Đại Tập 98 · Bộ Tỳ Đàm X · Số 1550–1557

Số 1550 - Luận A Tỳ Đàm Tâm - Quyển 1 - Phẩm 1: Giới

LINH SƠN PHÁP BẢO ĐẠI TẠNG KINH

TẬP 98

LUẬN

A TỲ ĐÀM TÂM

SỐ 1550

(SỐ 1 Š 4)

HỘI VĂN HÓA GIÁO DỤC

LINH SƠN ĐÀI BẮC XUẤT BẢN

SỐ 1550

LUẬN A TỲ ĐÀM TÂM

Tác giả: Tôn giả Pháp Thắng.

Hán dịch: Đại sư Tăng Già Đề Bà

và Huệ Viễn Đời Đông Tấn.

QUYỂN 1

Phẩm 1: GIỚI

Trước đảnh lễ Tối Thắng

Mặt từ thương lìa não

Cũng kính thuận giáo chúng

Tăng vô trước, ứng chân.

Có thuyết nói: Phải biết rõ pháp tướng. Vì sao phải biết rõ pháp tướng? Vì thường định, biết được tướng của thường định.

Thuyết đó nói: Định trí có tướng của định trí, đó là quyết định. Vì thế cho nên nói pháp tướng cần phải biết.

Hỏi: Thế gian cũng biết pháp tướng, đó là rất ngu si, cũng biết đất là tướng cứng, nước là tướng ẩm ướt, lửa là tướng nóng, gió là tướng xao động, không là tướng chẳng có ngăn cách, thức là tướng chẳng phải sắc. Tất cả điều không nên đã biết lại biết, nếu đã biết lại biết thì đó là vô cùng, mà vô cùng thì việc đó không đúng.

Thế nào là pháp tướng cần phải biết?

Đáp: Thế gian không biết pháp tướng, nếu thế gian biết được pháp tướng, thì tất cả thế gian cũng nên quyết định, mà không quyết định. Pháp tướng là thường định, biết pháp tướng không thể nói biết pháp tướng mà không quyết định. Vì nếu như vậy thì không quyết định cũng

nên quyết định, chỉ vì không như vậy, cho nên thế gian không biết được pháp tướng.

Vả lại, đất là tướng cứng, là tướng vô thường, tướng khổ, tướng phi ngã, nếu không đúng, thì tướng cứng lẽ ra có tướng thường, tướng vui, tướng có ngã, mà thật ra không đúng. Cho nên, tướng cứng chắc tức là tướng vô thường, tướng khổ, tướng vô ngã. Nếu thế gian biết đất là tướng cứng chắc, thì đối với tướng vô thường, tướng khổ, tướng vô ngã, cũng nên biết mà không biết, do vậy, thế gian không biết được tướng cứng chắc của đất.

Hỏi: Trước đây nói pháp tướng cần phải biết, vậy pháp này như thế nào?

Đáp:

Nếu biết tướng các pháp

Chánh giác mở mắt tuệ

Cũng vì người hiện rõ

Bây giờ ta sẽ nói.

Hỏi: Đức Phật biết được pháp gì?

Đáp:

Có thường, lạc, ngã, tịnh

Lìa các hành hữu lậu.

Các hành hữu lậu vì chuyển sinh nhau nên xa lìa thường. Vì không tự tại, nên lìa ngã, vì mục nát nên lìa lạc, vì tuệ ghét nên lìa tịnh.

Hỏi: Nếu có thường, lạc, ngã, tịnh thì là xa lìa các pháp hữu lậu, làm sao trong đó chúng sinh thọ nhận có thường, lạc, ngã, tịnh?

Đáp:

Chấp thường là đứng đầu

Vọng thấy trong hữu lậu.

Chúng sinh đối với pháp hữu lậu, không biết được tướng của chúng, liền cho là có thường, lạc, ngã, tịnh, như người đi đêm thấy có xảy ra giặc trộm, tướng hữu lậu kia cũng như vậy.

Hỏi: Thế nào là pháp hữu lậu?

Đáp:

Nếu sinh các phiền não

Là Thánh nói hữu lậu.

Nếu đối với pháp, sinh các phiền não: Như thân kiến (chấp thân có thật), v.v... Như phẩm Sử nói pháp này là nói hữu lậu. Vì sao?

Cái gọi phiền não lậu

Người tuệ tạm gọi vậy.

Phiền não gọi là lậu vì các nhập là lậu. Vì tâm lậu rót chảy liên tục, nên lưuu ở trong sanh tử. Như không phải do người nắm giữ, nên nói là hữu lậu.

Hỏi: Hữu lậu này còn có tên là gì?

Đáp:

Đây gọi là thọ ấm,

Cũng là phiền não tránh

Pháp này ấm lẫy lừng

Nói lao nhọc nói tránh.

Hỏi: Vì sao?

Đáp:

Phiền não từ tránh khởi

Vì vậy kia phải biết.

Các phiền não như thân kiến, v.v..., làm cho chúng sinh mệt nhọc, nên nói là phiền não. Vì thọ thân nên nói là thọ, vì tâm phẫn nộ, nên nói là tránh. Từ thân kiến v.v… mà sinh các pháp hữu lậu, vì sinh ra sự mệt nhọc nên nói là lao, vì sinh ra thọ nên nói là thọ, vì sinh ra cảnh tranh chấp nên nói là cạnh tranh.

Đã nói về thạnh ấm, nay sẽ nói về tướng ấm,

Nếu xa lìa phiền não

Các hữu vi, vô lậu

Tất cả tạp thọ ấm

Là ấm Thánh đã nói.

Nghĩa là pháp lìa bỏ các phiền não như thân kiến, v.v... cũng giải thoát các lậu hữu vi, vì từ nhân phát sinh, là tất cả và thạnh ấm trước đây đã nói. Đó là nói chung về ấm, là năm ấm như sắc, thống (nên dịch là giác), tưởng, hành, thức.

Hỏi: Sắc ấm là thế nào?

Đáp:

Mười thứ gọi sắc nhập

Cũng vô giáo giả sắc

Phân biệt sắc ấm ấy

Đấng Mâu-ni đã nói.

Mười thứ gọi là sắc nhập, đó là nhãn, sắc, nhĩ, thanh, tỷ, hương, thiệt, vị, thân, xúc.

Vô giáo giả sắc: Như phẩm Nghiệp đã nói: Sắc này là sắc ấm, lúc phân biệt sắc ấm, Đức Thế Tôn nói:

Cái gọi là thức ấm

Đây tức là ý nhập

Ở trong mười tám giới

Cũng lại nói bảy loại.

Gọi thức ấm tức là ý nhập, cũng là bảy thứ phân biệt trong mười tám giới: nhãn thức, nhĩ thức, tỷ, thiệt, thân, ý thức và ý.

Ngoài ra có ba ấm

Vô giáo, ba vô vi

Nghĩa là nói pháp nhập

Cũng gọi là pháp giới.

Ngoài ra còn có ba ấm, là thọ ấm, tưởng ấm và hành ấm.

Ba vô vi, vô giáo là hư không, số duyên diệt, phi số duyên diệt, đó là thuyết chung về pháp nhập, cũng là pháp giới. Như thế, pháp này nói về ấm, giới, nhập, như vậy ấm chỉ có một hướng là giới hữu vi, còn nhập thì có hữu vi, vô vi. Đã nói về ấm, giới, nhập, nay sẽ nói về từng tướng một.

Trong giới, một được thấy

Mười là nói có đối

Vô ký nói tám thứ,

Còn là thiện, bất thiện.

Có thể thấy một trong mười tám giới là Sắc giới. Vì Sắc giới có thể thấy ở nơi này, chỗ khác cho nên nói được thấy. Phải biết mười bảy giới không thể thấy.

Mười là nói có đối, nghĩa là mười giới có đối: Sắc đối với mắt, tiếng đối với tai, mùi hương đối với mũi, vị đối với lưỡi, sự xúc chạm đối với thân. Mỗi tướng này đối lập với một tướng chướng ngại. Về xứ sở, nếu có một thì không có hai, nên có đối, phải biết có tám vô đối.

Vô ký gồm tám loại là mắt, tai, mũi, hương, lưỡi, vị, thân, xúc, vì các pháp này không phải là quả báo vui đáng ghi nhớ, cũng không phải là quả báo khổ có để ghi nhớ, nên gọi là Vô ký.

Ngoài ra là thiện, bất thiện: Là sắc, thanh, ý, pháp và sáu thức. Hành vi của thân thiện là sắc thiện, hành vi của thân bất thiện là sắc bất thiện, sắc khác là vô ký.

Như vậy, tiếng là miệng động, tâm tịnh là giới của bảy thức, phiền não thiện, bất thiện tương ứng là bất thiện, ngoài ra là vô ký. Pháp giới thức tâm tương ứng với tâm như đã nói. Nếu không tương ưng thì như phẩm Tạp nói.

Hữu lậu có mười lăm

Còn hai, ba ba hữu

Trong Dục hữu có bốn

Mười một ở hai hữu.

Hữu lậu có mười lăm là năm giới nội, năm giới ngoại, năm thức giới, vì lậu dừng trụ. Còn có hai, là ý giới, ý thức giới và pháp giới, ba pháp này hoặc hữu lậu, hoặc vô lậu, nếu lậu dừng trụ là hữu lậu, nếu khác đây là vô lậu.

Ba thứ ba hữu là ý, pháp, thức giới, là có thể đạt được trong ba hữu: Dục hữu, Sắc hữu, Vô Sắc hữu.

Trong Dục hữu có bốn: hương, vị, tỷ thức, thiệt thức đều toàn bộ là Dục hữu, trung hữu gồm nhiếp hữu, phi sắc, Vô Sắc. Vì lìa bỏ đoàn thực của cõi Dục, nên tất cả hương, vị là tính chất của đoàn thực.

Mười một ở hai hữu là Dục hữu, Sắc hữu. Mười một là năm sắc thanh trong giới, xúc và là cảnh giới thức. Cảnh giới này không phải trong Vô Sắc vì lìa sắc.

Năm: có giác, có quán

Ba loại ba còn: không

Có duyên nên biết bảy

Pháp nhập ít sở nhập.

Năm: có giác, có quán: Nghĩa là giới của năm thức. Vì cùng có giác quán và đều thô nên tương ưng với giác quán.

Ba hành có ba là giới của ý, pháp và thức. Ba hành này, nếu ở cõi Dục và Sơ thiền là có giác, có quán, nếu ở thiền trung gian là không có giác, ít quán, là không có giác, không có quán ở trên.

“Còn: không” không có, nghĩa là những giới khác còn lại là chẳng phải giác, cũng chẳng phải quán, đều không tương ưng.

Có duyên nên biết có bảy. Nghĩa là bảy giới có duyên. Vì có duyên này nên nói là có duyên. Như người có con, gọi là có con. Bảy giới kia cũng như vậy. Tức là nhãn thức duyên với sắc, nhĩ thức duyên với tiếng, tỷ thức duyên với mùi hương, thiệt thức duyên với vị, thân thức duyên với xúc, ý thức duyên với các pháp và pháp nhập, phần ít sở nhập.

Nếu tâm, tâm sở pháp là có duyên, thì ngoài đây là không có duyên.

Chín (giới) không thọ, ngoài hai

Vô vi, vì chung một

Hoàn toàn là hữu vi

Nên biết mười bảy giới.

Chín giới không thọ: Được gọi là thọ nhận tức là nếu là số của sắc

căn, cũng không lìa căn, thì tâm, tâm sở, pháp đã hiệnhành dừng ở trong đó. Nếu khác đây là không thọ. Ở trong đó chín giới không thọ: Bảy tâm giới, thanh giới và pháp giới, không phải là sự dừng lại của tâm, tâm sở pháp trong đó. Ngoài ra có hai là năm giới nội, nếu hiện tại là thọ, trong ấy, pháp tâm, tâm sở dừng trụ. Quá khứ, vị lai không thọ, không phải pháp tâm, tâm sở đó dừng trụ. Sắc, hương, vị, xúc, nếu không lìa căn và hiện tại là thọ, như pháp tâm, tâm sở trong căn. Nơi pháp tâm, tâm sở đó cũng vậy, vì không lìa căn. Ngoài ra, là không thọ.

Vô vi là chung một: Nghĩa là một pháp giới hữu vi và vô vi, trong đó ba thứ có thường nên không thể nói là hữu vi, pháp giới khác là vô thường, nên là hữu vi. Vì hữu vi và vô vi được gồm lại và đặt ra, cho nên vô vi chung là một.

Hoàn toàn là hữu vi, phải biết là mười bảy giới. Nghĩa là vì mười bảy giới là vô thường, nên tất cả đều là hữu vi, nên chỉ hoàn toàn là hữu vi.

Hỏi: Như vậy là đã phân biệt pháp tướng rồi?

Thế nào là pháp gồm nhiếp? Là tự tánh hay tha tánh?

Đáp: Là tự tánh.

Hỏi: Vì sao? Đáp:

Các pháp lìa tha tánh.

Đều tự trụ tánh mình

Nên nói tất cả pháp

Đều thuộc về tự tánh.

Các pháp đều lìa tha tánh, nghĩa là mắt lìa tai. Như vậy, tất cả pháp không nên nói thuộc về tha tánh. Nếu lìa thì mới gồm thâu được, do đó không phải thuộc về tha tánh. Mỗi pháp tự an trụ nơi tánh của nó. Nghĩa là mắt, tự an trụ nơi tánh của mắt,… Như vậy, tất cả pháp nên nói là gồm nhiếp, nếu trụ là nhiếp. Vì vậy, nên nói tất cả pháp đều thuộc về tự tánh.

