Đại Tập 98 · Bộ Tỳ Đàm X · Số 1550–1557

A Tỳ Đàm Tâm Luận Kinh - Số 1551 - Quyển 1 đến 6

LINH SƠN PHÁP BẢO ĐẠI TẠNG KINH

TẬP 98

A TỲ ĐÀM TÂM LUẬN KINH

SỐ 1551

( QUYỂN 1 š 6 )

HỘI VĂN HÓA GIÁO DỤC

LINH SƠN ĐÀI BẮC XUẤT BẢN

Số 1551 - A Tỳ Đàm Tâm Luận Kinh - Quyển 1 - Phẩm 1: Giới

SỐ 1551

A TỲ ĐÀM TÂM LUẬN KINH

Tác giả: Tôn giả Pháp Thắng, Tôn giả Ưu-Ba-Phiến-Đa giải thích.

Hán dịch: Tam Tạng Na Liên Đề Da Xá.Đời Cao Tề

QUYỂN 1

Phẩm 1: GIỚI

Trước đảnh lễ Tối Thắng

Lời lợi ích, mát mẻ,

Lời nói ấy tương ưng

La-hán, thấy chân thật.

Trước, là trước hết. Đảnh lễ là cúi lạy với niềm tin thanh tịnh. Tối Thắng là Đức Thế Tôn, là bậc Ứng Cúng, được sự cúng dường.

Lại là bậc vượt hơn trong tất cả pháp, nên gọi là Tối Thắng.

Lại Đức Thế Tôn được tự tại với tất cả pháp, với tất cả chủng nên Ngài được gọi là Tối Thắng.

Lìa sự nóng bức: Là lìa bỏ sự đốt cháy, nghĩa là phiền não nóng bức có thể đốt cháy thân, tâm. Đức Thế Tôn đã lìa bỏ sự đốt cháy của phiền não nóng bức đó, nên gọi là lìa sự nóng bức. Đây là trí đoạn mà chính Ngài đã thành tựu.

Sư ấy ( Tôn giả Pháp Thắng) nói như thế là bày tỏ Như Lai tự lợi đầy đủ. Kế nói lời lợi ích, nghĩa là lời Đức Thế Tôn nói có công năng làm lợi ích cho tất cả chúng sinh.

Lợi ích là sự yên ổn. Sự yên ổn và lợi ích đều một nghĩa, chỉ khác tên gọi. Điều đó nói lên hạnh lợi tha của Đức Thế Tôn đã đầy đủ. Đấy là nói sơ lược về công đức lợi mình, lợi người đã viên mãn của Đấng

Thiên Nhân Sư. Vì Đức Thế Tôn đã thực hiện rốt ráo hai hạnh trên, nên là hơn hết trong Ứng Cúng.

Lời nói ấy tương ưng tức là nghĩa đạo lý đã được chỉ rõ, tương ưng với công đức như vậy, tương ưng với lời nói của bậc Thầy trời người. Lễ kính lời nói ấy là lễ pháp bảo.

La-hán thấy chân thật, v.v... Nghĩa là xứng đáng nhận sự cúng dường của trời, người, A-tu-la, v.v... nên gọi là A-la-hán, đấy là nói bậc Vô học. Thật là bốn Thánh đế. Do học mà thấy, nên kia gọi là thấy thật. Đấy chỉ nói về học. Bậc học, vô học, v.v... đó được gọi là Tăng đệ nhất nghĩa.

Lễ kính nói ở đây gọi là lễ Tăng bảo.

Hỏi: Vì sao phải lễ kính?

Đáp rằng:

Phật mở mắt giác tuệ

Nếu biết các pháp chúng

Cũng chỉ bày cho họ

Nay ta nói ít phần.

Phật, là người biết tất cả pháp, biết tất cả chủng, nên gọi là Phật. Mở mắt giác tuệ là mắt trí vô ngại. Nếu: Nghĩa là những pháp mà Đức Phật đã giảng nói, đã chỉ rõ, đã tuyên bố, đã giải thích.

Biết là hiểu. Pháp là gìn giữ. Gìn giữ tự tánh, làm duyên cho vật khác, nên gọi là Pháp. Vì pháp có chứa nhóm nên gọi là pháp chúng. Pháp chúng và quần tụ là một nghĩa mà khác tên.

Cũng vì người mà nêu bày: Nghĩa là tự mình giác biết rồi, phải làm lợi ích cho thế gian nên chỉ bày cho người. Hoặc có người đã giác biết, nhưng lại không vì kẻ khác giảng nói, như kinh Thăng Nhiếp-Ba Lâm đã nói.

Nay ta nói ít phần: Nghĩa là trong pháp do Đức Phật đã giảng nói, nay ta chỉ nói ít phần về pháp tướng, đâu có khả năng nói hết nghĩa như vậy.

Hỏi: Pháp nào là pháp do Đức Phật đã giảng nói, nay sắp nói?

Đáp: Đó là hữu lậu, vô lậu, có phiền não, không phiền não, thọ ấm, có tranh chấp, không tranh chấp, sắc, vô sắc v.v... nay ta sẽ nói.

Tất cả hành hữu lậu

Lìa thường, lạc, ngã, tịnh

Ở đây thọ ngã thảy

Không thấy pháp hữu lậu.

Tất cả các hành hữu lậu đều lìa thường, lạc, ngã, tịnh: Nghĩa là

các hành hữu lậu đều lìa thường, lìa lạc, lìa ngã, lìa tịnh, trong đó, thế gian không có thể quán sát, vì trí mờ tối do vô minh che lấp, cho nên nhận thấy điên đảo về bốn môn này, nên gọi là điên đảo.

Hỏi: Vì sao biết được các hành hữu lậu đều lìa ngã?

Đáp: Vì việc của ngã là không, thuộc về nhân duyên, nên tên của hành thuộc về cái khác, không phải là tự tánh của ngã. Kẻ chấp ngã thì nói: Ngã không thuộc về cái khác, trừ ngã này là không. Thế nên, tánh của ngã không thật có, vì không có nhân của ngã, nên các hành đều lìa ngã.

Hỏi: Vì sao biết được các hành đều lìa lạc?

Đáp: Vì gây ra sự ép ngặt nên các hành hữu lậu là tự tánh của khổ, cũng là duyên của khổ, nên bị ép ngặt, ép ngặt gọi là khổ, cho nên lìa lạc.

Hỏi: Vì sao biết được các hành đều lìa thường?

Đáp: Vì sinh diệt, vì hiện thấy các hành sinh rồi liền diệt, vì không thấy thường, nên nói là lìa thường.

Hỏi: Vì sao biết được các hành hữu lậu lìa tịnh?

Đáp: Vì việc nhiễm ô. Các việc hữu lậu, cảnh giới phiền não của các việc hữu lậu đều là bất tịnh, nhiễm ô, cho nên lìa tịnh.

Hỏi: Các hành như vậy, đều lìa ngã, v.v... vì sao thế gian lại chấp ngã?

Đáp: Sự chấp ngã này vì không thấy hữu lậu. Các hành hữu lậu đều không thấy như thật, thế gian không có khả năng quán sát, tạo được sự hiểu biết về ngã, v.v... Cũng như kẻ thù che giấu ham muốn độc ác, cố thốt ra lời tốt đẹp để được đi vào trong nhà, thật ra họ không phải là bạn thân, mà cố làm cho chúng ta nghĩ là bạn thân: Do ngã, ngã sở che lấp, nên không nhận thấy vô ngã, vì vậy hiện thấy hành, v.v... tạo nghiệp là do mê lầm, vì vậy trong việc vô ngã mà thấy có ngã. Đối trị với việc che lấp khổ, nên trong mọi cử chỉ đi, đứng v.v... đều cho là vui, rồi với các khổ trong thọ nhận ấm lại cho là vui. Sự giống nhau, tiếp nối nhau cũng che lấp sự vô thường. Người kia hiện thấy sắc dường như nối tiếp nhau, rồi ghi nhớ việc trước, như tụng đọc, thọ trì kinh luận, cho nên hành vô thường mà cho là thường. Vì màu da bên ngoài che giấu sự bất tịnh, nên con người cho rằng lông, tóc, móng, răng, v.v... của mình là tịnh trong bất tịnh. Mặc dù trông thấy phân, nước tiểu, vốn là bất tịnh mà vẫn còn sinh ra sự mê lầm cho những thứ này là bất tịnh, nhưng còn thứ khác vẫn là tịnh, giống như dã can xem hoa Kiên-thúc-ca!

Hỏi: Vì sao luận này trước tiên nói đến về điên đảo?

Đáp: Vì để hiểu biết pháp tướng không điên đảo, nên như trước tôi đã nói, vì muốn cho đệ tử nhận hiểu được sự chân thật. Do tâm không điên đảo, nên yên ổn dễ lãnh hội. Đó là lý do luận này nói về điên đảo trước nhất.

Hỏi: Chỉ có các pháp hữu lậu v.v... lìa ngã, v.v... này hay còn pháp khác nữa?

Đáp: Còn pháp khác nữa:

Những nơi sinh phiền não

Bậc Thánh nói hữu lậu

Tên gọi hữu lậu đó

Người tuệ nói phiền não.

Nếu xứ sở sinh phiền não, Thánh nói là hữu lậu, nghĩa là nếu nương dựa, hoặc tụ tập, hoặc duyên theo, hoặc là số chúng sinh, hay chẳng phải số chúng sinh, sinh khởi phiền não như thân kiến, v.v..., đó là pháp bậc Thánh gọi là hữu lậu.

Vì sao?

Đáp: Vì tên gọi lậu đó, nên người trí tuệ gọi là phiền não. Quán sát phiền não rồi đặt ra tên gọi lậu. Vì pháp kia sinh ra phiền não, vì dựa vào lậu mà sinh nên gọi là hữu lậu. Như có con đường sợ hãi thì có thức ăn độc hại v.v... nên nói như vậy. Nếu sự thuộc về lậu, bị lậu gồm thâu, thì sự đó gọi là hữu lậu. Ở đây, gọi vô lậu duyên sinh phiền não, thì không phải pháp vô lậu thuộc về phiền não, bị phiền não gồm nhiếp, vì pháp vô lậu chỉ duyên sinh phiền não, chứ không lệ thuộc ở phiền não, hay bị gồm nhiếp do phiền não. Hỏi: Thế nào là nghĩa lậu?

Đáp: Từ Hữu đảnh xuống đến ngục Vô Gián, trong khoảng giữa đó là ung nhọt sáu nhập nên gọi là lậu, giống như ghẻ lậu. Vả lại, vì lưu trú trong sinh tử nên gọi là lậu.

Hỏi: Hữu lậu này còn có tên khác chăng?

Đáp: Có.

Cũng gọi có phiền não

Thủ ấm, có tranh chấp

Phiền, thủ, tranh chấp sinh

Biết gọi tự tánh kia.

Cũng gọi có phiền não, thủ ấm, có tranh chấp: Đó là pháp hữu lậu, cũng gọi là có phiền não, cũng gọi là thủ ấm, cũng gọi là có tranh chấp.

Hỏi: Vì sao hữu lậu có nhiều tên gọi?

Đáp: Phiền não thì tranh chấp sinh, nên biết đó là nói về tự tánh.

Các phiền não, tranh chấp, v.v... là tên khác của lậu. Từ phiền não sinh ra nó, cũng lại sinh phiền não, cho nên gọi là có phiền não. Cũng vậy, từ thủ sinh ra nó, nó cũng lại sinh thủ, nên gọi là hữu thủ. Từ tránh sinh ra nó, cũng lại sinh ra tránh, nên gọi là hữu tránh.

Hỏi: Đức Thế Tôn đã nói ấm này là thủ ấm, tức là ấm, có phải vì lìa thủ ấm mà có ấm riêng chăng?

Đáp: Nếu là thủ ấm thì ấm đó tức là ấm. Đôi khi có ấm mà không phải thủ ấm.

Hỏi: Vì sao?

Đáp:

Nếu hành lìa phiền não

Đây là ấm vô lậu

Trước đây có thủ ấm

Là ấm, Thánh đã nói.

Nếu hành đã lìa phiền não thì hành này là ấm vô lậu: Nghĩa là ấm này còn có thuyết khác: Có hai thứ ấm: Vô lậu và hữu lậu. Nếu hành lìa phiền não như thân kiến, v.v..., thì được gọi là vô lậu, là ấm, chứ không phải thủ ấm.

Và trước có thủ ấm, là ấm do bậc Thánh nói: Nghĩa là nếu ấm vô lậu này cùng thủ ấm đã nói trước đây kết hợp lại mà nói là ấm thì đó là năm ấm như sắc, v.v...

Hỏi: Thế nào là nghĩa ấm?

Đáp: Nghĩa tụ tập là nghĩa ấm.

Hỏi: Nếu như vậy thì ấm chỉ là giả danh, không có sự thật, vì không phải chỉ một vật được tên là tụ, mà vì hòa hợp nên gọi là Tụ?

Đáp: Không phải chỉ có tướng, mà cũng có sự thật. Có việc này thì có tướng kia, cho nên ấm có tướng. Như Đức Phật đã nói tướng trở ngại là sắc ấm, v.v... Thế nên, có những thứ thuộc về sự giới cảnh giới của trí, thức, sử, v.v..., như bốn Thánh đế, cho nên ấm có sự, chứ không phải chỉ là giả danh.

Hỏi: Ấm, giới, nhập v.v… có gì khác nhau không?

Đáp:

Mười thứ gọi sắc nhập

Cũng gọi vô giáo sắc

Là phân biệt sắc ấm

Do Đức Thế Tôn nói.

Sắc có hai thứ:

1. Sắc do sự chứa nhóm vi trần.

2. Sắc không phải do sự chứa nhóm vi trần.

Sắc do sự chứa nhóm vi trần tức là mười sắc nhập: Từ nhãn cho đến xúc.

Sắc không phải do sự chứa nhóm vi trần: Được gọi là vô giáo sắc, thuộc về pháp nhập, đến phẩm Nghiệp sẽ nói. Tất cả sắc này đều là tướng của sắc ấm, cùng vào số sắc ấm, Đức Phật đã nói là sắc ấm, do đây tiếp xúc với kia, do kia tiếp xúc với đây, nên gọi là sắc. Do đây xúc não kia, do kia xúc não đây, là nghĩa ấy. Như Đức Phật đã nói: Như sự tiếp xúc của tay, v.v..., vì tiếp xúc nên gọi là sắc.

Hỏi: Nếu vậy thì trừ vô giáo sắc ra, nó không phải sắc. Vì sao? Vì không phải tay v.v... có thể tiếp xúc, vì không có đối. Nếu ông có ý cho rằng do chỗ nương dựa là có thể xúc chạm, vô giáo sắc cũng có thể tiếp xúc, nên không có lỗi, thì thọ, v.v… lẽ ra cũng là sắc chăng?

Nếu ý của ông cho rằng: Vì sắc kia đã dựa vào bốn đại là có thể xúc chạm, nên vô giáo sắc cũng có thể xúc chạm thì tôi sẽ nói: Hiện thấy những việc cần cho tạo tác, như tạo nên bức họa, tạo ra bùn. Nếu như vậy thì tâm sở như thọ, v.v... lẽ ra cũng là sắc, vậy ông có lỗi vì thọ, v.v... kia cũng dựa vào các căn như mắt, v.v... và thọ kia lẽ ra cũng có thể xúc chạm chăng?

