có tướng.

Thứ hai là Văn-thù chấp “Tức” để gạn hỏi sự khác nhau. Nếu có hai tướng, thì không có hai đế. Dưới đây là Phật đáp:

“Có phương tiện khéo léo, tùy chúng sinh, Phật nói có hai, nói chung có hai”.

“Nếu theo lời nói… trở xuống là hiển bày rõ hai tướng. Trước nêu hai số, kế là nêu hai danh. Nghĩa của hai đế như chương nói rộng. Sau đây trong giải thích rộng văn có tám lần, lần đầu y theo người để nói về danh từ hai đế kia. điều mà người đời biết, được gọi là thế đế. Người xuất thế biết, gọi là Đệ nhất nghĩa đế. Bảy lần sau thích hợp với pháp, nói về tướng. Phần thô trong pháp Phật có hai, chỉ Đại thừa với phần sâu kín của Tiểu thừa có bốn:

1. Tông lập tánh, phần cạn trong Tiểu thừa, Phật giảng nói các pháp đều có thể tánh.

2. Tông phá tánh, phần sâu trong Tiểu thừa, là nói các pháp giả có, không có tánh.

3. Phá tông chỉ của tướng, phần cạn trong Đại thừa, là phá, quở tướng nhân duyên của các pháp, giảng nói Chư Phật rốt ráo vắng lặng.

Tông Hiển thật, phần sâu trong Đại thừa, nói lên vọng tình chấp chặt các pháp, rốt ráo không có chân thật, pháp giới thường trụ không

hư hoại.

Trong bốn phần này đều có hai đế. Dưới đây, ba lần đầu trong bảy lần là lập hai đế đã nói trong tông chỉ của tánh kia. Hai phần kế là phá hai đế đã giải thích trong tông Phá tánh. Một phần kế là đả phá hai đế đã giải thích trong tông phá tướng. Một phần sau là hai đế đã giải thích trong tông hiển “Thật”. Nay, trong văn này vì lấy phần sâu, gồm cả sâu, cạn, nên nói nghiêng lệch.

Y theo tông đầu có đủ bảy:

1. Phân biệt tình, lý. Vọng tình đã chấp lấy ngã, chúng sinh… dùng làm thế đế. Lý vô ngã là Đệ nhất nghĩa.

2. Phân biệt giả, thật, bình, y phục, xe cộ, nhà cửa, đoàn quân, tất cả như thế, đều là cái “Có” của giả danh, gọi là thế đế. Cái “Có” của pháp thật ấm, giới, nhập… là Đệ nhất nghĩa, nên Tạp Tâm nói: “Nếu lúc phân biệt pháp, bỏ danh, thì ngôn thuyết đồng với phân biệt thế tục. Không có sở bỏ, đó gọi là Đệ nhất nghĩa.

3. Phân biệt lý, sự: Sự, ấm, giới, nhập… là thế tục hữu vi. Đạo lý pháp tướng của mười sáu hạnh bốn đế, là Đệ nhất nghĩa.

4. Phân biệt ràng buộc, giải thoát. Khổ, Tập là thế tục, Diệt, Đạo là Đệ nhất nghĩa.

5. Phân biệt Hữu vi, Vô vi. Khổ, và tập và đạo lý chẳng đồng với Đệ nhất nghĩa ở trên, là thế đế. Diệt đế rất tinh vi, vượt hơn, gọi là bậc nhất.

6. Phân biệt “Không” “Hữu”. Trong mười sáu hạnh của bốn đế kia, trừ “Không” và “Vô ngã”, đều gọi là thế đế. Nghĩa nhiệm mầu, tinh tế trong lý “Không” và “Vô ngã”, là bậc nhất.

7. Phân biệt hạnh, giáo: Giáo, gọi là thế đế, Hạnh gọi là Đệ nhất nghĩa đế, cho nên Tạp Tâm chép: Kinh Luật A-tỳ-đàm, đó gọi là chánh pháp của thế tục.”

Ba mươi bảy phẩm Giác, đó gọi là đệ nhất nghĩa. Nay chỉ bày tỏ ba môn đầu, các môn còn lại lược qua không nói. Môn thứ nhất trước là y theo tình lý, chia làm hai. Năm ấm hòa hợp, gọi là tên ấy mà Thông thường tùy tên đã gọi mà chấp có ngã, nhân, đó gọi là thế đế. Bậc Thánh hiểu ấm không có tên tuổi, lìa ấm cũng không có, gọi là Đệ nhất nghĩa.