Đã đặt ra các pháp đều thuộc về tự tánh, trong đó, pháp có thể thấy là thuộc về một giới, một ấm, một nhập. Tất cả pháp đều như vậy. Lại nữa, về nghĩa này trong phẩm Khế kinh sẽ nói rộng.

Phẩm 2: HÀNH

Đã nói tự tướng của các pháp, như sự sinh của pháp, nay sẽ nói:

Hỏi: Nếu các pháp đều thuộc về tự tánh riêng, thì cũng do sức của mình mà sinh ra chăng?

Đáp:

Đến cùng, không thể sinh

Dụng lìa bạn đồng hành.

Tất cả pháp, đều không có khả năng tự sinh. Vì sao? Vì tánh của các hành yếu kém, không có thế mạnh, như người bị bệnh gầy ốm, không có khả năng tự đứng lên được bằng sức của mình.

Hỏi: Nếu không tự sức mình đứng dậy được làm sao đứng dậy?

Đáp:

Do sức tất cả duyên

Các pháp mới được sinh.

Như người bị bệnh gầy yếu phải nhờ người khác nâng đỡ mới đứng dậy nổi. Pháp kia cũng như vậy. Như tâm do bạn mới phát sinh nay sẽ nói qua kệ sau:

Nếu tâm có chỗ khởi

Tâm ấy phải cùng có

Tâm số pháp... tụ họp

Và hành bất tương ưng.

Tâm là ý, ý là thức, thật sự thì đồng, mà tên có khác. Tâm này hoặc nương dựa, hoặc duyên lấy, hoặc khi dấy khởi cùng có chung tâm số pháp... tụ họp mà sinh khởi.

Hỏi: Tâm, số pháp v.v... tụ họp là gì?

Đáp:

Tưởng, dục, cánh lạc (xúc), tuệ

Niệm, tư và giải thoát

Tác ý nơi cảnh giới

Tam-ma-đề và thọ...

Tưởng là lúc việc lập ra được chấp nhận, tưởng tượng theo hình dạng, của việc đó.

Dục, là lúc duyên với thọ, muốn lãnh thọ.

Cánh lạc (xúc), nghĩa là tâm dựa vào duyên hòa hợp, không lìa nhau.

Tuệ, là đối với duyên, quyết định, xét kỹ.

Niệm là duyên thì nhớ kỹ không quên.

Tư (suy nghĩ): Là tâm tạo ra các công đức, tội ác, đều trái nhau.

Giải thoát, là khi ở trong duyên đó, thọ nhận tư tưởng, thì việc ấy tất nhiên là có.

Tác ý, nghĩa là hoạt động mạnh mẽ trong duyên.

Định, nghĩa là lúc thọ duyên, tâm không tán loạn.

Thọ, là duyên với sự tiếp nhận vui hay không vui đều trái nhau.

Lúc tất cả tâm sinh

Sinh này Thánh đã nói

Đồng chung một duyên hành

Cũng lại thường tương ưng.

Lúc tất cả tâm sinh, sinh này Thánh đã nói: Đây là mười pháp lúc tất cả tâm sinh thì đều cùng sinh, nên nói là đại địa.

Đồng chung một duyên hành, nghĩa là tất cả tâm đều có chung một duyên hành không lìa nhau. Cũng lại thường tương ưng với nhau, nghĩa là mỗi hành đều có chung và hành động chung thường tương ưng với tâm, vì lìa thêm bớt, nên gọi là tương ưng.

Đã nói tâm số pháp, nghĩa là chung đối với tất cả tâm, còn không chung nay sẽ nói:

Các căn và giác quán

Tín, ý không buông lung

Tinh tiến, hộ phiền não

Đôi lúc không tương ưng.

Các căn, là các căn thiện, không tham, không giận dữ, không ngu si.

Giác, là tâm thô nối tiếp nhau.

Quán, là tâm tinh tế tiếp nối nhau.

Tín, là sự thành thật, chân, tịnh.

Ỷ (khinh an): Lúc tâm thiện trong thân, tâm đều lìa bỏ điều ác, nên cảm thấy vui sướng.

Không buông lung: Nghĩa là không bỏ phương tiện lúc làm việc thiện.

Tinh tiến, là làm việc chuyên cần, say mê.

Hộ (xả), là làm công việc, là làm do không làm, mong cầu do không mong cầu, tự giữ gìn vô vi.

Các phiền não, là như phẩm Sử nói: Pháp này không phải trong tất cả tâm mà có thể được, vì đôi lúc tương ưng, đôi lúc lại không tương ưng.

Hỏi: Vì sao gọi là tâm sở?

Đáp: Ý, nghĩa là tâm, quyến thuộc của tâm đó nên nói là tâm sở.

Đã nói tướng của các tâm số, như chỗ sinh nay sẽ nói:

Trong phẩm tâm bất thiện

Hai mươi mốt tâm số

Ô uế hai tổn giảm

Cõi dục phi bất thiện.

Trong phẩm tâm Bất thiện, hai mươi mốt tâm số gọi là bất thiện, nếu tâm sinh các phiền não cõi Dục, trừ thân kiến và biên kiến cõi Dục, vì đó là chuyển thành quả không đáng ưa thích, nên gọi là bất thiện.

Phải biết, trong phẩm tâm này có hai mươi mốt pháp tâm số, mười giác quán đại địa, hai phiền não không hổ, không thẹn, sự ngủ nghỉ, trạo cử, không tin tưởng, sự buông lung, lười biếng, hai sự hao hụt cấu uế.

Cõi Dục không phải bất thiện, nghĩa là phẩm tâm là sự cấu uế của cõi Dục, chứ không phải bất thiện, như tâm tương ưng với thân kiến, biên kiến. Trong phẩm tâm này, phải biết có mười chín pháp tâm số, trừ không hổ, không thẹn, hoàn toàn là bất thiện.

Thiện, không chung hai mươi

Vô ký có mười hai

Tâm ăn năn, ngủ nghỉ

Là khả năng gia tăng.

Thiện, không chung hai mươi: Gọi không chung, là tâm có riêng một phiền não vô minh sinh ra hai mươi tâm số này, trừ một phiền não, còn lại như trước đã nói.

Thiện, được gọi là tâm tịnh, có khả năng chuyển biến thành quả đáng ưa thích. Tâm này đều có chung, phải biết có hai mươi, mười giác, quán của đại địa, đức tin, tinh tiến, ỷ (khinh an), không buông lung, căn thiện, hộ (xả), hổ thẹn.

Vô ký có mười hai, nghĩa là trong phẩm Tâm không cấu uế, có mười hai pháp tâm sở, mười giác quán của đại địa, tâm ăn năn và sự ngủ nghỉ là khả năng làm cho gia tăng, gọi là ăn năn, là việc không thành, ân hận, vì ăn năn là thiện, bất thiện. Trong phẩm tâm tương ưng kia, có thêm sự ăn năn. Ngoài ra, các tâm số pháp khác, như trước đã nói.

Sự ngủ nghỉ gọi là tâm tắt mất, hoàn toàn khiến người ta không tự tại, là ngủ, sự sinh trong tất cả năm phẩm, việc ngủ nghỉ kia đều tăng ích. Ngoài ra các pháp tâm sở khác như trước đã nói. Nếu sự ăn năn, ngủ nghỉ không hoạt động trong ba phẩm thì tăng hai. Các tâm số pháp khác, như trước đã nói.

Hỏi: Tâm cõi Dục này nối tiếp nhau, nói cõi Sắc là thế nào?

Đáp:

Sơ thiền lìa bất thiện

Khác biết như cõi Dục

Thiền trung gian, trừ giác

Với trên quán cũng vậy.

Sơ thiền lìa bất thiện, sự biết khác như cõi Dục. Nghĩa là Sơ thiền đều là thiện. Trong đó có bốn phẩm: Thiện, cấu uế, không chung và vô ký, là như đã nói trong cõi Dục. Trong đó thiện có hai mươi, vô ký có mười hai, sự cấu uế có mười chín. Đã lìa bất thiện, thì biết cũng lìa xa sự không hổ, không thẹn, vì hoàn toàn bất thiện, chổ nên bất cộng có mười tám.

Thiền trung gian trừ giác, nghĩa là thiền trung gian không có giác, thiền đó hoàn toàn trừ giác, ngoài ra như Sơ thiền đã nói.

Đối với trên quán cũng vậy, nghĩa là thiền thứ hai, thứ ba, thứ tư cũng không có quán. Và tất cả trong cõi Vô Sắc, đều trừ quán, giác như trước đã trừ.

Đã nói về pháp tâm số pháp, do hỗ trợ sinh sắc, nay sẽ nói:

Cực vi ở bốn căn

Mười thứ cần phải biết

Thân căn có chín thứ

Tám thứ khác là hương.

Cực vi ở bốn căn, có mười thứ phải biết: Nghĩa là cực vi ở trong mắt là biết có mười chủng, là chủng đất, chủng nước, gió, lửa, chủng sắc, chủng hương, vị, xúc, chủng nhãn căn, chủng thân căn.

Cực vi của tai, mũi, lưỡi cũng như vậy. Thân căn có chín thứ: Nghĩa là ngoài thân căn, cực có chín thứ. Vì thân căn đó đã có một chủng căn, còn lại như trên đã nói.

Tám chủng khác là, trong đó còn có tám loại cực vi của không phải sắc, căn sắc căn.

Hỏi: Cực vi này là nói ở cõi nào?

Đáp: Nghĩa là hương, có mùi hương trong cõi Dục. Trong cõi Sắc, lìa bỏ mùi hương, tất cả cõi Sắc đó đều trừ chủng hương, vị. Chủng khác như nói trong cõi Dục.

Hỏi: Ở trước đã nói, nếu tâm sinh, thì tâm số pháp và tâm bất tương ưng hành sinh; trong đó đã nói tâm số pháp, vậy thế nào là tâm bất tương ưng?

Đáp:

Tất cả pháp hữu vi

Sinh, trụ, biến dị, hoại.

Tất cả pháp hữu vi, mỗi pháp đều có bốn tướng: Sinh, trụ, thay đổi, hư hoại.

Vì khởi hiện trong đời, nên sinh. Đã khởi, sự nghiệp của chính pháp ấy được kiến lập, cho nên trụ. Khi thế lực an trụ đã suy yếu thì thay đổi, khi đã thay đổi thì hư hoại.

Tướng trên đây là nói tâm bất tương ưng hành.

Hỏi: Nếu tất cả pháp hữu vi đều có bốn tướng thì đó là tướng, lại có tướng nữa không?

Đáp: Phải, cũng có bốn tướng. Trong tướng kia còn có bốn tướng cùng sinh: Sinh là sinh, trụ là trụ, thay đổi là thay đổi, hư hoại là hư hoại.

Hỏi: Nếu vậy là vô cùng? (không có tận cùng)

Đáp: Lần lượt lại làm nhau.

Mỗi tướng này đều vì nhau. Như sinh sinh đều sinh nhau. Trụ trụ cũng như vậy, mỗi trụ đều sinh nhau. Đổi khác, đổi khác, mỗi sự đổi khác đều đổi khác nhau. Hư hoại, hư hoại, mỗi sự hư hoại đều hoại lẫn nhau. Do vậy, không phải vô cùng. Bốn tướng sau mỗi tướng đều hành một pháp, bốn tướng trước đều hành tám pháp.

Sinh, là sinh tám pháp, ba pháp trước, bốn pháp sau và pháp kia, ngoài ra cũng như vậy.

Đã nói bạn của các hành, như do bạn sinh, nay sẽ nói:

Sở tác, cộng, tự nhiên

Phổ biến, báo, tương ưng

Từ sáu thứ nhân này

Chuyển sinh pháp hữu vi.

Hết thảy nhân đều ở trong sáu nhân. Nhân này sinh ra tất cả hành hữu vi. Trong đó, nhân sở tác nghĩa là lúc sinh pháp, không chướng ngại, không lưu trụ, do đó nên sinh pháp không giống nhau, ví như do đất mà muôn vật được sinh.

Nhân chung: Nghĩa là các hành, mỗi hành đều làm bạn với nhau. Do việc này nên sinh, như tâm, tâm số pháp, tâm bất tương ưng hành và các thứ cực vi.

Nhân tự nhiên, nghĩa là nhân đó tự nó đã giống nhau, như huân tập thiện thì sinh thiện, huân tập bất thiện thì sinh bất thiện, huân tập vô ký thì sinh vô ký. Như gieo trồng thực vật, tùy nhân của tướng loại ấy. Nhân nhất thiết biến: Là các phiền não đều chuyển biến, tiếp nối nhau

sinh, như chấp ngã, xét nhập, chấp trước. Do kiến chấp này, nên đối với ngã, có sự xét đoán nhập, rồi chấp là thường, vô thường, chê bai tướng ấm, xét đoán nhập, rồi chấp mắc.

Đối với tướng ấm, chấp nhận một cách do dự là có thường, lạc, tịnh.v.v… Sinh, các phiền não như vậy nói là nhân tất cả khắp. Như, phẩm Sử đã nói. Nhân tương ưng: Tâm và tâm số pháp, mỗi năng lực ở trong một điều kiện, nhất thời hành lìa nhau thì không sinh.