Đáp: Chẳng phải chỉ là nhân sinh khởi tâm, tâm sở cũng chẳng phải tâm, tâm sở dựa vào các căn như mắt, v.v... Như ánh sáng dựa vào viên ngọc, khi ánh sáng ấy sinh ra sẽ làm nhân cho mắt, v.v... như vậy, mắt v.v... là sự xúc chạm, thọ kia không phải xúc chạm.

Lại nữa, sắc được tạo là dựa vào đại, như ánh sáng dựa vào viên ngọc, cho nên đại là sự xúc chạm, sắc được tạo kia cũng là sự xúc chạm.

Hỏi: Mặc dù nói như vậy, nhưng tướng của ông nêu vẫn tự không thành. Vì sao? Vì trừ sắc của vi trần trong quá khứ, vị lai?

Đáp: Tướng không thể hư hoại, sự xúc chạm của sắc trong quá khứ đã diệt mất, sắc của vị lai cũng sinh ra lẫn nhau như vậy. Như thế, vi trần cũng là vật có thể xúc chạm, vì quá nhỏ, nên cái biết là không thể đạt được. Thế nên, hết thảy các sắc đều có thể xúc chạm.

Chỗ gọi là thức ấm

Tức nói là ý nhập

Ở trong mười tám giới

Cũng gọi là bảy giới.

Thức ấm, là sáu thức thân, được gọi là ý nhập trong mười hai nhập. Trong mười tám giới, phân biệt là giới của bảy tâm: Nhãn thức

giới, nhĩ thức giới, tỉ thức giới, thiệt thức giới, thân thức giới, ý thức giới, ý giới, v.v...

Thức có khả năng nhận biết về duyên, nên gọi là Thức. Thức là nghĩa Năng thủ duyên.

Ngoài ra có ba ấm

Ba vô vi-vô giáo

Đó gọi là pháp nhập

Chúng cũng là pháp giới.

Như trước đã nói, các pháp như thọ v.v... tổng làm một pháp nhập, là một pháp giới trong mười tám giới, nghĩa nhập đó là nghĩa cổng, là nghĩa vào, như cửa sổ. Như Đức Phật đã nói: Mắt của Bà-la-môn là cửa... cho đến thấy sắc. Nghĩa của chữ nhập là nghĩa chuyên chở, có thể làm tăng trưởng tâm, tâm số pháp. Do nghĩa này nên gọi là Nhập.

Nghĩa của giới: Nghĩa của tánh là nghĩa của giới, như giới chu sa, giới hùng hoàng, v.v...

Chữ giới nghĩa là có khả năng gìn giữ tự tướng, làm duyên cho cái khác nên gọi là giới. Sự của giới này có mười bảy, hoặc lại có mười hai. Vì sao? Vì trừ sáu thức giới, lại không có ý giới, thế nên, mười bảy tức là sáu thức thân, lần lượt tiếp nối nhau, gọi là ý giới. Như tên gọi cha, con, đứa con sẽ lần lượt nối tiếp nhau theo thứ lớp sẽ được gọi là cha. Như vậy, trừ ý giới, ngoài ra không có sáu thức giới riêng, vì thế, mười hai sự nương dựa và nương dựa nghĩa là duyên sai biệt, nên có mười tám, tất cả pháp đều thuộc về sự của giới nhập, nên ấm kia hoàn toàn chỉ là hữu vi.

Hỏi: Vì sao vô vi không thuộc về ấm?

Đáp: Vì vô vi không có tướng ấm. Hai tướng của ấm là tướng chung và tướng riêng (cộng tướng-biệt tướng).

Cộng tướng là nghĩa nhóm họp, là nghĩa của ấm và vô thường, v.v...

Biệt tướng là sắc ngăn ngại, v.v... Hai tướng này, không có trong vô vi. Vì vậy, nên ấm không thuộc về vô vi. Ngoài ra, còn có nghĩa gì nữa? Nghĩa là các việc không phải điên đảo và phương tiện dứt, Vô vi không phải việc điên đảo và phương tiện dứt trừ sự điên đảo. Vì những việc điên đảo nên nói là thủ ấm. Vì dứt trừ phương tiện điên đảo nên nói là ấm vô lậu. Chính vì vậy nên trong ấm không gồm nhiếp vô vi.

Như vậy là nói rất rộng về cảnh giới của ấm, giới, nhập, nhằm kiến lập ở giới, muốn nói các thứ nghĩa, nên nói như vậy.

Trong giới, một thấy được

Mười giới nói có đối

Tám giới là vô ký

Ngoài ra thiện, bất thiện.

Trong giới, một có thể thấy, nghĩa là nên biết một giới có thể thấy trong mười tám giới, đó là giới sắc. Vì sao? Vì là cảnh giới của nhãn thức nên có thể thấy. Lại nữa, có thể chỉ rõ cái này, chỉ rõ cái kia, cho nên có thể thấy. Mười bảy giới còn lại nhất định không thể thấy.

Mười giới gọi là có đối, nghĩa là năm giới nội trong mười tám giới là mắt, tai, mũi, lưỡi, thân. Năm giới ngoài là sắc, thanh, hương, vị, xúc. Mười giới đó gọi là có đối. Ba thứ có đối, là chướng ngại có đối, cảnh giới có đối và duyên có đối.

Chướng ngại có đối là như tay trái và tay phải đối nhau. Cảnh giới có đối là căn và cảnh giới đối nhau.

Duyên có đối là ý thức đối với tất cả pháp, trong đấy, chỉ nhận lấy chướng ngại có đối, lại chướng ngại nhau nên gọi là có đối.

Tất cả mười thứ giới kia còn đối lẫn nhau. Nếu không như vậy thì mười giới đó sẽ không lớn thêm, như Thượng tọa Cưu-ma-la-đa nói: Nếu lúc tâm muốn khởi mà bị thứ khác gây chướng ngại, phải biết là có đối, trái lại là không có đối, ngoài ra, tám giới còn lại nhất định là không có đối.

Tám giới là vô ký: Nghĩa là trong mười tám giới, phải biết có tám giới là vô ký. Đó là mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, hương, vị, xúc. Chúng không có ái, không có quả của ái có thể ghi nhận, cho nên vô ký.

Ngoài ra là thiện, bất thiện: Nghĩa là mười giới còn lại được gọi là thiện, bất thiện, vô ký, đó là giới của sắc thanh, do thân, miệng, ý tạo ra, là thiện, bất thiện. Vì sao? Vì khởi lên từ tâm thiện, bất thiện, ngoài ra là vô ký.

Bảy tâm giới như nhãn thức, v.v..., là giới của pháp tương ưng với tâm thiện, bất thiện, vô ký, là giới của pháp tâm sở thiện, bất thiện, vô ký, là tự tánh tương ưng với thiện, bất thiện, vô ký.

Tự tánh thiện của tâm kia là sự hổ thẹn và ba căn thiện như không tham, v.v... tương ưng với thiện.

Tự tánh bất thiện tương ưng với tâm sở như thọ, v.v... kia, nghĩa là ba căn bất thiện là không hổ, không thẹn và tham, tương ưng với bất thiện, nghĩa là tương ưng với các tâm sở như thọ, v.v... đó, cả hai trái nhau là vô ký.

Về pháp giới bất tương ưng, sẽ được nói trong phẩm Tạp. Một thiện, hai vô ký trong vô vi: Số duyên là thiện, hư không phi số diệt là

vô ký, trong đó, sự yên ổn của quả ái gồm nhiếp trong thiện nên gọi là thiện.

Sự gồm nhiếp của thiện là đạo đế và ít phần của khổ đế, tập đế. Quả ái, nghĩa là ít phần của khổ đế, tập đế.

Sự yên ổn là diệt đế, sự trái nhau gọi là bất thiện, ít phần của khổ đế tập đế kia, trừ phần này ra, gọi là vô ký.

Không có thiện, bất thiện có thể ghi nhận, nên gọi là vô ký. Không có quả để ghi nhận cũng gọi là vô ký.

Mười lăm định hữu lậu

Hai thứ ba ba hữu

Trong Dục hữu có bốn

Mười một ở hai hữu.

Mười lăm giới nhất định là hữu lậu, tức là năm giới trong, năm giới ngoài và năm giới thức. Mười lăm giới này hoàn toàn là hữu lậu.

Hai thứ: Ngoài ra có ba giới là ý giới, pháp giới và ý thức giới, v.v... Ba giới đó có hai thứ là hữu lậu và vô lậu.

Hữu lậu: Sinh lậu cùng tương ưng với lậu. Vì lậu có đầy đủ dấu vết, xứ sở, nên gọi là hữu lậu. Trái với hữu lậu này gọi là vô lậu.

Nói sơ lược về vị tri, dục tri căn, v.v..., các căn vô lậu đều có pháp sinh và đắc kia, được giải thoát xuất thế gian và vô vi là vô lậu, ngoài ra là hữu lậu.

Ba ba hữu: Tức ba giới này có thể được ở trong ba hữu. Trong Dục hữu có bốn: giới của hương, vị, tỷ thức, thiệt thức, v.v... hoàn toàn thuộc về cõi Dục. Vì Dục hữu kia, không phải cõi Sắc, lìa bỏ đoàn thực và ái.

Mười một giới ở hai hữu: Nghĩa là năm giới trong, giới của sắc, thanh, xúc và duyên với ba thức giới kia.

Mười một giới ở cõi Dục, cõi Sắc này, không phải ở cõi Vô Sắc, vì không có sắc.

Dục hữu kia, bị sử cõi Dục trói buộc là thuộc cõi Dục, bị sử cõi Sắc trói buộc là thuộc cõi Sắc, bị sử cõi Vô Sắc trói buộc là thuộc cõi Vô Sắc.

Năm: có giác, có quán,

Ba thứ ba. Còn: Không

Có duyên nên biết bảy

Cũng phần ít giới pháp.

Năm: có giác, có quán: Là năm thức giới hoàn toàn là có giác, có quán, vì nghĩa tương ưng với giác, quán. Ba thứ có ba là ý giới, pháp

giới và ý thức giới. Chúng có ba thứ là Sơ thiền của cõi Dục là có giác, có quán. Thiền trung gian là không giác, có quán. Từ thiền thứ hai lên cho đến Hữu đảnh là không có giác, không có quán.

Giới của pháp có giác, có quán là cõi Dục và Phạm thế, trừ tâm sở của giác quán.

Giới của pháp không có giác, có quán là thiền trung gian, trừ tâm sở của quán.

Giới của pháp không có giác, không có quán, nghĩa là thiền thứ hai lên cho đến pháp giới tâm sở của Hữu đảnh.

Quán của thiền trung gian, tất cả vố giáo sắc v.v... và pháp giới bất tương ưng, thì quán của cõi Dục. Phạm Thế không thâu gồm trong ba thứ này. Nếu muốn nói lá không có quán-có giác.

“Còn: không” Nghĩa là mười giới còn lại là không có giác, không có quán, vì mười giới đó không tương ưng với giác, quán.

Có duyên phải biết là bảy, cũng là phần ít của pháp giới. Nghĩa là giới của bảy tâm và giới của tâm số pháp là có duyên. Vì có duyên này, nên gọi là có duyên. Vì cảnh giới đó có thể giữ lấy nên nói là có duyên. Ngoài ra, lại có duyên khác, như tay duyên với cây gậy, đấy là lời của thế tục nói. Phải biết, còn lại nhất định là không có duyên.

Chín không tho. Khác: hai

Hữu vi, vô vi một

Hoàn toàn là hữu vi

Phải biết mười bảy giới.

Chín không thọ: Là chín giới nhất định không nhận tên thọ, nếu sắc ở số căn và không lìa căn, hoặc cắt đứt, giết hại, làm hư hoại mà tâm, tâm số, pháp ở trong đó thọ nhận, ở trong đó dừng trụ. Nếu khác với đây, là không thọ. Giới của pháp, giới của tiếng và bảy giới tâm kia, chín giới này gọi là không thọ nhận. Vì những giới đó không phải là chỗ dừng nghỉ của tâm, tâm số pháp.

Chín giới khác có hai: Nghĩa là chín giới khác thì có hai loại: năm giới bên trong, nếu ở hiện tại gọi là thọ (sự nhận lãnh), hoặc thức hiện tại này dù là không, cũng gọi là có thọ, vì gồm nhiếp trong số chúng sinh thuộc chủng loại của thức đó nên gọi là thọ. Như vậy, quá khứ, vị lai và chẳng phải chúng sinh số đều gọi là không thọ. Sắc, hương, vị, xúc không lìa căn ở hiện tại thì gọi là thọ. Như sự dừng nghỉ của tâm pháp, tâm sở nơi căn, trong căn đó cũng vậy, ngoài ra gọi là không thọ Nói tóm lược, thì nếu pháp sinh, chưa diệt, số chúng sinh có đối,

có thể lôi kéo, có thể dời đổi, pháp sinh đó gọi là sự nhận lãnh (thọ).

Pháp kia sinh chưa diệt, nghĩa là trừ quá khứ. Số chúng sinh ở vị lai, nghĩa là trừ hiện tại. Không phải số chúng sinh có đối, nghĩa là trừ pháp sinh chưa diệt. Tâm, tâm số pháp, có thể lôi kéo, có thể dời đổi, xô đẩy, nghĩa là trừ giới của tiếng.

Hữu vi, vô vi, một: Vì nhân duyên hòa hợp tạo tác, nên gọi là vi. Đây có nghĩa năng sinh. Tạo tác là nghĩa gì? Là nghĩa có nhân. Nghĩa có nhân là nghĩa có làm, vì có làm nên gọi là tạo tác. Một pháp giới dung hợp hữu vi, vô vi. Trong pháp giới này có ba thứ thường còn, cho nên là vô vi: Hư không, Số diệt, Phi số diệt. Ba ấm như thọ, v.v... và vôtác sắc, gọi là hữu vi. Hoàn toàn là hữu vi, phải biết là mười bảy giới, nghĩa là mười bảy giới khác, vì có nhân nên hoàn toàn là hữu vi.

Hỏi: Phân biệt pháp tướng như vậy là xong. Thế nào là pháp gồm nhiếp? Là tự tánh hay tha tánh?

Các pháp lìa tha tánh

Đều tự trụ tánh mình

Cho nên hết thảy pháp

Đều thuộc về tự tánh.

Các pháp lìa xa tha tánh: Nghĩa là mắt lìa xa tai. Như vậy, tất cả mọi việc, nếu tánh lìa tánh, mà gồm nhiếp lẫn nhau gọi là không tương ưng. Thế nên, không phải thuộc về tánh của cái khác. Sự việc đó có lỗi gì? Nghĩa là, nếu thuộc về tha tánh thì một pháp sinh diệt, tất cả pháp khác cũng sinh diệt. Điều này trái đạo lý. Do vậy, tha tánh không thể thâu nhiếp.

Mỗi pháp đều trụ nơi tánh của mình: Nghĩa là mắt tự trụ vào tánh của mắt, tất cả pháp đều như vậy. Thế nên, tất cả pháp đều thuộc về tự tánh của nó, tự tánh gồm nhiếp tất cả pháp. Ở đây, Sư đã nói tự tướng là nghĩa gồm nhiếp. Tự tướng này cũng có hai thứ: Sinh và phần giới hạn.

Sinh: Sắc ấm gồm thâu mười sắc nhập, cho đến sắc trong pháp nhập. Giới của mắt gồm thâu giới của mắt.

