Đại Tập 98 · Bộ Tỳ Đàm X · Số 1550–1557

A Tỳ Đàm Tâm Luận Kinh - Quyển 5 - Phẩm 7: Định (Phần Cuối)

A TỲ ĐÀM TÂM LUẬN KINH

QUYỂN 5

Phẩm 7: ĐỊNH (Phần cuối)

Đã nói tự tánh của công đức, cũng đã nói hữu lậu, vô lậu. Nay sẽ nói việc thành tựu công đức.

Phải biết chưa lìa dục

Thành tựu vị tương ưng

Lìa dưới, chưa đến (địa) trên

Thành tựu các định tịnh.

Phải biết chưa lìa dục, thành tựu vị tương ưng, nghĩa là hoặc người, hoặc địa này chưa lìa dục thì thành tựu vị tương ưng của địa ấy. Lìa địa dưới, chưa đến địa trên, chỉ là thành tựu định tịnh, là lìa dục cõi Dục, chưa sinh lên cõi trời Phạm thế trong Nhị thiền v.v... Lìa dục hay không lìa dục, chỉ là thành tựu Sơ thiền thanh tịnh và công đức thiện khác của địa ấy.

Trụ địa trên, phải biết

Thành tựu vô lậu dưới

Phương tiện sinh công đức

Phải biết không lìa dục.

Trụ địa trên, phải biết là thành tựu vô lậu của địa dưới: Nghĩa là bậc Thánh sinh lên cõi trời Phạm Thế, thành tựu Sơ thiền vô lậu và vô lậu khác. Thần thông tam muội và các công đức như trí, v.v... công đức hữu lậu của địa đó, ràng buộc chỗ sinh. Vô lậu cắt đứt sự buộc ràng, nên lìa chỗ sinh, Xả hữu lậu, không phải vô lậu. Như vậy, tất cả địa đều tùy thuộc nghĩa mà nói.

Phương tiện sinh ra công đức, phải biết không lìa dục, nghĩa là đã nói lìa dục của địa dưới, thành tựu các công đức thì phải biết nói được thành tựu là không hiện ra ở trước. Phương tiện hiện ra ở trước nghĩa là địa đó không lìa dục. Phương tiện được: Là như thiên nhãn, thiên nhĩ, vì chúng là vô ký, không thuộc về tương ưng vị tịnh vô lậu. Thế nên,

lúc được ba thứ thiền kia, không được định Diệt tận. Định Diệt tận là phương tiện. Định đó được hai mươi ba thứ chánh thọ hiện ở trước. Tám vị tương ưng với tám tịnh, bảy vô lậu.

Hỏi: Trong mỗi loại kia có bao nhiêu nhân?

Đáp:

Chổ gọi định vô lậu

Mỗi định có bảy nhân

Thiền tịnh, vị tương ưng

Nên biết có một nhân.

Cái gọi là định vô lậu, mỗi định đều có bảy nhân: Mỗi vô lậu đều có bảy thứ. Trong vô lậu, tự phân ra tự địa của nhân trong nhân, nghĩa là cũng là nhân tương ưng, cộng sinh. Thiền tịnh vị tương ưng, phải biết có một nhân, nghĩa là vị tương ưng với Sơ thiền, là nhân của Sơ thiền vị tương ưng chứ không phải nhân khác. Vì nhân của Sơ thiền, không tương tợ chứ không phải là nhân cấu uế của địa khác, hành trái nghịch. Không phải hành cấu uế trái nghịch, cũng không phải là phần của mình. Như vậy, tịnh Sơ thiền là nhân của tịnh Sơ thiền, không phải cấu uế, không phải vô lậu. Vì sao? Vì không có tương tợ, không phải nhân tịnh của địa khác. Vì quả báo của địa mình và vì sự ràng buộc của địa mình nên tất cả như vậy.

Hỏi: Theo trình tự mỗi thiền vô lậu sinh ra bao nhiêu thứ? Đáp:

Thiền vô lậu Vô Sắc

Ngược, xuôi vượt thứ lớp

Thứ lớp sinh sáu thứ

Phải biết cho đến mười.

Sơ thiền vô lậu, theo trình tự sinh ra sáu thứ. Địa mình tịnh và vô lậu. Nhị thiền, Tam thiền như vậy, siêu việt chánh thọ như vậy. Vô sở hữu xứ vô lậu, theo trình tự sinh ra bảy thứ: địa mình hai, địa dưới bốn, địa trên một. Nhị thiền vô lậu, theo trình tự sinh ra tám thứ: địa mình hai, địa Sơ thiền hai, địa trên bốn. Vô biên thức xứ Vô lậu, theo trình tự phát sinh chín thứ: Địa mình hai, địa dưới bốn, địa trên ba. Vô lậu khác, theo trình tự sinh mười thứ: Địa mình hai, địa dưới bốn, địa trên bốn.

Hoặc sáu đến mười một

Là tịnh thứ lớp sinh

Từ hai cho đến mười

Phải biết nói có vị.

Hoặc sáu đến mười một, là tịnh thứ lớp sinh: Nghĩa là Phi tưởng

Phi phi tưởng xứ tịnh theo lớp phát sinh sáu thứ: Địa mình vị tương ưng và tịnh, bốn địa dưới là tịnh và vô lậu chứ không phải Vị tương ưng vì đã lìa dục.

Sơ thiền tịnh theo trình tự sinh bảy: Địa mình ba, địa trên bốn là tịnh và vô lậu.

Bất dụng xứ, tịnh theo trình tự sinh tám: Địa mình ba, địa trên một, địa dưới bốn.

Nhị thiền tịnh theo trình tự sinh chín. Vô biên thức xứ theo trình tự sinh mười, thiền khác sinh mười một. Tất cả là như vậy.

Phải biết, lúc chánh thọ mới nói như vậy, chứ không phải lúc chết. Thế nên, trong thiền kia, vị tương ưng với địa trên, địa dưới không gồm nhiếp, không sinh mà được tịnh theo trình tự vị tương ưng với địa trên, địa dưới sinh ra.

Từ hai cho đến mười, phải biết nói có vị, nghĩa là Sơ thiền vị tương ưng, theo trình tự sinh hai: Vị tương ưng và tịnh của địa mình vì chúng không trái nhau. Vị tương ưng với Hữu đảnh, vị tương ưng theo trình tự sinh ra mười, lúc chánh thọ ba, địa mình hai và địa dưới tịnh, vì phiền não của địa mình đã gây phiền não, dựa vào địa tịnh của Bất dụng xứ để tự cứu hộ.

Tất cả địa như vậy, địa dưới tịnh có ba và lúc chết địa trên lui xuống, địa dưới, tất cả vị là vị tương ưng.

Hỏi: Trước đã nói chánh thọ, về phiền não nay sẽ nói chăng?

Đáp: Theo trình tự của tịnh, chánh thọ. phiền não là nói vị tương ưng và thọ phát sinh phiền não. Vì sao? Vì sức phiền não sinh, không phải là sức của định. Cho nên trong đây nói tất cả phiền não thanh tịnh, chắc chắn là do sức của định, nên nói chung chánh thọ phiền não.

Hỏi: Trong mỗi một địa duyên với bao nhiêu thứ?

Đáp:

Thiền tịnh và vô lậu

Chuyển trong tất cả địa

Pháp hữu lậu địa mình

Vị tương ưng sở duyên.

Thiền tịnh và vô lậu, chuyển trong tất cả địa: Nghĩa là thiền tịnh và vô lậu duyên với hết thảy địa, tất cả việc.

Pháp hữu lậu của địa mình, vị tương ưng sở duyên: Nghĩa là thiền có vị tương ưng, duyên với vị tương ưng của địa mình và tịnh, không phải vô lậu. Vì sao? Vì chẳng phải duyên của vô lậu. Có ái cũng không phải ái địa khác.

Vô Sắc thì không hành

Đối với hữu lậu dưới

Hoặc thiện căn bản kia

Cấu uế như thiền vị.

Cõi Vô sắc thì không hiện hành đối với sự hữu lậu ở địa dưới mình. Nghĩa là chánh thọ của cõi Vô sắc không duyên với pháp hữu lậu của địa dưới. Vì sao? Vì địa dưới không vắng lặng, cũng duyên với vô lậu của địa dưới, như phần của tỷ trí.

Hỏi: Tất cả hữu lậu đều không duyên với địa dưới chăng?

Đáp: Không đúng, vì nếu căn bản của hữu lậu đó là thiện, nếu căn bản Vô Sắc là tịnh, không có vô lậu thì pháp đó duyên với địa mình và địa trên, không duyên với thiền vị lai của địa dưới. Nếu duyên với địa dưới thì địa dưới đó phải có tưởng thô sơ, nhàm chán, lìa bỏ cấu uế. Như thiền vị, có nghĩa như nói vị tương ưng với thiền. Sự cấu uế của Vô Sắc cũng như vậy.

Nếu cõi Sắc có dư

Công đức như Vô lượng v.v...

Cảnh giới cõi Dục kia

Là lời Thế Tôn nói.

Nếu công đức cõi Sắc: Nghĩa là bốn Vô lượng, Nhất thiết xứ v.v... pháp đó duyên với cõi Dục. Vì sao? Trừ Thần thông, gọi là Vô lượng v.v...? Vì năm thần thông kia duyên với cõi Dục, cõi Sắc.

Hỏi: Như trước nói, trong huân Thiền tu trí, thế nào gọi là huân?

Đáp:

Nếu năng huân các thiền

Thì căn cứ Tứ thiền

Ái ba địa đã hết

Tịnh cư chỉ Quảng Quả.

Nếu năng huân các thiền, thì căn cứ vào Tứ thiền, nghĩa là được Tứ thiền là được năng huân các Thiền chứkhông phải thiền khác. Người đó, thường nhập Tứ thiền vô lậu, khởi hiện vô lậu, thường nhập thiền hữu lậu, rồi trở lại nhập vô lậu, nhập hữu lậu, dần lược cho đến trụ trong hai sát-na. Với phương tiện như vậy, hoặc một tâm vô lậu, hoặc một tâm hữu lậu, thời gian một niệm hữu lậu, một niệm vô lậu này, hai niệm một hữu lậu, một vô lậu là nói thành tựu.

Hỏi: Xứ nào được quả này?

Hỏi: Trên cõi trời Tịnh cư. Vì sao? Vì ái của ba địa đã hết, Tịnh cư chỉ có Quảng Quả. Được Tứ thiền, lìa ái của ba địa, cho nên người đó

được Tứ thiền. Phàm phu trong Quảng Quả, Tịnh Cư cùng huân tu thiền, không tu chung với phàm phu, sẽ có năm thứ: Hạ, trung, thượng, thượng trung, thượng thượng. Như vậy năm thứ kia, đó là trời Bất Quảng, trời Vô Nhiệt, trời Thiện Kiến, trời Thiện Hiện và trời Sắc Cứu Cánh, thế nên, được quả trong các xứ đó.

Hỏi: Như trước nói bảy thứ nguyện trí, trí này thế nào?

Đáp:

Vô trước, Bất động pháp

Được tất cả chánh thọ

Sức trí tam muội kia

Hay khởi đảnh Tứ thiền.

Phiền não của người kia, không thể ép ngặt, vì tâm nối tiếp nhau, với sức của tất cả chánh thọ. Vì tâm nối tiếp nhau sinh khởi, nên được ba công đức, đó là nguyện trí, vô tránh và vô ngại.

Nguyện trí: Là nếu muốn biết quá khứ, vị lai, hiện tại và vô vi, thì hành giạ lúc đó trụ chánh thọ của Tứ thiền, có khả năng biết. Vô tránh là không muốn dấy lên phiền não tranh cãi tiếp tục đối với người khác, người ấy ở trong sự tiếp nối của người khác không khởi lên phiền não tranh chấp. Vô ngại, như đã nói ở trước.

Hỏi: Nguyện trí thuộc về địa nào?

Đáp:

Ba địa có Nguyện trí

Vô tránh trong năm địa

Pháp Từ biện hai địa

Hai biện nương chín địa.

Ba địa có Nguyện trí: Trong Sơ thiền, Tứ thiền và cõi Dục, quyết định được Nguyện trí trong Tứ thiền. Cõi Dục chỉ có trong loài người, mới có khả năng khởi lên tâm lời nói tương ưng với Phạm thế, cõi Dục. Vì xứ đó có dấy khởi tâm và lời nói cho nên nói là ba địa. Trong năm địa vô tránh: Bốn thiền căn bản và cõi Dục. Vô tránh này nhất định được trong bốn thiền và trong loài người cõi Dục có khả năng phát sinh Vô tránh này, chứ không phải xứ khác.

Pháp Từ biện hai địa: Pháp biện ở Phạm thế, cõi Dục: Năm địa này, bốn thiền căn bản và cõi Dục, đây chỉ là danh duyên với ngôn từ, theo danh mà chuyển. Cho nên khởi việc nói năng. Nơi có giác quán, nói là Từ biện tài ở cõi Dục và Phạm thế. Vì sao? Vì duyên với nói năng.

Hai biện tài nương chín địa, là Nghĩa biện tài và Nhạo thuyết biện

tài, trong cõi Dục bốn thiền và bốn định của Vô sắc. Thiền vị lai, trung gian, căn bản thuộc về Sơ thiền.

Hỏi: Được chánh thọ này là thế nào?

Đáp:

Lìa dục và thọ sinh

Mà được thiền thanh tịnh

Cấu uế lui và sinh

Vô lậu chỉ lìa dục.

Lìa dục và thọ sinh mà được thiền tịnh, nghĩa là Sơ thiền thanh tịnh có hai lúc được: Được lúc lìa dục và lúc từ địa trên mất, sinh lên Phạm thế, xả bỏ địa đã qua. Tất cả như vậy cấu uế thoái lui và sinh ra, nghĩa là thiền vị tương ưng, thối lui địa trên, được địa dưới, hoặc trong Nhị thiền, hoặc triền ràng buộc của cõi Dục, hoặc triền ràng buộc của trời Phạm thế làm cho thối lui, lúc ấy sẽ được Sơ thiền vị tương ưng.