Nhân báo: Nghĩa là hành sinh ở trong sự sinh, chuyển thành quả. Như làm việc thiện được quả đáng ưa thích, làm việc bất thiện sẽ được quả không đáng ưa thích. Do đó nên sinh.

Đã nói các nhân. Các pháp theo trong nhân nảy sinh, nay sẽ nói:

Nếu tâm do báo sinh

Tâm số và phiền não

Là từ nơi năm nhân

Sinh khởi, nên phải biết.

Nếu tâm, tâm số pháp, nhân báo sinh khởi và các phiền não thì sinh ra từ năm nhân.

Nhân báo sinh, là từ nhân đã tạo tác mà sinh, là từ lúc sinh giống nhau hay không giống nhau, vì vật không chướng ngại nên sinh. Từ nhân cùng sinh, từ sức hỗ trợ của bạn nên sinh. Mỗi nhân đó đều là bạn với nhau và tâm bất tương ưng hành là bạn chung. Từ nhân tự nhiên sinh, nhân đó có sự giống nhau, trước kia sinh pháp vô ký. Từ nhân tương ưng sinh, đều có hành trong cùng một lúc, một. Từ nhân báo sinh thiện, bất thiện kia, quả đó là tâm, tâm số pháp cấu uế, trừ nhân báo, vô ký, đó là từ nhân nhất thiết biến sinh, do đó nên sinh. Ngoài bốn nhân ra, như trước đã nói.

Pháp không tương ưng kia

Các pháp tương ưng khác

Trừ vô lậu đầu tiên

Là từ bốn nhân sinh.

Pháp không tương ưng kia, nghĩa là nếu sắc từ báo sinh và tâm bất tương ưng hành thì từ bốn nhân sinh: Nhân sở tác, nhân chung, nhân báo và nhân tự nhiên. Nếu sắc cấu uế và tâm bất tương ưng, thì hành cũng từ bốn nhân sinh: Nhân sở tác, nhân chung, nhân tự nhiên, nhân nhất thiết biến. Các pháp tương ưng khác, trừ pháp vô lậu ban đầu kia, đều từ bốn nhân sinh, nghĩa là pháp tâm, tâm sở khác, trừ pháp vô lậu đầu tiên, cũng từ bốn nhân sinh: Nhân sở tác, nhân chung, nhân tự nhiên và nhân tương ưng.

Gọi bất tương ưng khác

Nhân sinh phải biết ba

Và các tương ưng khác

Trước sinh pháp vô lậu.

Nghĩa là trong pháp bất tương ưng trước đây đã nói nếu có nhân tự nhiên, trừ pháp vô lậu ban đầu thì từ ba nhân sinh: Nhân sở tác, nhân tự nhiên và nhân chung. Pháp tương ưng với vô lậu ban đầu, cũng sinh ra từ ba nhân: Nhân sở tác, nhân chung và nhân tương ưng, là không có tự nhiên ở trước.

Trong đó bất tương ưng

Nên từ hai nhân sinh

Nếu sinh từ một nhân

Thì sinh sẽ không có.

Trong đó bất tương ưng, nên từ hai nhân sinh, nghĩa là sắc, tâm, hành bất tương ưng, trong phẩm vô lậu ban đầu đều sinh ra từ hai nhân: Nhân sở tác và nhân chung.

Đã nói tất cả pháp hữu vi, trong đó, nếu sinh ra từ một nhân thì sẽ không có.

Đã nói các nhân, như nhân này, Đức Như Lai nhất định biết tường tận các pháp tướng, với năng lực giác ngộ vì giáo hóa, nên nói. Bây giờ sẽ nói duyên:

Thứ đệ cũng duyên duyên

Tăng thượng cùng với nhân

Pháp từ bốn duyên sinh

Người trí sáng đã nói.

Duyên thứ đệ: Là mỗi tâm nảy sinh đều tuần tự nối tiếp nhau không dứt quãng.

Duyên duyên: Là cảnh giới của tâm, tâm số pháp. Vì duyên với cảnh giới kia, nên tâm, tâm số pháp sinh ra.

Duyên tăng thượng: Nhân sở tác tạo ra hết thảy vạn vật, lúc vạn vật sinh ra không gây trở ngại, chỉ tự gây tạo là cốt lõi, gọi làduyên tăng thượng.

Nhân duyên, là nhân chung, nhân tương ưng, nhân tự nhiên, nhân báo, nhân nhất thiết biến.

Đã nói các duyên. Bây giờ sẽ nói về các pháp tùy duyên sinh:

Tâm và các tâm số

Đều từ bốn duyên sinh

Hai chánh thọ từ ba

Ngoài ra nói có hai.

Tâm và các tâm số, đều từ bốn duyên sinh: Là tâm, tâm số pháp đều sinh ra từ bốn duyên. Vì mở mang, dẫn đường trước nên sinh, là duyên thứ đệ. Cảnh giới là duyên duyên kia, trừ cảnh giới của mình. Ngoài ra, hết thảy các pháp khác đều là duyên tăng thượng cho nó.

Hai chánh thọ từ ba, nghĩa là định Vô tưởng, định Diệt tận đều sinh ra từ ba duyên, trong đó, tâm nhập định là duyên thứ đệ, là địa của mình, trước sinh ra công đức, là nhân duyên kia và nhân duyên đó đều có: Sinh, trụ, thay đổi, hư hoại. Cũng như nhân duyên kia thì duyên tăng thượng, như trước đã nói.

Gọi là thuyết khác nói có hai, nghĩa là lìa tâm bất tương ưng hành ấy và sắc, đều từ hai duyên phát sinh, đó là nhân duyên và duyên tăng thượng.

Hỏi: Vì sao gọi các pháp trên đây là hành? Đáp:

Nhiều pháp sinh một pháp

Một cũng sinh ra nhiều

Duyên hành tạo ra hành

Cần phải biết như vậy.

Nhiều pháp sinh ra một pháp, một pháp cũng có khả năng sinh ra nhiều pháp. Nghĩa là không có một pháp nào, vật thể nào có khả năng, tự lực sinh, nhưng một pháp phải do nhiều pháp sinh, nhiều pháp cũng do một pháp sản sinh. Vì lý do này, nên nói là duyên với hành rồi tạo ra hành. Như vậy, cần phải biết.

———

Phẩm 3: NGHIỆP

Đã nói tính chất của các hành và các hành ấy do các nhân duyên sinh rồi, nay, nói các hành này đều có nhân, có công năng nuôi lớn hạt giống của quả, hạt giống của sinh, sự khác nhau của sinh có thể đạt được, nay sẽ nói:

Nghiệp năng tô điểm đời

Các đường ở các nơi

Nên phải suy nghĩ nghiệp

Cầu xuất thế giải thoát.

Nghiệp có công năng tác dụng tô điểm cho đời, các đường ở các nơi: Nghĩa là trang sức khác nhau các thứ thân trong năm đường khắp ba đời, là việc trang sức cho đời chỉ là nghiệp. do đấy nên tư duy về nghiệp cầu xa lìa thế gian được giải thoát.

Nghiệp thân, nghiệp miệng, ý

Hữu, hữu đã gây ra

Từ đó sinh các hành

Tô điểm vô số thân.

Nghiệp thân nghiệp miệng, ý, đã gây ra hữu hữu. Nghĩa là nghiệp của thân, miệng, ý đã gây tạo từ đời này sang đời khác, từ nghiệp này sinh ra các hành, tô điểm các thứ thân. Về tướng của nghiệp đó, nay sẽ nói lược:

Nghiệp thân: giáo, vô giáo

Phải biết đều có hai

Nghiệp miệng cũng như vậy

Nghiệp ý chỉ vô giáo.

Nghiệp của thân dù có giáo, vô giáo, phải biết cả hai đều có. Nghĩa là tánh của nghiệp thân có hai thứ: Tính giáo và tính vô giáo.

Có giáo ở đây, là động tác của thân là thiện, bất thiện, vô ký. Thiện là từ tâm thiện sinh ra. Bất thiện sinh ra từ tâm bất thiện. Vô ký là từ tâm vô ký sinh ra.

Vô giáo nghĩa là nếu tạo nghiệp bền chắc thì chủng tử này sinh ra trong tâm chuyển đổi khác. Như người thọ giới thiện thì bất thiện, vô ký trong tâm cũng tùy thuộc theo. Người kia gây nghiệp ác thì giới ác sẽ theo nhau. Nghiệp miệng cũng như vậy, nghĩa là tính chất của nghiệp miệng cũng có hai thứ.

Nghiệp ý chỉ vô giáo, nghĩa là tính của ý nghiệp hoàn toàn vô giáo. Vì sao? Vì ý thức không khởi hiện, vì suy nghĩ tinh vi nối tiếp

nhau.

Hỏi: Năm nghiệp này, có bao nhiêu là thiện, bất thiện, vô ký?

Đáp:

Phải biết giáo có ba:

Thiện, bất thiện, vô ký

Ý vô giáo cũng vậy

Ngoài, không nói vô ký.

Phải biết giáo có ba: Thiện, bất thiện, vô ký: Nghĩa là giáo của thân, miệng nói có ba thứ: Thiện, bất thiện và vô ký, trong đó, thân giáo thiện, nghĩa là tâm thiện thực hành sự vâng giữ giới cấm, v.v... làm nên hành động của thân.

Thân giáo bất thiện: Nghĩa là giết hại chúng sinh, của không cho mà lấy, không có phạm hạnh, v.v... Tâm bất thiện tạo nên hành động của thân.

Thân giáo vô ký, nghĩa là tâm vô ký tác động lên hành động của thân, như oai nghi, nghề nghiệp khéo léo.

Như vậy, hanh vi thiện của miệng như lời nói không dối trá, tương ưng với việc lợi ích, lời nói đúng lúc v.v... đều sinh ra từ tâm thiện. Nghiệp miệng bất thiện là như nói dối, nói hai lưỡi, nói lời hung dữ, nói lời thêu dệt, thêm thắt v.v... đều từ tâm bất thiện sinh ra.

Nghiệp miệng vô ký là từ tâm vô ký sinh. Nghiệp của miệng, ý vô giáo cũng như vậy. Nghĩa là nghiệp ý vô giáo cũng có ba thứ: Thiện, bất thiện, vô ký. Tâm thiện tương ưng với sự suy nghĩ là thiện. Tâm bất thiện tương ưng với suy nghĩ là bất thiện. Tâm vô ký tương ưng với sự suy nghĩ là vô ký.

Ngoài ra, không nói là vô ký, nghĩa là có hai: thân vô giáo và miệng vô giáo thì có hai thứ thiện, bất thiện, mà không có vô ký. Vì sao? Vì tâm vô ký rất yếu kém, nên nó không có khả năng sinh ra ng- hiệp có thế lực mạnh. Nghĩa là trong tâm, sự chuyển biến khác nhau và giống nhau, tùy thuộc nhau.

Cho nên, thân vô giáo, miệng vô giáo không có vô ký.

Hỏi: Nghiệp vô ký có những tánh gì? Và là thuộc xứ nào?

Đáp:

Sắc có hai vô ký

Ẩn mất, không ẩn mất

Ẩn mất thuộc cõi Sắc

Ngoài ra ở hai cõi.

Sắc có hai vô ký: Ẩn mất, không ẩn mất. Nghĩa là nghiệp của

thân, miệng là tánh của sắc, vì nghiệp vốn là tánh của sắc.

Hai thứ ẩn mất và không ẩn mất. Thứ ẩn mất là bị phiền não che lấp, cũng sinh ra từ các phiền não. Khác với đây là không ẩn mất.

Sự ẩn mất hệ thuộc cõi Sắc, nghĩa là sự ẩn mất đó hoàn toàn hệ thuộc cõi Sắc. Vì sao? Vì phiền não thuộc tư duy đoạn có khả năng gây nên nghiệp của thân, miệng. Phiền não thuộc tư duy đoạn của cõi Dục này hoàn toàn là bất thiện, nên không do phiền não bất thiện mà có khả năng khởi nghiệp vô ký.

Ngoài ra ở hai cõi, nghĩa là nghiệp vô ký không ẩn mất cũng hệ thuộc cõi Dục, cõi Sắc.

Nghiệp ý nói như tâm, là sự phân biệt của chỗ khác, nên ở đây không nói.

Nghiệp thân, miệng vô giáo

Phải biết thiện, bất thiện

Ba tướng: Thiền-Vô lậu

Điều ngự oai nghi, giới

Nghiệp vô giáo của thân, miệng, phải biết là thiện, bất thiện. Nghĩa là nếu nghiệp là tánh của sắc, trong đó nếu vô giáo thì tánh là thiện, bất thiện. Ba tướng, Thiền-Vô lậu Điều ngự giới, oai nghi, là giới vô giáo có ba tướng: Vô lậu, Thiền sinh và Điều ngự oai nghi giới.

Vô lậu, tức là giới và đạo đều đi chung chánh ngữ, chánh nghiệp và chánh mạng.

Thiền sinh là thiền đều thực hành lìa bỏ điều ác.

Điều ngự oai nghi giới là giới cõi Dục.

Vô giáo ở cõi Dục

Giáo nương vào hai cõi

Nên biết không cùng tâm

Ngoài ra nói cũng tâm.

Nghĩa là Vô giáo của cõi Dục, thì không phải tâm đều cùng hiện hành. Vì sao? Vì lúc thọ giới, dù là tâm thiện, tâm bất thiện, hay tâm vô ký, tùy theo hiện hành, nhưng không chung với thiện, bất thiện, vô ký.