Phần giới hạn, nghĩa là một niệm gồm thâu một niệm, không gồm thâu niệm khác. Nếu gồm nhiếp pháp khác mà được tên, thì như đền đài, lầu gác gồm có nền, thềm, bực, cột, kèo, v.v..., đó là ngôn thuyết thế tục. Giới của mắt kia thuộc về một giới, một nhập, một ấm. Phải biết tất cả pháp cũng như vậy.

———

Phẩm 2: HÀNH

Đã nói tướng của các pháp sự sai khác về sinh nay sẽ nói:

Hỏi: Nếu tất cả pháp đều gồm nhiếp tự tánh thì với sức của mình lẽ ra cũng có khả năng sinh chăng?

Đáp:

Trước, không một năng sinh

Vì lìa xa bè bạn

Tất cả sức đây, kia

Các pháp mới được sinh.

Không một pháp nào là đầu tiên có khả năng sinh bằng cách xa lìa bè bạn: Nghĩa là tự tánh của các hành hữu vi rất yếu kém, cho nên không pháp nào với sức của mình mà có khả năng sinh!

Hỏi: Làm sao được sinh?

Đáp: Phải nhờ vào tất cả các pháp của năng lực kia đây mới được sinh. Các pháp hữu vi đều do sức kia đây mới sinh khởi. Như hai người đều ốm yếu, người này phải nhờ vào sức của người kia mới gượng đứng dậy nổi.

Hết thảy hành này nói lược có bốn thứ: Đó là sắc, tâm, tâm số pháp và tâm bất tương ưng hành. Sự sinh kia cũng có bốn thứ: Tạo sự nhận lấy, tạo sự nương dựa, tạo sự thêm lên, tạo trợ bạn.

Tạo sự nhận lấy: Là dựa vào quả của quả báo và phần ít của quả Trượng phu.

Tạo sự nương dựa, là các giới, sáu nhập, bốn đại tạo sắc. Tạo sự thêm lên, là từ một sát na sinh ra các sự, tất cả pháp.

Tạo trợ bạn, là tâm kia và tâm số pháp này làm bạn với nhau và các tướng hữu vi.

Với các pháp hữu vi như vậy, ta sẽ nói trước tiên là chung với tâm cùng sinh làm trợ bạn.

Nếu có chỗ tâm sinh

Ắt cùng tâm cọng sinh

Các nhóm tâm pháp thảy

Và hành bất tương ưng.

Tâm: là Tâm, ý, thức. Nghĩa là một, mà tên khác. Tâm ấy phân biệt thiện, v.v..., phân biệt giới, phân biệt chủng loại. Căn cứ vào sự phân biệt mà phân biệt vô lậu, v.v... với vô lượng chủng loại khác nhau. Tâm này hoặc nương dựa, hoặc duyên, hoặc sinh ra trong một sát-na, sẽ quyết định cùng pháp tâm, tâm sở và tâm bất tương ưng hành phát

sinh.

Hỏi: Thế nào là tâm, tâm số pháp?

Đáp:

Tưởng dục và xúc tuệ

Niệm, tư và giải thoát

Tác ý ở cảnh giới

Tam-ma-đề, thọ nhận v.v...

Tưởng: Đối với duyên có khả năng nhận lấy tướng mạo, nghĩa là nhận lấy các tướng nam, nữ, to, nhỏ, dài, ngắn, v.v...

Dục là yêu thích, mình ưa thích như thế, v.v…

Xúc là dựa vào duyên và tâm hòa hợp, như ánh sáng mặt trời và viên ngọc cùng hòa hợp sẽ sinh ra lửa.

Tuệ là khả năng hiểu biết về duyên, như đây là sắc, không phải vị, là sai, là đúng v.v...

Niệm là buộc niệm ở duyên, Tư là đối với thiện, bất thiện đều có tâm ràng buộc trái nhau.

Giải thoát là tâm trong duyên tâm chuyển biến không chướng ngại.

Tác ý là nhận lấy duyên một cách mạnh mẽ. Có người nói là nghĩa của tâm chuyên chú.

Tam-ma-đề là lúc nhận lấy duyên, tâm không tán loạn.

Thọ là nhận lãnh trong duyên với việc vui, không vui trái nhau.

Lúc tất cả tâm sinh

Sinh ấy Thánh đã nói

Đồng chuyển ở một duyên

Cũng lại thường tương ưng.

Khi tất cả tâm sinh, sinh ấy như bậc Thánh đã nói: Nghĩa là mười pháp như tưởng, v.v... cùng với tất cả tâm đều sinh nên gọi là đại địa. Vì là tâm địa rộng lớn nên gọi là đại địa.

Đồng chuyển biến ở một duyên: Nghĩa là mười pháp này cùng chung với tất cả tâm, đều cùng chuyển biến trong một duyên, không có duyên khác. Có năm thứ đồng: đó là tướng mạo, duyên, thời nương tựa và sự. Đồng một tướng mạo, một sự duyên, một lúc, một nương dựa, một việc.

Đồng là nghĩa là cùng tương ưng.

Cũng lại thường tương ưng: Nghĩa là sự sinh này thường tương ưng với tâm, kia đây cùng sinh. Vì tương ưng nhận lấy duyên, nên gọi là tương ưng.

Đã nói pháp tương ưng trong tất cả tâm. Nay sẽ nói không phải: pháp tương ưng trong tất cả tâm:

Các căn có: Tàm, Quý

Tín, Ỷ, Không buông lung

Không hại, Tinh tiến, Xả

Hoặc nhiệt và Giác Quán.

Các căn: Là hai căn thiện, không tham và không giận. Thể của căn thiện không ngu si là tuệ. Vì đại địa chung nên trong đây không nói.

Không tham nghĩa là đối với có và không chẳng mê đắm. Không giận là đối với số chúng sinh không giận dữ.

Tàm là tôn trọng thân mình, biết nhục đối với việc ác.

Quý là tôn trọng pháp thế gian.

Tín là tin nhân quả không điên đảo.

Ỷ là tâm thiện lìa bỏ xấu ác, cảm thấy thư thái trong thân.

Không buông lung là dùng phương tiện điều phục, đối với việc nên làm, không nên làm, Xả tâm hoàn toàn tạo phương tiện, đấy là nghĩa tu thiện.

Không hại là đối với số chúng sinh không có tâm não hại.

Tinh tiến là lìa bỏ lỗi lầm xấu ác, tu tập công đức, tâm khuyên gắng giữ gìn làm tăng trưởng.

Xả là tâm bình đẳng, tất cả tâm thiện đều thuận theo đạo lý.

Mười pháp này đều có thể đạt được trong tất cả tâm thiện, gọi là đại địa thiện.

Hoặc nhiệt: Các phiền não như ngã kiến v.v... sẽ nói trong phẩm Sử.

Tâm thô gọi là giác, là nghĩa nhạnh nhẹn, nhạy bén. Tâm tế gọi

là quán, là nghĩa nhỏ ít. Pháp này không thể có được trong tất cả tâm, hoặc có thể được, hoặc không thể được.

Sau đây, nếu là nhóm cho đến tâm số sinh khởi nay tôi sẽ nói:

Phân biệt tâm, tâm số pháp thiện v.v... thì có năm thứ nhóm: Bất thiện, thiện, không chung, vô ký ẩn mất và vô ký không ẩn mất. Cõi Dục, thành tựu cả năm thứ; cõi Sắc, cõi Vô Sắc thành tựu bốn thứ, trừ bất thiện.

Trong nhóm tâm bất thiện

Hai mươi mốt tâm số

Trong ba kiến, bớt một

Dục hai, kiến thiếu ba.

Có hai mươi mốt tâm số trong nhóm tâm bất thiện: Tâm bất thiện là tâm tương ưng với không hổ, không thẹn (vô tàm, vô quý).

Trong nhóm tâm này, có hai mươi mốt tâm số: Nghĩa là mười đại địa và giác, quán. Hai phiền não, tham, giận, mạn, nghi, trong đó, một là vô minh tham, cho đến nghi, v.v.... Phiền não kia và vô minh này không tương ưng với vô minh, sự tương ưng với vô minh kia cùng tương ưng với tất cả phiền não.

Bảy thứ sanh khởi phiền não, đó là không hổ, không thẹn, ngủ nghỉ, trạo cử, bất tín, buông lung, lười biếng.

Hỏi: Trong tất cả tâm bất thiện đều có hai mươi mốt tâm sở chăng?

Đáp: Không phải vậy. Vì đã bớt một trong ba kiến. Cõi Dục có hai kiến, thiếu ba: Tà kiến, kiến thủ, giới thủ. Có hai mươi pháp tương ưng với tâm, trong nhóm tâm bất thiện, trong số này trừ tuệ.

Cõi Dục có hai kiến, thiếu ba: Nghĩa là có mười tám pháp tương ưng với hai kiến thân và biên của cõi Dục, trừ tuệ như trước đã nói, trừ không hổ, không thẹn. Vì kiến là tánh của tuệ nên kiến trong tụ tương ưng là không có tuệ, không phải trong một tụ có đến hai tuệ. Hai kiến thân và biên là vô ký. Không hổ, không thẹn hoàn toàn là bất thiện, nên thiếu ba.

Tâm thiện hai mươi hai

Không chung có hai mươi

Vô ký có mười hai

Hối, miên đều được tăng.

Tâm thiện có hai mươi hai: Là mười đại địa, mười đại địa thiện, giác và quán.

Không chung có hai mươi, là trong hai mươi mốt thứ của nhóm tâm bất thiện, trừ một phiền não.

Không chung là chỉ có một vô minh, không phải sử khác.

Vô ký có mười hai: Có mười hai tâm sở trong nhóm vô ký không ẩn mất, đó là mười đại địa, giác và quán: trong số đó, có công đức của không tin v.v... và không có lỗi ác của tham v.v... Vì sao? Vì vô ký.

Không ẩn mất là không phải nhiễm ô.

Ăn năn, ngủ nghỉ đều tăng thêm: Theo đuổi, luyến tiếc, gọi là ăn năn. Sự ăn năn này có ba thứ: Thiện, bất thiện, vô ký, trong đó do hành tác của thiện, bất thiện nên gọi là thiện, bất thiện. Thiện, bất thiện đó có bốn thứ khác nhau:

Hoặc có thiện lập nên bất thiện, như thực hiện việc bố thí, v.v...

rồi ăn năn hối tiếc. Hoặc có trường hợp bất thiện lập nên thiện, như làm điều ác rồi ăn năn hối cải. Hoặc có bất thiện lập nên bất thiện, như làm ác rồi tiếc cho là ít. Hoặc có trường hợp thiện lập nên thiện, như làm việc thiện bố thí, v.v... rồi tiếc là còn ít. Nếu trường hợp ăn năn về oai nghi v.v... khác, đó là vô ký. Thế nên, có thêm sự ăn năn trong nhóm tương ưng với sự ăn năn. Về tâm sở khác, như trước đã nói. Trong đó, con người ăn năn không phải do các sử như tham, v.v... chuyển không phải là người không ngu si nảy sinh sự ăn năn, nên sự ăn năn bất thiện tương ưng trong nhóm, chỉ một vô minh là phiền não, không phải pháp khác, do vậy nên có hai mươi mốt thứ.

Sự ăn năn thiện tương ưng trong nhóm chỉ có thêm sự ăn năn.

Như vậy, hai mươi ba thứ vô ký không ẩn mất: Mười ba thứ ở đây đổi thay trong ba nhóm, đó là thiện, không chung, vô ký không ẩn mất.

Ngủ là ngủ nghĩ, trong đó tất cả năm nhóm đều chuyển đổi. Vì sao? Vì ngủ nghỉ có tâm bất thiện, nhiễm ô và vô ký, thế nên, trong nhóm đó tăng thêm một ngủ nghỉ. Về tâm sở khác, như trước đã nói.

Hai thứ ăn năn, ngủ nghỉ của ba nhóm như vậy đều chuyển biến thêm hai trong nhóm kia. Đấy là thứ lớp của tâm pháp ở cõi Dục.

Hỏi: Cõi Sắc, cõi Vô Sắc thế nào?

Đáp:

Sơ thiền lìa bất thiện

Nên biết như cõi Dục

Thiền trung gian, trừ giác

Quán cõi trên, cũng vậy.

Sơ thiền lìa bất thiện, nên biết như cõi Dục: Nghĩa là Sơ thiền lìa nhóm bất thiện, vì đã lìa không hổ không thẹn. Ngoài ra còn có bốn nhóm nữa, như đã nói ở cõi Dục.

Thiền trung gian trừ giác: Nghĩa là thiền trung gian trừ giác, ngoài ra như đã nói trong Sơ thiền.

Quán cõi trên cũng vậy: Tức là Nhị thiền trở lên, cho đến Hữu đảnh đều trừ giác, quán. Ngoài ra, như đã nói ở Sơ thiền.

Đã nói tâm, tâm số pháp do sức của bạn sinh, bây giờ sẽ nói: về sắc pháp.

Vi trần ở bốn căn

Mười thứ cần phải biết

Thân căn chín, ngoài tám

Tồn tại ở địa hương.

Vi trần ở bốn căn, có mười thứ cần nên biết, nghĩa là vi trần của nhãn căn có mười thứ, phải biết mười thứ này là nghĩa không rời nhau. Đó là, đất, nước, lửa, gió, sắc, hương, vị, xúc, nhãn căn và thân căn. Mười thứ này thường không lìa nhau. Tai, mũi, lưỡi cũng như vậy.

Thân căn có chín, tức trừ nhãn căn, v.v... các căn khác đều đồng với trước.

Ngoài có tám, tức là tám thứ vi trần trong pháp không phải căn, đó là bốn vi trần như sắc v.v... của bốn đại.

Hỏi: Bất cứ vi trần của cõi nào cũng đều nói như vậy sao?

Đáp: Là chỉ ở địa có hương. Đây là nghĩa trong cõi Dục, vì cõi đó có mùi hương. Vì vi trần của cõi Sắc lìa hương, vị, nên trừ hương, vị trong cõi ấy ra, còn lại như đã nói ở trước.

Hỏi: Trước đây đã nói, nếu lúc tâm sinh khởi, thì tâm số pháp kia và hành bất tương ưng đó phát sinh. Đã nói về tâm, tâm số pháp rồi, còn hành bất tương ưng là thế nào?

Đáp:

Tất cả hành hữu vi

Sinh, trụ và dị hoại

Thì cũng có bốn tướng

Kia, đây lại trái nhau.

Tất cả hành hữu vi, sinh, trụ, và dị, hoại, nghĩa là tất cả hành hữu vi đều có bốn thứ tướng: sinh, trụ, thay đổi, hư hoại. Vì chưa sinh mà sinh nên gọi là sinh sinh. Việc của tự nó đã thành lập gọi là trụ trụ. Vì đã suy yếu, đổi thay nên gọi là dị dị. Vì thế lực đã mất, nên gọi là hoại. Nên nói như vậy.

Nếu pháp hữu vi có được tướng như vậy thì gọi là tâm bất tương ưng hành. Nay tôi sẽ nói về tướng hữu vi: Vì việc này đều có thể biết, nên gọi là Tướng, như sinh, trụ, già, vô thường. Sinh là sự việc hữu vi sinh. Trụ là an lập. Lão là suy yếu, biến đổi. Vô thường là hư hoại. Chúng không phải cùng một lúc. Tạo ra sự sinh ấy là lấy việc sinh khởi làm nghiệp. Còn lại là nghiệp sau khi sinh xong. Thế nên, pháp hữu vi: sinh, trụ, đổi khác, diệt hoại không phải là một tướng.