Vị sinh đắc là Như địa trên mất, sinh cõi Dục và Phạm thế, bấy giờ sẽ được vị tương ưng với Sơ thiền tất cả như vậy. Vô lậu chỉ có lìa dục, nghĩa là thiền vô lậu do lìa dục mà được, bậc Thánh lìa dục cõi Dục, bậc Thánh đó đã được Sơ thiền vô lậu, xưa chưa được, nên nay được, tất cả đều như vậy.

Hỏi: Công đức này là gì? Có khả năng dứt trừ phiền não hay không?

Đáp:

Vô lậu trừ phiền não

Chánh thọ, trung gian ấy

Trung gian, tất cả định

Tương ưng với xả căn.

Vô lậu trừ phiền não: Nghĩa là thiền vô lậu Vô Sắc dứt trừ phiền não, chứ không phải thế tục.

Hỏi: Vì sao thế tục không dứt phiền não?

Đáp: Vì đồng một ràng buộc. Thế tục có chung một sự ràng buộc của phiền não, nên không thể tự cắt đứt phiền não của địa mình. Như người bị trói chặt, thì không thể tự cởi trói được, hoặc đối trị nó và dứt phiền não trong đó sinh.

Hỏi: Tất cả thế tục đều không thể dứt trừ phiền não chăng?

Đáp: Có thế tục có thể dứt trừ phiền não.

Hỏi: Là gì?

Đáp: là chánh thọ, trung gian. Nghĩa là thiền vị lai vẫn chưa được thiền căn bản, nếu vận dụng phương tiện, được lìa dục của địa dưới thì

Sơ thiền vị lai là hữu lậu, vô lậu. Còn ngoài ra Thiền vị lai chỉ hoàn toàn hữu lậu. Vì thiền căn bản và chánh thọ của Vô sắc, nên nói thế tục không dứt phiền não.

Hỏi: Chỗ nào là cận phần thiền?

Đáp: Trung gian của tất cả định tương ưng với xả căn, trong tất cả chánh thọ tương ưng với xả căn, vì chưa được điều mình mong cầu, nên không sinh hỷ.

Hỏi: Mặc dù nói thần thông trí chứng của cảnh giới thần túc, nhưng chưa nói là có bao nhiêu tâm biến hóa, nay sẽ nói chăng?

Đáp: Mười bốn quả Sơ thiền của cõi Dục. Địa Sơ thiền, quả Sơ thiền. Quả của Nhị thiền cõi Dục. Quả của Sơ Thiền địa Nhị thiền, quả của Nhị thiền địa Nhị thiền, cho đến thiền thứ tư cũng như vậy.

Hỏi: Thiền kia thành tựu cái gì?

Đáp:

Tâm biến hóa địa dưới

Thành tựu giống quả đó

Tùy tương ưng thức kia,

Thành tựu địa trên kia.

Tâm biến hóa địa dưới, thành tựu hạt giống của quả đó: Nghĩa là Nếu người nào thành tựu thiền thì người đó sẽ thành tựu quả của thiền ấy, với tâm biến hóa của địa dưới. Như được Sơ thiền, là địa của Sơ thiền, quả của Sơ thiền trong cõi Dục. Thành tựu tất cả như vậy, cần phải biết.

Hỏi: Trước kia ông đã nói Nhị thiền v.v... không có năm thức thân. Nếu sinh lên cõi trên, nếu muốn thấy, nghe, thì người đó làm sao thấy, nghe?

Đáp: Thức của Phạm Thế khởi hiện ra trước.

Hỏi: Vì sao ở địa trên không có thức này?

Đáp: Vì không có giác, quán.

Hỏi: Đến bao giờ thì thức kia mới thành tựu?

Đáp: Tùy thuộc vào pháp tương ưng với thức đó, địa trên của thức đó được thành tựu, cho đến pháp tương ưng với thức kia bấy giờ mới thành tựu, hoặc nhãn thức, hoặc nhĩ thức, hoặc thân thức, đều tùy thuộc vào sự khởi hiện trước mặt và lúc ấy mới thành tựu. Đến lúc thức này tắt mất, gọi là xả. Vì sao? Vì lệ thuộc ở căn.

Phẩm 8: TU ĐA LA (Phần 1)

Lời của bậc Nhất thiết trí nói ra nghĩa thật sâu xa, mầu nhiệm.

Còn lại bao nhiêu nghĩa đó, nay ta sẽ nói.

Lời Nhất thiết trí nói

Ý nghĩa rất sâu xa

Nay tôi nói ít phần

Tu-đa-la, hãy nghe.

Hỏi: Như Phật nói ba cõi, ba cõi đó là gì?

Đáp:

Cõi Dục, mười chỗ trú

Cõi Sắc nói mười bảy

Cõi Vô Sắc có bốn

Quyết định chỉ hữu ấy.

Cõi Dục mười chỗ trú đó là: Địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ, người và sáu tầng trời cõi Dục. Chủng loại của mười chỗ cư trú này, phải biết gọi là cõi Dục. Chúng sinh này, có tương dục chuyển biến, hoặc chỗ này có đầy đủ tất cả ái dục tương ưng nên gọi là cõi Dục.

Cõi Sắc nói mười bảy: Phạm Thân, Phạm Phú Lâu, Thiểu Quang, Vô Lượng Quang, Quang Diệu, Thiểu tịnh, Vô Lượng tịnh, Biến tịnh, Vô Ấm, Phước Sinh, Đại Quả, Chúng Sinh Vô Tưởng, Bất Quảng, Bất Nhiệt, Thiện Kiến, Thiện Hiện và Sắc Cứu Cánh. Mười bảy chỗ cư trú này, được gọi là cõi Sắc. Tưởng dục của chúng sinh cư trú ở đây, đều không chuyển. Cõi Sắc rộng lớn đó, không có tướng nam, nữ, nên nói là cõi Sắc.

Cõi Vô Sắc có bốn, nghĩa là cõi Vô Sắc có bốn nơi cư trú: Vô biên hư không xứ, Vô biên thức xứ, Vô sở hữu xứ và Phi tưởng phi phi tưởng xứ. Trong chỗ cư trú này, sắc không sinh. Vì sao? Vì lìa sắc dục. Lại vì theo trình tự diệt, nếu trong Vô Sắc sinh ra sắc thì sẽ không có sự diệt mất theo trình tự. Nhưng vẫn có trình tự tắt mất, nếu không sẽ có lỗi sinh dục trong cõi Sắc. Vì vậy, trong Vô Sắc, không sinh ra sắc, nên nói là Vô Sắc.

Hỏi: Như Phật nói ba hữu: Dục hữu, Sắc hữu, Vô sắc hữu. Hữu này là thế nào?

Đáp: Quyết định chỉ hữu ấy. Trước đã nói về cõi, ở đây chính là hữu.

Hỏi: Đức Thế Tôn nói bảy thức trụ, thức đó ra sao?

Đáp:

Nẻo thiện là cõi Dục

Và ba địa cõi Sắc

Vô Sắc cũng ba địa

Phải biết là thức trụ.

Trong số nẻo thiện của cõi Dục, đó là Trời, người và ba địa trước của cõi Sắc, ba địa trước của cõi Vô Sắc; bảy địa này được gọi là chỗ thức trụ.

Hỏi: Vì sao ba đường ác và Hữu đảnh của thiền thứ tư không gọi là Thức trụ?

Đáp: Nếu địa, là do kiến đạo đoạn, do tu đạo đoạn, nếu không đoạn mà sinh thức thì địa đó gọi là thức trụ. Trong ba đường ác thì không gì không là sự đoạn. Chúng sinh vô tưởng trong thiền thứ tư và trời Tịnh Cư thì không có việc do thấy mà đoạn. Cho nên không thuộc thiền thứ tư. Hữu đảnh hoàn toàn là hữu lậu, nếu thức ưa trụ, thì mới gọi là thức trụ. Thức không ưa trụ trong ba đường ác. Vì sao? Vì bị khổ bức bách. Vì trời Tịnh cư hướng về Niết-bàn, nên thức không ưa trụ. Chúng sinh Vô Tưởng cũng hoàn toàn không có tâm, nên không thuộc về thiền thứ tư. Hành của Hữu đảnh không lanh lợi, nhạy bén, nên cũng không thuộc Hữu đảnh. Ba thứ chúng sinh hoặc ưa thú vui cảnh giới, ưa thích tư tưởng vui sướng. Trong số đó, chúng sinh của cảnh giới vui kia và các vị trời cõi Dục. Ưa thích tư tưởng yên vui của địa Tam thiền, ba Vô Sắc. Vì vậy, nên các trời đó được gọi là thức trụ.

Hỏi: Nơi cư ngụ của chín loại chúng sinh là thế nào?

Đáp:

Hữu đảnh và Vô tưởng

Là nói chúng sinh ở

Bốn thứ ấm hữu lậu

Nên biết chổ thức trụ.

Hữu đảnh và Vô tưởng là nói nơi cư trú của chúng sinh, nghĩa là trước đây đã nói bảy thức trụ và Hữu đảnh trời Vô tưởng, ở đây là nói chỗ cư trú của chín loài chúng sinh.

Hỏi: Vì sao ngoài chúng sinh ở đường ác và cõi trời Vô tưởng, thì Tứ thiền không gọi là nơi chúng sinh cư trú?

Đáp: Vì tùy theo nơi nào vui, thì ở mãi không muốn đi, chỗ đó gọi là nơi chúng sinh cư trú. Trong đường ác, không có hai chỗ cư trú này. Ở cõi trời Quảng Quả, tuy ưa muốn trụ, nhưng cũng muốn bỏ đi.

Hỏi: Như Phật nói bốn thức trụ, thức trụ đó là thế nào?

Đáp: Bốn thứ ấm hữu lậu, phải biết đó là chỗ ở của thức hữu lậu.

Sắc, thọ, tưởng, hành, hữu lậu, gọi là ấm, được gọi là thức trụ. Vì chấp nhận cùng có thức sanh, trụ vào chấp trước, nuôi lớn, nên gọi là thức trụ. Chính vì vậy, nên vô lậu không phải thức trụ. Vì vô lậu làm hư hoại hữu, nên nó cũng không giữ lấy trụ xứ của thức hòa hợp.

Hỏi: Vì sao thức không phải là nơi cư trú của thức?

Đáp: Vì là nhân. Do đó không thành. Như nói đạo của vua, thì vua không phải là đạo. Không có câu sinh thức của phần trụ, gọi là trụ xứ. Ba hòa hợp gọi là trụ xứ, thức này không phải như vậy.

Hỏi: Không có thức của người khác, hiện tiền duyên chăng?

Đáp: Vì tự hòa hợp không sinh, nên thức khác cũng không thành tựu; thức kia, cũng là số chúng sinh, không phải số chúng sinh.

Hỏi: Thế nào là việc làm ở trụ xứ của thức bên ngoài?

Đáp: Hòa hợp câu sinh, phần nhiều nương duyên mà trụ nên không có lỗi. Thức kia cũng duyên trụ, địa, giới thuộc phần của thức ấy, không phải địa, giới thuộc phần người khác.

Hỏi: Như đức Thế Tôn nói mười hai duyên khởi, duyên khởi đó có tướng gì?

Đáp:

Các phiền não và nghiệp

Có việc thứ lớp sinh

Nên biết là hữu chi

Chúng sinh tất cả sinh.

Vô minh, ái, thủ là phiền não, hành và hữu là nghiệp, chi khác là việc. Như vậy, sự, nghiệp, phiền não này, trong đây sanh theo trình tự khởi, nên gọi là chi duyên khởi. Phiền não trong chi đó, dựa vào sự việc, phiền não tác động nghiệp, nghiệp tác động đến sự việc. Như vậy, không có vô thỉ mà có luân chuyển.

Các phần kia kiến lập

Là chúng sinh thọ sinh

Quá khứ và vị lai

Trung gian nên biết tám.

Các phần kia kiến lập, là chúng sinh thọ sinh: Nghĩa là sự khác nhau của phần này, gọi là mười hai chi.

Hỏi: Mười hai chi này là thế nào?

Đáp: Quá khứ, vị lai, trung gian, phải biết là có tám. Trong đó, vô minh là phiền não quá khứ, hành là nghiệp quá khứ, thức là tâm nối nhau và bà con, danh sắc là đã thọ sinh nối tiếp nhau, chuyển biến liên tục không dứt. Bốn chủng loại sắc căn chưa sinh, sáu nhập chưa đủ, đó

gọi là danh sắc.

Sáu nhập là đã sinh bốn thứ sắc căn, nhưng chưa có thể, vì sự tiếp xúc mà làm nơi nương dựa, lúc này gọi là sáu nhập.

Xúc: Các căn này đã có khả năng, vì sự tiếp xúc mà làm nơi nương dựa, chưa có thể phân biệt khổ, vui, không thể phân biệt lợi, suy, lúc này gọi là xúc.

Thọ là năng phân biệt nhân khổ, vui, lợi suy, biết phân biệt khác nhau về cái ăn, sự tiếp nhận, không dấy lên sự dâm dục, lúc này gọi là thọ.

Ái là đối với mọi ham muốn, ái tìm cầu sự ham muốn, không thể mong cầu sự phân biệt, lúc này gọi là ái.

Thủ là chủ thể chấp có phân biệt.

Hữu là đây đối với cảnh giới kia, tìm đi tới một cách nhanh chóng, sinh nhiều các hữu, thú sinh đương lai, lúc này gọi là hữu.

Sinh là thứ lớp kia chết là sự ràng buộc nối nhau, lúc này gọi là sinh.

Già chết: Nghĩa là tiếp theo là danh sắc, thọ, v.v..., đó gọi là sự già, chết.

Hỏi: Đức Thế Tôn nói sáu giới, sáu giới này là thế nào?

Đáp:

Cái gọi bốn đại chủng

Và các thức hữu lậu

Cũng sắc trung gian thấy

Giới này là gốc sinh.

Cái gọi là bốn đại chủng và các thức hữu lậu, cũng là sắc trung gian thấy nghĩa là bốn đại và năm thức thân, ý thức hữu lậu. Nếu sắc là số hư không mà mắt đã nhận lấy, đấy gọi là sáu giới.

Hỏi: Vì sao trong mười tám giới chỉ nói sáu giới?