Giáo, nghĩa là vừa ở cõi Dục, vừa ở cõi Sắc, nhưng không phải tâm đều cũng hiện hành. Vì sao? Vì có thân. Ở cõi Sắc vô giáo và vô lậu đều cùng hiện hành với tâm. Vì sao? Vì tâm nên vô lậu này không phải tùy thuộc vào hành vi trong tâm khác.

Đã phân biệt các nghiệp, nếu thành tựu nghiệp, nay sẽ nói:

Luật nghi, giới vô lậu

Thấy đế, đã thành tựu

Thiền sinh, nếu được thiền

Giữ giới sinh cõi Dục.

Luật nghi giới vô lậu, thấy đế đã thành tựu: Thấy đế nghĩa là vô lậu thấy Thánh đế. Lúc mới sinh kiến vô lậu, là thấy khổ đế cõi Dục. Thế nên, tất cả bậc Thánh đều thành tựu giới vô lậu.

Thiền sinh nếu được thiền, nghĩa là được thiền, là thành tựu giới của thiền.

Giữ giới sinh cõi Dục, nghĩa là nếu người thọ giới, người đó sẽ thành tựu giới cõi Dục.

Đã nói lược về thành tựu. Như quá khứ, vị lai, hiện tại có thể đạt được, nay sẽ nói:

Gọi trụ giới oai nghi

Vô giáo ở hiện nay

Phải biết thường thành tựu

Hoặc cùng tận quá khứ.

Gọi là an trụ giới oai nghi, vô giáo ở ngày nay, phải biết thường thành tựu: Nghĩa là nếu an trụ giới oai nghi, ở khắp mọi thời thì sẽ thành tựu giới vô giáo. Người đó, trọn không lìa bỏ cho đến gắn bó suốt đến khi cuối đời.

Hoặc lại hết ở quá khứ, nghĩa là hoặc thành tựu giới vô giáo ở quá khứ. hoặc hết mà không mất, nghĩa là ngay từ lúc đầu đã xong hết thì đã thành tựu quá khứ. Quá khứ ấy tạm gọi là hết.

Nếu có làm ở giáo

Tức thời lập đời giữa

Phải biết thành quá khứ

Đã hết mà không xả.

Nếu có làm ở giáo, thì sẽ kiến lập ở đời giữa. Nếu làm nên giáo của thân, miệng thì bấy giờ liền thành tựu giáo hiện tại. Hiện tại gọi là đời giữa.

Phải biết thành tựu quá khứ, đã hết mà không xả, nghĩa là nếu giáo kia đã hết mà không mất, bấy giờ tức đã thành tựu quá khứ.

Gọi được thiền vô giáo

Thành tựu diệt vị chí

Giữa, nếu nhập chánh thọ

Giáo như trước đã nói.

Gọi là được thiền vô giáo, thành tựu diệt vị chí, nghĩa là nếu được thiền thì người đó đã thành tựu quá khứ, vị lai. Vì sao? Vì như thiền kia,

sự thành tựu giới cũng giống như vậy.

Giữa, nếu nhập chánh thọ, nghĩa là hiện tại tạm gọi là khoảng giữa. Nếu người kia, nhập định thì lúc ấy đã thành tựu hiện tại vô giáo. Vì sao? Vì cùng có với định. Về giáo cũng như trước đã nói, là như trụ ở giới oai nghi, nếu làm giáo thì bấy giờ sẽ thành tựu giáo của hiện tại. Nếu không làm giáo, thì sẽ không thành tựu giáo. Nếu đều không mất giáo thì lúc đó, người ấy sẽ thành tựu quá khứ. Nếu không cùng tận mà đặt ra cùng tận thì liền mất, lúc ấy sẽ không thành tựu. Sự an trụ giới của thiền, cũng giống như vậy.

Phải biết, đều thành tựu

Được đạo, hoặc vị chí

Trung gian ở tâm đạo

Đều không xả đời trước.

Phải biết đều thành tựu, được đạo hoặc vị chí, nghĩa là tất cả sự đắc đạo đều thành tựu vô lậu, vô giáo ở vị lai. Vì sao? Vì như tâm vô lậu của người kia, việc thành tựu giới, cũng giống như vậy.

Trung gian ở tâm đạo, nghĩa là đã hợp đạo, hoặc nhập định, bấy giờ đã thành tựu hiện tại.

Đều không bỏ đời trước: Đời trước là quá khứ, người kia ở hiện tại này vô giáo. Nếu đều không mất, thì như được quả Thánh và lui sụt, thì thành tựu quá khứ vô giáo.

Nếu làm ác, bất thiện

Lập giới thành tựu hai

Đến triền kia ràng buộc

Đều phải biết đã hết.

Nếu làm ác, bất thiện, kiến lập giới, thành tựu hai. Nghĩa là như trụ giới oai nghi này, hoặc trụ giới thiền, hoặc trụ giới vô lậu, hoặc tạo nên sự ràng buộc trầm trọng, vẩn đục, bất thiện, bấy giờ khởi vô giáo trong bất thiện, tức thành tựu giáo và vô giáo. Nếu không phải sự ràng buộc trầm trọng vẩn đục, thì không khởi vô giáo.

Hỏi: Đến bao giờ mới thành tựu?

Đáp: Đến đối tượng ràng buộc, của triền kia, nếu đối tượng ràng buộc của triền kia thì tùy theo có thể được thành tựu.

Phải biết tận, đã tận, nếu sự ràng buộc kia đã hết, thì giáo và vô giáo cũng hết theo.

Trong không giới oai nghi

Thành tựu vô giáo ác

Như quả không đáng yêu

Cũng lại quá khứ tận.

Ở trong không giới oai nghi, thành tựu vô giáo, vì tạo ác nên quả không đáng ưa, nghĩa là nếu trụ không giới oai nghi, thì bấy giờ sẽ thành tựu bất thiện, vô giáo. Bất thiện, gọi là quả không đáng ưa thích.

Cũng lại quá khứ tận, là dứt mất, chứ chẳng phải không dứt mất.

Có giáo ở hiện tại,

Là nói thành tựu giữa

Cũng lại tận quá khứ

Thiện trái với ở trên.

Có giáo hiển hiện ngay lúc này, là nói đã thành tựu trung gian, cũng lại cùng tận quá khứ: Giáo, như trước đã nói.

Thiện trái với ở trên. Như trụ giới oai nghi mà nói. Bất thiện như vậy là trụ không oai nghi, nói thiện là tận cùng cực tâm thiện kia.

Nếu ở giữa làm ra

Thì thành tựu đời giữa,

Cũng lại tận quá khứ

Hoặc hai, cũng lại một.

Ở giữa, nghĩa là trụ giữa không oai nghi, cũng chẳng phải không oai nghi, kia như khéo trụ nói là thiện, hoặc lại hai: Có giáo và vô giáo, hoặc hoàn toàn có giáo, hoặc thiện, bất thiện, hoặc một.

Hỏi: Thế nào là được giới của cõi Sắc? Thế nào là xả? Vì được thiền căn bản, hay vì phương tiện khác?

Đáp: Không phải hoàn toàn là thiền căn bản, nếu được.

Tâm thiện trong cõi Sắc

Được định giới oai nghi

Đây mất, kia cũng mất

Vô lậu có sáu tâm.

Tâm thiện trong cõi Sắc, được giới định oai nghi, nghĩa là nếu được tâm thiện cõi Sắc, hoặc lìa dục, hoặc không lìa dục. Tất cả tâm thiện đó, đều được giới cõi Sắc. Vì sao? Vì tất cả giới trong tâm thiện cõi Sắc, thường đi chung.

Hỏi: Thế nào là mất?

Đáp: Đây mất, kia cũng mất.

Hỏi: Thế nào là vô lậu?

Đáp: Vô lậu có giới vô lậu của sáu tâm và tâm của sáu địa vô lậu đều được.

Hỏi: Thế nào là mất?

Đáp: Đây mất, kia cũng mất.

Sáu địa, là thiền vị lai, thiền trung gian và bốn thiền căn bản. Hỏi:: Giới này đến lúc nào mới xả?

Đáp:

Giới điều ngự oai nghi

Xả vào năm thời gian

Thiền sinh và vô lậu

Hai thời giác đã nói.

Giới Điều ngự oai nghi, xả vào năm lúc: Là giới oai nghi được xả trong năm lúc: Lúc bỏ đạo, lúc phạm giới, lúc chết, lúc tà kiến gia tăng và lúc pháp diệt mất.

Thiền sinh và vô lậu, hai lúc giác đã nói, nghĩa là giới của thiền có hai lúc xả, là lúc lui sụt và lúc sinh lên cõi trên. Giới vô lậu, cũng có hai lúc xả, là lúc lui sụt và lúc đắc quả.

Hỏi: Còn nghiệp khác, xả như thế nào?

Đáp:

Giới bất thiện có hai

Thiện Vô Sắc cũng vậy

Nghiệp uế nói một lúc

Hoặc nghiệp ở trong ý.

Giới bất thiện có hai, là không thực hành phương tiện và lúc chết.

Thiện của Vô Sắc cũng vậy. Nghĩa là nghiệp thiện của cõi Vô Sắc cũng có hai lúc xả: Lúc căn thiện dứt và lúc sinh lên địa trên.

Nghiệp uế nói một lúc, hoặc nghiệp còn ở ý: Nghĩa là nghiệp ý cấu uế được xả cùng lúc, đó là lúc lìa bỏ sự ham muốn.

Đã nói tánh của các nghiệp và sự tạo thành.

Như nghiệp này, Đức Thế Tôn đã phân biệt các thứ, nay sẽ nói:

Nếu nghiệp cho quả khổ

Phải biết là hành ác

Ý ác hành tăng thượng

Tham, giận dữ, tà kiến.

Nếu nghiệp cho quả khổ, phải biết là hành ác, thì nghiệp là bất thiện, đều nói là hành vi ác. Bất thiện là quả khổ.

Ý ác hành tăng thượng tham, giận dữ, tà kiến, nghĩa là tư duy, mong muốn bất thiện là hành viác của ý thức. Còn có ba thứ được gọi là hành Ý ác: Tham, giận, tà kiến.

Tướng này trái diệu hạnh

Do đấng Tối Thắng nói

Nếu trên hết trong đó,

Thì gọi là mười đạo.

Tướng này trái với hạnh tốt đẹp mà đấng Tối thắng đã nói. Nghĩa là tướng này trái với tất cả nghiệp thiện và vô tham, không giận, chánh kiến. Nếu trên hết trong đó thì đây là mười đạo, nghĩa là nếu ở trong nghiệp bất thiện, hoặc nghiệp trên hết thì gọi là đạo nghiệp. Như sát sinh, không cho mà lấy, hạnh tà, nói dối, nói hai chiều, nói lời hung dữ, nói lời thêu dệt, tham, giận, tà kiến.

Sát sinh ở đây, là Ý tưởng chúng sinh, bỏ chúng sinh, cắt đứt thân mạng của chúng sinh, tìm cách đoạn mà thành nghiệp.

Không cho mà lấy, là vật của người, nghĩ là của người, không cho mà lấy.

Hạnh tà; như phụ nữ của người mà xâm phạm đạo, hoặc là hiện có của mình, mà cứ luôn luôn xâm phạm, là không phải đạo.

Nói dối, là ý nghĩ khác để lừa dối người.

Nói lời hai chiều, là vì ghét người khác, nên tìm cách để chia rẽ người.

Miệng nói lời hung dữ, là giận người, nên nói lời không đáng yêu.

Nói lời thêu dệt, là với tâm bất thiện, nói lời không có nghĩa. Tham là sự ham muốn của cõi Dục.

Giận là sự tức giận, phẫn nộ. Tà kiến là chê bai nhân quả.

Đấy là nghiệp đạo, ngoài ra, không phải là nghiệp đạo. Nghĩa là

hành phương tiện mong cầu và nghiệp bất chánh như uống rượu, v.v… thì không phải nghiệp đạo. Tư duy, nguyện làm là nghiệp căn bản. Nghiệp này lấy mười pháp kia làm đạo.

Nếu nghiệp hiện pháp báo

Thì tiếp thọ sinh báo

Hậu báo cũng như vậy

Ngoài ra nói bất định.

Nghĩa là lúc nghiệp có khả năng trở thành quả hiện pháp, thì không nhất định.

Hỏi: Như Đức Thế Tôn nói: Ba nghiệp là báo vui, báo khổ và báo không vui không khổ. Nghiệp này thế nào?

Nếu thiện trong cõi Dục

Và ba địa cõi Sắc

Thì nên có báo vui

Người thọ, định, bất định.

Nếu là thiện trong cõi Dục và ba địa của cõi Sắc thì thuận theo có báo vui, nghĩa là nếu nghiệp thiện của cõi Dục thì sinh báo đi chung với niềm vui. Sơ thiền, Nhị thiền, Tam thiền của cõi Sắc cũng là sinh báo và đi chung với vui. Đây là nói chung về báo vui.

Hỏi: Báo này cũng là nhất định hay sao?

Đáp: Không, vì kẻ nhận lãnh báo, có nhất định và không nhất định. Hoặc nhất định, hoặc không nhất định, thì thiện xảy ra trong bốn địa, còn việc thiện thì tất cả đều có quả báo vui.

Sinh báo không khổ, vui

Là nghiệp thiện địa trên

Nếu người nhận báo khổ

Là nói nghiệp bất thiện.