Hỏi: Nếu tất cả pháp hữu vi có bốn tướng, thì pháp này cũng là hữu vi, ngoài ra, pháp này còn có tướng nào khác chăng?

Đáp: Pháp này cũng có bốn tướng, chung với tướng sinh kia, gọi là sinh của sinh, trụ của trụ, đổi khác của đổi khác, hoại diệt của hoại diệt.

Hỏi: Nếu như vậy, hóa ra là vô cùng?

Đáp: Tướng kia với tướng này, cùng tạo tác lẫn nhau, tướng này và tướng kia sinh ra lẫn nhau, tướng đó đây, sinh ra tướng đó đây. Như vậy, an trụ, rồi an trụ trong an trụ, tướng an trụ đó đây, cùng an trụ lẫn nhau. Đổi khác rồi đổi khác trong đổi khác, tướng đổi khác đó đây cùng đổi khác lẫn nhau. Hoại diệt, rồi hoại diệt trong hoại diệt, tướng hoại diệt đó đây, cùng hoại diệt lẫn nhau, nên không phải vô cùng.

Bốn pháp sau này là một pháp sinh sinh, việc sinh sinh không phải là pháp khác. Như vậy, an trụ và an trụ, việc an trụ và an trụ không phải là pháp khác. Pháp còn lại cũng như vậy.

Bốn thứ tướng trước, mỗi tướng đều tạo tám pháp sinh và sinh tám pháp. Nghĩa là ba tướng trước, bốn tướng sau sinh khởi tướng và pháp của tướng kia. Phải biết pháp khác cũng như vậy.

Đã nói các hành cùng sinh khởi. Nay sẽ nói thuận theo bạn mà sinh, không có trợ bạn thì không sinh khởi.

Sở tác-cộng-Tương tợ

Phổ biến-Tương ưng-báo

Từ sáu thứ nhân này

Chuyển sinh pháp hữu vi.

Sáu thứ nhân này chuyển sinh pháp hữu vi.

Nhân sở tác: Nghĩa là nếu pháp không làm chướng ngại pháp khác sinh, do sức này nên pháp kia được sinh. Như lúc mắt sinh tất cả pháp trừ tự tánh. Như vậy, tai v.v... trừ tự tánh, không phải tự tánh làm nhân cho tự tánh.

Nhân cộng: Là các hành và bạn cùng sinh khởi, như tâm, tâm số, tâm bất tương ưng hành,và tướng hữu vi. Như là vi trần của bốn đại tùy thuộc vào giới của tâm. v.v…

nhân tương tô: Là nếu nghĩa có khả năng sinh pháp tương tợ, như tập thiện sẽ sinh điều thiện, tập bất thiện sẽ sinh bất thiện. Như tập công xảo sẽ có thể hiểu biết công xảo. Như gieo trồng giống lúa mạch sẽ mọc lên lúa mạch, như vậy v.v... Nhân phổ biến: Là các phiền não đều tiếp nối nhau sinh. Như người chấp trước ngã kiến, do sức của kiến chấp mà ngã chấp trước đoạn, thường, chê bai tướng ấm, nghi hoặc nhận lấy sự thanh tịnh và lỗi do sự khinh mạn quá mức sinh ra. Pháp khác cũng như vậy, tất cả cùng khắp phải biết.

Nhân tương ưng: Nghĩa là tâm, tâm số pháp, do sức của đây kia mà cùng có sự chuyển biến trong một lúc, một duyên.

Hỏi: Nếu tâm, tâm số pháp sinh cùng một lúc, thì nhân cộng sinh với nhân tương ưng khác nhau thế nào?

Đáp: Nghĩa không lìa nhau là nhân tương ưng, nghĩa đồng một quả là nhân cộng sinh. Ví như cầm gậy thì theo nghiệp gậy, như lội qua sông thì tay phải bơi liên tục không ngớt.

Nhân báo: Là thọ lãnh sự sinh trong sanh của thế gian, với quả của sự việc tiếp nối nhau, gọi là sinh. Ví như làm điều thiện sẽ được quả đáng yêu, làm điều bất thiện sẽ gặp quả không đáng yêu.

Đã nói pháp của các nhân, nay sẽ nói, pháp theo nhân sinh

Báo sinh tâm, tâm pháp

Cùng tạp phiền não khác

Đều từ năm nhân sinh

Cộng sinh, cần nên biết.

Nếu báo sinh tâm, tâm số pháp và tâm, tâm số pháp cấu uế, v.v... đều từ năm nhân sinh: Báo sinh năm nhân của tâm, tâm số pháp, đó là nhân sở tác, nhân cộng sinh, nhân tương tợ, nhân tương ưng và nhân báo.

Nhân sở tác: Nghĩa là lúc pháp kia sinh, thì những việc tương tợ, không tương tợ, không gây trở ngại, ngăn cách.

Nhân cộng sinh: Nghĩa là bạn của cái kia cái này, sinh ra sự sinh của cái kia v.v… đều do sức bạn của tâm bất tương ưng hành mà sinh.

Nhân tương tợ: Nghĩa là trước sinh pháp vô ký, hoặc tạo ra sự hiểu biết này: Nhân của báo này sinh, không phải oai nghi, v.v... Vì sao? Vì nhân hơn hết kia, không phải làm nhân cho các yếu kém.

Nhân tương ưng: Nghĩa là sức của cái kia với cái này cùng chuyển vận trong một lúc, một duyên.

Nhân báo: Nghĩa là nhân kia, hoặc là nghiệp thiện, bất thiện. Đấy là nhân không có báo của tâm, tâm số pháp cấu uế của quả kia. Vì sao? Vì sự ẩn mất, không phải là quả của vô ký, mà là tánh của báo.

Nhân cùng khắp thứ năm do sức của nhân cùng khắp đó nên nhân này mới được sinh. Bốn nhân còn lại như trước đã nói.

Là bất tương ưng kia

Và pháp tương ưng khác

Trừ vô lậu đầu tiên

Vô lậu bốn nhân sinh.

Là bất tương ưng kia, nghĩa là báo sinh sắc và báo sinh tâm, bất tương ưng hành đều từ bốn nhân sinh, đó là: Nhân sở tác, nhân cộng sinh, nhân tương tợ, nhân báo. Sắc cấu uế và tâm cấu uế, hành bất tương ưng, cũng từ bốn nhân sinh, đó là: Nhân sở tác, nhân cộng sinh, nhân tương tợ, nhân phổ biến và pháp tương ưng khác trừ vô lậu đầu tiên.

Từ bốn nhân kia sinh: Nghĩa là pháp tâm, tâm sở khác, trừ vô lậu ban đầu. Cũng từ bốn nhân sinh, đó là: Nhân sở tác, nhân cộng sinh, nhân tương tợ, nhân tương ưng. Khác nghĩa là vô ký, không ẩn mất, trừ báo.

Nếu bất tương ưng khác

Tương tợ nên biết ba

Và các tương ưng khác

Pháp vô lậu đầu tiên.

Nếu pháp bất tương ưng khác giống nhau, phải biết có ba: Nghĩa là trước đã nói tâm bất tương ưng và bất tương ưng khác, khác ấy gọi là khác.

Bất tương ưng khác đó là thiện, vô ký không ẩn mất, trừ báo.

Nếu nhân tương tợ kia thành tựu, trừ vô lậu ban đầu, thì từ ba nhân sinh, đó là: Nhân sở tác, nhân cộng sinh và nhân tương tợ. Và các tương ưng khác, pháp vô lậu ban đầu, là pháp tương ưng với vô lậu mới sinh, cũng từ ba nhân sinh, đó là: Nhân sở tác, nhân cộng sinh và nhân tương ưng. Không có pháp giống nhau, vì trước sinh vô lậu không có nhân tương tợ.

Trong đó, bất tương ưng

Từ hai nhân mà sinh

Nếu từ một nhân sinh

Thì không có việc ấy.

Trong đó bất tương ưng, từ hai nhân sinh, là sắc trong nhóm vô lậu mới sinh và tâm bất tương ưng hành, đều từ hai nhân sinh, đó là: Nhân sở tác và nhân cộng sinh.

Đã nói tất cả pháp hữu vi nếu từ một nhân sinh thì không có việc ấy: Hết thảy pháp nhất định từ nhân sở tác, nhân cộng sinh mà sinh, nhân khác thì không nhất định, cho nên, không có pháp nào từ một nhân sinh.

Đã nói sự khác nhau của nhân. Đức Thế Tôn đã dùng nhân như vậy để hóa độ chúng sinh, cho nên nói duyên. Nay sẽ nói về duyên

Thứ đệ cũng duyên duyên

Tăng thượng và nhân duyên

Pháp từ bốn duyên sinh

Là do Thế Tôn nói.

Bốn duyên như vậy, sinh ra tất cả pháp hữu vi.

Duyên thứ đệ ấy: Nghĩa là mỗi tâm sinh đều theo thứ lớp tiếp nối nhau, nhằm tạo ra phương tiện dung nạp.

Duyên duyên là cảnh giới của pháp tâm, tâm sở, dựa theo phương tiện, duyên với cảnh giới đó, nên có công năng sinh khởi.

Duyên tăng thượng là lúc pháp sinh không gây chướng ngại, như vua tự tại, tức nhân sở tác mà trước đã nói.

Duyên nhân là trừ nhân sở tác, năm nhân còn lại là duyên nhân.

Hỏi: Nhân và duyên có gì khác nhau?

Đáp: Có thuyết nói: Không có khác nhau.

Ta nói nhân như pháp hạt giống.

Duyên là gìn giữ phương tiện kia như đất, phân, v.v...

Đã phân biệt duyên. Nay sẽ nói về pháp theo duyên sinh

Tâm và các tâm pháp

Là từ bốn duyên sinh

Hai chánh thọ, từ ba

Pháp khác nói có hai.

Tâm và các tâm pháp, từ bốn duyên sinh, nghĩa là tâm, tâm số pháp từ bốn duyên sinh ra. Trước đây đã chấp nhận pháp này là duyên thứ đệ.

Cảnh giới là duyên duyên: Trừ tự tánh, ngoài ra, tất cả pháp đều là duyên tăng thượng.

nhân cộng sinh, nhân tự phân và nhân tương ưng đều là duyên nhân, đôi khi có nhân phổ biến, nhân báo.

Hai chánh thọ từ ba: Nghĩa là chánh thọ vô tưởng, chánh thọ diệt tận, đều từ ba duyên sinh. Hai tâm nhập định của hai chánh thọ là duyên thứ đệ. Duyên thứ đệ ấy, trước hết là sinh khởi sự nhớ nghĩ chánh thọ và tâm chánh thọ. Giới, địa thiện, tự phần gọi là nhân tương tợ.

Sinh, trụ, đổi thay, hư hoại của sự sinh chung được gọi là nhân cộng sinh.

Hai nhân như vậy là duyên tăng thượng của duyên nhân kia, như trước đã nói.

Pháp khác nói có hai, nghĩa là tâm bất tương ưng hành khác, sắc được sinh từ hai duyên, là duyên nhân và duyên tăng thượng.

Hỏi: Vì sao pháp này gọi là hành?

Đáp:

Nhiều pháp sinh một pháp

Cũng có thể sinh nhiều

Vì duyên hành làm ra

Gọi là hành nên biết.

Nhiều pháp sinh một pháp, cũng có khả năng sinh ra nhiều pháp,

nghĩa là một pháp nhờ sức nhiều pháp nên sinh, thì cũng có khả năng sinh nhiều pháp.

Như vậy, tất cả sức của pháp kia đây đã duyên với việc làm của hành, nên gọi là hành. Cần phải biết nghĩa là vì hành này vừa là duyên, vừa là hành, nên gọi là duyên hành. Vì duyên với hành mà làm ra nên gọi là duyên hành. Việc làm này cũng có khả năng làm duyên hành, nên gọi là hành. Nói như vậy nghĩa là hành này, vì cái khác mà làm, cũng có khả năng làm cái khác, nên gọi là hành.

Thứ lớp là chuyển sanh tự địa. Ở tự địa, tất cả các phiền não đối với tự địa, phiền não theo thứ lớp duyên có thể được, mỗi pháp thứ lớp sanh, tất cả địa trên cũng sanh địa dưới.

Việc này nên phân biệt: Trên cõi trời Phạm thiên qua đời, thứ lớp sanh trong tất cả cõi Dục. Nếu trong đó tâm ô uế mà qua đời thì trong đây hoàn toàn là tâm ô uế nối tiếp nhau, tất cả địa như thế. Đã nói về tự tướng các sử, phiền não như thế, Đức Thế Tôn vì giáo hóa nên nói nhiều thứ, nay sẽ phân biệt.

Hỏi: Đức Thế Tôn nói bảy sử: Dục ái, khuể, hữu ái, mạn, kiến, nghi và vô minh, việc này thế nào?

Đáp:

Năm thứ dục cõi Dục,

Đây gọi sử dục ái,

Sắc, Vô sắc như trên,

Hữu ái sẽ phân biệt.

Năm thứ dục cõi Dục, đây gọi sử dục ái: Là kiến khổ, tập, diệt, đạo đoạn và Tư duy đoạn. Cõi Sắc, cõi Vô Sắc như trên, hữu ái, sẽ phân biệt: năm thứ ái cõi Sắc, cõi Vô Sắc cũng vậy.

Khuể tức là sử khuể

Năm thứ như trước nói,

Kiêu mạn và vô minh

Mười lăm ở ba cõi.

Khuể tức là sử khuể, năm thứ như trước nói, sân khuể cũng có năm thứ như thế; Kiêu mạn và vô minh, mười lăm ở ba cõi: Mạn ở cõi Dục có năm thứ, cõi Sắc có năm thứ, còn Vô sắc có năm thứ. Vô minh cũng thế.

Sử kiến ba mươi sáu

Nói rộng trong ba cõi,

Sử nghi có mười hai,

Bảy này có tên khác.

Sử kiến ba mươi sáu, nói khắp trong ba cõi: Cõi Dục có mười hai kiến: Năm thứ thấy khổ thì dứt, năm thứ thấy tập thì dứt, hai thứ thấy diệt thì dứt, ba thứ thấy đạo thì dứt. Cõi Sắc, cõi Vô Sắc cũng vậy. Năm do kiến Khổ đoạn, hai do kiến Tập đoạn, hai do kiến Diệt đoạn và ba do kiến Đạo đoạn. Cõi Sắc, Vô sắc cũng vậy.

Sử Nghi có mười hai: Cõi Dục có bốn là Kiến khổ, Tập, Diệt, Đạo đoạn. Cõi Sắc, Vô sắc cũng vậy. Bảy pháp này có tên khác: Phiền não này gọi là ách, thọ lưu, lậu.

Hỏi: Vì sao?

Đáp:

Ách buộc và thọ lưu,

Lậu, tất cả vô cùng

Các ách và thọ lưu

Phiền não là gọi lậu.

Vì ràng buộc tất cả chúng sanh nên gọi là ách. Vì là công cụ thọ sanh nên gọi là tho. Vì rót chảy xuống tất cả chúng sanh nên gọi là lưu. Vì rò rỉ tất cả vô cùng nên gọi là lậu.

Đã nói về các tướng, bây giờ sẽ nói về căn tương ưng.