Đáp: Vì giới này được gọi là gốc sinh. Pháp kia là gốc của sự sinh, tưởng trượng phu trong đây do đất thành lập, nước hòa hợp theo tánh chất thấm nhuần, ngâm tẩm, lửa nấu chín, tẩy trừ mùi thối rữa, gió lùa vào lỗ hổng trong hư không, ăn uống vào ra tương ưng với sức của thức, kiến lập được gọi là tưởng của trượng phu. Thế nên, đây gọi là tưởng của giới. Vì sao? Vì có tánh của sự sinh. Như Thế Tôn nói: Do nhân duyên sáu giới mà nhập thai mẹ, câu trong kinh nói như vậy. Các đại chủng cũng sinh, nên gọi là Đại sinh giống như Đại; như chúng sinh giống như Đại sinh.

Trong đây đất là tướng cứng chắc, nước là tướng ẩm ướt, lửa là

tướng nóng, gió là tướng chao động nhẹ nhàng. Biên hạn của sắc, tiếp nhận tướng sắc, gọi là giới hư không. Sắc là việc khác với suy nghĩ. Thức là tướng hiểu rõ.

Hỏi: Thánh đế có tướng gì?

Đáp:

Quả tương tợ các hành

Hữu lậu gọi là khổ

Nhân tương tự là tập

Diệt đế các khổ dứt.

Quả tương tợ các hành, hữu lậu gọi là khổ, nghĩa là tất cả hành hữu lậu đều từ nhân sinh ra tướng bức bách, khổ não, nên gọi là khổ. Nhân tương tợ tập này: Nghĩa là tất cả hành hữu lậu đều tương tự với nhân của cái khác, nên do đó gọi là khổ, tập. Như một hạt lúa, đối chiếu trước sau mà nói là nhân cũng là quả.

Như vậy, quán các hành hữu lậu đã sinh, sẽ sinh thì cũng gọi là khổ, gọi là tập.

Diệt đế, các khổ đều dứt, nghĩa là tất cả hành hữu lậu, đều hoàn toàn dứt hết, nên nói là diệt đế.

Nếu các hành vô lậu

Đây gọi là đạo đế

Vì hai thứ danh kia

Từ thô thứ lớp thấy.

Nếu các hành vô lậu, ấy gọi là đạo đế, nghĩa là tất cả hành vô lậu đều gọi là đạo đế, vì tất cả khổ đã hết, nên gọi là Đạo.

Hỏi: Vì sao gọi là đế?

Đáp: Vì hai thứ danh kia, vì hai việc nên gọi là đế, đó là tự tướng không giả dối và nhận thấy sự sinh kia là không điên đảo, là chánh giác.

Hỏi: Vì sao Hư không, phi số diệt, không thuộc về đế?

Đáp: Vì không phải nhân, quả. Vì quán sát dứt hết khổ nên quán sát Thánh đế. Hư không phi số diệt không phải khổ, nhân khổ, không phải phương tiện lìa khổ, nhưng vì muốn dứt hết khổ cho nên quán sát. Ví như bệnh, nguyên nhân gây bệnh, thuốc chữa bệnh thì bệnh lành, không giống như phải quán sát bệnh.

Hỏi: Thánh đế có nghĩa gì?

Đáp: Thánh nghĩa là đã giác ngộ như thật, rồi chỉ bày cho kẻ khác, nên gọi là Thánh đế. Tướng bức bách trong đây là khổ, tướng sinh là tập, tướng vắng lặng là diệt, tướng ra khỏi là đạo.

Hỏi: Như thấy nhân có quả, vì sao Đức Phật trước nói quả, sau nói nhân?

Đáp: Theo trình tự thấy từ thô. Như vậy, chỉ vì thấy không gián đoạn, v.v... nên Đức Thế Tôn trước nói hành của quả là trước bị khổ không gián đoạn v.v... sau mới nói nhân khổ, trước diệt, sau đạo. Vì sao? Vì trước biết quả rồi, sau mới tu đoạn nhân. Và trí phát sinh hành giả kia biết rõ tự tánh khổ không gián đoạn, về sau, vì dứt nhân khổ, nên trí quyết định phát sinh hiểu biết, đó là nhân của tai hại, lỗi lầm. Như vậy, hành giả kia, trước nhận thấy tướng diệt. Lúc đó, vì muốn chứng diệt, nên tu phương tiện phát sinh trí quyết định, nên trước nói quả. Như thế, trước thấy thô, sau thấy vi tế, khổ thì thô, tập thì vi tế, vì đặt ra sự tìm tòi, mong cầu, vì tin tưởng nên diệt thô còn đạo tinh tế. Thế nên, trước nói diệt, sau nói đạo. Như Tu-đa-la nói: Tỳ-kheo! Nên vì nói diệt là chổ hướng đến. Vì diệt nên nói đạo, như thế, v.v… Cho nên, trước phải tìm diệt, sau mới tu đạo. Như đi đến một ngôi thành, thì trước phải tìm cho ra con đường, sau đó mới bước vào. Tất cả đều tin tưởng ở diệt. mà không tin tưởng ở đạo, là vì muốn được hiểu biết dễ dàng, nên theo trình tự từ thô mà nói.

Hỏi: Thế Tôn nói bốn quả Sa-môn, vậy quả Sa-môn có bao nhiêu việc?

Đáp:

Việc Thánh quả có sáu

Tối thắng ở chín địa

Thứ ba ở sáu địa

Hai thứ dựa vị lai.

Việc của quả Thánh có sáu, nghĩa là có sáu việc nói về quả của Sa-môn, đó là năm ấm vô lậu và số duyên diệt.

Hỏi: Quả Sa-môn nghĩa là gì?

Đáp: Thánh đạo nói Sa-môn, vì Sa-môn kia tinh tiến thành tựu, nên gọi là quả Sa-môn.

Hỏi: Đạo thế tục cũng do trượng phu tinh tiến mà được. Vậy trượng phu đó, có được quả Sa-môn hay chăng?

Đáp: Chỉ thấy được sự khác nhau của quả Thánh đạo.

Hỏi: Quả này là quả gì? Thuộc về địa nào?

Đáp: Tối thắng là ở chín địa, quả A-la-hán thuộc về chín địa: Thiền vị lai, thiền trung gian, bốn thiền và ba Vô sắc. Thứ ba ở sáu địa, là quả A-na-hàm thuộc về sáu địa ngoại trừ Vô sắc. Hai loại nương vào vị lai. là quả Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm thuộc về vị lai. Vì sao? Vì chưa

lìa dục.

Hỏi: Dấu vết có tướng gì?

Đáp:

Các pháp tùy tín hành

Căn độn, không phiền não

Các pháp tùy pháp hành

Tướng nhanh không phiền não.

Các pháp tùy tín hành, với căn cơ chậm lụt, không có phiền não, nghĩa là tự thân của người tùy tín hành là pháp vô lậu, thuộc về phần yếu kém. Nên biết chậm lụt thuộc tín hành kể cả tín giải thoát, thời giải thoát cũng thuộc về căn cơ yếu kém. Các pháp tùy pháp hành với tướng nhanh nhẹn không có phiền não. Vì tự thân của tùy pháp hành, là thuộc về pháp căn cơ nhạy bén, phải biết tướng nhanh nhẹn, thuộc về căn đó, kể cả kiến đáo và pháp bất thời giải thoát cũng thuộc về. Vì sao? Vì căn cơ nhạy bén.

Trong thiền căn bản kia

Phải biết là đạo vui

Vì ít và khó được

Biết địa khác nói khổ.

Phải biết là đạo vui, trong thiền căn bản kia, nghĩa là bốn thiền căn bản, nếu là căn cơ yếu kém và pháp căn cơ nhạy bén, phải biết đó là dấu vết của niềm vui. Vì là đạo đạt được chỉ, quán, v.v... nên vui hiện hành.

Vì ít và khó được, phải biết địa khác gọi là khổ, nghĩa là địa khác ấy là địa vô lậu, gồm nhiếp đạo, gọi là khổ, vì ít. Thiền vị lai, trung gian kia, ít đạo chỉ, quán ít vô lậu trong cõi Vô Sắc. Thiền vị lai khó được. Vì sao? Vì từ trước đến nay, thế gian chưa được, được thiền thì rất dễ tu. Tâm, tâm sở trung gian của thiền nhất địa, thiền trung gian, thì đoạn trừ sự hiện tiền, nghĩa là giác đoạn quán hiện ở trước thành tựu, như dùng thanh gỗ để chặt đứt thanh gỗ. Sự nhỏ nhặt của cõi Vô Sắc, rất khó thành tựu việc chuyển dứt năm ấm, bốn ấm chuyển hiện ở trước. Nỗi khó khăn của cõi Vô Sắc kia đúng là khó được, nên nói là khó, chứ không phải tự tánh Thánh đạo là khổ, không phải tương ưng với khổ thọ, vì trong đấy đã kiến lập đạo thù thắng. Vì nghĩa vào thành Niết- bàn, nên gọi là nghĩa dấu vết.

Hỏi: Tịnh không hư hoại là thế nào?

Đáp:

Phật và pháp Thanh văn

Giải thoát, cũng nhân khác

Với tịnh tín vô cấu

Giới Thánh nói quyết định.

Phật và pháp Thanh văn, giải thoát cũng nhân khác, niềm tin thanh tịnh không nhơ, nghĩa là Nhất thiết chủng, Chánh giác trí, Bồ-đề là Phật. A-la-hán kia, gồm nhiếp công đức là pháp Phật. Phải biết, nếu kính tin vô lậu, Đối với Nhất thiết chủng v.v... thì gọi là đối với Phật có niềm tin thanh tịnh chẳng thể hủy hoại. Được người khác dạy dỗ, truyền trao mà quyết định gọi là Thanh văn. Nên biết, Học và Vô học đạt được pháp của Thanh văn. Đối với Thanh văn có niềm tin vô lậu, gọi là niềm tin thanh tịnh chẳng thể hủy hoại đối với Tăng. Hoặc đối với Niết bàn, nếu có niềm tin vô lậu, chuyển trong các pháp hữu vi khác, như tin Khổ đế, Tập đế, Vô lậu như thế, đối với công đức của Bồ tát, pháp của Học Vô học, Bích chi, Phật đều chẳng hủy hoại niềm tin vào đó. Trong Khổ Tập thì chánh tín thanh tịnh, trong Diệt Đạo thì tin tưởng mong cầu. Đó gọi là niềm tin thanh tịnh không thể hủy hoại đối với Pháp. Cùng với giới Vô lậu, Thánh đạo mà sinh niềm tin thanh tịnh không thể hủy hoại thứ tư.

Sao gọi là không hư hoại? Biết đã quyết định niềm tin thanh tịnh, gọi là không hư hoại.

Hỏi: Làm sao biết được niềm tin không hư hoại?

Đáp: Trong bốn Thánh đế.

Hỏi: Vì sao vô lậu không làm hư hoại niềm tin?

Đáp: Vì quyết định nên thật trí kia cùng phát sinh với niềm tin vô lậu và giới quyết định. Lòng tin hữu lậu thì có thể gây trở ngại, quở trách, không tin giữ giới, phá giới, quở trách gây chướng ngại, còn vô lậu thì không sinh, chướng ngại, quở trách. Vì vậy, nhất định vô lậu không làm hư hoại niềm tin, ấy là khác nhau.

Hỏi: Tu định có tướng gì?

Đáp:

Sơ thiền nếu có thiện

Phải biết vui hiện pháp

Là được trí sinh tử

Đó gọi là tri kiến.

Nếu Sơ thiền có thiện, phải biết là vui hiện pháp, nghĩa là trụ vào tịnh và vô lậu, vui hiện pháp của Sơ thiền, đấy gọi là tu định được vui hiện pháp.

Nghĩa là được trí sinh tử, gọi là tri kiến. Tức sinh tử trí thông, gọi

là tu định được tri kiến.

Tuệ phân biệt nên biết

Phương tiện sinh công đức

Kim Cương dụ, bốn thiền

Đó gọi là lậu tận.

Tuệ phân biệt, nên biết phương tiện sinh ra công đức: Nghĩa là tất cả phương tiện sinh ra công đức, cho đến cõi Dục, có công đức giáo giới, văn, tư, tu, trong ba cõi tùy sở hữu. Nếu hữu vi, vô lậu, thì tất cả pháp đó đều được gọi là tu định được phân biệt tuệ.

Tứ thiền, Kim Cương dụ gọi là lậu tận, nghĩa là định Kim Cương dụ là tâm học sau cùng, Tâm đó cùng tương ưng chung với quyến thuộc. Vì lậu của Tứ thiền đã dứt hết, nên nói là tu định. Đấy là Đức Thế Tôn tự nói lên công đức của mình. Khi còn là Bồ tát ngồi dưới bóng cây ở cõi Diêm-phù-đề chứng chánh thọ Sơ thiền an trú trong niềm vui thấy pháp. Mười một khởi phiền não, thiên nhãn, trí kiến thanh tịnh. Như kinh Điệt-kỳ-la nói: Biết thọ phát sinh như vậy, v.v..., tuệ sai biệt, nương thiền thứ tư của đạo Chánh chân Vô thượng, chứng lậu tận.

Hỏi: Như ý túc có tự tánh gì?

Đáp:

Các pháp thiện, hữu vi

Phương tiện sanh khởi lên

Phật nói như ý túc

Đó cũng nói chánh thiêu.

Các pháp thiện, hữu vi, từ phương tiện khởi lên, Phật nói như ý túc: Nghĩa là nếu pháp khởi lên từ phương tiện. Đã nói tất cả pháp đó đều là đồ đựng như ý, vì thế nên gọi là như ý túc. Tâm mình tự tại, khởi các thứ công đức, thành tựu đầy đủ như ý, nên gọi là như ý túc. Đủ chi, đủ nhân là một nghĩa. Sao gọi là Tam-muội? Đó là sự khác nhau của bốn thứ tăng thượng. Như dục tăng thượng phát sinh tam muội gọi là dục Tam-muội. Như vậy, tinh tiến tâm tăng thượng phát sinh gọi là tam muội lựa chọn. Vì đầu tiên khởi lên ham muốn nên là dục tăng thượng. Ham muốn đã sinh, thì ham muốn đạt cho được điều mình mong cầu, càng tinh tiến quyết định tăng thượng. Khởi tinh tiến rồi, không xả tinh tiến, tâm tùy thuận hướng đến gọi là tâm định. Đạo lý của Dục, Tinh tiến, Tâm này hiện ra, như ý túc đã rốt ráo có đủ trong thân, nên gọi là Tuệ tam muội. Nếu không lựa chọn, ngoài một tâm này thì tất cả đều thành tựu. Sự sinh khởi trong tất cả tâm, là sự khác nhau của phương tiện. Vì sự sinh đó được lớn mạnh thêm, nên nói là công đức khác. Công

đức đó cũng được gọi là chính thức đốt cháy (Chánh thiêu).