Sinh báo không khổ, không vui, là nghiệp thiện ở địa trên: nghiệp thiện của địa Tứ thiền và trong Vô Sắc là báo không khổ, không vui. Đây là sinh báo đi chung với không khổ, không vui. Trong đó, không có thọ vui, nếu thọ báo khổ thì nói là nghiệp bất thiện. Nghiệp bất thiện ấy là quả báo khổ, tất nhiên là đi chung với thọ khổ. Người thọ báo này, cũng nhất định và không nhất định như trên.

Hỏi: Đức Thế Tôn nói bốn nghiệp: Báo đen đen, báo trắng trắng, báo đen trắng đen trắng, báo không đen không trắng và không báo. Những nghiệp này như thế nào?

Đáp:

Trong sắc có nghiệp thiện

Trắng thì có báo trắng

Đen, trắng ở cõi Dục

Báo đen gọi bất tịnh.

Trong sắc có nghiệp thiện, trắng thì có báo trắng, nghĩa là nghiệp thiện của cõi Sắc là báo trắng, vì hoàn toàn là tịnh và lìa bất thiện, nên báo của cõi đó hoàn toàn tốt đẹp. Đây là trắng, có báo trắng.

Đen, trắng ở trong cõi Dục, nghĩa là nghiệp thiện của cõi Dục, có báo đen trắng, đen trắng. Vì sao? Vì nghiệp bất thiện này, đã bị hư hoại, yếu kém, nên nói là đen trắng. Vì thọ báo xen lẫn đáng yêu, không đáng yêu, nên nói là báo đen trắng. Báo đen gọi là bất tịnh. Bất thiện nghĩa là bất tịnh, là đen, tăng thêm điều ác, vì xấu xa thấp kém, nên gọi là báo đen.

Nếu nghĩ, lìa bỏ được

Dứt hết không còn sót

Đối với đạo không ngại

Gọi là nghiệp thứ tư.

Gọi là Đạo có công năng tiêu diệt ba nghiệp này là đạo không ngại. Nếu có suy nghĩ thì suy nghĩ này, là nghiệp thứ tư. Trong đó bốn tư duy đạo diệt. Nghiệp thứ hai mười ba hữu hai đạo: Đạo kiến đế có bốn, đạo tư duy có chín, đó là sự suy nghĩ vô lậu, vì không tăng thêm điều ác, cho nên không đen. Vì không đáng ưa, nên không trắng, vì trái với không cùng tận, nên không có báo.

Hỏi: Đức Thế Tôn nói: Sự không ngay thẳng, cấu uế, vẩn đục của thân, miệng, ý, việc này thế nào?

Đáp:

Không ngay sinh nịnh, dối

Bẩn từ giận dữ sinh

Dục sinh gọi là đục

Đức Thế Tôn đã nói.

Sự không ngay thẳng, sinh ra tánh dua nịnh, dối trá: Nghĩa là nếu nghiệp từ sự dối trá sinh, là vì sự không ngay thẳng và lừa dối.

Sự cấu uế sinh ra từ giận dữ, nghĩa là nếu nghiệp từ giận dữ sinh ra thì sự cấu uế này là do một bề tranh chấp nhau.

Từ dục vọng sinh, là sự vẩn đục, do Đức Thế Tôn nói, nghĩa là nếu nghiệp sinh ra từ sự ham muốn, là vẩn đục, vì hoàn toàn nhắm vào chỗ cấu uế của trần tục.

Hỏi: Đức Thế Tôn nói ba tịnh thân, miệng, ý. Việc này thế nào? Đáp:

Tịnh tất cả diệu hạnh

Là viên mãn thân miệng

Ý vô học viên mãn

Tức là tâm vô học.

Tịnh tất cả diệu hạnh: Nghĩa là nếu diệu hạnh tất cả đều thanh tịnh, vì lìa phiền não bất tịnh.

Hỏi: Viên mãn là sao?

Đáp: Viên mãn là nói thân, miệng, hạnh tốt đẹp của thân, miệng trong ý của bậc Vô học. Đấy gọi là điều thiện viên mãn, vì đã dứt bỏ hết thảy vật chướng ngại. Nói ý của vô học đã viên mãn, tức là tâm vô học. Nghĩa là nếu ý vô học đã viên mãn thì đó là tâm vô học. Vì sao? Vì tâm vô học nghĩa là đã chứng được tướng của đấng Mâu-ni.

Đã nói về giả danh của các nghiệp, nay sẽ nói về quả:

Thiện, ác, nghiệp bất thiện

Đều cùng có hai quả

Thiện hoặc thành ba quả

Một quả là nói khác.

Nghiệp thiện, ác, bất thiện đều có hai quả, nghĩa là nghiệp thiện được thành hai quả: Quả sở y và quả báo.

Nghiệp vô lậu cũng có hai quả, là quả sở y và quả giải thoát. Nghiệp bất thiện cũng có hai quả, quả sở y và quả báo. Nghiệp thiện hoặc thành ba quả, là nghiệp thiện hữu lậu có công năng dứt bỏ các phiền não, là ba quả: Quả sở y, quả báo và quả giải thoát.

Một quả, gọi là nói khác, gọi là nghiệp vô ký khác là một quả, là quả sở y, không có quả nào khác.

Hỏi: Tướng của tạo sắc là nghiệp thân, miệng hay nghiệp của bốn đại tạo?

Đáp:

Nếu địa mình có đại

Dựa vào nghiệp thân, miệng

Vô lậu tùy sức được

Gọi quả của địa kia.

Nếu địa mình có đại, là dựa vào nghiệp thân, miệng, nghĩa là các nghiệp cõi Dục, là dựa vào đại của cõi Dục mà tạo, nghiệp của cõi Sắc cũng như vậy.

Hỏi: Thế nào là các nghiệp vô lậu?

Đáp: Vô lậu tùy sức mà được, gọi là quả của địa vô lậu đó. Nghĩa là nếu sắc vô lậu, dựa vào bốn đại mà được, tức là căn cứ ở địa vô lậu đó. Nếu trụ ở cõi Dục mà được đạo, thì nghiệp của thân, miệng kia là do bốn đại của cõi Dục tạo.

Tất cả địa như vậy là năng lực trừ dục cõi Sắc, và cõi Vô Sắc. Nếu người kia chết, sinh lên cõi Vô Sắc, nếu chưa được, mà được nghiệp thân, miệng, thì nghiệp thân, miệng này tức là bốn đại của địa Vô Sắc kia tạo.

Hỏi: Như Đức Thế Tôn nói ba chướng, là nghiệp chướng, phiền não chướng và báo chướng. Tướng này thế nào?

Nghiệp vô gián không cứu

Sinh ra nhiều phiền não

Đường ác chịu báo ác

Chướng ngại cũng nên biết.

Ba pháp này là chướng ngại, vì không thọ nhận Thánh pháp, nên nói là chướng ngại.

Hỏi: Trong ba nghiệp này, nghiệp nào là ác lớn hơn hết?

Đáp:

Nếu nghiệp phá hoại tăng

Gọi là ác hơn hết.

Nghĩa là nghiệp phá hoại tăng là nghiệp ác hơn hết, là nghiệp ác trụ một kiếp trong đại địa ngục A-tỳ.

Hỏi: Nghiệp nào là tốt đẹp hơn hết?

Đáp:

Tư trong đệ nhất hữu

Phải biết lớn hơn hết.

Ở hữu thứ nhất của phi tưởng, phi phi tưởng xứ. Địa đó, gồm nhiếp sự suy nghĩ, là quả báo rất tốt đẹp rộng lớn sống lâu đến tám muôn kiếp.

Luận A Tỳ Đàm Tâm - Quyển 2 - Phẩm 4: Sử

LUẬN A TỲ ĐÀM TÂM

QUYỂN 2

Phẩm 4: SỬ

Đã nói các nghiệp, nay sẽ nói về các phiền não.

Tất cả có cội gốc

Bạn nghiệp sinh trăm khổ

Chín mươi tám sử kia

Mâu-ni nói phải nghĩ.

Thí dụ như kẻ thù, vì không biết nên bị chúng giết hại, nếu biết thì sẽ thoát khỏi, các phiền não cũng như vậy, phải biết chúng như kẻ thù.

Hỏi: Làm sao biết được? Đáp:

Tất cả các phẩm sử

Phải biết lập hai loại:

Loại do kiến đế đoạn

Cũng do tư duy đoạn

Nếu có sử thì đều là do thấy đạo mà dứt và tư duy mà dứt, tức từ thấy đạo là kiến đế đoạn, từ tư duy đạo là tư duy đoạn. Trong đó:

Nói hai mươi tám kiết

Là thuộc về thấy khổ

Là ngay khi thấy khổ

Đoạn diệt hết, không sót.

Kiến tập, đoạn: mười chín

Phải biết diệt cũng vậy

Thêm ba, kiến đạo đoạn

Mười nói tư duy đoạn.

Trên đây là chín mươi tám sử đã nói về loại, nay sẽ nói về giới (cõi).

Loại phiền não thứ nhất

Cõi dục, biết có mười

Hai chủng chủng có bảy

Còn tám, kiến đạo dứt

Ở cõi Dục, phải biết

Bốn do tư duy dứt

Còn ở nơi hai cõi

Ấy cũng nên phân biệt.

Ở cõi Dục, phải biết có bốn là tư duy đoạn. Ba mươi sáu sử này là thuộc về cõi Dục, hai cõi còn lại cũng nên phân biệt: Sáu mươi hai sử còn lại trong đó, ba mươi mốt sử thuộc cõi Sắc, ba mươi mốt sử thuộc cõi Vô Sắc.

Đã nói về cõi nay sẽ nói: về các sử.

Thọ biên kiến, tà kiến

Cùng với năm ngã kiến

Hai trộm, phải nên biết

Phiền não này gọi kiến.

Từ nhân tiếp nối nhau, không biết tánh các pháp, trong đó, hoặc có tưởng là thường, hoặc có tư tưởng đoạn. Đoạn, thường là hai bên, Đức Thế Tôn đã nói, trong đó, nếu thấy, thọ một bên gọi là chấp biên kiến, chê bai nghĩa chân thật, kiến này là tà kiến. Nếu loài có tình thức ở trong đó ngu si chấp ngã, đó gọi là thân kiến.

Pháp hữu lậu, thọ nhận kiến chấp bậc nhất này, là trộm kiến, không phải nhân, chấp là nhân chấp này là trộm giới. Năm phiền não này là tánh của tuệ, nên nói là kiến.

Dục do dự, giận dữ

Mạn, si, chẳng phải kiến

Vì là giới khác nhau

Chuyển hành các tên gọi.

Dục do dự, giận dữ, kiêu mạn và ngu si, chẳng phải là kiến. Dục gọi là thọ, niệm, tưởng tư đối với các hành, ưa mê đắm. Do dự, gọi là như đã thấy trước đây, trong đó, hoặc tư duy. Giận dữ, gọi là sở tác, trái nghịch, phẫn nộ. Kiêu mạn là tự đề cao. Si mê là không biết tất cả.

Năm phiền não này, không phải là kiến mà là tất cả các phiền não.

Vì sự khác nhau của giới này, nên chuyển hành các thứ tên gọi.

Nghĩa là mười phiền não này, hoặc từ hành khổ, hoặc từ tập, hoặc từ diệt, hoặc từ đạo, trong đó, nếu từ hành khổ gọi là kiến khổ đoạn, cứ như vậy cho đến đạo, ngoài ra là Tư duy đoạn.

Khổ cõi dưới tất cả

Lìa ba kiến, hành hai

Đạo dứt, trừ hai kiến

Cõi trên không hành sân.

Khổ cõi dưới đối với tất cả, nghĩa là khổ cõi dưới là khổ của cõi Dục, trong đó có mười phiền não. Đối với khổ cõi Dục, kẻ phàm phu vì không hiểu rõ nhân nên chấp đoạn. Vì không biết rõ quả, nên chấp thường. Đó là thứ tà kiến chê bai quả, chê bai khổ.

Khổ thọ là trộm kiến bậc nhất, nghĩa là pháp đối với pháp, không phải nhân, mà chấp là nhân, đó là trộm giới. Tự chấp, muốn cho người khác chấp, sự tức giận từ kiến chấp, hoặc do nghi ngờ, tự chấp, tự cao, kiêu mạn, không hiểu rõ vô minh.

Lìa ba kiến, hành hai, nghĩa là tập và diệt, mỗi thứ đều có bảy hành. Hành vi của thân kiến được biểu hiện ở năm ấm. Tập là nhỏ nhặt, không hiện khởi, nên trong đó, không hoạt động. Diệt cũng như vậy.

Thọ lãnh biên kiến, thì cũng hành ở hiện tại. Trộm giới hoạt động ở quả. Biên kiến đó, cũng không phải tập, diệt. Đạo dứt trừ hai kiến, là thân kiến và biên kiến, không hành ở cảnh giới hữu lậu của đạo.

Trộm giới là hành đối với đạo, vì giống như đạo, nên cuối cùng không am hiểu rốt ráo, thậm chí không thấy được chánh đạo.

Ở cõi trên, không có giận như cõi Dục phân biệt. Cõi Sắc, cõi Vô Sắc cũng vậy, đã trừ bỏ giận. Trong các cõi đó không có giận Ý chỉ mềm mỏng, nhu hòa.

Các kiến và sự nghi ngờ, chẳng phải do tư duy mà dứt. Ngoài ra, ở cõi Dục có bốn do tư duy mà dứt, cõi Sắc có ba, cõi Vô Sắc có hai tư duy mà dứt.