A Tỳ Đàm Tâm Luận Kinh - Quyển 2 - Phẩm 3: Nghiệp

A TỲ ĐÀM TÂM LUẬN KINH

QUYỂN 2

Phẩm 3: NGHIỆP

Đã nói các hành do năng lực của nhân duyên mà sinh, kế đây là phần quán sát sự sinh diệt khác nhau của thế gian.

Do nghiệp nhân của phiền não cho nên sinh, phải tư duy về nghiệp đó, Sư muốn nói rộng về nghiệp, cho nên nói kệ:

Nghiệp tô điểm thế gian

Mỗi đường đầu khác nhau

Nên phải tư duy nghiệp

Cầu lìa thế giải thoát.

Nghiệp tô điểm thế gian, mỗi đường đều khác nhau: Nghĩa là các thân trong năm đường của tất cả thế gian như vậy, đều sinh ra nghiệp, có khả năng tô điểm, cần phải suy nghĩ về nghiệp đó, vì nhân thế gian sinh ra các thân. Như Đức Thế Tôn nói: Chúng sinh khác nhau là do nghiệp đã tạo ra nên mới có sự cao, thấp, hơn, kém.

Vì lý do đó, nên phải tư duy nghiệp, để mong cầu ra khỏi thế gian, được giải thoát. Chủng loại, địa, tư tánh của nghiệp đó, đã thành tựu thiện, bất thiện khác nhau. Để hiểu biết được nghiệp ấy, nên phải siêng năng tư duy.

Hỏi: Nghiệp đó là gì? Tư duy như thế nào? Vì sao nhân của thế gian sinh khởi ra các thân?

Đáp:

Thân, miệng, ý tập nghiệp

Hiện ở trong các hữu (cõi)

Từ nghiệp sinh các hành

Và thọ các thứ thân.

Thân, miệng, ý tập họp nghiệp, hiện ở trong các hữu: Nghĩa là có ba thứ nghiệp, đó là nghiệp thân, miệng, ý. Thân kia đã tạo, hoặc nghiệp nương dựa vào thân, gọi là thân nghiệp. Nếu miệng đã gây ra

gọi là khẩu nghiệp, ý tương ưng gọi là ý nghiệp. Từ đời này đến đời khác, chúng sinh đã gây nên nghiệp thân, miệng, ý.

Từ nghiệp đó sinh ra các hành và thọ các thứ thân: Nghiệp ấy sinh các hành và các công cụ bên ngoài như nhà cửa, sắc lực, thân thế, giàu sang, tội phước, mạng sống, v.v... và làm cho chúng sinh thọ các thứ thân.

Hành này có hai thứ, đó là số chúng sinh, chẳng phải số chúng sinh, chung không chung.

Không chung nghĩa là mỗi mỗi chúng sinh đều do nghiệp tăng thượng sinh riêng.

Chung là do nghiệp tăng thượng của hết thảy chúng sinh mà sinh.

Như vậy, đủ các thứ thân nghiệp tịnh, bất tịnh của năm đường như địa ngục, v.v... sẽ thọ nhận đủ các thứ khổ, vui khác nhau.

Vì nghiệp đó đã tạo đủ các loại chúng sinh, cho nên người mong cầu được giải thoát thì phải biết rõ nghiệp này.

Thân nghiệp cần phải biết

Có giáo và vô giáo

Khẩu nghiệp cũng như vậy

Ý nghiệp chỉ vô giáo.

Về nghiệp của thân, phải biết là có giáo và vô giáo. Nghĩa là nghiệp của thân có hai thứ, đó là có giáo và vô giáo. Có giáo là thân động, vô giáo là thân động diệt rồi, tương ưng với thức khác. Hành động ấy sẽ được chuyển biến nối tiếp nhau, như sau khi thọ giới, dù là tâm bất thiện hay vô ký, giới thiện vẫn phát sinh theo. Như bắt chim, v.v..., dù với tâm thiện hay vô ký, giới ác cũng vẫn phát sinh theo.

Nghiệp miệng cũng như vậy. Nghĩa là nghiệp miệng cũng có hai thứ: Tánh có giáo, tánh vô giáo. Chỉ nghiệp ý là vô giáo, nghĩa là nghiệp ý chỉ có tánh vô giáo, tánh không phải như sắc giáo. Vì nghiệp này, không thể chỉ bày cho người khác hiểu, nên gọi là vô giáo, vì có lời nói nên mới gọi là giáo. Trong năm nghiệp này:

Có giáo, phải biết ba:

Thiện, bất thiện, vô ký

Ý nghiệp cũng như vậy

Khác không gọi vô ký.

Có giáo, phải biết có ba thứ: Thiện, bất thiện, vô ký. Nghĩa là thân giáo, khẩu giáo, phải biết có ba thứ thiện, bất thiện, vô ký. Thiện là thực hành bố thí, thọ giới, v.v... là do tâm thiện khởi động thân. Bất thiện là giết hại chúng sinh, v.v... là do tâm bất thiện khởi động thân.

Vô ký có hai thứ là ẩn mất và không ẩn mất. Ẩn mất nghĩa là tâm vô ký cấu uế khởi động thân. Không ẩn mất nghĩa là chẳng phải tâm vô ký cấu uế khởi động thân, các gọi là oai nghi, nghĩ nghiệp khéo léo. Khẩu giáo cũng như vậy, cần phải biết. Ý nghiệp cũng như vậy. Nghĩa là ý nghiệp cũng có ba thứ. Tâm thiện kia tương ưng với tâm thiện gọi là thiện. Tương ưng với tâm bất thiện gọi là bất thiện. Vô ký cấu uế tương ưng với tâm gọi là vô ký ẩn mất, không phải tương ưng với tâm vô ký cấu uế gọi là vô ký không ẩn mất.

Nghiệp khác không gọi là vô ký, nghĩa là còn có hai nghiệp, đó là nghiệp thân, miệng vô giáo. Nghiệp đó có hai thứ: Thiện và bất thiện, không có vô ký. Vì sao? Vì yếu kém, vì tâm vô ký yếu kém, cho nên không có khả năng sinh khởi nghiệp mạnh mẽ. Nếu tâm vô ký này và thức khác và việc khác, đều nối tiếp nhau thì như cầm cành hoa Tu-ma- na, dù bỏ hoa lại đàng sau, vẫn còn phảng phất mùi thơm quyện theo. Vì sao? Vì năng lực của mùi hương luôn tỏa ra liên tục, không phải như cầm miếng gỗ, cục đá, v.v... Đã nói về các nghiệp.

Hai thứ sắc vô ký

Ẩn mất, không ẩn mất

Ẩn mất thuộc cõi Sắc

Ngoài ra, ở hai cõi.

Hai thứ sắc vô ký: ẩn mất, không ẩn mất, nghĩa là nếu tánh của sắc, gọi là nghiệp vô ký có giáo, như trước đã nói thì nghiệp này có hai thứ, phải biết là ẩn mất và không ẩn mất.

Nghiệp ẩn mất thuộc cõi Sắc, nghĩa là ẩn mất thuộc Phạm thế của cõi Sắc, không phải ở địa trên. Vì sao? Vì vô ký kia làm tâm, không phải là phiền não của địa trên, địa dưới khởi hiện ở trước mặt. Vì sao? Vì địa trên đã lìa bỏ dục cũng không ở cõi Dục, vì phiền não do Tu đạo đoạn, có khả năng khởi nghiệp thân, miệng. Vì sao? Vì vận chuyển ở môn ngoài. phiền não do kiến đạo đoạn là hành môn trong, không thể khởi nghiệp thân, miệng. Phiền não do Tu đạo đoạn ở cõi Dục, chỉ là bất thiện thì không phải phiền não bất thiện có khả năng sinh khởi ng- hiệp vô ký.

Ngoài ra ở hai cõi, nghĩa là nếu vô ký không ẩn mất, thuộc hai cõi Dục và Sắc, ý nghiệp như nói ở tâm, Vì sao? Vì sự ẩn mất, không ẩn mất kia chung cho ba cõi, trong đó:

Giới có giáo, vô giáo

Nói lược có ba thứ:

Nương thuận giới giải thoát.

Giới có giáo, vô giáo, nói lược có ba thứ: giới vô giáo nói lược phải biết có ba thứ.

Hỏi: Ba thứ đó là gì?

Đáp: Vô lậu và thiền sinh, nương thuận giới giải thoát.

Giới vô lậu, nghĩa là giới này sinh chung với đạo, đó là chánh ngữ, chánh nghiệp và chánh mạng.

Giới của thiền sinh, nghĩa là giới và thiền sinh chung, đó là ly dục, không ly dục; phàm phu và Thánh nhân.

Nương thuận giới giải thoát: Nghĩa là các nhóm hòa hợp, bên cạnh sĩ phu kia, cầu xin được thọ lãnh. Ba thứ giới này gồm nhiếp hết thảy giới.

Hỏi: Đã phân biệt giới có giáo, vô giáo rồi, thế nào là giới phát sinh với tâm, và giới không phát sinh với tâm?

Đáp:

Vô giáo, ở cõi Dục

Có giáo nương hai cõi

Nên biết chẳng cùng tâm

Ngoài ra nói cùng tâm.

Vô giáo ở cõi Dục nếu thuộc thuận giới giải thoát, hoặc không thuộc thuận giới giải thoát thì tất cả giới kia đều không phải là tâm cùng phát sinh, không có nghĩa chuyển biến theo tâm.

Hỏi: Vì sao không chuyển biến theo tâm?

Đáp: Vì người kia thọ giới rồi thì tâm bất thiện, vô ký cũng sinh theo nhưng không chuyển biến theo tâm thiện, bất thiện, vô ký. Vì sao? Vì vô tâm cũng chuyển theo.

Có giáo tức là hai cõi Dục, Sắc không chuyển biến theo tâm. Vì sao? Vì thuộc về thân.

Vì tâm khác cũng có, vì tâm khác đều cùng nói. Tâm khác là giới của Vô lậu, Thiền. Hai thứ giới đó đều tùy thuộc vào sự chuyển biến của tâm. Vì sao? Vì tâm khác không chuyển biến theo, mà do sức của tâm của người đó sinh hai thứ giới. Người đó đã thường tùy tâm để tạo nên nghĩa tùy thuận. Do vậy nên hai thứ giới ấy là quá khứ thành tựu quá khứ, vị lai thành tựu vị lai, hiện tại thành tựu hiện tại.

Đã nói về sự khác nhau của nghiệp, nay sẽ nói: về nghiệp thành tựu.

Luật nghi giới vô lậu

Thấy thật thì thành tựu

Thiền sinh, nếu được thiền

Giữ giới sinh cõi Dục.

Luật nghi giới vô lậu, thấy thật thì thành tựu: Tức là từ khổ pháp nhẫn ban đầu và tất cả bậc Thánh thành tựu giới vô lậu, giới này hiện ở sáu địa: bốn thiền căn bản, thiền trung gian và thiền vị lai. Địa cõi Sắc này cũng vô lậu. Người đó chưa lìa dục, thấy đế, thành tựu giới ở địa vị lai. Nếu lìa bỏ sự ham muốn, tất cả bậc hữu học, ít nhất là thành tựu được ba địa, hoặc có sáu địa thì tất cả A-la-hán đều thành tựu sáu địa.

Thiền sinh nếu được thiền, nghĩa là nếu người được thiền, thì thành tựu được giới của thiền, không phải giới khác. Giới này, ở sáu địa, nghĩa là địa tiếp cận với thiền, thiền trung gian và bốn thiền. Nếu người, hoặc được các địa, hoặc là phàm phu, hoặc là bậc Thánh, đều thành tựu được giới của địa đó.

Giữ giới, sinh cõi Dục: Nghĩa là nếu người thọ giới, người đó thành tựu thuận theo giới giải thoát, thì giới này là người cõi Dục được, không phải cõi khác thọ.

Đã nói lược về thành tựu khác nhau nay sẽ nói có ba hạng người thuận theo thành tựu giới quá khứ, vị lai và hiện tại: Người trụ giới, người trụ phi giới, người trụ phi giới phi phi giới.

Người trụ giới cũng có ba hạng, do giới có ba thứ, nên người trụ giới kia:

Nếu trụ giới giải thoát

Vô giáo hiện tại kia

Phải biết thường thành tựu

Hoặc dứt thành quá khứ.

Nếu người kia an trụ giới giải thoát, thì vô giáo hiện tại phải biết là thường thành tựu. Nghĩa là nếu an trụ thuận theo giới giải thoát thì người đó ngay từ sát-na đầu, đã thọ lãnh giới vô giáo, thành tựu bất cứ lúc nào ở hiện tại, người đó hiện tại vô giáo, thường theo thứ tự tiếp nối nhau, cho đến thân mạng chưa hết. Vì sao? Vì đó là giới hạn phạm vi, bắt buộc. Hoặc dứt thành quá khứ, hoặc có người trụ giới thuận theo giải thoát, thành tựu giới vô giáo trong quá khứ, được gọi là đã chấm dứt mà không xả. Về xả có năm nhân duyên, ở sau sẽ nói.

Nếu có làm ở giáo

Thành tựu ở đời giữa

Giáo kia hết, không xả

Nên biết thành quá khứ.

Nếu có làm ở giáo, thành tựu ở đời giữa: đời giữa là đời hiện tại.

Nếu có người thực hành thân giáo khẩu giáo, lúc xin nhận lãnh giới là đã thành tựu giới giáo của hiện tại. Giới giáo đó đã hết mà không xả, phải biết đã thành quá khứ. Dứt hết là nghĩa quá khứ. Lúc giới giáo kia đã hết, nếu không xả thì người đó đã thành tựu giới giáo quá khứ. Về nhân duyên xả giới này như trước đã nói.

Nói tóm lại, thì khi giáo ở niệm ban đầu là đã thành tựu giáo trong hiện tại và vô giáo, cho đến giáo chưa chấm dứt ở vị lai, là đã thành tựu giáo trong quá khứ, hiện tại và vô giáo. Giáo đó đã hết rồi nếu không xả, thì đối với việc thành tựu vô giáo quá khứ, hiện tại, người đó chỉ thành tựu giáo trong quá khứ, không phải giáo ở hiện tại.

Nếu được thiền vô giáo

Thành tựu diệt vị lai

Chặng giữa nhập chánh thọ

Giáo cũng như trước nói.

Nếu được thiền vô giáo, sẽ thành tựu diệt ở vị lai, nghĩa là nếu người được thiền thì đã thành tựu được giới thiền của quá khứ, vị lai. Như thành tựu thiền, vô giáo của người ấy dù quyết định diệt mất, nhưng do sức thiền nên lúc đầu người kia đã được thiền quá khứ như vậy. Sự nhớ nghĩ v.v... của nhị thiền đều thành tựu ở cả ba đời, cho đến lúc chưa khởi thiền, hoặc khởi mà không xả. Thành tựu giới vô lậu ở quá khứ, vị lai, giống như thiền, nên trong đây không nói.

Đã nói giới của thiền, cũng nói giáo kia. Vì sao? Vì nếu có người thấy đế giáo, người đó quyết định được giới của thiền, cho nên nói giới thiền, tức là nói giới giáo kia.

Nếu tạo nghiệp bất thiện

Trụ giới, thành tựu hai

Phiền não chung với triền

Nên biết kia dứt hết.

Nếu tạo nghiệp bất thiện, an trụ giới, thành tựu hai, nghĩa là người an trụ giới thuận giải thoát, nếu an trụ giới thiền người đó sẽ không thấy đế, sẽ làm điều bất thiện, lúc triền thêm lên, điều bất thiện vô giáo sẽ khởi hiện ngay, bấy giờ, người đó sẽ thành tựu giáo và vô giáo bất thiện.