Công đức đã nói như vậy cũng gọi là chính thức đốt cháy, nghĩa là căn cứ vào đạo lý có khả năng đốt cháy cỏ phiền não, nên gọi là chính thức đốt cháy ngay. Hoặc do khả năng dứt trừ phiền não, nên gọi là chánh đoạn. Vì nhập Chánh quyết định, nên gọi là chánh thắng. Vì đã xả bỏ lỗi lầm xấu ác, công đức phát sinh, giữ gìn tăng trưởng, cố gắng siêng năng gọi là tinh tiến chánh thắng. Vì sự khác nhau của bốn thứ nghiệp đó, nên trong một tâm kiến lập, tinh tiến có thể làm thành bốn nghiệp: Phiền não trong hiện tại được dứt, vị lai không còn phát sinh, chấp nhận sự thọ sinh đối với pháp thiện, sinh rồi thì tiếp nối, không mất sức phương tiện. Đó cũng là sự khác nhau của bốn chủng loại.

Chánh thắng là Niệm xứ

Cũng là bốn Thánh chủng

Tùy thế lực phát sinh

Do tên kia, nói kia.

Chánh thắng cũng gọi là niệm xứ, cũng gọi là bốn Thánh chủng: Trước đã nói công đức của chánh thắng, còn Niệm xứ, như Tu-đa-la nói: Trong ngoài của thân, thọ, tâm, pháp đều có cộng tướng và tự tướng nên gọi là niệm xứ. Bốn thứ duyên kia khác nhau, hết thảy những duyên đó đều có giới hạn khác nhau. Thân niệm xứ duyên với thân, không phải pháp khác. Cũng vậy, thọ niệm xứ gọi là thọ niệm xứ, không phải tâm niệm xứ khác. Nói tâm niệm xứ không phải pháp niệm xứ khác. Hai thứ duyên với pháp khác, là tưởng ấm, hành ấm duyên với hữu vi và duyên với hoại, do thân thọ nên thân tâm thọ.

Như vậy, v.v... cho đến duyên với tất cả pháp.

Hỏi: Thế nào là Thánh chủng?

Đáp: Thánh chủng cũng như vậy. Công đức đã nói kia cũng gọi là bậc Thánh chủng. Vì bậc Thánh lấy công đức này làm chủng (hạt giống) nên gọi là Thánh chủng. Vì tự tánh của pháp này là hạt giống Thánh, nên nói là Thánh chủng. Vì sinh trong chủng loại của Thánh này, nên gọi là Thánh chủng. Vì đối trị với bốn thứ thọ sinh, nên gọi là bốn sự khác nhau. Vì nhân y phục nên thọ sinh. Nói rộng, có bốn thứ như Tu-đa-la đã nói.

Hỏi: Tại sao cho công đức này là như ý túc, cho đến bốn chánh đoạn, v.v...?

Đáp: Tùy thuộc vào thế lực của chúng phát sinh, mà đặt tên nói theo nghĩa của chúng. Pháp này, do sức của định phát sinh, nên gọi là như ý túc, do sức tinh tiến sinh khởi, nên gọi là chánh đoạn, do sự nhớ

nghĩ mà tăng thượng sinh, nên gọi là niệm xứ. Vì biết tăng thượng sinh, nên gọi là Thánh chủng.

Đã nói trợ Bồ-đề phần, nay sẽ nói cộng tướng và tự tướng của nó.

Tịnh tín, tinh tiến, niệm

Trí tuệ và ý, hỷ

Phần giác cùng với xả

Tư giới Tam-ma-đề.

Như ba mươi bảy pháp trợ Bồ-đề phần do Phật nói, nghĩa là tên của pháp phần Bồ-đề có ba mươi bảy, việc thì có mười, trong số đó, tín, v.v... như trong bài kệ đã kiết tập, thì tín căn, tín lực gọi là tín. Chánh đoạn, tinh tiến căn, tinh tiến lực, tinh tiến giác chi, chánh tinh tiến, đó là tinh tiến. Niệm căn, niệm lực, niệm giác chi, chánh niệm, gọi là bốn niệm xứ. Tuệ căn, tuệ lực, trạch pháp giác chi, chánh kiến, các pháp này đều gọi là Tuệ. Nỗi mừng, ỷ (khinh an), xả giác chi, chánh tư duy giới là chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, như ý túc, định căn, định lực, định giác chi, chánh định, tám chi là định chi.

Hỏi: Vì sao phải nói nhiều thứ như vậy?

Đáp:

Xứ, phương tiện, nhất tâm

Độn và lợi cũng vậy

Kiến đạo cũng tu đạo

Nên nói ba mươi bảy.

Xứ là chỗ duyên chân chánh, nên gọi là niệm xứ. Phương tiện là chánh phương tiện, gọi là chánh đoạn. Nhất tâm là trụ xứ trong một tâm, nên gọi là như ý túc. Căn cơ yếu kém thấy nối tiếp nhau gọi là căn. Sự việc nhạy bén cũng là căn. Căn cơ nhạy bén thấy nối tiếp nhau nên gọi là lực. Nghĩa tăng thượng trong lực đó là nghĩa căn. Các thứ khác không thể xâm lấn gọi là lực. Kiến đạo được thấy, nên gọi là Đạo phần. Tu đạo thấy nên gọi là giác chi. Nói ba mươi bảy, vì mười pháp này có sự khác nhau của mỗi nghiệp như vậy, nên Phật nói ba mươi bảy, trong đó chi giác hoàn toàn là vô lậu, số còn lại là hữu lậu, vô lậu.

Hỏi: Sao phẩm đạo là hữu lậu, Bồ đề là vô lậu?

Đáp: Vì là đồ đựng Bồ-đề, quyến thuộc của Bồ-đề, nên gọi là Bồ- đề phần. Như vậy, vì Bồ-đề phần này cách xa tức là hữu lậu, vì thuận theo Bồ-đề, gọi là Bồ-đề phần, nên không có lỗi.

Nhị thiền ba mươi sáu

Vị lai thiền cũng vậy

Tam, Tứ, Trung gian thiền

Thảy đều ba mươi lăm.

Nhị thiền ba mươi sáu nghĩa là trừ sự suy nghĩ. Vì sao? Vì địa này không có giác quán. Thiền vị lai cũng vậy, nghĩa là cũng ba mươi sáu, trừ hỷ giác chi. Vì sao? Vì chưa thành tựu, nên không có giới hỷ như đã nói ở trước.

Ba, bốn và trung gian, tất cả ba mươi lăm, nghĩa là Tứ thiền, Tam thiền, thiền trung gian là ba mươi lăm: trừ hỷ, trừ chánh tư duy.

Sơ thiền nói tất cả

Ba không, ba mươi hai

Hữu đảnh hai mươi hai

Cõi Dục cũng như vậy.

Sơ thiền nói tất cả, nghĩa là tất cả trong Sơ thiền, có ba mươi bảy. Ba không, có ba mươi hai là trừ hỷ, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng.

Hữu đảnh có hai mươi hai, nghĩa là tất cả không có giác chi, đạo chi, nên có hai mươi hai. Tùy theo giác chi của xứ nào mà kế nói đạo phần, trong đó phải biết hữu lậu, vô lậu.

Cõi Dục cũng như vậy: Cõi Dục cũng có hai mươi hai, hoàn toàn là hữu lậu. Hai xứ này hoàn toàn là hữu lậu.

Hỏi: Bốn cách ăn ở địa nào? Tính nào?

Đáp:

Đoàn thực trong các ăn

Cõi Dục nói ba nhập

Ăn bằng thức, tư, xúc

Ăn này gọi hữu lậu.

Cách ăn vốc trong các cách ăn, cõi Dục nói có ba nhập, nghĩa là cách ăn vốc là ba nhập: Hương, vị, xúc của cõi Dục.

Sự có mười ba, mười một việc là xúc. Bốn đại, bảy chủng tạo sắc, đó là nhám, trơn, nặng, nhẹ, lạnh, đói khát và hương vị.

Hỏi: Vì sao sắc, thanh không phải thức ăn?

Đáp: Vì sự thấy, nghe không tăng trưởng. Căn đầy đủ, là nghĩa giúp, ích lớn, là nghĩa ăn. Hoặc thấy, hoặc nghe, với sức phân biệt giả dối cho nên phát sinh, cảm nhận niềm vui, tiếp xúc sinh nỗi mừng. Nỗi mừng đó không thể thấm nhuần, giúp ích cho căn đại. Thế nên, xúc là thức ăn có khả năng làm lợi ích, không phải sắc, thanh. Hương vị, lìa sự phân biệt cũng có khả năng giúp ích cho thân. Thức ăn bằng thức và tư duy xúc là thức ăn. Nói hữu lậu nghĩa là sự nhận thức, sự suy nghĩ, sự tiếp xúc là hữu lậu. Hữu lậu đó giữ lấy sự sinh, ràng buộc nối tiếp nhau,

có khả năng lôi kéo hữu nên gọi là ăn. Xúc vô lậu, v.v... dù có tạo lợi ích cho các căn đại, nhưng vì nó không thể lôi cuốn hữu, nên dứt trừ hữu, không phải ăn. Vì có ba việc, nên gọi là ăn. Khả năng dẫn dắt đến hữu sau, dẫn dắt rồi, lại dẫn dắt nữa, nhiếp giữ thân mình nên gọi là ăn. Ý, sự suy nghĩ, thức, dẫn dắt đến hữu ở vị lai. Ăn vốc, ăn bằng sự tiếp xúc khi đã sinh rồi, thì các hữu nhiếp giữ. Lại nữa, tất cả các cách ăn đều có công năng lôi kéo hữu và đều nhiếp giữ các căn.

Hỏi: Các tam-muội trước đây đã nói. Tam-muội là gì? Có mấy thứ chuyển?

Đáp:

Vô nguyện có mười hành

Không: hai hành, nên biết

Bốn hành nói Vô tướng

Đó gọi là hạnh Thánh.

Vô nguyện có mười hành, nghĩa là Tam muội Vô nguyện nói chung có mười hành. Vì duyên với ba đế, nên mười hành chuyển. Hai hành là vô thường và khổ trong khổ. Bốn hành trong tập như trước đã nói, bốn hành trong đạo, cũng như trước đã nói.

Hỏi: Vì sao không duyên với diệt?

Đáp: Vì không nguyện cầu, nên gọi là vô nguyện, nghĩa là không ưa sự mong cầu.

Không mong muốn những gì? Là khổ, nhân của khổ dứt hết thì là không, thế nên nhân của khổ kia cũng xả. Nhân khổ kia do tu đạo dứt hết, nên duyên với đạo, vì thế, đạo này nhất định duyên với đạo nhân khổ, chứ không duyên với diệt.

Hoặc lại nói, vì không nguyện đối với hữu vi nên duyên với ba đế. Tu đạo trong đây như uống thuốc đắng. Như vậy, biết Không có hai hành, nên biết là đối trị gần với thân kiến. Tam-muội Không gồm có hai hành, đó là: không và vô ngã. Thân kiến chấp lấy hành kiến của ngã và ngã sở. Vì đối trị với ngã, nên nói hành vô ngã, để đối trị với ngã sở, nên nói hành không, ví như pháp kia không có ngã nên nói là vô ngã.

Bốn hành gọi là vô tướng: Nghĩa là tam-muội Vô tướng, diệt mất sự chuyển biến của bốn hành, trừ hành của hữu vi. Nhưng duyên với pháp hành nói vô tướng là, trong đây nhằm chỉ bày môn giải thoát, nên chỉ hoàn toàn là tam-muội vô lậu.

Hỏi: Làm sao dứt trừ điên đảo? Tự tánh của điên đảo là gì?

Đáp:

Nói bốn điên đảo kia

Nên biết, thấy khổ dứt

Đối với kiến tăng thượng

Người thấy thật phế lập.

Nói bốn thứ điên đảo kia, phải biết là do thấy khổ dứt, nghĩa là tất cả bốn thứ điên đảo đều nương vào khổ mà chuyển. Vì vậy, do thấy khổ mà dứt. Đã nói trong ba cái thấy đối với điên đảo là tăng thượng thấy nghĩa là bốn thứ điên đảo này trong ba cái thấy thì một phần ít là thấy tự tánh. Trải qua trong đó vì tâm tưởng vẩn đục, nên gọi là tâm tưởng điên đảo. Thấy thật ra là phế bỏ hoặc kiến lập, sao nói là trong cái thấy tăng thượng? Vì nếu được sức tăng thượng như vậy, sẽ kiến lập sự điên đảo. Như ngã kiến điên đảo, không phải ngã sơ kiến. Như vậy, điên đảo Thường kiến của Biên kiến, không phải Đoạn kiến; kiến thủ là sự điên đảo của Tịnh, Lạc kiến.

Hỏi: Tăng thượng cái gì?

Đáp: Kiến lập một hướng điên đảo, nên điên đảo. Vì tưởng như vậy, nên không phải tất cả kiến đều là điên đảo. Tà kiến, đoạn kiến tuy hoàn toàn điên đảo, nhưng việc hư hoại lại được chuyển để kiến lập giới thủ. Theo kiến lập không phải một hướng điên đảo, chỉ nhận lấy một ít tịnh, một ít sự tốt đẹp, chứ chẳng phải thắng kiến, thắng thủ! Sức của ngã kiến kiến lập ngã sở, do vậy, chấp ngã sở thì không lập điên đảo.

Hỏi: Đức Thế Tôn nói có nhiều kiến chấp, như sáu mươi hai kiến, chúng thuộc về kiến nào?

Đáp: Thuộc về năm kiến.

Hỏi: Nghĩa thế nào?

Đáp:

Phỉ báng sự chân thật

Kiến này là tà kiến

Không phải thật, mà lập

Hai kiến và trí này.