Môn thứ hai, y cứ vào giả thật, được chia làm hai. Trước là nói hai pháp có danh, có thật là pháp thật kia. Ấm, giới, nhập… nương vào Danh. Mong cầu có Thể, vì có thể được, nên nói có “Thật”. Có danh, có thật là giả pháp kia, các việc bình, y phục, xe cộ, nhà cửa, đoàn quân,

tất cả như thế đều là giả đặt ra tên của chúng. Vì tìm cầu không có “Thể”, nên nói rằng không có “Thật”. Dưới đây sẽ y theo nói về đế:

Giả là thế đế, thật là đệ nhất. Thứ ba là y theo sự, lý chia làm hai: Sự là thế đế, lý là Đệ nhất nghĩa đế. Sự có giả thật, như “Ngã” chúng sinh, cho đến sừng thỏ, vòng lửa xoay tròn… . trong giả kia các ấm, giới, nhập là thật. Tất cả pháp này đồng gọi là thế đế. Đạo lý pháp tướng của khổ, tập, diệt, đạo là Đệ nhất nghĩa. Dưới đây là y cứ Phá tánh để nói về hai đế, trong đó có hai môn: Môn trước y theo “Không”, “Hữu” của pháp thật kia, để nói về hai đế. Y theo môn trước, trước là nói về thế đế. Pháp thế gian có năm tổng để nêu lên. Kế là trình bày năm danh. Sau đây, sẽ nói về kết sau: Đối với năm pháp này, tâm không có điên đảo. Y cứ không có đốt, cắt… trong môn sau, gọi là đệ nhất, nghĩa là các pháp tánh “Không”, gọi là đệ nhất nghĩa, kế là y theo phần phá tông chỉ của tướng kia, nhằm nói về hai đế. Tướng của tám khổ dùng làm thế đế. Không có tướng của tám khổ là Đệ nhất nghĩa”.

Hỏi: “Tông chỉ này đâu khác với tông chỉ trước?”

Giải thích: “Nhân duyên của thuyết trước là giả có, cho là thế đế. Tông chỉ này nói cái “Hữu” của tướng giả dối, cho là thế đế. Tông chỉ ở trước nói cái “Không” vô tướng là Đệ nhất nghĩa, có sự khác nhau này.

Kế là phần thứ tư, trong phần làm sáng tỏ tông chỉ thật, để nói về hai đế. Duyên khởi của sự tướng, dùng làm thế đế. Duyên khởi của sự tướng, dùng làm thế đế. Duyên khởi của pháp tánh, gọi là Đệ nhất nghĩa. Trước là dụ, sau là hợp. “Tướng dụ thế nào?” Ví như một người theo tác dụng, chia ra nhiều người. Nếu khi người ấy đi, thì gọi là người đi. Lúc người đó cắt cỏ thì gọi là người cắt cỏ. Tất cả như thế, các pháp như thế. bên cha, mẹ sinh ra gọi là thế đế. Bên nhân duyên sinh ra, gọi là đệ nhất. Nhân duyên sinh nói rộng có sáu lớp:

1. Sự nhân duyên sinh, như Tỳ-đàm nói.

2. Pháp nhân duyên sinh, chỉ cho pháp số khổ, vô thường, sinh diệt.

3. Giả nhân duyên sinh như Thành Thật nói.

4. Tướng vọng nhân duyên sinh, cũng như huyễn hóa.

5. Tưởng vọng nhân duyên sinh, như cảnh thấy trong mộng.

6. Chân thật nhân duyên sinh, cái gọi là Phật tánh, mười hai nhân duyên, như nước dậy sóng.

Năm nhân duyên sanh ở trước đều là thế đế. Nay, vì y theo lớp nhân duyên thứ sáu, nên gọi là đệ nhất.

Dưới đây là đoạn ba, y theo một Thật đế để nói về Hạnh thánh.

Văn chia làm hai:

1. Hỏi, đáp, nói sơ lược.

2. Hỏi, đáp, nói rộng.

Trong phần lược, trước là Bồ-tát Văn-thù hỏi để phát khởi:

“Phật nói Thật đế, nghĩa ấy thế nào?” Phật đáp có bảy: Từ chân cho đến thường, lạc, ngã, tịnh. Môn đầu trong bảy, chỉ thẳng thể thật. Thật gọi là tướng thích hợp của pháp chân, chính là nói. Nếu pháp chẳng phải chân thì không gọi là Thật đế, nói ngược lại để làm rõ chân. Sáu môn sau, tùy nghĩa phân biệt, trong đó có ba cặp, cặp đầu có hai, một cặp bị quở trách, phân biệt. Kế là có hai: Một cặp hạnh, giáo phân biệt. Sau có hai: Một cặp nhân quả phân biệt.

Y theo cặp đầu, trước lìa bốn đảo, sau ra khỏi tưởng vọng. Tâm, tưởng, kiến… là vọng tưởng kia. Thật đế không có trái ngược, chính là nói về tướng không điên đảo gọi là thật, là nhắc lại để kết thúc. Thật đế không có Vọng chính là nói về tướng, vọng không gọi là thật, trái lại để làm rõ thật. “Thật” trong cặp thứ hai, gọi là Đại thừa y theo thật hạnh để phân biệt thật. Là thật nói, y theo giáo để phân biệt. Thật gọi thường… là y theo quả để phân biệt, dưới đây sẽ giải thích rộng.