Hỏi: An trụ giới thiền làm điều bất thiện là sao?

Đáp: Nếu người nào chưa lìa dục mà nương thiền vị lai, sẽ làm điều bất thiện.

Hỏi: Đến bao giờ thì thành tựu vô giáo?

Đáp: Lúc đi chung với triền phiền não thì người này cho đến lúc

chưa xả triền bất thiện. Phải biết người kia đều dứt hết, nếu xả được triền bất thiện kia thì có giáo, vô giáo cũng xả.

Nếu trụ trong phi giới

Thành tựu vô giáo này

Phải biết quả không ưa

Hoặc hết ở quá khứ.

Nếu an trụ trong chỗ phi giới, thành tựu vô giáo này, phải biết người đó sẽ được quả không đáng ưa, nghĩa là người an trụ phi giới, đó là kẻ đồ tể giết dê, giết gà, mổ heo, bắt cá, bắt chim v.v..., người này, bất cứ lúc nào cũng gây ra điều bất thiện vô giáo ở hiện tại. Người ấy, lúc sát-na đầu tiên tạo nghiệp, là đã thành tựu vô giáo, thuộc về giới bất thiện đối với tất cả chúng sinh.

Nếu người nào lúc bắt đầu sát sinh, thì tức liền được vô giáo thuộc về sát sinh. Về sau, tùy chỗ sát sinh, lại được vô giáo thuộc về sát sinh. Giới thuộc về phi luật nghi, trước đã được rồi, nên không còn được nữa. Hoặc lại dứt ở quá khứ là niệm thứ hai trở đi, sát sinh và phi luật nghi gồm nhiếp vô giáo thì thành tựu quá khứ, hiện tại, cho đến không bỏ . Sát-na chấm dứt ở quá khứ gọi là hết.

Nếu sát-na trụ giáo

Là nói thành tựu giữa

Cũng dứt ở quá khứ

Thiện trái với ở trên.

Nếu sát na an trụ giáo là nói thành tựu giữa, nghĩa là lúc tùy thuận an trụ giáo là đã thành tựu giáo ở hiện tại. Sát-na hiện tại gọi là sát-na an trụ.

Cũng lại chấm dứt ở quá khứ, tức là tùy thuận giáo. Sát-na chấm dứt quá khứ, chưa dứt trở về sau, bấy giờ thành tựu quá khứ, hiện tại. Nếu chấm dứt nhưng chưa xả thì chỉ thành tựu quá khứ.

Thiện trái với phi luật nghi ở trên, nghĩa là an trụ nơi luật nghi. Nói bất thiện, như là an trụ phi luật nghi. Nói thiện, là đem hết lòng tin thanh tịnh để làm việc từ thiện như bố thí, v.v... Lúc đó là vô giá thiện sinh khởi. Do vậy, khi phi luật nghi xả thì vô giáo bất thiện này cũng xả.

Nếu ở giữa đã làm

Là nói thành tựu giữa

Cũng chấm dứt quá khứ

Hoặc hai, cũng lại một.

Nếu ở giữa đã làm là nói thành tựu giữa, nghĩa là ở mực giữa

không phải luật nghi, chẳng phải không luật nghi. Nếu người kia làm điều thiện, sẽ thành tựu giáo thiện trong hiện tại. Nếu làm việc bất thiện, sẽ thành tựu giáo bất thiện trong hiện tại.

Cũng lại chấm dứt quá khứ, nghĩa là nếu giới giáo này diệt mất, mà chưa dứt, thì cũng thành tựu quá khứ, hiện tại. Nếu chấm dứt rồi, không xả thì chỉ thành tựu quá khứ.

Hoặc hai, tức là hoặc có giáo, vô giáo, quá khứ, hiện tại. Nếu thật muốn làm, thì nhất định phải dùng phương tiện không xả.

Cũng lại một, nghĩa là phương tiện hết rồi chỉ thành tựu vô giáo ở hiện tại.

Có người, cho đến thân mạng chưa chấm dứt, về sau thành tựu vô giáo trong hiện tại, vì không muốn dừng nghỉ.

Hỏi: Đã nói giáo thuận theo giới giải thoát. Giới thiền vô lậu làm thế nào đạt được?

Đáp:

Tâm thiện trong cõi Sắc

Được giới luật nghi thiền

Đây xả, kia cũng xả

Vô lậu có sáu tâm.

Tâm thiện trong cõi Sắc, được giới luật nghi của thiền, nghĩa là nếu có người được tâm thiện cõi Sắc, hoặc có lúc lìa dục, có lúc không lìa dục, người đó được tất cả giới luật nghi của thiền. Tất cả giới tâm thiện của cõi Sắc, thường thuận theo, chỉ trừ sáu tâm, đó là: Mắt, tai, thân, thức và tâm văn tuệ, tâm lúc sắp chết và tâm tạo nghiệp.

Hỏi: Thế nào là xả?

Đáp: Tâm này xả, tâm kia cũng xả. Nếu xả tâm thiện của cõi Sắc thì tâm ở cõi đó cũng xả.

Vô lậu có sáu tâm, nghĩa là sáu tâm của giới vô lậu kia cùng được, đó là vị lai, trung gian và bốn thiền căn bản, tâm kia xả, sáu tâm thiền này cũng xả.

Hỏi: Các giới như vậy, đó là giới gì? Có bao nhiêu lúc xả?

Đáp:

Thuận giải thoát, điều phục

Thì xả vào năm lúc

Giới thiền sinh, vô lậu

Hai lúc, người trí nói.

Thuận giải thoát điều phục, là xả vào năm lúc: Nghĩa là lúc xả chủng loại của phần mình, lúc xả giới, lúc dứt căn thiện, lúc hai căn

sinh, lúc chánh pháp ẩn mất thì xả.

Hoặc có người nói: Xả vào lúc vi phạm phạm hạnh của giới căn bản.

Sư Kế-tân nói: Có bốn lúc xả, trừ hai thứ sau. Giới vô lậu, thiền sinh có hai lúc xả, do người trí nói, nghĩa là giới của thiền có hai lúc xả: là thối lui và vượt qua địa giới. Giới vô lậu cũng có hai lúc xả: Thối lui và đắc quả. Căn kia, theo thứ tự được quả vì giống nhau nên không nói riêng.

Có người nói căn kia có ba lúc xả riêng.

Hỏi: Phi luật nghi làm sao xả?

Đáp:

Phi luật nghi bốn lúc

Thiện Vô Sắc như vậy

Nhiễm cấu chỉ một lúc

Là nói ở nơi ý.

Phi luật nghi bốn lúc: Đó là: Lúc thọ giới, lúc được giới thiền, lúc hai căn sinh và lúc xả chủng loại của phần mình. Giới, phi giới, xả trong ba lúc: Thế lực gốc đã qua, hy vọng đã chấm dứt, phương tiện đã dừng là nói xả giới, phi giới, cần phải quán sát.

Hỏi: Đã nói nghiệp tự tánh của cõi Sắc, nghiệp tự tánh của cõi Vô Sắc, rốt ráo là thế nào?

Đáp: Vô Sắc thiện như vậy, nghiệp của Vô Sắc thiện cũng có bốn lúc xả, đó là: Lúc đắc quả, lúc lui sụt, lúc dứt căn thiện, lúc vượt qua địa giới. Sự cấu uế chỉ có một lúc, là nói ở ý, nghĩa là ý nghiệp cấu uế chỉ xả có một lúc, đó là lúc lìa sự ham muốn, tùy thuộc ở mỗi nơi nào lìa sự ham muốn thì xả ở nơi đó.

Đã nói tự tánh và sự thành tựu của nghiệp, tùy nghiệp kia, Đức Thế Tôn đã dùng vô lượng pháp môn để phân biệt, nay sẽ nói:

Nếu nghiệp cho quả khổ

Nên biết là hành ác

Lại có hành ý ác

Tham, giận và tà kiến.

Nếu nghiệp cho quả khổ, phải biết đó là hành ác: Nếu nghiệp chiêu cảm quả không đáng yêu, phải biết đó là hành ác, là sát sinh, v.v... tất cả nghiệp của thân, miệng, ý bất thiện và quyến thuộc của nghiệp bất thiện đó, đó là hành ác. Vô ký ẩn mất không có quả báo, không gọi là hành ác.

Lại có hành Ý ác là tham, giận và tà kiến: Nghĩa là tư (tư duy) bất

thiện kia là hành Ý ác, như trước đã nói.

Lại, có phần nghiệp của tham giận, tà kiến, phải biết như nghiệp, do quả thành nhân như người nữ phạm hạnh bị cấu uế như vậy v.v... đã nói.

Trái lại là hành thiện

Đấng Tối thắng đã nói

Trong ấy nếu tăng thượng

Thánh nói mười nghiệp đạo.

Trái lại là hành thiện, lời đấng Tối thắng nói, nghĩa là trái với hành vi ác phải biết đó là hành thiện, là tất cả nghiệp thiện. Nghiệp của ý không tham, không giận, chánh kiến, trong đó nếu được thêm lên, Thánh nói là mười nghiệp đạo. Nghĩa là trong hành nghiệp thiện, ác kia, nếu nghiệp được gia tăng hơn lên thì gọi là nghiệp đạo. Gia tăng trong hành ác gọi là nghiệp đạo bất thiện, nếu gia tăng trong hành thiện gọi là đạo nghiệp thiện.

Nghiệp đạo bất thiện, đó là bảy thứ như sát sinh, v.v... và tham, giận, tà kiến.

Nghiệp đạo thiện là lìa bỏ bảy thứ như sát sinh v.v... và không tham, không giận và chánh kiến. Hoặc thực hành phương tiện, xem trọng, thì không phải nghiệp đạo, hoặc nghiệp đạo trọng nên nói như vậy.

Sát sinh: Đối với người kia, có tưởng là chúng sinh khác, có ý muốn giết chết, định tìm cách hãm hại mạng sống. Nghiệp đó được hoàn thành gọi là sát sinh.

Không cho mà lấy, là có sự hiểu biết về vật dụng của người khác, người khác có tưởng không cho mà có ý muốn cướp đoạt lấy làm của mình. Đó gọi là không cho mà lấy.

Hạnh tà là ở chỗ đã làm đều phi đạo, phi xứ, phi thời. Điều không nên làm mà làm, đó gọi là hạnh tà.

Nói dối là dùng tư tưởng, lời nói khác lạ để lừa dối người, đó gọi là nói dối.

Nói lời hai chiều là ngữ nghiệp, với tâm nhiễm ô, muốn phá hoại người khác, đó gọi là nói lời hai chiều.

Nói lời thô tục, độc ác là có tâm giận dữ nói ra lời lẽ khiếm nhã, không đáng yêu đối với kẻ khác, đó gọi là nói lời thô ác.

Bị vấp váp, mềm lòng lúc gặp tham, v.v... rồi vội dùng lời không tốt đẹp, lời nói vô ích, lời lẽ phi pháp, đó gọi là lời nói thêu dệt.

Tham là yêu thích tiền của, tài sản của người, sinh ý tưởng ham

muốn xấu xa, đó gọi là tham.

Giận là phiền não tăng thượng, nhằm hủy hoại người khác với tâm xấu ác, đó gọi là giận dữ.

Tà kiến là chê bai không có nhân quả.

Trên đây là mười nghiệp đạo bất thiện, trái với mười nghiệp đạo này gọi là nghiệp đạo thiện. Nghiệp khác không gọi là nghiệp đạo, nghĩa là phương tiện sau của nghiệp đạo này cho đến hành động như uống rượu, đánh đập, v.v... là hành vi ác. Hành thiện như là lễ bái, v.v..., lìa nghĩ đến uống rượu, những hành vi như vậy là nghiệp, chứ không phải nghiệp đạo.

Hỏi: Nghiệp đạo nghĩa là gì?

Đáp: Vì nghiệp này là đạo, nên gọi là nghiệp đạo. Vả lại, là đạo của nghiệp, nên gọi là nghiệp đạo, vì nghiệp đạo của nghiệp đạo, nên gọi là nghiệp đạo.

Bảy nghiệp vừa là nghiệp, vừa là đạo, vì là đạo tư duy. Ba nghiệp đạo này không phải là nghĩa nghiệp.

Hỏi: Vì sao ba thứ như tham, v.v... trong các phiền não gọi là nghiệp đạo, không phải thứ khác?

Đáp: Vì tăng thượng điều ác, vì tự gây phiền não cho người khác. Điều ác này là cùng cực, các thứ khác thì không như vậy. Để đối trị với điều ác đó, dùng đạo không tham của chính mình, v.v... Đối với nghiệp đạo gồm nhiếp và nghiệp đạo không gồm nhiếp này, nói lược có hai thứ: Định và bất định. Định có hai thứ: Báo định và thời định. Thời định có ba thứ.

Hỏi: Ba thứ đó là gì?

Đáp:

Nghiệp của quả hiện pháp

Kế là quả sinh thọ

Quả sau cũng như vậy

Nên biết thời đều định.

Nếu nghiệp đã gây ra ở đời này, tức là đã chín ở đời này, gọi là nghiệp hiện pháp thọ. Nếu nghiệp chín ở đời kế, gọi là nghiệp sinh thọ. Qua đời kế tiếp sau là chín ở đời khác, gọi là nghiệp hậu thọ. Ba thứ này gọi là thời quyết định.

Báo quyết định, tức không phải thời quyết định. Nếu được nhân duyên bèn thuần thục. Ngoài ra gọi là bất định.

Hỏi: Như Đức Thế Tôn nói: Ba nghiệp như, lạc thọ v.v... khác nhau thế nào?

Đáp:

Nghiệp thiện trong cõi Dục

Và ba địa cõi Sắc

Thì gọi là lạc thọ

Đây cũng định, bất định.

Nghiệp thiện trong cõi Dục và ba địa của cõi Sắc gọi là lạc thọ. Nghĩa là nghiệp thiện trong cõi Dục có công năng sinh báo câu hành( cùng hiện hành) với lạc. Trong địa Sơ thiền, Nhị thiền, Tam thiền của cõi Sắc, cũng sinh báo câu hành với lạc. Các địa đó, gọi chung là lạc thọ.

Hỏi: Nghiệp này cũng là định nghiệp chăng?

Đáp: Nghiệp này cũng định, bất định. Hoặc định, hoặc bất định, thì nghiệp thiện trong bốn địa này đều gọi là lạc thọ. Vì quả báo thuộc về lạc thọ nên gọi là lạc thọ.

Sinh không khổ, không lạc

Là thiện ở địa trên

Nếu thọ nhận báo khổ

Gọi là nghiệp bất thiện.

Sinh không khổ không vui, thiện đó ở địa trên, nghĩa là nếu nghiệp thiện của Tứ thiền và cõi Vô Sắc, gọi là thọ không khổ, không vui. Nghiệp đó có công năng sinh ra báo không khổ, không vui đi chung. Nếu thọ nhận báo khổ, là nói về nghiệp bất thiện, nghĩa là nghiệp bất thiện gọi là khổ thọ. Nghiệp đó, có khả năng sinh ra khổ thọ, đi chung. Cho nên, nghiệp này cũng nhất định, không nhất định.

Hỏi: Như Đức Thế Tôn nói: Bốn nghiệp của báo đen đen, v.v... thì phân biệt thế nào?