Hỏi: Các cõi đó, duyên với cảnh giới như thế nào? Đáp:

Phổ biến ở nhân khổ

Nghi, kiến và vô minh

Là hết thảy loại sử

Ưa thích đối tất cả.

Thấy khổ đoạn chủng và thấy tập dứt nghi, kiến và vô minh. phiền não này là cùng khắp. Tất cả năm thứ, đều có ở địa mình. Vì sao? Vì hết thảy pháp hữu lậu là tánh của khổ, tập.

Hỏi: Vì sao chỉ hoạt động ở địa mình mà không phải ở địa khác?

Đáp: Vì không phải là cảnh giới của mình, nên không có ở địa trên. Vì lìa sự ham muốn, nên không có ở địa dưới. Đó gọi là cõi Dục, có mười một phiền não cùng khắp tất cả, cõi Sắc, cõi Vô Sắc cũng vậy.

Ngoài ra, vì cảnh giới của chủng loại mình không khắp tất cả.

Năm thứ phiền não đầu

Bốn gọi là thứ hai

Cảnh giới ở cõi trên

Không rời tuệ mà nói.

Do thấy khổ mà dứt tà kiến ở cõi Dục, chê bai khổ của cõi Sắc, cõi Vô Sắc và trộm kiến. Thọ lãnh trộm giới thứ nhất, thọ lãnh phương tiện giải thoát, nghi hoặc vô minh không hiểu rõ.

Thấy tập dứt tà kiến. Chê bai nhận cõi Sắc, cõi Vô Sắc là trộm kiến. Đối với nhân, thọ lãnh sự nghi ngờ thứ nhất, nghi hoặc vô minh không hiểu rõ.

Tất cả địa của cõi Sắc, cõi Vô Sắc là như vậy, cho đến Vô sở hữu xứ.

Tà, nghi là câu sinh

Và vô minh không chung

Đạo ngừng dứt hai đoạn

Phải biết duyên vô lậu.

Thấy diệt, đoạn tà kiến, chê bai diệt, là vì duyên với diệt, nên duyên với vô lậu. Như vậy, sự nghi hoặc đối với diệt và vô minh, tương ưng với sự nghi ngờ đó, duyên với vô lậu.

Như vậy, thấy diệt là dứt, vô minh không chung, nghĩa là không muốn Niết-bàn. Thấy diệt đó cũng duyên với vô lậu, thấy đạo đoạn cũng giống như vậy. Mười tám sử này, duyên với vô lậu.

Hỏi: Thế nào là chủng loại hữu lậu bị các sử ràng buộc?

Đáp:

Nếu chủng loại cõi Dục

Tất cả các sử khắp

Duyên buộc với cõi Sắc

Ở cõi trên cũng vậy.

Tất cả các sử khắp, là duyên với hết thảy chủng loại sử trong địa mình.

Các kiết sử khác đó

Nên biết tự chủng duyên

Đã khiến ở cõi mình,

Và là phẩm tương ưng.

Các kiết, sử khác, phải biết nó tự duyên với chủng loại của mình, đã sai khiến ở cõi của mình, nghĩa là tất cả sử không cùng khắp, duyên với các pháp trong chủng loại mình, tức là đã bị sai khiến do các pháp

đó và là phẩm tương ưng, thì tất cả cùng khắp và tất cả không cùng khắp, là hết thảy đối tượng sai khiến, đều tương ưng trong phẩm mình.

Nếu hành trong vô lậu

Địa khác duyên phiền não

Sử là chỗ tương ưng

Là cảnh giới giải thoát.

Nếu vô lậu đã hành và địa khác duyên lấy phiền não, là đã bị tương ưng sai khiến đó. Nghĩa là nếu sử duyên lấy vô lậu và duyên lấy địa trên thì sự tương ưng của phẩm mình đã bị sai khiến, chứ chẳng phải duyên lấy sử. Vì sao? Vì sự giải thoát của cảnh giới. Sử này không ràng buộc cảnh giới, vì các pháp vô lậu, đã giải thoát hết thảy phiền não. Các pháp của địa trên, giải thoát phiền não của địa dưới.

Hỏi: Sử này phải gọi là bất thiện hay vô ký?

Hỏi:

Kiến, biên kiến thân ta

Đây tương ưng Vô minh

Vô ký trong cõi Dục

Tất cả Sắc, Vô Sắc.

Thân kiến, biên kiến của mình, vô minh tương ưng với các kiến này, là vô ký trong cõi Dục, nghĩa là thân kiến, biên kiến của cõi Dục và vô minh của sự tương ưng là vô ký. Vì sao? Vì thân kiến của mình thường hoạt động.

Nếu là người bất thiện, thì chúng sinh cõi Dục, lẽ ra không có niềm vui, vì thường làm việc bất thiện. Lại nữa nếu người bất thiện, trong đây chấp ngã nhân thực hành phước khiến ngã được vui bất thiện trái với thiện, vì lẽ đó, nên thân kiến không phải bất thiện.

Đoạn kiến là chấp vô thường, chán ghét sự sống chết, quan niệm này cũng không phải bất thiện. Thế nên, không phải bất thiện, là chấp có thường, cũng không trái với điều thiện, như thân kiến, cho nên không phải bất thiện. Ngoài ra, phiền não cõi Dục hoàn toàn là bất thiện.

Tất cả Sắc, Vô Sắc nghĩa là các sử của cõi Sắc, cõi Vô Sắc thảy đều là vô ký. Vì sao? Vì là đối tượng hoại của chánh thọ.

Bất thiện là lãnh báo khổ thọ, trong cõi Sắc, cõi Vô Sắc không có khổ thọ!

Hỏi: Tất cả các phiền não đều ràng buộc cảnh giới mà mình có hay không?

Đáp:

Tham dục, giận kiêu mạn

Biết hoặc Quá khứ buộc

Vị lai nhận hết thảy

Hai đời khác thọ hết.

Tham dục, giận dữ, khinh mạn, biết nghi hoặc là sự ràng buộc của quá khứ, nghĩa là yêu, tức giận, ngạo mạn của quá khứ thì không hẳn khởi sự yêu đối với tất cả cảnh giới trước. Không có khả năng khởi hiện trước đối với tất cả pháp, vì chẳng phải do không chấp mà sinh.

Vị lai thọ lãnh tất cả, nghĩa là sự yêu, tức giận, ngạo mạn ở vị lai đều ràng buộc tất cả pháp hữu lậu. Vì sao? Vì duyên với tất cả hữu lậu.

Hai đời còn lại đều thọ lãnh, là kiến chấp, nghi ngờ và vô minh đều duyên tất cả pháp. Thế nên, chúng ràng buộc các pháp hữu lậu của quá khứ, vị lai. Sử ở hiện tại, vì không nhất định, nên không nói. Nếu có, là sự nhận lãnh cụ thể (tướng riêng), và sử đó, nên nói là như quá khứ.

Đã nói. Về cảnh giới của sử, thứ lớp này sẽ nói:

Thứ lớp chuyển biến sinh

Tự địa đối tự địa

Địa trên sinh địa dưới

Việc này nên phân biệt.

Theo thứ lớp sự chuyển biến sinh ở địa mình đối với địa mình, Nghĩa là tất cả các phiền não, đều tuần tự, duyên với phiền não của địa mình, có thể được mỗi mỗi thứ lớp sinh tất cả.

Địa trên cũng sinh địa dưới, việc này sẽ phân biệt, tức là trên trời Phạm chết đi, theo thứ lớp sinh tất cả cõi Dục. Nếu với tâm cấu uế trong cõi Dục kia, chết đi thì trong đó vẫn một mực với tâm cấu uế nối tiếp nhau, tất cả địa đều như vậy.

Đã nói tự tướng của các sử. Phiền não này, Đức Thế Tôn khi giáo hóa đã nói có nhiều thứ. Nay sẽ phân biệt.

Hỏi: Đức Thế Tôn nói có bảy sử: Ham muốn, yêu, tức giận, ngạo mạn, kiến, nghi và vô minh. Các sử này thế nào?

Đáp:

Năm thứ dục Cõi Dục

Đó là dục, ái, sử

Sắc, Vô Sắc như trên

Có ái sẽ phân biệt.

Năm thứ dục cõi Dục. Đó là dục sử ái, là thấy khổ, tập, diệt, đạo và tư duy mà đoạn.

Sắc, Vô Sắc như trên, có ái sẽ phân biệt. Nghĩa là ái cõi Sắc có năm thứ, cõi Vô Sắc cũng vậy.

Nhuế tức là sử giận

Năm thứ, như trước nói

Kiêu, mạn và vô minh

Mười lăm ở ba cõi.

“Nhuế tức là sử giận, năm thứ như trước nói”, nghĩa là sự giận dữ cũng có năm thứ như vậy. “Kiêu mạn và vô minh, mười lăm ở ba cõi,” nghĩa là sự ngạo mạn của cõi Dục có năm thứ, cõi Sắc có năm thứ, cõi Vô Sắc cũng có năm thứ. Vô minh cũng vậy.

Sử kiến ba mươi sáu

Nói ở khắp ba cõi

Sử, nghi có mười hai

Bảy sử có tên khác.

Sử kiến có ba mươi sáu, nó ở khắp ba cõi, nghĩa là cõi Dục có mười hai kiến với năm kiến khổ đoạn, hai kiến tập đoạn, hai kiến diệt đoạn, ba kiến đạo đoạn. Cõi Sắc, cõi Vô Sắc cũng như vậy.

Sử nghi có mười hai, nghĩa là cõi Dục có bốn: kiến khổ, tập, diệt, đạo dứt. Cõi Sắc, cõi Vô Sắc cũng như vậy. Bảy sử nghi này có tên khác, nghĩa là phiền não này còn được gọi là ách, thọ, lưu, lậu. Hỏi: Vì sao? Đáp:

Ách buộc và thọ lưu

Lậu hết thảy không cùng

Các ách và thọ, lưu

Phiền não gọi là lậu.

Vì trói buộc tất cả chúng sinh, nên nói là ách. Vì thọ sanh đầy đủ nên nói là thọ. Vì cuốn trôi hết thảy chúng sinh đi xuống, nên nói là dòng chảy (lưu). Vì lậu, tất cả đều không cùng tận, nên nói là lậu.

Đã nói các thứ tướng của sử, nay sẽ nói về: Căn tương ưng với sử.

Các sử ở ba cõi

Đều tương ưng căn hộ (xả)

Theo địa, sử các căn

Tương ưng với Sắc hữu.

Các sử ở ba cõi đều tương ưng với hộ căn (xả căn), nghĩa là tất cả chín mươi tám sử đều tương ưng với hộ căn. Các phiền não lúc sau này, đều căn cứ ở sự không mong cầu mà ngừng dứt. Sử của các căn, đều tùy thuộc vào địa, mà tương ưng với hữu của cõi Sắc. Trời Phạm và Quang

Diệu đều có hỷ căn. Các sử của địa đó, đều tương ưng với hỷ căn và hộ căn. Biến Tịnh có lạc căn, các sử của địa đó, đều tương ưng với lạc căn và hộ căn.

Tà kiến và vô minh

Vui, khổ trong cõi Dục

Giận, nghi chỉ có khổ

Còn lại hoàn toàn vui.

Tà kiến và vô minh, vui, khổ trong cõi Dục: Nghĩa là tà kiến, vô minh của cõi Dục đều tương ưng với lạc căn. Và khổ tà kiến là lấy nghiệp ác làm mừng, nghiệp, tịnh làm lo buồn, những nghiệp đó đều tương ưng với vô minh cũng vậy.

Sự giận dữ, nghi hoặc chỉ có khổ, nghĩa là nỗi hoài nghi và lo buồn là gốc, không quyết định. Không vui, giận dữ cũng vậy.Nói còn lại là hoàn toàn vui nghĩa là các sử còn lại của cõi Dục một hướng tương ưng với vui, chứ không phải khổ. Nó là gốc của hoan hỉ.

Hai huân dính chặt vào thân

Kiến đoạn, chỉ với ý

Các phiền não cõi Dục

Căn này là tương ưng.

Hai căn được huân tập, dính chặt vào thân, gọi là các phiền não, do tư duy đoạn phiền não kia tương ưng với thân thọ và tâm thọ, trong đó, thân thọ là lạc căn và khổ căn. Tâm thọ là hỷ căn và ưu căn đều đi chung

Hoä can là tất cả thân thọ, do ý tư duy đều có chung.

Kiến đoạn chỉ ứng với ý, là kiến đế dứt kiết, chỉ tương ưng với ý.

Đối với các phiền não cõi Dục, căn này là sự tương ưng. Đấy gọi là các phiền não cõi Dục.

Đã phân biệt căn tương ưng với phiền não. Nay sẽ nói: Các phiền não trên.

Không hổ, cũng không thẹn

Thùy hối cùng với xan

Tật, trạo, miên phiền nhiều

Nên lập phiền não trên.

Tám việc này, là nói phiền não trên các sử là phiền não. Trong đó, phiền não từ đây sinh khởi gọi là trên. Tức là sử cấu uế này dựa vào sử.

Hỏi: Sao gọi là sử cấu uế?

Đáp:

Đều có các phiền não,

Nói Thùy...cùng với Trạo

Không hổ, cùng bất thiện

Không thẹn cũng như vậy.