Phỉ báng sự chân thật, kiến này là tà kiến, nghĩa là nếu chấp hoặc chê bai sự chân thật có nghĩa, nói là không có gì, như nói không có sự bố thí v.v... đó là tà kiến.

Không phải sự thật mà kiến lập, hai kiến và trí này, nghĩa là đối với ấm chẳng thật là ngã sở mà kiến lập thân kiến, chẳng phải lạc, tịnh chân thật mà kiến lập kiến thủ. Hoặc những kiến lập chẳng phải thật khác, như thoáng thấy gốc cây khô mà nghĩ là người đứng, đó là tà trí, chẳng phải tà kiến.

Lại giới oai nghi thủ

Chẳng phải nhân, chấp nhân

Nếu nhận lấy biên kiến

Nương Thường kiến, Đoạn kiến

Lại giới oai nghi thủ, không phải nhân mà chấp là nhân: Nghĩa là có người chấp giới bò, v.v... cho đó là nhân để được sanh lên cõi trời Tự Tại, sanh thiên; Trôi lăn trong thế gian là giải thoát.

Nếu nhận lấy biên kiến, là dựa vào chấp thường, chấp đoạn, nghĩa là nếu chấp các hành là thường, đấy gọi là thường kiến, vì như nói thường, người đó không biết được sự liên tục của nhân, quả. Thế nên, kiến lập tưởng đoạn trong sự việc, đấy gọi là đoạn kiến. Hai kiến chấp này, gọi là thọ biên kiến. Ngoài hai kiến chấp ấy, không còn kiến chấp nào khác. Vì vậy, nên tất cả kiến chấp đều xếp vào kiến này, nên biết.

Hỏi: Kiến ấy, kiến nào dứt và kiến nào không dứt?

Đáp:

Phỉ báng mà kiến lập

Nhân kiến dựa hai biên

Tùy theo việc này chuyển

Nếu thấy khổ thì dứt.

Phỉ báng là tà kiến như đã nói. Nếu tà kiến kia phỉ báng khổ, thì tà kiến đó gọi là thấy khổ dứt, như vậy, tập, v.v... kiến lập sự không thật để nói về hai kiến chấp: Thân kiến kia là từ khổ kiến lập, do thấy khổ mà dứt, còn kiến thủ do thấy khổ dứt vui, v.v... mà kiến lập, cho nên cũng thấy khổ dứt, nên biết.

như vậy, giôi thủ, thấy tập mà dứt, v.v..., nếu dựa vào sự chuyển biến của hữu lậu, thì giới thủ đó do thấy khổ mà dứt. Nếu căn cứ theo vô lậu chuyển thì giới thủ ấy sẽ do thấy đạo mà dứt, nên biết! Đoạn kiến, thường kiến dựa vào khổ mà chuyển, nên thấy khổ mà dứt.

Luận Kinh A Tỳ Đàm Tâm - Quyển 6 - Phẩm 8: Tu Đa La (Phần 2)

LUẬN KINH A TỲ ĐÀM TÂM

QUYỂN 6

Phẩm 8: TU ĐA LA (Phần 2)

Hỏi: Đức Thế Tôn nói hai mươi hai căn, căn đó như thế nào?

Đáp:

Bốn căn như Nhãn căn v.v...,

Thân căn có ba thứ

Như ý căn và mạng

Là sinh tử dựa vào.

Là bốn căn như mắt, v.v...:đó là mắt, tai, mũi, lưỡi. Căn mắt kia là tịnh sắc, chổ dựa của nhãn thức. Đối với sắc thì đã thấy, nay thấy, vị lai, hoặc sẽ biết sắc này. Hoặc còn có sắc khác, tự phần khác.

Hỏi: Sao nói là tự phần?

Đáp: Là nghĩa giống với sắc kia. Như sắc, chưa từng thấy, nay không thấy, sẽ không thấy. Vì sao? Vì thức là không. Như vậy, tất cả như thức tự nương mà nói.

Thân căn có ba thứ: Nghĩa là thân căn cũng vậy, nói ba thứ kia là thân căn, nam căn, nữ căn. Như ý căn thế nào là Ý căn? Như tâm, ý, thức. Nó lại là sáu thức thân. Hoặc pháp đã biết, pháp nay biết và pháp sẽ biết hoặc lại là tự phần, không sinh pháp như là đương lai.

Và mạng: Mạng căn thứ chín, đó là tuổi thọ của chúng sinh trong ba cõi. Căn này được gọi là nơi nương dựa của sự sống chết, nên gọi là căn, là sự sống, chết của chúng sinh.

Thọ là bạn phiền não

Tín v.v... nương dựa Niết-bàn

Chín căn nếu vô lậu

Ba căn này dựa đạo.

Thọ là bạn của phiền não: Nghĩa là khổ, vui, lo, mừng, xả, thọ. Phiền não lẫn lộn, bạn phiền não đều nương vào đất nên gọi là gốc. Tín, v.v... dựa vào Niết-bàn, nghĩa là nói tinh tiến, niệm, định, tuệ, vì nương

vào bạn vắng lặng nên gọi là căn. Nếu chín căn vô lậu, thì ba căn này sẽ dựa vào đạo, nghĩa là tín, v.v..., năm thứ hỷ, xả, ý căn, v.v..., trong hữu lậu, vô lậu này, nếu vô lậu thì vô lậu kia sẽ dựa vào ba căn của đạo mà nói. Như phẩm Hiền Thánh nói: Như vậy, tên của các căn có hai mươi hai, việc có mười bảy. Nam căn, nữ căn, thân căn phần ít, ba vô lậu không khác.

Hỏi: Căn có nghĩa là gì?

Đáp:

Nghĩa tăng thượng là nghĩa của căn, như người chủ đứng đầu loài thú, tất cả pháp đều có chủ tăng thượng, là chủ tăng thượng trên hết được gọi là Căn. Pháp kia nhận lấy chủ tăng thượng của sáu cảnh giới. Hai căn nam, nữ là chủ tăng thượng, phân biệt sự khác nhau của chúng sinh, ban đầu không có sự khác nhau. Mạng căn duy trì sự tăng thượng của thân chúng sinh, thọ có phiền não tăng thượng. Tín v.v... là Niết- bàn tăng thượng, đạo vô lậu là sai biệt tăng thượng.

Cõi Dục bốn, thiện tám

Căn sắc chủng có bảy

Các tâm sở có mười

Người trí nhất tâm nói.

Cõi Dục bốn: Nghĩa là bốn căn như vậy ở cõi Dục. Đó là nam căn, nữ căn, ưu căn, khổ căn, quyết định tương ưng với cõi Dục.

Hỏi: Vì sao ở cõi Sắc không có nam căn, nữ căn?

Đáp: Vì không có thọ dụng. Hai căn mũi, lưỡi lẽ ra cũng không có, nhưng vì làm đoan nghiêm thân nên có cũng không trở ngại gì. Vả lại, vì hai căn nam và nữ làm cho thân xấu xí nên không có. Không có khổ căn vì chẳng phải quả bức bách; không bị phiền não bởi người khác, nên không có ưu căn. Vì sao? Vì do không biết sinh ra trí kia biết cõi Dục. Ngoài ra sắc căn, Ý căn như phẩm Giới đã nói. Năm căn như Xả, tín v.v..., tương ưng và không tương ưng với ba cõi; Hỷ, Lạc căn tương ưng không tương ưng với cõi Sắc dục, và ba căn vô lậu nhất định không tương ưng với mạng căn, ở phẩm Tạp sẽ nói.

Hỏi: Có bao nhiêu điều thiện?

Đáp: Có tám điều thiện. Năm căn như tín, v.v... và ba căn vô lậu nhất định là thiện, không thể bất thiện. Ngoài ra, Ưu căn, thọ nhận, v.v... hoặc thiện, bất thiện, vô ký. Ưu căn, mạng căn, về sau sẽ nói. Căn khác thì như phẩm Giới đã nói. Như vậy, nhận lấy sắc có bảy: Năm căn như nhãn căn v.v… và nam căn, nữ căn; những căn này đều là sắc, ngoài ra chẳng phải sắc.

Hỏi: Có bao nhiêu tánh của tâm? Có bao nhiêu không phải tánh của tâm? Nói rộng như vậy.

Đáp: Các tâm sở có mười, năm thọ, năm tín v.v..., người trí nhất tâm nói: Ý căn là một loại tự tánh của tâm. Về vô lậu, trước đây đã nói chín căn vô lậu, ngoài ra không phải tâm, tâm sở quyết định.

Hỏi: Bao nhiêu có báo và bao nhiêu không có báo?

Đáp:

Một và mười có báo

Nghĩa này phải nên biết

Trong mười ba là báo

Do người thấy thật nói.

Một và mười có báo, nghĩa này phải nên biết, nghĩa là Ưu căn thì hoàn toàn có báo. Vì sao? Vì là thiện, bất thiện.

Hỏi: Vì sao Ưu căn không có vô ký?

Đáp: Vì Ưu căn trái với hành thấp kém của hỷ, không tương ưng với thân kiến, biên kiến, không phải vô ký ẩn mất, phân biệt chuyển, không phải vô ký không ẩn mất, không phải khéo léo, phân biệt báo sinh, oai nghi, v.v…. Nếu căn kia phân biệt sinh, thì ai ở sau chẳng lìa sự ham muốn, dập tắt sự lìa ham muốn. Vì không dứt, không phải vô ký không ẩn mất, vì vậy nên không phải vô ký không ẩn mất. Trong Ưu căn, Tín căn, v.v..., nếu hữu lậu thì những căn đó có báo, nếu vô lậu thì các căn đó không có báo. Ý căn và ba thọ nếu bất thiện, thiện, hữu lậu, chúng sẽ có báo, vô ký không phải lậu, thì không có báo. Khổ căn thiện, bất thiện thì có báo, vô ký thì không có báo, căn khác chẳng có báo.

Hỏi: Vì sao bất thiện, thiện, hữu lậu có báo?

Đáp: Vì trụ bền bỉ với sự trợ sức, ví như nước trong ruộng thấm thấu vào lớp phân được ủ mục nát, qua đó hạt giống chắc được nẩy mầm, chứ không phải vô lậu không có duyên trợ giúp. Như hạt giống cất giữ trong bồ, dù chắc vẫn không nẩy mầm, vì nước ái không thấm nhuần. Phiền não khác như phân nếu không có thì không thể làm mục nát, do đó, chẳng phải vô ký có báo. Như hạt giống hư, dù có gieo xuống ruộng vẫn không nảy mầm.

Hỏi: Có bao nhiêu căn có báo?

Đáp: Trong mười ba căn là báo, người thấy thật đã nói: Bảy sắc căn, ý căn, mạng căn, trừ ưu căn và bốn thọ là có báo. Cũng có sắc chẳng phải có báo, nuôi lớn chẳng phải báo, ngoài ra là báo. Mạng căn, quả chánh thọ, số thọ hành, những căn đó không có báo, ngoài ra có

báo. Ý căn và thọ thiện, cấu uế, không phải oai nghi, nghề khéo, tâm sở biến hóa, đều không có báo, ngoài ra là báo. Những căn khác nhất định không có báo.

Hỏi: Có bao nhiêu căn được báo lúc sinh đầu tiên?

Đáp:

Hai, hoặc sáu, bảy, tám

Sinh niệm đầu được báo

Cõi Dục có tướng báo

Sắc sáu và trên một.

Nếu căn của chúng sinh thứ lớp sinh: Sinh bằng trứng, sinh nơi ẩm ướt, sinh bằng thai, có hai căn của ý niệm ban đầu kia đều do báo sinh là thân căn và mạng căn, ý căn kia là cấu uế, nên không nhận lấy. Không phải tâm cấu uế, là báo liên hệ, vì không phải cấu uế, nên không phải báo. Xả căn cũng như vậy. Hóa sinh không có căn. Sáu sắc căn có năm và mạng căn. Tất cả hóa sinh không thiếu nhãn căn, v.v... Một căn có bảy, hai căn có tám. Vì có tướng báo trong cõi Dục. Pháp này dùng cho chúng sinh cõi Dục, nên biết!

Sắc có sáu và trên có một, nghĩa là cõi Sắc được sáu báo, cõi Vô Sắc một, chỉ có mạng căn.

Hỏi: Sau cùng, lúc chết xả bao nhiêu căn?

Đáp:

Xả bốn, tám và chín

Cũng nói Xả đến mười

Chết dần và mất ngay

Điều thiện xả thêm năm.

Xả bốn, tám và chín căn, cũng nói xả đến mười căn, chết dần và mất tức khắc: Tâm vô ký chết dần, xả bốn: Thân, ý, mạng và xả căn. Nếu nhất thời vô căn, tâm vô kí chết, xả tám, đó là các căn như nhãn v.v... mạng, ý, xả căn. Một căn có chín, hai căn có mười, tâm bất thiện cũng vậy.

Hỏi: Tâm thiện bỏ bao nhiêu căn?

Đáp: Mỗi tâm thiện xả bỏ đều thêm năm, trong đó, thêm năm căn như tín, v.v... Cõi Sắc, cõi Vô Sắc tùy sở đắc, cũng như vậy.

Hỏi: Có bao nhiêu căn do thấy mà dứt? Như vậy, v.v... phải nên nói rộng?

Đáp:

Hai dứt, bốn không dứt

Sáu căn thì hai thứ

Ba vô lậu không dứt

Khác thì tu đạo hết.

Hai dứt, bốn không dứt: Nghĩa là ý căn và ba thứ thọ, kiến dứt trừ và tu dứt trừ này, nếu vô lậu thì không dứt. Sáu căn thì hai thứ, nghĩa là ưu căn thì kiến tu dứt. Năm căn như tín, v.v... thì tu đạo dứt, không dứt. Ba căn vô lậu thì không dứt, nghĩa là vì hoàn toàn vô lậu, ngoài ra tu đạo hết, nghĩa là chín căn khác là tu đạo dứt, vì tám căn như nhãn v.v… kia không cấu uế, nên tu đạo dứt. Vì còn rơi vào sinh tử nên chẳng phải không dứt. Khổ căn là năm thức thân, nên tu đạo dứt.

Hỏi: Đức Thế Tôn nói sáu thức thân, Ngài nhận lấy pháp nào?