Đáp:

Nếu nghiệp thiện cõi Sắc

Là trắng, là báo trắng

Đen, trắng trong cõi Dục

Hai đen gọi bất tịnh.

Nếu nghiệp thiện trong cõi Sắc là trắng thì báo trắng: Nghĩa là nghiệp thiện trong cõi Sắc là trắng, hoàn toàn không có phiền não, báo đó cũng trắng, hoàn toàn khả ái. Đen trắng trong cõi Dục: Nghĩa là nghiệp thiện của cõi Dục, lẫn lộn với bất thiện, nên gọi là đen, trắng. Nghiệp thiện của cõi Sắc kia, không có sự thọ nhận lẫn lộn của một nghiệp, có hai báo đen trắng.

Hỏi: Nếu báo không phải đen thì sao gọi là đen?

Đáp: Do không yêu thích nên gọi là đen, yêu thích gọi là trắng.

Hai đen gọi là bất tịnh, nghĩa là nghiệp bất thiện gọi là đen, vì không khả ái. Nghiệp đen kia lại sinh ra báo đen.

Nếu nghĩ, năng phá hoại

Các nghiệp thành tựu kia

Tương ưng đạo vô ngại

Là nói nghiệp thứ tư.

Nếu đạo có công năng dứt ba thứ nghiệp kia, tức là đạo vô ngại gồm nhiếp mười bảy học tư, là nghiệp thứ tư. Vì nghiệp này không thể quở trách, nên gọi là không đen, vì không có sự đắm nhiễm, nên gọi là không trắng. Vì trái với sự lưu chuyển, nên gọi là không có báo. Nghiệp trắng đó, gồm nhiếp phần pháp trí trong kiến đạo, tương ưng với bốn sự suy nghĩ và lìa tám tư duy tương ưng với tám đạo vô ngại của cõi Dục. Mười hai tư duy này dứt nghiệp báo đen đen. Đạo vô ngại thứ chín, tương ưng với một tư duy đoạn nghiệp báo đen trắng. Sơ thiền, lìa dục cho đến Tứ thiền lìa dục, gồm nhiếp đạo vô ngại thứ chín, tương ưng với bốn tư duy đoạn nghiệp báo trắng trắng, ngoài ra không phải nghiệp báo. Nghiệp thiện của Vô Sắc, trong đó là không số. Vì sao? Vì không có việc hai trắng. Nghĩa là thuộc thứ trắng tươi, tinh khiết, thứ trắng có thể mừng vui, do đó không gọi là trắng, trong kinh ấy, Đức Thế Tôn gọi là Trung hữu.

Hỏi: Như Đức Thế Tôn nói: Sự không ngay thẳng, lỗi lầm, v.v... của nghiệp thân, miệng, ý, việc này là thế nào?

Đáp:

Nịnh sinh gọi là cong

Lỗi từ giận dữ sinh

Dục sinh gọi là nhám

Là do Thế Tôn nói.

Sự dua nịnh sinh khởi gọi là không ngay thẳng, nghĩa là tìm cách dua nịnh người, nhằm che giấu việc mình, với lòng dạ không ngay thẳng, gọi là dua nịnh. Sự dua nịnh này được tồn tại ở Phạm thế cõi Dục, không phải ở địa trên, nó ở lĩnh vực ý, do tu đạo dứt trừ. Nếu nghiệp từ sự dua nịnh sinh khởi, sẽ do quả thành nhân, nên Đức Thế Tôn nói: Cong vạy kia không phải tánh tà vạy. Lỗi sinh ra từ tức giận là từ sự giận dữ sinh ra nghiệp, do quả thành nhân, nên Đức Thế Tôn gọi là lỗi.

Dục sinh: Là nói vướng mắc, nghĩa là nếu nghiệp từ sự ham muốn phát sinh thì trong quả nói nhân, nên Đức Thế Tôn nói là vướng mắc.

Hỏi: Như Đức Thế Tôn nói: Ba thứ thanh tịnh và ba thứ vắng lặng.

Tướng đó thế nào?

Đáp:

Tất cả diệu hạnh tịnh

Thân, miệng vô học tịnh

Cái gọi ý vắng lặng

Tức là tâm vô học.

Tất cả diệu hạnh tịnh, nghĩa là đã có tất cả diệu hạnh hữu lậu, vô lậu của thân, miệng, ý, đều được gọi là tịnh.

Hỏi: Diệu hạnh hữu lậu ở xứ sở bất tịnh, sao lại nói là tịnh?

Đáp: Vì trái với phiền não bất tịnh, vì một phần ít tịnh của diệu hạnh kia có khả năng dẫn đường, đến vắng lặng đệ nhất nghĩa.

Hỏi: Thế nào gọi là tịnh?

Đáp: Thân, miệng vô học thanh tịnh: Thân miệng diệu hạnh của vô học, gọi là thân miệng thanh tịnh. Cái gọi là ý vắng lặng, tức là tâm vô học. Tâm vô học đó gọi là ý vắng lặng, được tướng Mâu-ni, lìa ngữ ngôn phiền não, cắt đứt tóc bện của ba cõi, dựa vào búi tóc phiền não của Hữu đảnh, vì thân có khởi tác ý không vắng lặng, nên không nói là Mâu-ni. Mâu-ni là nghĩa vắng lặng. Vì đoạn yêu thích giáo như nước rửa sạch v.v… nên gọi là tịnh. Vì đoạn giáo Mâu-ni, nên nói Mâu-ni của thân, miệng, ý.

Đã nói sự khác nhau về sự hòa hợp của nghiệp. Nay sẽ nói: sự khác nhau của nghiệp quả,

Nghiệp thiện, nghiệp bất thiện

Là nói cả hai quả

Thiện hoặc thành ba quả

Một quả khác nên biết.

Nghiệp thiện, nghiệp bất thiện là nói cả hai quả: Nghiệp thiện có hai thứ quả, thiện hữu lậu kia có quả y và quả báo. Quả y, nghĩa là địa, giới sinh trước, sinh sau, tự phân ra thiện.

Quả báo là vô ký. Vô lậu dứt nghiệp phiền não có quả y và quả giải thoát.

Quả y là đời trước sinh Thánh đạo, đời sau sinh Thánh đạo, tất cả đều giống nhau, tăng trưởng, không giảm bớt.

Quả giải thoát là đạo vô ngại, dứt các phiền não. Nghiệp bất thiện kia cũng có hai quả: quả y và quả báo.

Thiện hoặc thành ba quả, nghĩa là nếu thiện hữu lậu dứt phiền não, thiện đó sẽ có ba quả: Quả y, quả báo và quả giải thoát, như đạo

dứt kiết của thế tục.

Một quả còn lại nên biết, là nghiệp vô ký và vô lậu khác không dứt kiết, tức nghiệp đó có một quả, cái gọi là quả y.

Hỏi: Nghiệp của thân, miệng kia là tự tánh của sắc tạo hay do bốn đại sinh khởi, nghiệp đó là nghiệp gì, do bốn đại nào tạo?

Đáp:

Địa mình nếu có đại

Chỗ nghiệp thân, miệng nương

Vô lậu tùy sức được

Trở lại nương sức kia.

Địa mình nếu có đại, chỗ nghiệp thân miệng nương tức là nghiệp thân, miệng của cõi Dục, nghiệp đó chỉ là bốn đại của cõi Dục tạo, cõi Sắc cũng như vậy.

Vô lậu tùy sức được, lại nương vào sức kia, nghĩa là nghiệp thân, miệng vô lậu tùy sức mà được, rồi lại dựa vào địa kia, bốn đại như vậy sinh khởi, nếu đạo vô lậu của cõi Dục sinh khởi, đạo đó lại dựa vào cõi Dục, nghiệp thân miệng vô lậu do bốn đại tạo như vậy, cần phải biết.

Như thế, cõi Sắc lại dựa vào địa kia. Nghiệp vô lậu của bốn đại tạo như vậy, cần phải biết.

Hỏi: Nếu sinh cõi Vô Sắc là đã xả giới học, được giới vô học. Kia xả giới học rồi, sẽ nương vào giới của địa nào, được nương giới của địa nào?

Đáp: Tùy thuộc dựa vào địa kia sinh, tùy thuộc dựa vào địa kia diệt, dựa vào giới quá khứ của địa kia và dựa vào giới vị lai của năm địa, v.v... thảy đều xả hết, thì lại được dựa vào giới ở vị lai của năm địa. Năm địa: Là bốn thiền và cõi Dục.

Hỏi: Như Đức Thế Tôn nói ba chướng, tướng ấy thế nào?

Đáp:

Nghiệp vô gián không cứu

Sinh nhiều các phiền não

Đường ác nhận báo ác

Chướng ngại phải nên biết.

Có ba thứ chướng, đó là nghiệp chướng, phiền não chướng và báo chướng. Chướng ngại Thánh đạo và phương tiện của Thánh đạo, nên gọi là chướng.

Nghiệp chướng: Năm nghiệp vô gián, đó là: Giết cha, giết mẹ, giết A-la-hán, phá hoại tăng và ác tâm làm thân Phật chảy máu. Tạo nghiệp này rồi, chắc chắn đời sau sẽ bị đọa vào địa ngục Vô gián, nên

gọi là Vô gián. Vì giết cha, giết mẹ là phản bội ân nghĩa, nên đọa vào địa ngục Vô gián. Ba thứ còn lại là phá hoại ruộng phước.

Phiền não chướng là gồm cần phiền não và lợi phiền não. Cần phiền não là phiền não thường hành, lợi phiền não là phiền não tăng thượng. Phiền não hiện hành gọi là chướng, không phải là thành tựu. Vì sao? Vì tất cả chúng sinh đều bình đẳng tạo ra các phiền não.

Báo chướng là tùy thuộc vào báo đã trụ không phải khí báo của Thánh đạo mà vì lỗi lầm xấu ác.

Hỏi: Làm sao biết được việc đó là đúng?

Đáp: Vì tất cả đường ác hoàn toàn là địa phàm phu châu Uất-đơn- việt ở phía bắc và chúng sinh cõi Vô tưởng.

Hỏi: Trong ba nghiệp này, nghiệp nào ác nhất?

Đáp:

Nói dối, phá hoại tăng

Phải biết tội rất nặng,

Nghĩ trong đời Hữu đảnh

Quả lớn nhất, trong thiện.

Nói dối, phá hoại tăng, phải biết đó là tội rất nặng, nghĩa là sự nói dối, phá tăng, là một tội lỗi cực kỳ độc ác trong tất cả nghiệp. Người đó sẽ phải đọa vào địa ngục A-tỳ, trải qua một kiếp trụ, với mười ba đống lửa bao quanh thân họ. Vì sao? Vì người đó đối với pháp tưởng là phi pháp, với phi pháp tưởng là pháp, cũng phá hoại tưởng thấy pháp. Vì để phá tăng, khởi xướng đạo kỳ dị, phá hoại pháp luân. Vì vậy, nghiệp này là nghiệp vô cùng ác trong tất cả nghiệp.

Có hai cách phá tăng: Phá pháp luân và phá yết-ma. Phá yết-ma nghĩa là đồng trong một giới, mà lại Bố-tát, làm pháp yết-ma, v.v... ở một chỗ riêng.

Hỏi: Gì là nghiệp thiện được quả lớn nhất?

Đáp: Sự suy nghĩ trong đời Hữu đảnh, quả rất to lớn trong điều thiện, là tư duy chánh thọ của Hữu đảnh là quả vô cùng lớn, trong tất cả điều thiện, vì trong suốt tám muôn kiếp đó rất vắng lặng. Vì nhân duyên của quả báo, nên sự tư duy trong Hữu đảnh gọi là quả lớn. Ngoài ra, tất cả quả lớn của sự tư duy này còn tương ưng với định Kim Cương dụ, hết thảy quả báo, quả của tất cả kiết rốt ráo dứt hết.

Phẩm 4: SỬ 1 (Phần đầu)

Đã nói rộng về nghiệp và nhân duyên phiền não lưu chuyển, do nghiệp và sức phiền não của nghiệp kia, nên nhận đủ các thứ sinh không thể nào lìa bỏ phiền não. Vì vậy, muốn phân biệt phiền não, Sư nói như vầy:

Căn bản tất cả hữu

Bạn nghiệp, sinh trăm khổ

Chín mươi tám thứ sử

Mâu-ni nói nên nghĩ.

Tất cả hữu: Dục hữu, Sắc hữu, Vô Sắc hữu. Ba hữu này lấy chín mươi tám sử làm căn bản. Vì sao? Vì đây là bạn của nghiệp có khả năng sinh ra các thọ, sinh ra các khổ, nghiệp đó do sức của phiền não, nên việc thọ sinh là do sức của hữu, không thể tách rời phiền não. Do vậy, người muốn mong cầu giải thoát, thì phải biết điều ấy. Biết rồi thì xa lìa. Vì sao? Vì nếu không biết được kẻ thù thì sẽ bị chúng hãm hại.

Trong kinh, Phật nói có bảy thứ sử. Giới, hành, chủng loại phiền não đó được phân biệt thành chín mươi tám sử. Đó là sử Tham, thì giới (cõi) chia thành ba; chủng (loại) chia thành năm; giới chủng chia thành mười lăm. Sử Mạn, vô minh cũng giống như vậy. Sử sân thì giới được chia thành một, chủng chia thành năm. Sử nghi thì giới chia thành ba; chủng chia thành bốn; giới chủng, chia thành mười hai. Sử Kiến thì giới được chia thành ba; chủng chia thành bốn. Hành được chia làm năm; chủng loại hành được chia thành mười hai. Hai kiến thân và biên, vì đồng do thấy khổ mà dứt, nên làm một chủng loại. Giới thủ vì thấy khổ, thấy đạo mà dứt, nên chia làm hai chủng loại. Tà kiến, kiến thủ làm bốn chủng loại. Như vậy, chia thnàh mười hai sử.

Chủng loại, giới, hành được chia thành ba mươi sáu sử. Thế nên có chín mươi tám sử.

Hỏi: Làm sao biết được?

Đáp:

Tất cả các phẩm sử

Phải biết lập hai phần

Là phần kiến đạo đoạn

Và phần tu đạo đoạn.

Kiến đạo đoạn, cho đến Tu đạo đoạn, chỉ có các sử này, không có sử nào khác.

Kiến là thấy. Hành giả thấy được đối tượng phải đoạn, nên gọi

là Kiến đạo đoạn. Đấy là nói nghĩa nhẫn đã hại. Phiền não tu là nghĩa thường tập. Là đối tượng đoạn của tu nên gọi là tu đạo đoạn. Đấy gọi là nghĩa được tánh đạo đã đoạn phiền não.

Phiền não hai mươi tám

Biết chướng ngại, thấy khổ

Lúc người kia thấy khổ

Dứt hết, không còn sót.

Trong chín mươi tám sử, do kiến đạo đoạn, tu đạo đoạn, thì hai mươi tám sử gây chướng ngại việc kiến khổ. Kiến khổ đoạn này sau đây sẽ nói.

Kiến tập đoạn: mười chín

Phải biết diệt cũng vậy

Thêm ba Kiến đạo đoạn

Mười, nói tu đạo đoạn.

Kiến tập đoạn: mười chín, là mười chín sử, vì ngăn che thấy tập, nên do kiến tập đoạn. Phải biết diệt cũng vậy, tức thấy diệt cũng dứt mười chín sử.