Trong giải thích môn đầu, trước là Văn-thù hỏi Phật: “Nếu lấy chân thật làm Thật đế”, là nhắc lại môn đầu ở trên. Sau, đối với Phật… mà làm môn thỉnh, nếu là pháp chân tức là Như lai, hư không, Phật tánh. Nếu tức Như lai, hư không, Phật tánh có ba pháp như thế, tức không có khác nhau. Như lai ở đây là Như lai của pháp thân chân thật kia; Như lai là quả, Phật tánh là nhân. Nếu giải thích hư không chẳng phải nhân, chẳng phải quả, thì Thật đế kia y theo Phật, để nói về thanh tịnh rốt ráo. Ở trong thể thanh tịnh này, không còn nhiễm vọng sinh tử, có thể được nên tức Như lai. Y theo phàm phu để giải thích cũng bị vọng tưởng sinh tử che lấp, sau này khi được sáng tỏ, là do lấy tịnh đức làm gốc, nên gọi là Phật tánh. Y theo “Thật” để nói về thật. Sự thật thì bình đẳng, vì lìa tất cả tánh, nên nói là hư không, vì ba pháp này đều tức là Thật đế, nên không khác nhau. Sau đây, là Phật đáp:

Đức Phật nói lại câu hỏi của Bồ-tát Văn-thù, tức là giải đáp. Trong văn có ba:

1. Nói chung Như lai, hư không, Phật tánh, chẳng phải khổ, tập… cũng không phải đế của khổ, tập, mà là sự thật của khổ, tập kia.

2. “Nói khổ, nghĩa là vì vô thường… trở xuống là giải thích riêng Như lai, hư không, Phật tánh, chẳng phải khổ, tập… chỉ là thật của khổ

tập kia.

1. “Lại nữa”, chân tức Như lai… trở xuống là giải thích riêng Như lai, hư không, Phật tánh, chẳng phải là đế của khổ tập, mà chỉ là thật của khổ, tập kia.

Trong phần đầu có hai lần:

1. Y theo khổ… là nói về sự khác nhau của ba thứ khổ sâu, cạn kia. Trong khổ có ba, nghĩa là sự khác nhau giữa tám khổ và ba khổ, gọi là thẳng là khổ, tức pháp tướng “Có” “Không” của nhân duyên pháp khổ này không sai lầm, nói là đế, khác với đế nhất Thật ở trước đã nương vào Tánh Như lai tạng. Bất không, gọi là thật.

Trong Tập có ba, nghĩa là phiền não của các nghiệp, được gọi là tập, Thật đế như trên.

2. Nói Như lai, hư không, Phật tánh khác với hai pháp ở trước, tức là thật kia. Như lai có hai thân:

1. Báo thân. 2. Pháp thân.

Nếu nói về báo thân, tức Diệt, tức Đạo. Nay nói pháp thân, thế nên cho đến chẳng phải diệt, chẳng phải Đạo.

Dưới đây là đoạn hai là giải thích riêng: Như lai, Hư không, Phật tánh khác với bốn việc khổ, tập, diệt, đạo, tức là thật ấy trong khổ có năm câu:

1. Nói về tướng khổ, nói khổ, là nhắc lại có khổ ở trước. Sau đây là nói về tướng khổ. Vì tánh khổ chẳng phải hằng, nên nói “Vô thường”. Thể khổ là giả dối, vì hễ thấy sự thật thì xả, nên nói rằng có thể dứt.

2. “Thật này… trở xuống là y theo khổ để làm sáng tỏ sự thật. Vì thật tánh của khổ là một Thật đế, nên gọi là “Thật” khác với đối tượng chẳng phải đế ở trước.

3. Nói Như lai khác với tướng ở trước.

Nói không khổ, nghĩa là khác với khổ đã nhắc lại trước. Chẳng phải vô thường, là khác với “Trạng thái vô thường” ở trước. Chẳng thể dứt, là khác với “Là tướng có thể dứt ở trước”.

4. “Cho nên… trở xuống là giải thích Như lai chỉ tức sự thật ở trước. Như lai này khác với tướng khổ… ở trước, nên chỉ là sự thật ấy.

5. Vì Như lai, so với hư không, Phật tánh trong Tập đế cũng có năm:

1. Nói về tướng của Tập. Nói Tập là nhắc lại có Tập ở trước, sau đây là nói về tướng của Tập đó:

Có thể làm cho ấm sinh, chính là nói lên nghĩa tập, gọi là khổ, vô thường, biện luận thêm về lỗi của “Tập”. Thể của “Tập” là sanh diệt.

Vì sự sinh diệt giao nhau một cách bức thiết, nên gọi là khổ. Vì thể của “tập” dời đổi, trôi lăn nên nói là vô thường.”

Hỏi: “Vô thường, khổ, vô ngã… là hạnh khổ kia. Nay lấy nghĩa nào để nói là “tập”?”