Đáp:

Giữ lấy nghĩa các căn

Năm thứ cảnh giới tâm

Nếu lấy tất cả pháp

Là cảnh giới ý thức.

Nếu giữ lấy nghĩa các căn, năm thứ cảnh giới tâm: Nghĩa là năm thức thân, nhận lấy năm cảnh giới sắc v.v... Nhãn thức nhận lấy sắc, sắc của hình tướng sắc, nghĩa là xanh, v.v... thì có vô lượng thứ. Hình tướng dài, v.v... có vô lượng thứ. Mắt, v.v... kia không nhận lấy, như mắt nhìn sát vào viên thuốc thì không thấy! Nhĩ thức cũng không đến lấy tiếng. Mũi với mùi, lưỡi với vị, thân với xúc chạm thì nhận lấy. Tất cả năm thức thân đều nhận lấy cảnh giới hiện tại.

Hỏi: Ý thức nhận lấy thế nào?

Đáp: Nếu nhận lấy tất cả pháp thì đó là ý thức giới. Nếu năm thức thân nhận lấy, mà không nhận lấy pháp quá khứ, vị lai, hiện tại và vô vi, thì tất cả ý thức nhận lấy, trừ pháp tương ưng với sự sinh chung của tự thể trong sát-na kia.

Hỏi: Đầu tiên, biết cảnh giới không hoại rồi, nên nói cảnh giới này, mười thứ khác nhau thế nào?

Đáp: Tương ưng, bất tương ưng cõi Dục như vậy. Vô lậu, hữu vi, vô vi, thiện và vô ký của cõi Sắc, cõi Vô Sắc là như thế.

Hỏi: Mười trí, mỗi trí có bao nhiêu cảnh giới pháp?

Đáp:

Năm pháp phải nên biết

Cảnh giới của pháp trí

Bảy thứ thuận theo trí

Cảnh giới tha tâm ba.

Năm pháp cần nên biết, cảnh giới của pháp trí, đó là pháp tương

ưng, bất tương ưng cõi Dục và vô lậu, vô vi là thiện.

Bảy thứ trí thuận theo, đó là sắc, Vô Sắc, vô lậu, tương ưng, bất tương ưng, thiện, vô vi.

Cảnh giới của tha tâm có ba: Tương ưng với cõi Dục, Cõi Sắc và vô lậu.

Hữu lậu phải biết mười

Trí nhân, quả có sáu

Trí giải thoát, một pháp

Đạo trí hai, còn chín.

Hữu lậu phải biết mười, nghĩa là trí thế tục, tất cả có mười thứ cảnh giới pháp.

Trí Nhân quả có sáu: Nghĩa là Khổ trí, Tập trí tương ưng, bất tương ưng với ba cõi.

Trí giải thoát một pháp, nghĩa là mộät vô vi thiện trong Diệt trí.

Trí đạo hai, nghĩa là tương ưng, bất tương ưng với hữu vi, vô lậu của Đạo trí.

Còn lại chín, nghĩa là cảnh giới của trí tận, vô sinh trí. Chín pháp trừ vô vi, cảnh giới của sử vô ký, như trước đã nói, lại muốn nói chung nên nói kệ:

Các phiền não tự địa

Định, sử ở tự địa

Tự chủng khắp tất cả

Ở trong chủng loại kia.

Các phiền não tự địa, định sử ở địa mình, nghĩa là tất cả sử cõi Dục, sai khiến từ cõi Dục cho đến Hữu đảnh, địa kia cũng vậy. Vì vượt hơn, vì đối trị, nên địa dưới không sai khiến địa trên. Lìa dục hiện tiền ở địa trên không sai khiến địa dưới.

Tự chủng khắp tất cả, trong chủng loại kia: Nghĩa là pháp của tự chủng loại, bị sử của tự chủng loại sai khiến.

Khắp hết thảy loại khác, cũng sai khiến như thân kiến, kiến khổ dứt bị sử sai khiến, thấy tập dứt, v.v... tức những loại khác cũng sai khiến.

Như vậy, nói sử khắp tất cả cho đến tu đạo dứt bị hết thảy sử của tu đạo dứt sai khiến.

Định phiền não, ba cõi

Định ba cõi như vậy

Như thế, nói hai cõi

Một cõi sinh cũng thế.

Ba cõi định phiền não, Định ba cõi như vậy: Nghĩa là trong ba cõi nhiếp phiền não bị sử ba cõi sai khiến.

Tùy phương tiện như ý căn: Trong ba cõi, bị tất cả sử ba cõi sai khiến. Như vậy, nói hai cõi, nghĩa là những pháp thuộc về hai cõi, thì bị sử của hai cõi sai khiến. Như phương tiện, như giác, quán trong cõi Dục và cõi Sắc, ở đó bị sử cõi Dục, cõi Sắc sai khiến.

Sự sinh của một cõi cũng vậy, nghĩa là pháp thuộc một cõi bị sử của một cõi sai khiến, như ưu căn ở cõi Dục bị sử cõi Dục sai khiến.

Kinh do Phật nói này

Nếu pháp do ta nói

Thức, trí và các sử

Quan sát ba môn này.

Kinh do Phật nói này, nếu pháp do ta nói thì lẽ ra giảng nói ba môn này, đó là môn Thức, môn Trí và môn Sử.

Như căn trong cõi Dục là sự tất cả hữu. Thế nên sáu thức thân của cõi Dục, phải biết là tương ưng, bất tương ưng. Bảy trí phải biết trừ tỷ trí, trí diệt, trí đạo, vì thuộc về năm chủng loại, bị tất cả sử cõi Dục sai khiến. Ba căn cõi Sắc có bốn thức là thức, bảy trí là biết. Thức này bị tất cả sử cõi Sắc, cõi Vô Sắc sai khiến. Cõi Vô Sắc không có năm cảnh giới, chỉ có một thức là thức, sáu trí là biết, trừ trí tha tâm, trí pháp, trí diệt, trí đạo, bị tất cả sử cõi Vô Sắc sai khiến. Tất cả đều như vậy cần nên biết!

———

Phẩm 9: TẠP

Đã nói định nối tiếp

Đủ các thứ pháp khác

Nghĩa lẫn lộn ở trên

Nay ta sẽ nói lược.

Đã nói định nối tiếp, đủ các thứ pháp khác, nghĩa là đã nói đủ các thứ nhóm về sự nối nhau của các pháp kia đây. Qua các nghĩa lẫn lộn ở trên, nay ta sẽ nói lược, tức trên đây đã nói nghĩa rộng, nay sẽ nói lược.

Có duyên, có tương ưng

Có hành và có nương

Tâm và tâm sở thảy

Là nói nghĩa rộng, lược.

Đấy là tên của pháp tâm, tâm sở, đối với các pháp dựa theo duyên mà chuyển nên gọi là duyên đồng hành, đồng phương tiện, gọi là tương ưng, vì hành tác của cảnh giới nên gọi là có hành, vì nương vào căn mà chuyển, nên gọi là có nương.

Từ duyên sinh cũng nhân

Hữu nhân và hữu vi

Nói sự và thế đạo

Có quả đây quyết định.

Đây là tên của pháp hữu vi, các pháp hữu vi kia duyên theo hòa hợp mà được sinh, nên gọi là duyên sinh. Vì nhân, do sức của nhân mà các pháp khác sinh, vì có nhân mà các pháp hòa hợp tạo ra, nên gọi là hữu vi. Vì chỉ cho biết rõ sự khác nhau của nhiều nhân, nên gọi là nói sự. Chưa có hoạt động do chuyển mà tự tướng hành, nên gọi là đời. Vì hành đó có quả, nên gọi là có quả.

Có tội cũng ẩn mất

Ô uế, hạ tiện, hắc

Thiện hữu vi và tập

Cũng còn gọi tu học.

Có tội cũng ẩn mất, ô uế, hạ tiện, hắc: Đó là các tên gọi đối với pháp bất thiện, vô ký ẩn mất. Vì đáng nhàm chán, ghét bỏ, nên gọi là có tội. Vì phiền não che lấp nên gọi là ẩn mất. Vì phiền não cấu uế nên gọi là ô uế. Vì tầm thường, thô bỉ, nên gọi là hèn. Vì không có trí, tối tăm, nên gọi là hắc. Thiện, hữu vi và tu tập cũng lại gọi là tu học, nghĩa là pháp hữu vi thiện, như tên gọi này. Trong trí có hoặc tiếp nối nhau,

pháp này gọi là trí, cho nên thiện. Như thế gian nói: Người ca múa giỏi thì rất khéo tay. Hoặc thiện nghĩa là tên tuệ, vì tuệ kia khéo nói năng, nên gọi là thiện, nhiếp lấy nghĩa như vậy. Vì công đức tăng thượng được thành tựu, nên nói là tập, cũng nói là tu tâm, về hành bất tương ưng, trong đây sẽ nói:

Hai chánh thọ vô tưởng

Cũng chủng loại chúng sinh

Cú, vị và danh thân

Mạng căn và pháp đắc

Kia là tánh phàm phu

Và bốn tướng các pháp

Phi sắc, bất tương ưng

Gọi là hành hữu vi.

Vô tưởng gọi là chúng sinh sinh vô tưởng, pháp tâm, tâm sở không chuyển.

Hai định vô tâm, đó là định Vô tưởng, định Diệt tận. Định Vô tưởng gọi là tưởng giải thoát, nhàm chán sinh tử. Sức của thiền thứ tư, tiếp nối với tâm theo thứ lớp trung gian diệt. Định Diệt tận được gọi là tưởng vắng lặng, nhàm chán tâm tán loạn. Tâm, tư, niệm ban đầu trụ tưởng, tâm tâm sở nhớ nghĩ lỗi lầm của Phi tưởng phi phi tưởng lần lượt diệt.

Chủng loại chúng sinh, gọi là chúng sinh sinh một đường, thân căn thấp cao, đến, đi, đứng, uống, ăn nơi tự cộng phần.

Cú là nghĩa danh tự nhóm họp, tùy đều muốn nói, giới hạn rốt ráo gọi là cú. Như Bà-già-la-na nói: vị của ngôn thuyết, nghĩa là chữ sinh. Danh là tên theo nghĩa, như nói bò, ngựa, v.v..., như ngôn, cú của Luận Tỳ-già-la.

Mạng: Nghĩa là tùy theo sự đắc căn đại hòa hợp tâm với mọi việc, theo trình lớp nối nhau, không hư hoại. Nhân đắc, gọi là đắc, pháp đến chỗ thành tựu là một nghĩa đắc.

Tánh phàm phu: nghĩa là chưa đạt đến nhóm chánh quyết định, xa lìa pháp Thánh sĩ phu.

Bốn tướng là sinh, già, trụ, vô thường, như phẩm Hành đã nói. Phi sắc là không phải tự tánh của pháp sắc này.

Bất tương ưng, nghĩa là không tương ưng với không có duyên. Nói là hành hữu vi, nghĩa là thuộc hành ấm.

Hỏi: Hành ấm này có bao nhiêu pháp thiện nên nói rộng như vậy, v.v...?

Đáp:

Hai thiện, năm thứ, ba

Phải biết bảy vô ký

Hai là ở cõi Sắc

Một ở địa Vô Sắc.

Hai thiện: là chánh thọ vô tưởng, chánh thọ diệt tận, hoàn toàn là thiện thì có báo. Chánh thọ Vô tưởng là vô tưởng báo. Chánh thọ diệt tận trừ mạng căn là bốn ấm của Hữu đảnh.

Năm thứ có ba là đắc, sinh, già, trụ, vô thường, v.v... thiện trong thiện, bất thiện trong bất thiện, vô ký trong vô ký.

Phải biết bảy vô ký: nghĩa là cú, vị của chủng loại vô tưởng, được gọi là mạng căn tánh phàm phu.

Hỏi: Có bao nhiêu cõi Dục, v.v... như vậy cần nên biết?

Đáp: Có hai ở cõi Sắc: Địa Quảng Quả của chánh thọ Vô tưởng.

Một ở địa Vô Sắc, nghĩa là định Diệt tận, thuộc về Phi tưởng Phi phi tưởng xứ.

Hai cõi, ba phải biết

Còn lại ở ba cõi

Hữu lậu, vô lậu năm

Ngoài ra, định hữu lậu.

Hai cõi, ba phải biết, nghĩa là danh cú, vị của cõi Dục, cõi Sắc, không phải cõi Vô Sắc, là lìa lời nói.

Còn lại ở ba cõi, nghĩa là chủng loại, đắc, mạng, tướng phàm phu.

Hỏi: Có bao nhiêu hữu lậu, bao nhiêu vô lậu như vậy?

Đáp: Hữu lậu, vô lậu có năm. Đó là các tướng: Đắc, sinh, già, trụ, vô thường, v.v..., hữu lậu trong hữu lậu, vô lậu trong vô lậu.

Đắc: Nghĩa là hữu lậu trong hữu lậu. Vô lậu đều là vô lậu. Số diệt hữu lậu, vô lậu của Thánh, phàm phu không phải thường duyên vô vi, chỉ có hữu lậu.

Ngoài ra, định hữu lậu: Nghĩa là phải biết các hành khác quyết định là hữu lậu.

Hỏi: Lìa Thánh pháp gọi là phàm phu, pháp đó xả như thế nào? Dứt như thế nào?

Đáp:

Tâm vô lậu đầu tiên

Là Thánh không được xả

Cõi kẻ ngu trôi lăn

Lúc lìa dục diệt tận.

Tâm vô lậu đầu tiên, là Thánh không được xả: Nghĩa là bậc Thánh xả khổ pháp nhẫn, xả tánh phàm phu thì xả đối trị phàm phu.

Cõi kẻ ngu trôi lăn: Đây là xả trôi lăn của cõi phàm phu, theo chỗ kia mất, xả địa sinh, tùy theo địa được, vì không phải vô ký ẩn mất, một sát na như vậy đạt được.

Lúc lìa dục diệt tận: Nghĩa là thuận theo địa lìa dục, hoặc phàm phu, hoặc bậc Thánh, sự phàm phu của địa kia dứt.

Hỏi: Ba vô vi đã nói, vô vi đó có tướng gì?

Đáp:

Xa lìa dứt phiền não

Đó gọi số duyên diệt

Không có sự ngăn ngại

Đó gọi là hư không.