Thêm ba kiến đạo đoạn, nghĩa là hai mươi hai sử do kiến đạo đoạn. Mười là nói tu đạo đoạn, là phải biết mười sử, do Tu đạo đoạn.

Đã nói sự khác nhau của chủng loại sử, nay sẽ nói sự khác nhau về cõi của sử.

Chủng loại phiền não đầu

Cõi Dục nên biết mười

Trong hai đều có bảy

Tám thứ kiến đạo đoạn.

Chủng loại phiền não đầu tiên ở cõi Dục, phải biết là mười: Như trước đã nói: Đầu tiên, kiến khổ đoạn chủng loại phiền não, trong đó có mười sử thuộc cõi Dục, đó là: Thân kiến, biên kiến, tà kiến, kiến thủ, giới thủ, tham, sân, mạn, nghi, vô minh.

Trong hai cõi, mỗi cõi đều có bảy: Như trước đã nói: kiến tập, diệt đoạn chủng loại phiền não, trong đó, mỗi cái thấy đều có bảy sử cũng thuộc cõi Dục. Phải biết trong mười sử này, trừ thân kiến, biên kiến, giới thủ là còn bảy. Tám chủng loại kiến đạo đoạn, nghĩa là trong bảy sử thuộc cõi Dục thì thêm giới thủ.

Cõi Dục cần phải biết

Bốn là tu đạo dứt

Hai cõi trên còn lại

Nên biết đều khả đắc.

Ở cõi Dục, phải biết bốn thứ do tu đạo đoạn, đó là tham, sân, mạn, vô minh, v.v... Như vậy, ba mươi sáu sử kia là thuộc cõi Dục, cần phải biết.

Còn lại hai cõi trên, nghĩa là sáu mươi hai sử còn lại, thuộc cõi Sắc, cõi Vô Sắc.

Phải biết là các sử này đều có thể được: Ba mươi mốt sử như vậy thuộc cõi Sắc, ba mươi mốt sử thuộc cõi Vô Sắc, trong ba mươi sáu sử, trừ năm sử sân.

Đã nói sự khác nhau về giới, chủng loại, số lượng của sử, nay sẽ nói về tự tánh của sử,

Cái gọi có thân kiến

Biên kiến và tà kiến

Hai thủ, phải nên biết

Năm kiến phiền não này.

Năm phiền não này đều là tánh của kiến. Thân kiến, nghĩa là đối với trong năm thọ ấm, chấp là ngã, ngã sở, đó gọi là thân kiến.

Biên kiến là đối với kia chấp là đoạn, thường, đó gọi là biên kiến.

Tà kiến là phỉ báng bốn đế. Xét như vậy rồi chấp đắm, gọi là tà kiến.

Giới thủ là đối với tự tánh của tự tại, v.v... trí trung gian của trượng phu, v.v..., chúng thật sự không phải trong nhân giải thoát khổ mà chấp làm nhân. Nhận lấy giới, v.v... trong đây loại trừ những thứ khác gọi là giữ giới. Vì thế cho nên gọi là Giới thủ.

Kiến thủ là đối với pháp hữu lậu, chấp cho là hơn hết. Giữ lấy kiến giải này v.v... trong đây cũng loại trừ những tên gọi khác, cho nên gọi là kiến thủ. Vì là tánh của trí tuệ ấy, nên gọi là Kiến. Năm kiến này, gồm thâu hết thảy kiến. Một tà kiến này là chấp tà vạy, mê đắm. Do sự khác nhau của hành, nên phải nói năm thứ.

Tham dục và nghi, sân

Mạn, vô minh, phi kiến

Cảnh giới chuyển khác nhau

Nói có các thứ tên.

Tham dục, nghi, sân, mạn, vô minh: Không phải kiến: Nghĩa là tham thì người ấy có tưởng yêu trong hữu, ưa vướng chấp, đó gọi là tham.

Nghi là đối với nghĩa chân thật, chính xác chấp cho là thật, hoặc chê bai nghĩa thật đó, trong ấy còn do dự, đó gọi là nghi.

Sân là nếu bị người khác lấn hiếp, không thể nhịn nhục rồi sinh ý nghĩ xấu ác, đối với chúng sinh thì phá hoại bức bách. Không phải nơi chốn mà sinh tâm não hại người kia, đó gọi là sân.

Mạn là ngang với địa mình, tâm tự đề cao, đó gọi là Mạn

Vô minh là trong tưởng về đế, không biết, bất tịnh, đó gọi là vô minh. Vì năm phiền não này không phải tánh của tuệ, nên không gọi là kiến.

Như vậy, hết thảy cảnh giới phiền não đều luôn chuyển biến khác nhau, nên nói có nhiều tên gọi, nghĩa là mười phiền não này, tùy thuộc vào sự đổi thay khác nhau của cảnh giới, nên mới lập các tên để gọi. Trong cảnh giới này, nếu duyên khổ chuyển thì gọi là kiến khổ đoạn. Như vậy, kiến tập đoạn cũng như thế.

Khổ cõi dưới tất cả

Lìa ba kiến, hai chuyển

Đạo dứt trừ hai kiến

Cõi trên không hành sân.

Khổ của cõi dưới ở khắp tất cả: Nghĩa là khổ trong cõi Dục còn gọi là khổ của cõi dưới. Tất cả mười sử kia đều trái với kiến khổ.

Hỏi: Trái nhau thế nào?

Đáp: Vì thế gian không thể quán sát, người kia đã không biết như thật về khổ ấm, nghe nói ấm khổ, thì không mừng, không vui. Sự không quán sát này gọi là ngu si. Vì ngu si nên trong đó sinh hoài nghi không biết, chỉ là ấm hay là có ngã nữa. Nghĩ như vậy, gọi là Nghi. Vì nghi nên nói không ngay thẳng, hoặc vì thói quen xưa, rồi chê bai không có ấm, ta gọi là tà kiến. Chấp ngã là có, đó gọi là thân kiến. Vì thấy thân năm ấm kia giống như tiếp nối nhau không dứt, nên sinh chấp thường, thấy nhân quả kia nối nhau hoại diệt và do sự mê lầm nên sinh ra chấp đoạn. Vì chấp đoạn, thường nên gọi là biên kiến. Trong kiến này, chấp cho là tịnh, đây gọi là giới thủ. Với kiến chấp ấy, cho thủ là hơn hết, đó gọi là kiến thủ. Nếu ưa kiến chấp của mình gọi là tham. Nếu tức giận về sự nhận thấy của người khác gọi là sân. Do cơn tức giận này, rồi tự đề cao mình, đó gọi là kiêu mạn.

Mười phiền não ấy cứ theo thứ tự như vậy, đều trái với khổ.

Lìa ba kiến, hai chuyển biến: Nghĩa là trừ thân kiến, biên kiến, giới thủ, ngoài ra bảy sử chuyển biến theo tập và diệt.

Người kia, vì không hiểu biết được nguyên nhân của khổ nên gọi là vô minh. Vì ngu si sinh hoài nghi, ngờ vực về nhân của khổ là có hay không, đó gọi là nghi. Vì nghi ngờ, nên nói tà vạy, hoặc nhân tập quán

cũ, rồi bác bỏ không có nhân của khổ, đó gọi là tà kiến, với tà kiến này, thủ là hơn hết, nên gọi đó là kiến thủ, ngoài ra, như đã nói ở trước.

Như vậy, không hiểu biết diệt đế, Niết-bàn, gọi là vô minh. Vì ngu si, nên mê lầm Niết-bàn là có, là không, đó gọi là nghi. Ngoài ra, như trước đã nói.

Đạo dứt trừ hai kiến, tức là đạo dứt trừ thân kiến và biên kiến, tám thứ còn lại chuyển. Không tin tưởng, tiếp nhận đạo kia, gọi là vô minh. Ngoài ra, tất cả như trước đã nói.

Giới thủ là do các kiến chấp này tin tưởng vào giới trâu, v.v… cho là tịnh.

Hỏi: Vì sao thân kiến, v.v... đó không được chuyển trong tập, diệt, đạo?

Đáp: Vì thân kiến là hành trong quả, ngã và ngã sở chuyển, không

có được sự hiểu biết như vậy, cho nên đối với nguyên nhân của khổ này và diệt, đạo đều chấp là ngã. Do vậy, thân kiến chuyển biến trong khổ, nên hễ thấy khổ thật đều dứt hết, không sót.

Biên kiến sinh từ thân kiến, nên duyên với khổ. Nếu thấy đoạn thân kiến, thì sự duyên với nỗi khổ và thân kiến kia cũng đoạn biên kiến.

Hỏi: Nếu giới thủ không tin tưởng ở nhân, chấp nhân tự tại là đạo, thì kia làm sao thấy khổ mà dứt?

Đáp: Vì người đó ngu ở quả, chấp ấm như tự tại, v.v... thường khởi phân biệt tự tại v.v..., cho là nhân tạo tác, bấy giờ người kia, có thể dùng các hành như vô thường, v.v... để quán sát khổ đế, thì mọi chấp tưởng tự tại, v.v... là nhân liền dứt. Vì vậy, thấy khổ dứt. Còn không tin tưởng là đạo, người kia chấp phi đạo là đạo. Vì là đạo, nên thấy đạo mà dứt. Vì thấy chân đạo, nên không có đạo này trong diệt. Vì sao? Vì nhân nơi đạo như vậy thì không có trong diệt.

Cõi trên không hành sân, nghĩa là cõi Sắc, cõi Vô Sắc đã dứt sân. Ngoài ra như đã nói ở cõi Dục. Vì sao? Vì hai cõi kia không có tướng tổn hại, có sự ham muốn điều thiện, có tánh vắng lặng, có tâm nhuần thấm, cho nên không có sân.

Đã nói sự khác nhau về tự tánh các sử, nay sẽ nói: về sự khác nhau của duyên

Phổ biến ở nhân khổ

Nghi, kiến và vô minh

Sử ấy tất cả mọi phẩm

Tồn tại ở một địa.

Trong phẩm do thấy khổ, thấy tập mà dứt thì nghi, kiến và vô minh tương ưng, vô minh không chung. Phải biết, mười một sử này hiện diện khắp tất cả trong địa, trong giới của mình. Đây là duyên với sử ở cõi trên, không duyên với sử của cõi dưới, trong tất cả năm phẩm của địa mình. Vì sao? Vì đã lìa bỏ tánh ham muốn. Cõi dưới không sai khiến cõi trên. Vì sao? Vì cõi trên không phải là cảnh giới, vì vậy, nên nói là sai khiến ở địa mình.

Hỏi: Nghĩa phổ biến tất cả là thế nào?

Đáp: Vì nghĩa, duyên với tất cả việc hữu lậu, nên gọi là nghĩa khắp tất cả. Tất cả đó là tất cả chúng sinh, trong tất cả các việc hữu lậu, vì đã sinh khởi từ trước đến nay, đó gọi là nghĩa khắp tất cả, không có một pháp hữu lậu nào, nếu con người phàm phu, từ trước đến giờ, không chấp ngã, ngã sở v.v...

Hỏi: Vì sao trong phẩm do thấy khổ, thấy tập mà dứt nói là khắp tất cả, mà không phải diệt, đạo?

Đáp: Vì duyên với tất cả hữu lậu, là đồng một ý. Vì thế,tất cả sự hữu lậu cho là bền chắc đều được khổ đế, tập đế gồm thấy. Còn các sử do thấy diệt, thấy đạo dứt thì một phần ít duyên với hữu lậu, phần ít duyên với vô lậu, không thể đồng một ý, nó không bền chắc, cũng không phải duyên với tất cả.

Hỏi: Vì sao tham, sân, mạn v.v... không phải khắp tất cả?

Đáp: Vì đấy là sử của tự tướng. Đối với phần ít của một chúng sinh cũng sinh, tất cả sử cùng khắp thì không như thế. Khắp tất cả là duyên với tất cả cõi, với tất cả địa, tác ý tham v.v... dấy lên tìm cầu tham dục.

Đủ tất cả cùng khắp, là chỉ sinh hành ác, trong đời hiện tại đối với người khác, cũng như dòng nướ chảy.

Đã nói tất cả cùng khắp của địa, giới mình, nay sẽ nói: Tất cả cùng khắp của địa, giới người khác,

Phiền não đầu năm thứ,

Bốn, nói là thứ hai

Cảnh giới trên chuyển biến

Do Trí phổ biến nói.

Trước đã nói mười một, trong tất cả cùng khắp, trừ hai là biên kiến và thân kiến. Chín phiền não còn lại, được gọi là khắp tất cả trong địa, giới của người khác.

Cõi Dục kia, do thấy khổ dứt trừ tà kiến và chê bai quả khổ của cõi Sắc, cõi Vô Sắc.

Kiến thủ thì thủ chấp là trội; còn giới thủ là đối với nhân không khổ chấp thủ làm nhân khổ.

Nghi là do dự trong nhân kia, Vô minh là mê lầm. Như vậy, thấy tập dứt tà kiến trong cõi Dục, và chê bai nhân của ấm cõi Sắc, cõi Vô Sắc. Kiến thủ là chấp đối với việc của nhân là trội hơn.

Nghi là do dự về việc của nhân. Vô minh là mê lầm. Như vậy, tà kiến của cõi Sắc, chê bai quả khổ của cõi Vô Sắc. Như vậy, nên nói rộng. Địa cũng như vậy, địa Sơ thiền chê bai khổ của Nhị thiền. Như vậy, nên nói rộng, cho đến Bất dụng xứ chê bai Phi tưởng phi phi tưởng xứ.

Hơn nữa, cõi Vô Sắc khác với cõi Dục, Sắc kia, không phổ biến ở tất cả cõi khác, vì sao? Vì trên không có cõi. Phi tưởng phi phi tưởng xứ không có tất cả cùng khắp của địa khác, vì trên đó không có địa.

Hỏi: Vì sao biên kiến, thân kiến không phải là khắp tất cả của giới địa khác?

Đáp: Vì không phải sinh ở giới địa khác. Ấm của giới địa khác sinh ngã, ngã sở thì không có việc đó.

Không có việc của hai thân hành, vì đó không phải là hiện thấy.

Vì vô ngã, nên không có lý nào sinh ngã sở.

Biên kiến là chấp đoạn thường ở ngay trong ấm của mình.

Tà kiến và nghi ngờ

Đều sinh vô minh riêng

Thấy hai diệt, đạo dứt

Phải biết duyên vô lậu.

Thấy diệt đoạn tà kiến chê bai diệt đế. Nghi là ngờ vựcđối với diệt đế, hai thứ tà kiến và nghi đó đều tương ưng với vô minh và vô minh độc nhất. Vô minh không thấy tướng chuyển biến ở chỗ diệt, ba phiền não này duyên với diệt đế thì vô lậu ấy duyên với đạo cũng vậy.

Như thế, ba cõi có mười tám sử, nhất định là duyên với vô lậu. Hỏi: Vì sao, các phiền não như tham v.v... do thấy Diệt mà đoạn,

nhưng không duyên với vô lậu?

Đáp: Nếu phiền não kia, duyên với vô lậu thì sẽ không thấy lỗi của tham. Cho nên sử tham không duyên với vô lậu. Nếu tham diệt, đạo thì sự ham muốn của pháp thiện này không phải là sử tham.

Không phải giận là vì tướng chê bai chăng, tự tánh mềm yếu tạo ra. Vì vô lậu không phải là điều có thể khinh mạn. Thanh tịnh hơn hết là đạo Niết-bàn, nên không phải hai thủ.