Giải thích: “Khổ… có riêng, có chung. Riêng thì trong “Khổ” chỉ có vô ngã… không có nghĩa nào khác. Trong “Tập” chỉ có tập nhân, có duyên. Trong khổ, đặt ra có nghĩa tập nhân… là phán quyết thuộc về “Tập”. Trong “Tập” dù có nghĩa vô thường…, nhưng xếp vào “Khổ”. Chung thì trong “Khổ” cũng có nghĩa “Tập”, nên quả khổ trong mười hai nhân duyên kia sinh sau, đồng gọi là nhân duyên. Nhân duyên cũng là tên riêng của tập. Vì trong “Tập” cũng có nghĩa vô thường…, nên trong văn này nói tập, cho là vô thường và “Khổ”. Về nghĩa dù có chung, nhưng trong “Khổ” đã dùng vô thường, khổ… kia để làm nghĩa chánh. Tập nhân có… dùng làm nghĩa kiêm nhiệm, nên gọi là khổ đế.

Trong Tập dùng nhân có… kia để làm nghĩa đúng, khổ, vô thường… dùng làm nghĩa kiêm nhiệm, nên gọi là Tập đế. Nay, vì y theo nghĩa chung, nên gọi là tập đế.

1. Vì vô thường, khổ, là tướng có thể dứt, nói lên thể của tập là giả dối. Vì thấy sự thật thì xả, nên gọi là đáng dứt.

2. “Đây là… trở xuống là y theo Tập để làm rõ “thật”. Thật tánh của nhà Tập là một Thật đế, nên gọi là Thật đế, khác với đối tượng chẳng phải đế ở trước.

3. “Như lai… trở xuống là giải thích Như lai khác với tướng ở trước. Như lai chẳng phải “Tập”, khác với “Tập” đã nhắc lại ở trước. Chẳng phải là nhân ấm, nghĩa là Như lai khác với “Tướng có thể dứt”, khác với “Là tướng có thể dứt ở trước. Cũng nên nói rằng chẳng phải tướng vô thường, vì văn lược qua không nêu.

4. “Là… trở xuống là nói Như lai chỉ “Tức” sự thật ở trước. Vì Như lai này khác với tứơng “Tập”, cho nên là Thật đế.

5. Vì Như lai so sánh với hư không, Phật tánh. Trong “Diệt” cũng có năm:

1. Nói về tướng “Diệt”. Nói “Diệt” là nhắc lại có “Diệt” ở trước. Sau đây, sẽ so sánh với tướng ấy: Gọi là diệt phiền não, chính là nói rõ nghĩa “Diệt”. Cũng là thường, vô thường, tùy nghĩa phân biệt. Trước nêu, sau giải thích: Sở đắc của Nhị thừa có hai nghĩa, gọi là vô thường:

1. Sau cùng phải giải thích, hướng về Đại thừa, nên nói là vô thường.

2. Người Nhị thừa dù nhập Niết-bàn, nhưng ở đời vị lai, tâm tưởng

lại sinh. Vì tâm tưởng sinh, nên diệt thì không thường hằng. Thế nên gọi là vô thường. Cũng gọi là chứng pháp, đối với tâm làm sáng tỏ “Diệt”.

2. “Đây là… trở xuống là y theo “Diệt “ để làm sáng tỏ “Thật”. Thật tánh của “Diệt” là nhất Thật đế, nên gọi là “Thật”.

3. Nói Như lai khác với tướng “Diệt”. Không gọi diệt, là khác với “Diệt đã nhắc lại ở trước”, không gọi là “Năng diệt khác với gọi là “Diệt phiền não ở trước”. Chẳng phải thường, vô thường, khác với “Vừa thường, vừa vô thường, ở trước”, chẳng gọi là chứng biết, khác với “Cũng gọi là chứng pháp trước kia”. Pháp thân Như lai xưa nay đều bình đẳng, khác với diệt đế, dứt trừ chướng mới khắc định, nên không gọi là chứng.

4. Thường trụ… trở xuống là nói Như lai chỉ “Tức” là “Thật” ở trước, vì thể là chân thật thường trụ, nên gọi là Thật đế.

5. Vì Như lai so sánh với hư không, Phật tánh.

Trong “Đạo” cũng có năm:

1. Nói về tướng của “Đạo”. Đạo là nhắc lại trước. Sau đây, sẽ nói về tướng của Đạo đó, dứt được phiền não, bày tỏ công năng của Đạo. Vừa thường, vừa thường, làm rõ thể của Đạo kia. Đạo Nhị thừa hoàn toàn vô thường. Trong Đại thừa có thường, vô thường. Đạo chân là thường, duyên đối trị vô thường. Pháp đáng tu có đạo là tâm pháp, vì tu tập tinh tấn, nên gọi là đáng tu.

2. “Đó gọi là… trở xuống là y theo đạo để nói về sự thật.

3. Nói Như lai khác với tướng của Đạo, Phi Đạo của Như lai khác với “Đạo” đã nhắc lại trước”. Như lai chẳng phải năng dứt phiền não ở trước. Chẳng phải thường, vô thường, khác với “Vừa thường, vừa vô thường ở trước”. Chẳng phải đáng tu nghĩa là khác với “Là pháp đáng tu ở trước.”