“ Đều có các phiền não, nói Thùy cùng với Trạo” là nói Trạo tức ở tâm không ngừng dứt, nó tương ưng với hết thảy phiền não. Phiền não là sự không ngừng dứt, Miên là ngủ dù gọi là ý hôn trầm, nhưng sự ngủ đó, cũng tương ưng với tất cả phiền não, vì tâm hôn trầm sinh ra phiền não.

“Không hổ cùng bất thiện, không thẹn cũng như vậy”: Không hổ là lúc làm ác, không biết xấu hổ với người khác. Không thẹn là việc tự làm ác không biết nhàm chán, không biết xấu hổ. Hai thứ này là phiền não trên, hoàn toàn tương ưng với bất thiện, không phải vô ký.

Gọi khổ ở trong ý,

Hối do tư duy đoạn

Ngủ nghỉ, ý ham muốn

Ngoài ra đều tự lập.

“Nói khổ, ở trong ý, hối do tư duy đoạn”. Hối là hối tiếc, tức khi làm lành, làm ác không thành thì hối tiếc. Không thể nói là vui mừng, vì nó hoàn toàn tương ưng với khổ, là tương ưng với ưu căn của ý, vì đều từ hành vi ác mà sinh. Cho nên nói tư duy, đoạn. Vì tương ưng với khổ nên biết là ở cõi Dục. Ngủ nghĩ ham muốn, là vì lúc ngủ đóng bít ý, nên ngủ là hoàn toàn do lĩnh vực ý ở cõi Dục.

Sự ngủ nghĩ kia luôn tương ưng với tất cả phiền não của cõi Dục và hết thảy các phiền não, đều hoạt động vào lúc ngủ. Ngoài ra, các phiền não khác đều tự kiến lập, nghĩa là ngoài hai phiền não trên, còn có Xan và Tật. Tật là ganh ghét, thấy người khác vui mà sinh nóng, tức Xan là keo kiệt là giữ chặt, luyến tiếc, mê đắm. Hai phiền não này đều tự mình tạo lập, không tương ưng với phiền não khác.

Hỏi: Các phiền não tương ưng với bao nhiêu thức?

Đáp:

Dục, sân khuể, vô minh

Nên biết dựa sáu thức

Dục do tư duy đoạn

Trong Sắc tùy thuận được.

Phải biết ham muốn, giận dữ, vô minh đều dựa vào sáu thức. Ham muốn do tư duy đoạn là cõi Dục do tư duy mà đoạn. Ái, tức giận, vô minh đều tương ưng với sáu thức.

Trong cõi Sắc thì tùy theo cõi mà được, nghĩa là ái, vô minh đều tùy thuộc vào cõi Sắc mà có được. Bốn thức trên của trời Phạm. Trong cõi đó, hai phiền não này, tương ưng với bốn thức, các phiền não khác đều ở trong ý thức.

Đã nói các phiền não. Như đối tượng dứt, nay sẽ nói:

Một lúc dứt phiền não

Giải thoát ngay trong đó

Vô lượng thời mới được

Do bậc Chánh trí nói.

“Một lúc dứt phiền não mà giải thoát trong đó” tức là phiền não này, trong đạo vô ngại, dứt cùng lúc, chứ không phải đã dứt rồi lại dứt nữa!

“Trong vô lượng thời gian mà được, do bậc chánh trí nói,” nghĩa là các phiền não này, đều được dứt hết, thường như do thấy đạo mà dứt ở cõi Dục. Trong năm thời được dứt hết các phiền não, chứng được tự phần và bốn quả Sa-môn. Như thế, tất cả như trong phẩm Hiền Thánh nói.

Giải thoát trong cõi Dục

Thánh nói bốn trí đoạn

Lìa cõi Sắc, Vô Sắc

Phải biết năm trí đoạn.

Dứt hết không còn sót, gọi là trí đoạn. Trong đó, nếu cõi Dục thấy Khổ, Tập mà dứt, hoặc dứt hết được giải thoát không còn sót đó là một trí đoạn. Thấy Diệt đoạn là hai, thấy Đạo đoạn là ba, Tư duy đoạn là bốn. Cõi Sắc, cõi Vô Sắc thấy khổ, tập dứt, là một trí đoạn, thấy Diệt đoạn là hai, thấy Đạo đoạn là ba, cõi Sắc Tư duy đoạn là bốn, cõi Vô Sắc Tư duy đoạn là năm.

Hỏi: Vì sao dứt gọi là trí dứt?

Đáp: Vì quả của trí, nên nói là trí dứt. Như sinh trong họ Cù-đàm cũng gọi là Cù-đàm, trí đoạn này cũng như vậy.

Hỏi: Các sử này tương ưng hay không tương ưng với tâm?

Đáp: Tương ưng. Vì sao?

Tâm là sử phiền não

Làm ngăn ngại tánh tịnh

Trái với thiện có được

Biết là tương ưng sử.

Tâm là sử phiền não: Nghĩa là nếu tâm không tương ưng với sử, thì tâm không bị phiền não. Nếu tâm phiền não thì sẽ tương ưng với sự

chướng ngại. Nếu tâm không tương ưng với sử thì không chướng ngại các pháp thiện. Nếu chướng ngại, thì pháp thiện sẽ không phát sinh. Còn nếu không chướng ngại, thì pháp thiện sẽ phát sinh, cho nên tương ưng với tịnh

Trái nghịch với điều thiện tốt đẹp có thể được, nghĩa là nếu sử không tương ưng, thì sẽ không trái với điều thiện. Nếu không trái với điều thiện, tất nhiên tâm thiện cũng phát sinh. Nếu không trái nhau, thì tánh của phiền não này, cũng không gây ra tai hại. Nếu trái nhau thì thường tùy thuộc vào nhau, không phát sinh việc thiện. Không tùy thuộc nhau mới phát sinh điều thiện. Vì việc này, nên tương ưng với sử.

———

Phẩm 5: HIỀN THÁNH

Đã nói về phẩm Sử rồi, bây giờ sẽ nói về phẩm Hiền Thánh.

Như Thánh này dứt nhọc

Là gốc các thứ sợ

Phương tiện đẳng, chánh trí

Nay nói, hãy lắng nghe.

Nếu tâm không dừng lại; sẽ không có khả năng phát khởi chánh kiến, cho nên:

Bắt đầu ở tự thân

Buộc tâm khiến cho định

Cũng phải buộc chân thức

Diệt hết thù phiền não

Là phương tiện, đối thân

Tướng chân thật thường, định

Các thọ và tâm này

Pháp cũng quán như vậy.

Tướng bất tịnh, tướng vô thường, tướng khổ, tướng vô ngã của thân này là tướng nhất định chân thật. Tự thân ấy phải trói buộc tâm vào một chỗ, xa lìa tâm rối loạn. Đầu tiên là chân thật quán tướng của thân, kế là quán thọ, sau là quán tâm, bao gồm bạn bè của tâm, chổ dựa của tâm đó, và tâm số pháp khác tương ưng, mà quán; cũng như quán các tâm bất tương ưng hành, như tánh của tâm đó, như tướng của tâm đó vốn có.

Như vậy, ý chỉ của thân, thọ, tâm, pháp kia, đều theo trình tự sinh ra.

Vào trong pháp, quán tổng

Đồng quán tướng các pháp

Bốn quán là: vô thường

Không, vô ngã, chẳng vui (khổ).

“Vào trong pháp quán tổng, đồng quán tướng các pháp” nghĩa

là hội nhập các pháp, ý dừng lại trong đó, các bậc Thánh kia, quán chung các hành tướng, quán các hành tướng rồi, tăng trưởng sự dừng lại của tâm phát sinh mắt trí không nhơ, quán chung tất cả thân, thọ, tâm, pháp.

Hỏi: Quán như thế nào?

Đáp: Bốn quán là Vô thường, Không, Vô ngã, Chẳng vui.

Thân, thọ, tâm pháp này, đều lần lượt phát sinh lẫn nhau nên vô

thường. Vì không tự tại, cho nên là không, vì chẳng phải chủ, cho nên vô ngã. Vì tai hại, độc ác, cho nên khổ.

Từ đây gọi pháp noãn

Tức là sinh trong ý

Hạnh là mười sáu hạnh

Chánh quán bốn chân đế.

Từ đây được gọi là pháp noãn, tức là sự sinh ra trong ý, nghĩa là các Thánh quán như vậy, sinh ra pháp noãn thiện, trong đó, sẽ phát sinh lửa trí vô lậu, có khả năng đốt cháy hết thảy củi hành.

Hỏi: Kia là hành gì? Thuộc cảnh giới nào?

Đáp: Hành là mười sáu hành, chánh quán bốn chân đế, hành đó là cảnh giới của mười sáu hành. Bốn chân đế, bốn hành, quán khổ đế, thì khổ này có tính yếu kém, vì từ nhân duyên sinh, nên vô thường. Vì bị sức của vô thường làm hư hoại, nên khổ. Vì bên trong lìa bỏ con người, nên không. Vì không tự tại, nên vô ngã.

Bốn hành quán tập, thì tập này gây thành quả tương tợ, nên gọi là nhân. Vì hành nối tiếp nhau, nên gọi là Tập. Vì tất cả sự sống, chết không cùng tận, có thể nắm bắt, nên gọi là hữu. Vì việc không giống nhau, mà nối tiếp nhau cho nên duyên.

Bốn hành quán diệt, thì diệt này che lấp hết tất cả hoạn nạn, cho nên là diệt. Vì dập tắt tất cả ngọn lửa phiền não, cho nên là chỉ. Vì hơn tất cả pháp, cho nên là diệu. Vì xả sống chết nên là ly.

Bốn hành quán đạo, thì đạo này cùng cực không phải phẩm, nên gọi là Đạo, vì không phải điên đảo, nên gọi là Như. Vì tất cả bậc Thánh đã đi qua, nên gọi là Tích (dấu vết). Vì tai họa sinh tử di chuyển ra ngoài nên gọi là Thừa. Do vậy gọi hành kia là cảnh giới của mười sáu hành. Căn thiện của bốn chân đế gọi là pháp noãn.

Pháp Noãn đã thành lập

Sinh Đảnh và đến Nhẫn

Được pháp Thế đệ nhất

Nương dựa vào một tướng.

Noãn khởi sự đã thành lập, sinh Đảnh rồi đến Nhẫn, nghĩa là nếu đã thành lập pháp Noãn rồi, ở trong đó lại phát sinh căn thiện cõi Dục như Đảnh, cũng với mười sáu hành, quán bốn chân đế, vì tốt đẹp hơn pháp Noãn, nên nói là Đảnh. Đã tăng thượng Đảnh thì sinh ra căn thiện, nên gọi là Nhẫn, cũng với mười sáu hành, quán bốn chân đế, vì có khả năng chịu đựng nên gọi là Nhẫn. Nếu nhẫn đã được thành lập, sẽ được pháp thế đệ nhất, nương vào một tướng và phát sinh căn thiện tốt đẹp

hơn hết, trong tất cả công đức thế tục, gọi là pháp bậc nhứt thế gian, mở rộng cổng Niết-bàn. Vì hơn hết trong ý của phàm phu, nên nói là pháp bậc nhất.

Hỏi: Vì sao nói nương vào một tướng?

Đáp: Trong ý của phàm phu không có so sánh hai công đức. Nếu có, thì lẽ ra phàm phu kia cũng mở cửa Niết-bàn, mà đã không mở, do vậy mới nói là nương vào một tướng.

Hỏi: Có bao nhiêu hành kia? Duyên với cái gì? Và thuộc về địa nào?

Đáp:

Hành khổ có bốn hành

Nói gồm nhiếp sáu địa.

Hành khổ kia là hành khổ duyên với khổ đế, không phải hành khác. Bốn hành nghĩa là cảnh giới của hành khổ đế, vô thường đứng đầu. Vì sao? Vì tâm vô lậu đầu tiên, duyên với khổ đế kia, cũng giống như vậy.

Nói là gồm nhiếp sự nương dựa vào sáu địa, nghĩa là pháp vô lậu kia gồm nhiếp đối với sáu địa, thiền vị lai, thiền trung gian, bốn thiền căn bản chứ không phải cõi Dục là cõi không nhất định, không phải cõi Vô Sắc là không kiến đạo.

Hỏi: Căn thiện khác thuộc về địa nào?

Đáp:

Nhẫn cũng gồm sáu địa

Còn lại thì dựa bảy.

Nhẫn cũng gồm nhiếp sáu địa, nghĩa là đế - thuận - nhẫn thuộc về sáu địa, như pháp bậc nhất của thế gian.

Ngoài ra, phải dựa vào bảy địa, nghĩa là Noãn và Đảnh thuộc về bảy địa. Tức sáu địa này cõi Dục. Chưa dứt trừ dục là cõi Dục, đã trừ dục là cõi Sắc.

Kế pháp thế đệ nhất

Sẽ hưng khởi pháp nhẫn

Kế Nhẫn sinh ra trí

Đều quán cả khổ dưới.

Kế pháp thế đệ nhất sẽ hưng khởi pháp nhẫn, nghĩa là theo trình tự của pháp bậc nhất thế gian, là phát sinh pháp nhẫn vô lậu, gọi là khổ pháp nhẫn.

Hành giả kia chưa từng quán, nay lúc quán thì nhận lấy, giữ gìn- nên gọi là nhẫn. Đấy gọi là đạo vô ngại vô lậu đầu tiên.

Kế nhẫn là phát sinh trí, nghĩa là theo thứ tự, nhẫn kia sinh ra khổ pháp trí, đồng cảnh giới, thọ nhận đạo giải thoát có tánh chân thật.