Xa lìa, dứt phiền não, đó gọi là số duyên diệt, nghĩa là nếu phiền não như thân kiến, v.v... với sức số duyên diệt, thì dứt kia theo thứ lớp dứt. Nếu xa lìa dục mà được thì số phần kia gọi là số diệt.

Không các tướng ngăn ngại, đó gọi là hư không, nghĩa là chấp nhận sắc không có sự ngăn ngại, nên các việc: ở, đến, đi v.v... đều được, đó gọi là hư không.

Dựa vào pháp các duyên

Có nương và duyên theo,

Nếu không đủ, không sinh

Diệt này không phải trí.

Pháp hữu vi, nương vào sức duyên mà sinh ra, chứ chẳng có pháp nào bất sinh. Như nhãn thức, nhãn sắc, ánh sáng, hư không, do nhớ mà sinh khởi ý nghĩ hòa hợp, tác ý rồi phát sinh nhãn thức. Nếu thiếu một thì không sinh. Nếu tương ưng với thức khác, mỗi niệm nhãn sinh diệt hòa hợp. Thiếu việc này thì nhãn thức không sinh. Nếu nhãn kia dựa vào thức sắp sinh, thì thức nọ sẽ không sinh. Nếu nhãn kia sinh diệt rồi, thì thức nọ chắc chắn không còn sinh nữa.

Sắc như vậy, nhãn kia duyên thiếu, nhãn thức đó sẽ diệt ở vị lai, sẽ không còn sinh nữa. Như vậy, thân thức khác như được sinh mà nói. Nếu thân thức đó sinh diệt thì ngay từ lúc đầu thân thức đó chẳng phải trí duyên.

nhưng việc như vậy không thường diệt, nên gọi là phi số diệt.

Nói lược trong pháp bất sinh ở vị lai, duyên thiếu sẽ không bao giờ sinh, tự nhiên diệt gọi là phi số diệt.

Hỏi: Đã nói nhân của pháp hữu vi, vậy pháp hữu vi đó là pháp nào? Nhân nào?

Đáp:

Nhân trước dường như tăng

Hoặc cùng nương nhau sinh

Hai nhân và một duyên

Nói hoàn toàn đã sinh.

nhân trước dường như tăng: nghĩa là ở trước pháp trước đã giống nhau như vậy. Nhân vị lai cũng là nhân tăng thêm, không phải nhân giảm. Như căn thiện hạ, trung, thượng là căn thiện của tự địa tăng trong nhân. Tăng, nhân tăng, pháp tu tập trụ tăng mà không giảm, chẳng phải thắng pháp vì nhân thấp.

Hoặc cùng, nương nhau sinh, nghĩa là như nhân tương ưng, cộng hữu.

Hai nhân và một duyên, nói hoàn toàn đã sinh: Nghĩa là nhân tự phần đã sinh, nói chẳng phải chưa sinh, nhân tự phần sinh trước, sinh sau, nói chẳng phải chưa sinh, có trước sau.

Như vậy, nhân tất cả khắp cũng nói là sẽ biết duyên thứ lớp ở quá khứ, hiện tại. Tâm, tâm sở sau cùng của A-la-hán, trừ tâm, tâm sở quá khứ, hiện tại khác. Tất cả nhân đó đều gọi là một chủng loại của duyên thứ lơp. Một chủng loại không khác nhau về nhóm trước, nhóm sau, vì duyên theo thứ lớp, nên gọi là thứ lớp duyên.

Hỏi: Vì sao sắc, tâm bất tương ưng hành, không phải duyên thứ lớp?

Đáp: Vì nhiều sự phức tạp, sắc phức tạp, như vậy nên trong một

lúc hiện tiền cõi Dục, cõi Sắc bất tương ưng. Như phàm phu thọ giới, giới Thánh cũng không có hành tương ưng. Bất tương ưng của ba cõi, cùng lúc hiện tiền, vì không có các việc lẫn lộn của tâm, tâm sở nên được gọi là duyên thứ lớp.

Hỏi: Báo là số chúng sinh hay không phải số chúng sinh?

Đáp:

Báo là số chúng sinh

Quả hữu vi, giải thoát

Có duyên nói cùng chuyển

Nghĩa là chuyển tướng khác.

Báo là số chúng sinh, nghĩa là pháp của số chúng sinh, nhất định được gọi là báo. Vì sao? Vì không chung, nên chẳng phải phi số chúng sinh chung.

Hỏi: Báo nghĩa là gì?

Đáp: Vì sự thọ lãnh không giống nhau, như thiện, bất thiện, vô ký.

Hỏi: Nói pháp của quả là sao?

Đáp: Là quả của giải thoát hữu vi. Quả của tất cả pháp hữu vi là thiện, bất thiện, vô ký. Vì nhân duyên nương vào nhau, nên số duyên diệt. Vô vi là nói đến đạo quả của diệt đó.

Hỏi: Pháp có duyên, làm sao trong duyên mà chuyển?

Đáp: Có duyên nói là đều chuyển. Nếu pháp có duyên thì trong cùng một lúc, thì duyên đó sẽ chuyển không khác nhau.

Hỏi: Duyên chuyển ở chỗ nào?

Đáp: Là chuyển tướng của người khác, nghĩa là vin vào duyên người khác, không phải tự tánh duyên tự tánh. Vì sao? Vì tự tánh lìa tự tánh. Như mắt, không tự thấy, trong tất cả việc, các đầu ngón tay không tự xúc chạm, dao không tự cắt, chỉ tương ưng chứ không duyên. Vì sao? Vì một duyên, vì đều sinh, cũng không duyên, vì rất gần nhau. Như ta đặt viên thuốc sát vào mắt, mở lớn mắt, mắt nháy, vì quá gần nên không thấy được viên thuốc, vì nó tự nương, nên không thể duyên!

Hỏi: Mắt đó có chỗ ở hay không có chỗ ở?

Đáp:

Nhân khắp không nơi chốn

Giải thoát lúc sắp sinh

Trong tâm trí phiền não

Lúc đạo sắp diệt diệt.

Nhân khắp không nơi chốn: Nghĩa là tâm, tâm sở của nhân này, nhân hai mắt sinh ra một thức.

Như vậy, thức của nhĩ, tỷ, thiệt cũng thế. Nếu nhân khắp có nơi chốn thì lẽ ra sinh trong một mắt. Và nếu vậy thì lẽ ra chỉ một mắt thấy, chứ không phải hai mắt thấy, hoặc hai thức phát sinh thì không đúng, cho nên không có nơi chốn.

Hỏi: Tâm nào giải thoát? Là quá khứ, hiện tại, vị lai chăng?

Đáp: Giải thoát lúc sắp sinh. Khi sắp sinh, đạo diệt phiền não, nên lúc sắp sinh thì được giải thoát, được giải thoát trong chướng ngại của tâm Vô học.

Hỏi: Lúc đạo sinh là dứt trừ phiền não chăng?

Đáp: Lúc đạo sắp diệt, trong tâm trí, phiền não mà xả. Lúc đạo sắp diệt, thì dứt phiền não, sắp sinh là vị lai, đạo ở vị lai, không thể tạo ra sự việc. Thế nên, lúc đạo vô ngại sắp diệt thì đã xả phiền não. Lúc

đạo giải thoát sắp sinh, thì giải thoát được phiền não, kế đây là nói về tên phiền não.

Hỏi: Hữu ái có bao nhiêu thứ?

Đáp:

Hữu ái có năm thứ

Không hữu, chỉ một tướng

Sự ái, phiền não khác

Dứt, lìa ba cõi này.

Hữu ái có năm thứ: nghĩa là hữu ái được gọi là sự tham đắm trong hữu. Hữu ái đó có năm thứ: Khổ, tập, diệt, đạo, kiến tu đạo dứt. Không hữu, chỉ một tướng: Nghĩa là không có hữu ái gọi là dứt kiến, tự mình dứt trừ niềm vui. Hữu ái đó cũng tu đạo dứt. Vì lẽ gì kiến ái, kiến đạo dứt? Vì kiến này cũng chuyển biến ái, nên tu đạo dứt. Dù Tu-đà-hoàn này không dứt, cũng không hành chung. Vì sao? Vì đoạn kiến đã được nuôi lớn. Vì đoạn kiến đó trái với sự hiện tiền ở trên mà Tu-đà-hoàn kia đã dứt hết, vì tướng nhân duyên, nên biết.

Hỏi: Đức Thế Tôn nói: Đoạn giới, lìa giới và diệt giới, là thế nào?

Đáp: Sự ái, phiền não khác dứt lìa ba cõi này, dứt ái, lìa giới, thì

ái kia nhiễm đắm với sự tương ưng. Đoạn diệt giới thì ái kia vừa nhiễm, vừa tương ưng. Nếu giới đó, dứt phiền não khác, đó là đoạn giới, tương ưng với nó, chứ không phải nhiễm, vì đối trị gần, nên kiến lập như vậy. Như thế, tất cả một tướng, mười một tâm, là thiện, bất thiện, vô ký ẩn mất, vô ký không ẩn mất của cõi Dục. Cõi Sắc có ba, trừ bất thiện. Cõi Vô Sắc có ba cũng như vậy và vô lậu.

Hỏi: Trong ba cõi này, có bao nhiêu tâm cấu uế, bao nhiêu thiện, bao nhiêu vô ký?

Đáp:

Tâm cấu uế có mười

Người trí nói như vậy

Tâm thiện phải có sáu

Vô ký tức vô ký.

Tâm cấu uế có mười, người trí nói như vậy, nghĩa là địa, giới tới lui hai cõi, tâm thiện, cấu uế, vô ký ẩn mất, được tâm tương tục. Ngoài ra là thiện, cấu uế, vô ký không ẩn mất của cõi Vô Sắc, việc đó được hiện tiền.

Hỏi: Thế nào là vô ký không ẩn mất của cõi Dục, cõi Sắc?

Đáp: Tâm biến hóa sẽ được, lúc sắp sinh lên cõi Sắc. Do sức thiền

của cõi Sắc kia được, chứ không phải phiền não khác, cho nên không phải vô ký được. Sự thối lui không phải vô lậu, như thối vô học, được Hữu học. Những việc như vậy, được như thế, nên duyên theo thứ lớp, chứ không phải một người mà được mười, trong một sát na.

Tâm thiện thì được sáu, nghĩa là tâm thiện được sáu như tận trí.

Tâm biến hóa trong tâm vô lậu thiện cõi Dục, cũng vô ký.

Như vậy, tâm thiện và vô lậu của cõi Sắc, cõi Vô Sắc.

Vô ký tức vô ký, nghĩa là không có tâm vô ký ẩn mất, chỉ được tâm vô ký chứ không phải sự hiện tiền khác cũng được, như trước đây đã nói, không phải là tâm chưa được sát-na kia mà được.

Hỏi: Trong mười pháp Bồ-đề phần, có bao nhiêu tánh căn?

Đáp:

Sáu pháp Bồ-đề phần

Nên biết là tánh căn

Nếu các pháp tương ưng

Nên biết là phần khác.

Sáu pháp phần Bồ-đề, nên biết là tánh căn, nghĩa là năm căn như tín, v.v... và chi hỷ giác, ngoài ra không phải là tự tánh của căn.

Hỏi: Là pháp tương ưng với tự tánh của căn, hay là pháp tương ưng với tánh khác?

Đáp: Nếu các pháp tương ưng, nên biết là phần khác tương ưng với phần khác, nên biết, không thể tự tánh là bạn của tự tánh, vì cùng một lúc không có hai!

Hỏi: Chỗ nào được giải thoát?

Đáp:

Được giải thoát trong duyên

Đại tiên nói như vậy

Cũng dứt ít mà buộc

Kiến đạo và Tu đạo.

Được giải thoát trong duyên, Đại tiên nói như vậy: Nghĩa là lìa phiền não trong duyên thì không thể tương ưng với giải thoát. Vì sao? Vì một sát-na, một niệm tâm phiền não trong duyên. Chúng sinh ngu hoặc nhưng không ngu đối với duyên, nên sự giải thoát phiền não thành tựu.

Hỏi: Nếu không tương ưng dứt, không dứt chăng? Chỗ được dứt là tương ưng hay không tương ưng?

Đáp: Nếu không tương ưng cũng dứt, cũng dứt một ít mà trói buộc thì kiến đạo và tu đạo có dứt một phần ít, cũng không thể giải thoát. Ví như trí khổ sinh, tập trí chưa sinh. Nếu kiến khổ dứt, phiền não dứt, thì

kiến tập kia dứt, khắp hết thảy phiền não trói buộc. Trong tu đạo cũng một thứ dứt, tức trong đạo đó, tám thứ buộc ràng cho đến tám dứt rốt ráo sự trói buộc của địa hạ hạ.

Hỏi: Kiến đế thế nào để được tịnh bất hoại?

Đáp:

Hai giác ở ba đế

Bốn do thấy chánh đạo

Khởi lên tịnh bất hoại

Tu tập ở hai đời.

Hai giác ở ba đế, bốn do thấy chánh đạo thì khởi tịnh bất hoại, nghĩa là khổ, tập, diệt, vô gián đẳng thì được pháp tịnh bất hoại và giới Thánh ái, vì là tự tánh của ba pháp đó. Kiến đạo, tất cả đều được bốn thứ Phật, Pháp, Tăng, có ở trong đó.

Hỏi: Có bao nhiêu tu thế pháp?

Đáp: Tu tập ở hai đời: Đời hiện tại tu hành, thì tu đắc ở vị lai.

Hỏi: Pháp nào chuyển theo tâm?

Đáp:

Tất cả pháp tâm sở

Nói cùng chuyển với tâm

Nếu tướng tâm và khác

Tạo ra, cũng nên biết.

Tất cả pháp tâm sở, nói cùng chuyển với tâm, nghĩa là tất cả pháp tâm sở nói là hoạt động chung với tâm. Vì sao pháp tâm sở chung với tâm? Vì cùng một duyên với tâm.

Nếu tướng tâm và khác: nghĩa là tướng của tâm ấy sinh khởi, v.v... nó cũng chuyển theo tâm vì cùng một sinh diệt với tâm.