4. “Thường trụ… trở xuống là nói Như lai chỉ “Tức” sự thật ở trước. Vì thường trụ nên gọi là Thật đế.

5. Vì Như lai so sánh với hư không, Phật tánh.

Dưới đây là đoạn ba, giải thích riêng về Như lai, Hư không, Phật tánh chẳng phải đế là thật, trong đó có hai:

1. Vì chân pháp tức Như lai…

2. “Có nhân khổ… trở xuống là nói Như lai… khác với đế kia, chỉ vì thật kia, trước là chung, sau là riêng. Trong chung, đầu tiên đều nêu bốn đế. Nói có khổ, nghĩa là nêu “Khổ đế” ở trước. Có nhân khổ, nghĩa là nêu “Tập đế” ở trước, có khổ hết, nghĩa là nêu “Diệt đế” ở trước.

Đối trị có khổ, nghĩa là nêu đạo đế ở trước. Như lai chẳng phải

khổ, khác với khổ đế, cho đến khác với Đạo đế. Vì chính giữa vượt qua Tập, Diệt, nên nói rằng “Cho đến”.

“Cho nên… trở xuống là kết. Kết Như lai kia là thật chẳng phải đế. Sau vì Như lai so sánh với hư không, Phật tánh, nên trong phần riêng, nói riêng khác với khổ đế. Pháp còn lại lược qua không nói.

Khổ, nghĩa là hữu vi hữu lậu, không có vui, nói về tướng đế của khổ kia. Như lai chẳng phải hữu vi, hữu lậu, vì Phật yên vui, nên nói là Phật khác. Là “Thật” chẳng phải đế, nói chung để kết luận là thật, hư không, Phật tánh lược qua không nêu. Nói trong không điên đảo, Văn- thù trước là hỏi:

“Như Phật đã nói: “Không điên đảo gọi là “Thật”, là nhắc lại lời nói trước của Phật. Nếu vậy thì trong đế có bốn đảo, không y theo đế để xét hỏi?”

“Như đế kia có… trở xuống là y theo đế để lập ra câu hỏi.

“Nếu trong bốn đế có bốn đảo thì đây là “Thật đế” không lìa bốn đảo, sao trên nói: “Không có điên đảo, gọi là Thật đế, tất cả điên đảo đều không gọi là thật”. Sau đây là Phật giải thích. Tất cả điên đảo đều nhập vào khổ đế, lược nói về tâm đảo là khổ chẳng phải thật. Đảo lẽ ra là tập, tâm báo là thể, tâm báo là khổ. Vì từ thể mà gọi, nên nói là nhập khổ. Lại tâm đảo này làm nhân cho khổ. Vì là khổ, nên có trong bốn đế, không gọi là Thật đế.

“Như chúng sinh… trở xuống là nói rộng tâm điên đảo là khổ, chẳng phải “Thật”, trong đó, đầu tiên là pháp thuyết, nói về đảo.

“Ví như… trở xuống là dụ cho thuyết, làm rõ điên đảo.

“Đảo như thế… trở xuống là nói điên đảo là khổ, trong phần nói về không giả dối, trước là Văn-thù hỏi:

Như Phật nói: “Không giả dối là thật” là nhắc lại lời nói ở trước của Phật. Nếu vậy, luống dối thì chẳng phải Thật đế, dùng lý để xét hỏi? Phật đáp có hai:

1. Nói luống dối là khổ, chẳng phải thật.

2. “Thanh văn… trở xuống là nói lìa luống dối, mới được thật.

Trong phần trước, đầu tiên là nói: “Tất cả luống dối đều nhập vào khổ đế, nói lượt về luống dối là khổ, chẳng phải “Thật”. Về lý thật sự là thể giả luống, cũng là tập đế, tâm báo là thể, từ thể mà gọi, nên nói là khổ.

“Như chúng sinh… trở xuống là nói rộng luống dối là khổ, chẳng phải thật. Trong phần sau, trước là nói các Thánh vì không thực hành, nên gọi là luống dối. Sau là nói các Thánh dứt lìa, gọi là “Thật”.

Trong phần nói về Đại thừa, trước là Văn-thù hỏi, Phật đáp có

1. Nói ma nói thuộc về khổ đế, tập đế, chẳng phải Thật đế.

2. Hễ là… trở xuống là nói chắc chắn ma nói.

Trong phần nói về Nhất đạo, trước là Văn-thù hỏi:

“Như Phật nói: “Một đạo không hai”, là nhắc lại lời Phật đã nói ở trước, ngoại đạo cũng nói một đạo không hai.

“Nếu nói một đạo… trở xuống là tương đối dễ hỏi. Nếu nói một đạo có khác với ngoại đạo, để quở trách cứ sự khác nhau của họ mới là khó.

“Nếu không khác nhau… trở xuống là vấn nạn, phá không khác, nếu nội không có khác với ngoại đạo, thì tức là nội đạo, ngoại đạo đều thanh tịnh? Sao ở trên, Phật lại nói: “Nhất đạo thanh tịnh?”. Dưới đây là Phật đáp:

“Trước kia, ta đã nói ngoại đạo chỉ có khổ, tập mà không có diệt, đạo.”

“Đối với chẳng phải diệt… trở xuống là giải thích không có lý do. Vì sinh giả dối tưởng nhớ, cho nên sự thật không có, trong đó trước là nói về ngoại đạo chẳng phải sinh tưởng diệt đạo trong diệt đạo. Bốn không chẳng phải diệt, sinh ra giả dối tưởng diệt, Nhân của bốn không kia chẳng phải Đạo, sinh ra giả dối tưởng là Đạo. Pháp còn lại cũng giống như thế, kế là nói ngoại đạo chẳng phải sinh tưởng nhân quả trong phi nhân quả của ngoại đạo. Quả cũng là diệt, nhân là Đạo.

“Vì nghĩa này trở xuống là kết luận ngoại đạo kia thật sự không có nghĩa của Nhất đạo thanh tịnh.

Đoạn bảy, trong thường, lạc, ngã, tịnh, trước là Văn-thù hỏi:

“Như lời Phật nói: “Thường, lạc, ngã, tịnh là nghĩa thật”, là nhắc lại lời nói ở trước của Phật.

“Các ngoại đạo trở xuống là nêu ngoại đạo trái với nội đạo. Các ngoại đạo có trong pháp Phật không có, sơ lược trái với nội đạo.”

“Vì sao?… trở xuống là giải thích các thứ đều nói có. “Thường, lạc… trở xuống là kết”.

Trong phần giải thích, trước là Bồ-tát Văn-thù hỏi, sau là giải thích. Nói các ngoại đạo nói rộng các hạnh thường, lạc, ngã, tịnh nên ngoại đạo có. Phật nói các hành vô thường, khổ… cho nên lẽ ra không có. Trong văn, đầu tiên là nói ngoại đạo chấp thường, kế là chấp lạc, tịnh, sau nói chấp ngã. Trong thường đầu tiên là lược, kế là rộng, sau là kết.

“Các bọn ngoại đạo cũng nói là thường”, là đầu tiên sơ lược. Nghĩa là nói các hành của năm ấm là thường.

“Thế nào… trở xuống là nói rộng, trước là gạn hỏi, sau nói có tám lần “Lại nữa”.

1. Vì quả báo vừa ý, không vừa ý, thọ nhận quả báo ấy không mất, chứng thành nghĩa thường. Trước là lập thẳng về thường.

“Nếu nói… trở xuống là vấn nạn, đả phá vô thường. “Vì nghĩa này trở xuống, kết thành là thường”.

2. Vì sát sinh là nhân tố không mất, chứng thành nghĩa thường, trước hết tự lập “Thường”.

“Nếu nói… trở xuống là hỏi vặn, đả phá vô thường”.

3. “Buộc tâm… trở xuống là lấy việc chuyên nghĩ nhớ của không quên người đời kia, để chứng minh thành nghĩa thường. Trước là tự lập “thường”.

“Nếu vô thường… trở xuống là vấn nạn, phá bỏ vô thường”.

4. Tất cả ký ức… trở xuống là lấy tư tưởng bất diệt kia để chứng minh “thường”.

“Nếu vô thường… trở xuống là vấn nạn, phá bỏ vô thường”.

5. “Các nghiệp đã tạo tác… trở xuống là dùng tập thêm lớn đã lâu để chứng minh “Thường”.

6. “Tính đếm… trở xuống là dùng sự tinh tấn thêm lớn kia để chứng minh “Thường”. Trước là lập nghĩa thường, kế là phá vô thường.

““Dùng số một không diệt được đến số hai… trở xuống là kết thành đã “thường”.

7. “Như đọc tụng trở xuống là lấy việc đọc tụng tăng dần kia để chứng minh nghĩa “Thường”. Cũng là đầu tiên lập thường. Kế là phá bỏ vô thường, sau là kết nghĩa “Tthường”.

8. “Bình, y phục… trở xuống là dùng tất cả các vật dụng bất diệt kia để chứng thành nghĩa “thường”, sau là kết rất dễ hiểu.

Kế là nói về chấp lạc. “Lại nói có vui” là nói chung để nêu lên. “Thế nào… trở xuống là nói rộng có năm lần “lại nữa”:

1. Vì người thọ lãnh được quả báo vừa ý, chứng thành có vui. Trước là lượt, kế là rộng.

“Vì nghĩa này… trở xuống là kết”.

2. Vì tâm mong cầu của người đời, nên chứng thành có vui. Trước là nói có vui, kế là đả phá không có vui.

“Vì cầu… trở xuống là kết”

3. Vì bố thí có thể làm nhân cho vui, chứng thành có vui. Trước là

nêu, kế là nói.