Và tướng khác. Như vậy, tướng của tâm sở khác cũng chuyển theo tâm vì là một thứ phương tiện yên ổn.

Tạo ra, cũng cần nên biết: là tên của nghiệp này, trong đó nói là chỗ của tâm sở.

Đã nói suy nghĩ về nghiệp thân, miệng chưa hết. Nay sẽ nói giới vô giáo của đạo thiền kia. Vì sức của giới kia phát sinh, nên nói là tác. Thiền đó chuyển theo tâm, vì cùng một quả với tâm. Tâm làm một việc, nói tất cả chuyển theo tâm.

Hỏi: Thế nào là cách dứt?

Đáp:

Dứt các pháp hữu lậu

Người trí cũng không nhơ

Diệt vị lai, nói xa

Khác xa nói là gần.

Dứt các pháp hữu lậu: Nghĩa là tất cả pháp hữu lậu đều dứt, vì có lỗi, nên vô lậu không dứt, vì người trí kia không có vết nhơ, nên không có lỗi, bỏ đi vết nhơ, gọi là dứt, ví như chiếc áo bị nhơ, mới có việc giặt giũ.

Hỏi: Thế nào là biết pháp?

Đáp: Người biết cũng không có nhơ, nếu pháp hữu lậu và pháp vô lậu là tất cả biết pháp, vì tất cả cảnh giới của pháp trí, tùy theo phương tiện trí, như phẩm Trí đã nói.

Hỏi: Thế nào là pháp xa?

Đáp: Diệt ở vị lai, nói là xa. Vì việc không làm nên có bốn thứ xa: Việc làm xa, chỗ xa, tướng xa, tự phần xa.

Việc không làm xa: Nghĩa là đạo ở đời quá khứ, vị lai.

Chỗ xa, biển bên này, bờ bên kia.

Tướng xa: Như mặt đất và hư không, chất ẩm ướt khác với hơi ấm áp.

Phần xa: Pháp thiện, bất thiện, cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô Sắc, dù là một tướng, tướng đó cũng là xa.

Ngoài sự xa này thì nói gần, nghĩa là hiện tại và vô vi nên biết là gần. Vì hiện tại có thể làm xong việc, nên gần. Vô vi tùy theo nơi chốn chóng được, số duyên, phi số duyên diệt, tùy chỗ mà được, hư không nghĩa là khắp tất cả chỗ.

Hỏi: Thế nào là pháp quyết định?

Đáp:

Cái gọi nghiệp Vô gián

Và các hành vô cấu

Người tuệ nói quyết định

Kiến xứ là hữu lậu.

Cái gọi nghiệp Vô gián và các hành vô cấu, người tuệ nói quyết định: Nghĩa là nghiệp Vô gián, tà định, các pháp như vậy, nhất định dẫn thẳng tới địa ngục. Ngoài ra, các hành động ác cũng nhất định vào địa ngục. Địa ngục này nhất định phải là Vô gián hay không? Đã nói quyết định vô cấu hành chánh quyết định thì được quả giải thoát. Trừ năm nghiệp Vô gián, ngoài ra là không nhất định. Hữu lậu và vô vi là không nhất định.

Hỏi: Thế nào là thấy pháp xứ?

Đáp: Kiến xứ là hữu lậu, hết thảy pháp hữu lậu là kiến xứ. Có

năm kiến tương ưng. Nếu pháp cấu uế đó duyên kiến, tương ưng khiến cùng sinh, trụ trong pháp bạn thì pháp đó gọi là kiến xứ.

Hỏi: Có bao nhiêu căn chúng sinh thành tựu được?

Đáp:

Nói có mười chín căn

Là thành tựu nhiều nhất,

Ít nhất thành tựu tám

Bậc biết rõ căn nói.

Nói có mười chín căn là thành tựu rất nhiều: Nghĩa là nếu thành tựu hết thảy nhiều căn là mười chín, như bất đoạn căn thiện, bất khuyết căn, vì hai căn này nên phàm phu kia không có vô lậu, căn không thiếu sót.

Như vậy, bậc Thánh chưa lìa dục thì bậc Thánh đó một căn hai vô lậu.

Ít nhất thành tựu tám, bậc hiểu rõ căn, nói nghĩa là nếu tất cả ít thành tựu chỉ có tám, như thân căn khác dứt căn thiện thì kia có thân.

Ý, mạng căn, năm thọ, v.v... và phàm phu sinh cõi Vô Sắc. Ý, mạng, xả căn của họ có năm căn như tín, v.v...

Hỏi: Có mấy thứ xúc?

Đáp:

Tăng ngữ và có đối

Trong chỗ minh, vô minh

Cái gọi người đắc quả

Đấy là việc song đạo.

Tăng ngữ và có đối, trong chỗ minh, vô minh: Nghĩa là ý thức kia tương ưng với xúc, tăng ngữ xúc. Vì sao? Vì tăng ngữ dựa vào sự chuyển biến. Do sự chuyển biến của tăng ngữ, nên gọi là tăng ngữ. Do ý thức, nên ngữ chuyển, vì thế ý thức cùng tương ưng với xúc, gọi là tăng ngữ xúc. Hoặc gọi tăng ngữ là cảnh giới phân biệt của ý thức, không phải là năm thức khác, nên cảnh giới của tăng ngữ tương ưng với xúc, gọi là tăng ngữ xúc. Năm thức thân tương ưng với xúc, gọi là xúc có đối. Vì sao? Vì có đối nương vào duyên, năm thức thân dựa vào có đối và duyên có đối, nên xúc tương ưng với năm thức thân đó, gọi là xúc có đối.

Xúc vô minh thì cấu uế, xúc minh vô lậu thì chẳng cấu uế. Hữu lậu không phải minh, không phải xúc vô minh.

Hỏi: Thế nào là đắc quả đạo vô ngại? Là đạo vô ngại hay đạo giải thoát?

Đáp: Cái gọi là đắc quả tức đó là việc của hai đạo. Cả hai đạo đều được quả. Đạo vô ngại do dứt trừ kiết sử mà được. Đạo giải thoát là chứng được giải thoát. Như bắt được con rắn độc, một tay phải bỏ vào hũ, một tay bịt miệng hũ lại. Như với kẻ thù, một tay tống cổ chúng ra ngoài, một tay đóng cửa lại.

Hỏi: A-la-hán trụ tâm nào để nhập Niết-bàn?

Đáp:

Tâm vô trước trụ báo

Được nhập vào Niết-bàn

Sinh hữu và hoại hữu

Bản hữu cũng lại trung.

Tâm không tham đắm trụ báo, được chứng nhập Niết-bàn, nghĩa là đối với tất cả việc đã làm, tâm trụ bình đẳng nhậm vận. A-la-hán trụ trong tâm sinh báo nhập Niết-bàn, cũng trụ tâm oai nghi mà nhập Niết-bàn. Vì sao? Vì hành nhậm vận. Nói tâm trụ báo nhập Niết-bàn, vì tâm tự nhiên của A-la-hán kia dứt sự thuận theo, tâm trụ vô ký, nhập Niết-bàn, tiếp nối nhau trong tâm thiện, tâm thứ lơp kia tự dứt. Lúc tâm bất thiện, thân lìa dục, xả tâm cấu uế. Lúc Hữu đảnh lìa dục, xả thiện, vô ký hiện ở trước cho nên tâm sau cùng của A-la-hán kia mới trụ tâm vô ký như thế mà nhập Niết-bàn.

Hỏi: Có bao nhiêu thứ hữu?

Đáp: Có bốn thứ hữu: Sinh hữu và hoại hữu, bản hữu, cũng lại trung. Sinh hữu kia nghĩa là sát na sinh hoặc ấm sinh.

Hoại hữu, nghĩa là ấm sau cùng lúc chết. Bản hữu còn gọi là sinh hữu, tử hữu. Ấm trung gian gọi là bản hữu. Hữu trung gian gọi là chết rồi, cho đến hữu khi chưa thọ sinh. Ấm ở chỗ trung gian này, gọi là trung hữu.

Hoặc có thuyết không lập trung hữu, vì khoảng giữa nơi chốn của người kia không tiếp nối nhau, lời nói của họ không tương ưng. Vì sao? Vì tâm sở dựa vào chỗ chuyển mà thấy. Tâm sở này dựa vào xứ, kiến, không phải pháp nào khác. Tâm sở đó dựa vào thân cộng báo, báo của thân này, không còn trung ấm, nghĩa là xứ cõi Dục nối tiếp nhau, kiến thành trái nhau tâm sở chuyển biến nên không sinh nối tiếp nhau. Nếu còn trung ấm, trung ấm đó sẽ dựa vào xứ. Như vậy, ấm trung hữu sinh kiến, pháp với tâm sở chuyển, tương ưng với thành tựu xứ, nối tiếp nhau, thế nên phải có trung ấm.

Hỏi: Đức Phật nói có sự nhàm chán, lìa bỏ, thế nào là nhàm chán? Sao là lìa bỏ?

Đáp:

Các trí ở nhân khổ

Và nhẫn, tu chỗ nhàm

Lìa dục được không dục

Là nói ở trong bốn.

Các trí ở nhân khổ và nhẫn, tu ở chỗ nhàm: Nghĩa là khổ, tập duyên theo trí và nhẫn, nói là việc nhàm chán chuyển biến. Lìa dục được vô dục, là nói ở trong bốn, nghĩa là trong khổ, tập, diệt, đạo, trí và nhẫn gọi là lìa dục, vì có thể dứt bỏ dục, trong đó nhẫn kiến đạo hoại trí, nghĩa là tu đạo của đạo vô ngại, dứt trừ phiền não, không còn trí kiến đạo. Có bốn trí trong tu đạo của đạo vô ngại.

———

Phẩm 10: VẤN LUẬN

Lìa luật nghi, bất luật nghi

Mà được ở luật nghi

Không nhờ kia được hơn

Như bậc Năng Tri nói?

Đáp: Có khi qua đời ở cõi Vô Sắc, sinh xuống cõi Sắc. Theo pháp phàm phu, người ấy ở cõi người, lúc lưu chuyển xả giới vì hệ thuộc vào cõi. Người này lúc sinh xuống cõi Sắc, được phần thối giới của thiền kia. Vì thế nên không tăng.

Từng được quả Sa-môn

Hiền Thánh lìa các lỗi

Được pháp thiện hữu vi

Không gọi là tu tập?

Đáp: Có. Như vốn đã được, thối lui được quá khứ Sa-môn kia chỉ được không tăng, nên gọi là không tu tập. Sự tu tập khác không thể hiện ra. Vốn đã được lại được.

Lại lúc đạo hưng khởi

Chưa lìa các lỗi lầm

Lúc giải thoát lìa dục

Đấng năng quyết định nói?

Đáp: Có khi như tu vị lai, như đời trước hiện tiền. Tận trí dứt trừ, hoặc là tận trí ở vị lai khác. Lúc dục kia sinh, khi được dục đó là chưa giải thoát. Vì sao? Vì lúc xưa, gây trở ngại cho sự giải thoát. Tất cả vô học ở vị lai, tâm tiếp nối nhau mà giải thoát.

Phiền não rất lẫy lừng

Khởi rồi tương ưng định

Trong Sơ thiền thanh tịnh

Mà được ở thối pháp?

Đáp: Có khi triền lẫy lừng sinh, thối A-la-hán, được tận trí. Nghĩa là sức tận trí của Sơ thiền thanh tịnh, lúc được thiền đó, xả học, vô học kia, hoặc huân tu Sơ thiền.

Từng có kiến đế đạo

Mà được các pháp thiện

Pháp kia là có duyên

Người trí không thấy duyên.

Đáp: Có khi bên cạnh vô gián đẳng trong cõi Dục mà được thế trí. Ấm cõi Dục không thấy tỷ trí, bên vô gián kia mà được thế trí, nên lúc

đó không thấy ấm cõi Dục.

Về quả tuệ hữu lậu

Tương ưng công đức tịnh

Không tương ưng trí tuệ

Lúc đó được quả kia?

Đáp: Có khi như cõi Dục lìa dục, không phải Phạm thế lìa dục, quả của đệ tứ thiền cõi Dục kia, vì tâm biến hóa không tương ưng dứt trừ nên thành tựu sự lìa dục. Quả kia trong thiền này, không tương ưng trong thiền kia, vì tuệ không dứt. Như vậy là nói tâm biến hóa của cõi Sắc, lìa dục, không lìa dục ở địa dưới, địa trên.

Về trụ đạo vô ngại

Thành tựu ở các diệt

Chướng ngại phiền não đó

Không phải kiến vô lậu?

Hỏi: Có khi như hữu lậu sinh chung, trụ đạo vô ngại, tùy theo địa chung năng sinh địa kia lìa dục. Địa đó lìa cả dục đoạn, nên địa đó trụ đạo vô ngại. Sự xa lìa của địa ấy thành tựu, thường nối tiếp nhau để được xa lìa.

Từng có phiền não diệt

Bậc vô cấu đạt được

Chẳng xả phiền não kia

Vô cấu kia dứt hết?

Đáp: Có khi như từ cõi trời Quang Diệu sinh lên Phạm Thế, lúc sắp sinh, phiền não cõi Dục được xa lìa. Như vậy, địa kia trước đã dứt, địa đó được xa lìa. Vì thế tục lệ thuộc địa đó, nên xả bỏ sự lưu chuyển của địa. Lại nữa, vì còn được trở lại địa ấy, nên cái được này gọi là xa lìa được.

Về địa tịnh vô cấu

Chưa từng được mà được

Chẳng lìa dục, chẳng thối

Không dựa vào kiến đạo?

Đáp: Có khi như cõi Sắc lìa dục, quyết định chứng vô lậu, trong tu đạo cõi Vô Sắc, được phương tiện.

Trong pháp từng chưa được

Mà được sự thắng lợi

Không bỏ bất lợi đó

Như từng đã học chăng?

Đáp: Có khi như người kia mới sinh phẩm vô lậu, trừ công đức vô

lậu khác. Lúc được, người đó không xả việc phàm phu. Với khổ pháp nhẫn, người đó đã lui sụt tất cả công đức vô lậu, không được việc phàm phu.

Đại đức Ưu-ba-phiến-đa, vì muốn đem lại lợi ích cho đệ tử, nên soạn ra Luận A-tỳ-đàm Tâm này.