“Cho nên… trở xuống là kết”

1. Vì va chạm, cho đến có thể làm duyên cho vui, chứng thành có vui. Kế là phá không có vui. Sau, kết có vui.

2. Lấy sự khác nhau giữa của niềm vui thượng, trung, hạ, để chứng thành có vui. Trước là nêu, kế là giải thích, sau là tổng kết.

Kế là nói về chấp tịnh, trước nêu, sau là nói, có ba lần “Lại nữa”.

1. Tâm dục vọng của người đời. Chứng thành có thanh tịnh.

2. Các vật thật tịnh như vàng, bạc… chứng thành có tịnh.

3. Vì đồ đựng tịnh năm ấm của các vị Tiên, A-la-hán… để chứng thành có tịnh, trong đó, đầu tiên là nêu, kế là nói, sau là kết.

Dưới đây nói về chấp ngã, trước nêu chung, sau làm rõ riêng. Có tám lần “Lại nữa”.

1. Dùng tác dụng của ngã như nhãn, v.v… để chứng thành có “Ngã”, trước lập nghĩa ngã, sau phá vô ngã có ngã lược nêu.

“Làm sao biết được… trở xuống là hỏi đáp, lược giải thích” “Những gì… trở xuống là hỏi đáp, giải thích rộng”.

“Cho nên… trở xuống là kết”.

2. Dùng tướng hữu ngã để chứng thành hữu ngã,

3. Dùng khả năng biết riêng để chứng thành hữu ngã, trước nêu, kế là nói. Cho nên, v.v… trở xuống là hết.

4. Chấp cái liềm… trở xuống là vì có tác dụng, chứng thành có “Ngã”.

5. Ngay khi sinh muốn được sữa… tập khí đời trước không mất, chứng thành có “Ngã”.

6. Dùng việc bình, y phục, xe cộ… hòa hợp, giúp ích con người, để chứng thành có ngã. Trước là lược, nêu.

“Ví như… trở xuống là nói”. “Cho nên… trở xuống là kết”.

7. Vì ngăn ngừa nên chứng thành có “Ngã”. Trước là tự lập “Ngã”, sau là nhắc lại kết thành.

8. Vì bè bạn, nên chứng thành có “Ngã”. Trước là lược nêu lên. “Thế nào… trở xuống là nói”.

“Như thế… trở xuống là kết”.

Trên đây, đã nói rộng. Vì nghĩa này, nên ngoại đạo cũng nói “Ngã” có chân đế, nói chung để kết luận. Sau đây, Phật sẽ đả phá, văn chia làm bốn:

1. Phật quở rộng.

2. Phá rộng.

3. Quở lần nữa.

4. Kết phá.

Trong phần đầu, “Nếu có thường, lạc, ngã, tịnh thì chẳng phải Sa- môn… là Như lai quở chung.

“Vì sao?… trở xuống là Như lai quở rộng. Trước gạn hỏi, sau là nói, trong đó gồm có hai mươi hai câu.

Thứ hai trong phá nương vào bốn lối chấp ở trước, theo thứ lớp phá chấp. Trong phá “Thường”, đầu tiên là phá chung, kế là phá riêng, sau là phá tổng kết.

Trong phần phá chung ở trước, các ngoại đạo này mê hoặc điên đảo, nói các hành là thường, Phật quở lập luận của họ: “Nếu các hành thường thì không có việc đó, vì chẳng phải pháp mà họ đã lập. Ta quán các hành đều vô thường, trái với lập luận của họ.

Y theo phá riêng, làm sao biết được? Gạn hỏi trước, khởi sau.

Dưới đây, là chính phá. Việc đả phá có tám, đã nói rộng như trên:

1. Dùng cảm thọ quả báo vừa ý không vừa ý chẳng mất để chứng thành có thường.

2. Dùng nghiệp duyên sát sinh không mất, để chứng thành có thường.

3. Dùng chuyên nghĩ nhớ không quên, để chứng minh nghĩa thường.

4. Dùng chỗ tưởng bất diệt, để chứng minh nghĩa thường.

5. Vì nghiệp tập khí thêm lớn, để chứng minh nghĩa thường.

6. Vì tánh toán tăng trưởng để chứng minh thường.

7. Dùng đọc tụng tăng trưởng, để chứng minh thường.

8. Dùng tất cả bình, y phục, xe cộ, núi sông, mặt đất giống nhau, để chứng minh có thường.

Nay Như lai ở đây, trước phá hai lần “Lại nữa” ở đầu, kế là phá một chỗ của năm lần “Lại nữa”, trong lần “Lại nữa” thứ tám, để phá.

Trong phá hai lần “Lại nữa” đầu, văn chia làm bốn:

1. Nói các hành vì từ nhân duyên, nên đều là vô thường.

2. “Phật tánh… trở xuống là nêu “Thường” nhằm làm sáng tỏ Phật tánh.

3. “Dùng nghĩa này… trở xuống là kết lần “Lại nữa” thứ nhất ở trước.

4. “Các ngoại đạo này không thấy tánh… trở xuống là đối với hai

lần “Lại nữa” ở trước nói các ngoại đạo không được pháp thường, mà nói rằng đều chẳng phải “Thường”.

Trong phần đầu có hai:

1. Nói rộng các pháp từ nhân duyên sinh, nên đều là vô thường.

2. “Các ngoại đạo này không có một pháp nào… trở xuống chính là nói về cái mà ngoại đạo chấp là thường ấy, vì không có một pháp nào không từ duyên sinh, nên là vô thường. Ngoại đạo thường chấp năm ấm là thường. Trong pháp năm ấm, đâu có một pháp nào chẳng từ duyên sinh vì là vô thường.

Trong phá lần thứ hai, đầu tiên nói Phật tánh kia là thường. Trong phần trước có mười câu:

1. Nói Phật tánh không có sinh, không có diệt, cho nên là thường.

2. Nói Phật tánh không có đi, không có đến, vì không dời đổi, lay động.

3. Nói Phật tánh chẳng thuộc ba đời, vì không trôi lăn, biến đổi.

4. Nói Phật tánh chẳng phải do nhân tạo ra, chẳng phải không có nhân tạo ra. Vì chẳng phải nhân sinh, nên chẳng phải nhân tạo tác. Vì liễu nhân đã liễu, nên chẳng phải vô nhân tạo ra.

5. Nói Phật tánh chẳng phải tác, chẳng phải tác giả. Tánh của Phật tánh vì chẳng sinh Niết-bàn, nên gọi là chẳng phải tác. Cũng không khiến người khác sinh ra quả Niết-bàn nên gọi chẳng phải tác giả.

6. Nói Phật tánh chẳng phải tướng, chẳng phải vô tướng, vì các tướng đều dứt hẳn, cho nên chẳng phải tướng. Vì môn pháp giới đầy đủ, nên chẳng phải không có tướng.

7. Nói Phật tánh chẳng có danh, cũng chẳng phải không có danh. Y theo thật để nói về sự thật, ngoài “Thật” không còn có danh tự nào để được, cho nên chẳng phải danh. Y theo “Duyên” xứng tánh. Tánh được danh làm sáng tỏ, nên chẳng phải không có danh.

8. Nói Phật tánh chẳng phải danh, chẳng phải sắc, khác với bốn ấm, cho nên chẳng phải danh, chẳng đồng với sắc ấm, nên nói chẳng phải sắc.

9. Nói Phật tánh chẳng phải dài, chẳng phải ngắn, vì lìa sắc tướng.

10, Nói Phật tánh chẳng bị thâu giữ bởi ấm, giới, nhập. “Thật chẳng đồng với tướng, cho nên không thể. Thế nên, gọi là thường, nói chung để kết “Thật”.

Sau đây, sẽ dùng loại Phật tánh, tức Tam Bảo, trong đó, đầu tiên,

vì tánh “Tức” Như lai. Như lai “Tức” pháp. pháp tức là thường. Sau, vì nghĩa thường “Tức” ở Như lai. Như lai “Tức” tăng. Tăng tức là thường.

Dưới đây là đoạn ba, kết đoạn thứ nhất ở trước, trong đó, trước nói pháp từ duyên sinh đều không gọi là thường.

“Các ngoại đạo này… trở xuống là nói về “Thường” mà các ngoại đạo này đã chấp, vì đều là duyên sinh nên là vô thường.

Dưới đây là đoạn bốn, nói các ngoại đạo không thấy pháp thường. “Thường” mà ngoại đạo nói, đều là nói dối không có chân thường.

“Các phàm phu… trở xuống là vượt hơn phá thứ tám, trong đó, trước là nói ngoại đạo kia. “Phải biết… trở xuống là nói không phải thường.

“Tất cả có… trở xuống là nêu ra pháp chẳng phải thường. Y theo nêu thường biểu thị rõ vô thường, phân tích câu có năm:

1. Nói hư không vì vô vi nên là thường. Đó gọi là pháp tánh cho là hư không, chẳng phải thái hư.

2. Nói Phật tánh vì vô vi nên thường.

3. Vì hư không “Tức” là tánh.

4. Vì Phật tánh “Tức” Như lai của mình, Như lai “Tức” vô vi, Vô vi “Tức” thường.

5. Vì thường “Tức” pháp. pháp “Tức” là tăng. Tăng “Tức” vô vi. Vô vi “Tức” là thường.

Pháp hữu vi gồm có hai. Dưới đây phá nhắm vào năm câu chấp thường ở trung gian, trong đó, đầu tiên chia pháp thành hai. Về sau y theo hai pháp này để phá lối chấp của ngoại đạo kia.

Trong phần trước, đầu tiên là nói hữu vi có hai, nói chung là nêu lên. Pháp sắc, phi sắc, nêu riêng danh của chúng. Dưới đây là nói về tướng của chúng.