Hỏi: Nhẫn và trí kia duyên với cái gì?

Đáp: Cả hai đều quán về khổ cõi dưới, khổ cõi dưới là khổ cõi Dục, nhẫn, trí kia đồng duyên.

Khổ trên cũng như vậy

Nhân diệt, đạo cũng thế

Là chánh quán các pháp

Nói mười sáu tâm tịnh.

Khổ trên cũng như vậy, khổ trên là khổ cõi Sắc, cõi Vô Sắc. Nỗi khổ của hai cõi đó cũng như vậy, là sinh nhẫn đạo vô ngại, trí đạo giải thoát. Nhẫn khổ chưa biết và trí khổ chưa biết. Nhân là tập đế. Nhân đó, cũng phát sinh bốn đạo như vậy Như nhẫn khổ tập pháp, trí tập pháp, nhẫn tập chưa biết, trí tập chưa biết. Diệt cũng sinh bốn đạo như thế. Tức là nhẫn diệt pháp, trí diệt pháp, nhẫn diệt chưa biết, trí diệt chưa biết. Đạo cũng như vậy, tức phát sinh bốn đạo: nhẫn đạo pháp, trí đạo pháp, nhẫn đạo chưa biết, trí đạo chưa biết. Đó gọi là chánh quán các pháp.

Nói mười sáu tâm tịnh nghĩa là thấy pháp, thấy pháp, nghĩa là chánh quán, là tên khác của thấy.

Pháp hành căn nhạy bén

Căn này mười lăm ý

Trong đây thấy chậm chạp

Ấy là từ Tín hành.

Căn cơ nhạy bén từ pháp hành, căn này ở mười lăm ý, nghĩa là trong khoảng mười lăm tâm kia, nếu là căn cơ nhạy bén thì nói là từ pháp hành. Trong đây thấy chập chạp ấy là từ Tín hành, nghĩa là trong khoảng mười lăm tâm kia, nếu là căn cơ chậm lụt thì nói là từ Tín hành.

Chưa lìa dục cõi Dục

Hướng về quả đầu tiên

Bỏ sáu hướng đến hai

Ba hướng chín vô lậu.

Chưa lìa bỏ dục cõi Dục, hướng về quả đầu tiên, các căn kia từ tín hành và từ pháp hành, lúc hướng đến quả Sa-môn, nếu chưa lìa dục thì đều hướng đến quả Tu-đà-hoàn.

Bỏ sáu hướng đến hai, nghĩa là phiền não cõi Dục có chín thứ: Vi vi, vi trung, vi thượng, trung vi, trung trung, trung thượng, thượng

vi, trung thượng, thượng thượng. Nếu lúc phàm phu đã lìa bỏ sáu thứ phiền não, sau đó nếu họ hướng về sự tu chứng, thì đều hướng về quả thứ hai.

Ba hướng chín vô lậu, nghĩa là đã lìa bỏ chín thứ, đều hướng về quả A-na-hàm.

Nếu đến mười sáu tâm

Thì gọi trụ ở quả

Tín giải thoát nhuyễn kiến

Kiến đáo nói lợi kiến.

Nếu đến mười sáu tâm, gọi là trụ ở quả. Nghĩa là mười sáu tâm được gọi là trí đạo chưa biết. Tâm tương ưng với trí sinh rồi, nói là trụ ở quả. Chưa từng lìa bỏ sự ham muốn của cõi Dục, đều có Tu-đà-hoàn. Đã từng xa lìa sáu phẩm, đều là Tư-đà-hàm, lìa hết chín phẩm đều là A-na-hàm.

Tín giải thoát, là nhuyễn kiến (thấy yếu ớt). Kiến đáo, nói là lợi kiến. Nghĩa là nếu hành giả kia lúc hướng đến quả từ Tín hành độn căn thì gọi là tín giải thoát. Nếu từ pháp hành lợi căn, thì đó là kiến đáo.

Chưa hết tư duy đoạn

Cực sinh bảy sinh tử

Gia gia có ba tận

Cùng ở quả đạo tích.

Chưa hết tư duy đoạn rốt sinh trong sinh tử bảy lần, nghĩa là Tín giải thoát và kiến đáo, chưa lìa phiền não do tư duy đoạn của cõi Dục, là bảy lần sinh trong sinh tử. Tu-đà-hoàn, kia có bảy lần, sinh lên cõi trời và trong loài người, nên nói là tối đa sinh bảy lần trong sinh tử.

Gia gia có ba thứ dứt sạch, nghĩa là nếu ba thứ dứt hết: Thượng vi, thượng trung, thượng thượng, thì đó gọi là Gia gia. Trên cõi trời và trong loài người, Tu-đà-hoàn kia, hoặc sinh hai nhà, hoặc sinh ba nhà. Về sau, nhập Niết-bàn, nên gọi là Gia gia.

Đều là quả ở đạo tích, là cùng cực bảy hữu và Gia gia, nên nói là đều trụ Tu-đà-hoàn.

Sáu hết, một qua lại

Lìa tám, nói một chủng

Chín diệt hết, Bất hoàn

Ra khỏi bùn dục nhơ.

Sáu thứ dứt hết, một lần qua lại, nghĩa là nếu dứt hết sáu thứ: Ba thứ trên, ba thứ giữa là Tư-đà-hàm. Còn lại kia, một lần sinh lên trời, một lần sinh trong loài người, một lần qua lại, rồi nhập Niết-bàn, nên

gọi làTư-đà-hàm.

Lìa tám phẩm gọi là một chủng, nghĩa là nếu tám phẩm đều dứt hết thì đó là một chủng.

Còn lại kia, nghĩa là vì chỉ có một lần sinh, không có lần nào khác, nên nói là một chủng.

Chín phẩm diệt hết không trở lại, nghĩa là nếu tất cả chín phẩm đều dứt hết thì là A-na-hàm, quả vị đó không còn trở lại cõi Dục nữa, nên gọi là A-na-hàm. Vì sao? Vì họ đã thoát khỏi bùn dục nhơ uế.

Chín phiền não như vậy

Nếu ở tám địa trên

Hai đạo kia đã diệt

Ấy, doThế Tôn nói.

Chín phiền não như vậy, nếu ở tám địa trên, nghĩa là như chín thứ phiền não cõi Dục, Noãn nhuyễn đến cõi trên, cõi trên trên, cũng như vậy. Tám địa trên là Phạm thế, Quang Diệu, Biến tịnh, Quả thật, Vô lượng Không xứ, Vô lượng Thức xứ, Vô sở hữu xứ, Phi tưởng phi phi tưởng xứ.

Hai đạo kia đã diệt mất, ấy là do Đức Thế Tôn nói, nghĩa là tất cả phiền não cõi Dục này và song đạo của cõi Sắc, cõi Vô Sắc đã diệt mất, vì đạo vô ngại diệt, được chứng đạo giải thoát.

Hỏi: Đạo này là thế tục hay vô lậu?

Đáp:

Đạo có nhơ, không nhơ

Có thể lìa tám địa

Trụ đó gọi thân chứng

Là được định Diệt tận.

Địa của cõi Dục có một, địa của cõi Sắc có bốn, địa của cõi Vô Sắc có ba, cũng là đạo thế tục diệt mất, cũng là vô lậu. Phàm phu từ đạo thế tục, mà còn được xa lìa, huống chi là trụ trong Hiền Thánh, cho nên nói là thân chứng.

Được gọi là định Diệt tận, nghĩa là trụ trong tám địa, không ham muốn, gọi là học được định Diệt tận đó là thân chứng. Vì sao? Vì pháp giống với Niết-bàn, mà chính thân đã tiếp xúc, nên nói là thân chứng.

Sau định Kim Cương dụ

Phải đạt được tận trí

Sinh ý: Sanh tử hết

Là lìa tất cả lậu.

Sau định Kim Cương dụ thì sẽ đạt được tận trí, nghĩa là định Kim

Cương dụ gọi là Phi tưởng phi phi tưởng xứ. Lúc lìa bỏ sự ham muốn, trong tâm học sau cùng của đạo vô ngại thứ chín, ở đó tất cả các phiền não, đều dứt hết, không sót, tất cả hạnh Thánh đều rốt ráo, nên nói là Tam-ma-đề Kim Cương dụ.

Theo thứ lớp sinh Tận trí trí vô học đầu tiên, nảy sinh ý: sanh tử của ta chấm dứt, xa lìa tất cả lậu. Nghĩa là hành giả phát sinh ý quyết định: hết thảy đời sống của ta đều dứt hết. Hành giả lúc đó không còn mê đắm, giải thoát tất cả lậu.

Hỏi: Không mê đắm có bao nhiêu thứ?

Đáp:

Không đắm, có sáu thứ

Từ tín, sinh ra năm

Chứng được hai thứ trí

Phải biết thời giải thoát.

Không mê đắm có sáu thứ, nghĩa là Đức Thế Tôn nói có sáu thứ vô trước (A-la-hán): Thối pháp, Niệm pháp, Hộ pháp Đẳng trụ, Thăng tấn và pháp Bất động pháp. Trong các loại đó, nếu trí chậm và tiến chậm thì bị thối lui. Vì là thối lui nên nói là Thối lui pháp. Nếu trí chậm và tiến chậm thường là thân làm ác, thân làm ác rồi tâm nhớ nghĩ, nên nói là pháp nhớ nghĩ.chán ghét cái thân này, chán ghét rồi nảy sinh ý nghĩ hủy hoại thân, cho nên nói Niệm pháp.

Trí chậm mà tinh tiến rộng, thì sức tinh tiến thường tự giữ được tâm, nên nói là Hộ pháp. Trí trung bình và đều tinh tiến không thêm, không bớt v.v... trụ ở trung đạo, nên nói là Đẳng tru. Vì trí hơi nhạy bén mà tinh tiến rộng, tất nhiên được bất động, nên nói: Thăng tấn, vì lợi trí và sức tinh tiến rộng, thì bắt đầu được bất động, nên nói là Bất động. Từ đức tin, sinh năm, chứng được hai trí, nghĩa là trong đó, năm đã từng từ tín hành. Năm loại có hai trí là Tận trí và các kiến của Vô học. Phải biết thời giải thoát là người kia, phải biết thời giải thoát, mà mong cầu thời gian, không có khả năng theo sự mong muốn học hỏi điều thiện bất cứ lúc nào mà giải thoát.

Bất động pháp lợi căn

Là bất thời giải thoát

Đạt được cả ba trí

Thành tựu đẳng giải thoát.

Bất động pháp lợi căn là bất thời giải thoát, nghĩa là hoàn toàn căn cơ nhạy bén là loại Bất động pháp Bất thời giải thoát kia, có khả năng tùy ý mình, muốn được học hỏi điều thiện, bất cứ lúc nào. Không cần

mong cầu. Đạt được cả ba trí, nghĩa là bất thời giải thoát kia, có ba trí, là Tận trí, Vô sinh trí và các kiến của Vô học.

Thành tựu đẳng giải thoát, là nói năm loại vô trước thời giải thoát này, là thành tựu các ý giải thoát. Nói Bất động pháp là thành tựu giải thoát bất động.

Phải biết Tuệ giải thoát

Không được định Diệt tận

Chỉ có Câu giải thoát

Thành tựu định Diệt tận.

Phải biết Tuệ giải thoát là không được định Diệt tận. Nghĩa là sáu thứ vô trước này nếu không thành tựu định Diệt tận, thì đó là nói tuệ giải thoát, là do năng lực của tuệ mà giải thoát, chứ không phải do năng lực của định. Chỉ có Câu giải thoát là thành tựu định Diệt tận. Nghĩa là nếu sáu thứ vô trước này, được định Diệt tận, thì gọi là Câu giải thoát. Sáu thứ vô trước kia, đều có hai năng lực của tuệ giải thoát và năng lực của định.

Đã nói về Hiền Thánh, nay sẽ nói: về người và pháp:

Từ các pháp Tín hành

Và từ pháp Pháp hành

Thánh đạo, kiến đế đạo

Là đều đồng một tướng.

Từ pháp Tín hành, từ pháp Pháp hành, là nói về Kiến đạo.

Pháp căn trong kiến đạo

Gọi là Vị tri căn

Gọi pháp Hữu học khác

Phật nói Dĩ tri căn.

Các pháp căn trong kiến đạo gọi là Vị tri căn, trong pháp Kiến đạo, gọi là căn căn số như tâm và năm căn như thọ, tín, v.v... đều là Vị tri căn. “Nói pháp hữu học khác, Phật nói Dĩ tri căn” , nghĩa là lìa pháp học của kiến đạo, trong các pháp học khác, tức là căn hữu học kia, Phật gọi là Dĩ tri căn.

Đương tri vô tri căn

Ở ngay trong Vô học

Đã được quả liền xả

Đạo trước cần phải nói.

Đương tri Vô tri căn ở trong Vô học là trong pháp Vô học, căn kia gọi là Vô tri căn. Quả đã được liền xả, đạo trước cần nên nói, nghĩa là pháp vô lậu này, lúc tinh tiến hơn lên sẽ được quả. Xả là thuộc về đạo

vô ngại và đạo giải thoát.

Đã dứt, vì giải thoát

Được gồm nhiếp một quả

Không nhơ bẩn. Thứ chín

Diệt tận cần nên nói.

Đã dứt hết, vì giải thoát được gồm nhiếp về một quả, nghĩa là từ đạo vô ngại đến đạo giải thoát, ở trong khoảng đó, đã dứt hết phiền não, nhưng lúc được quả thì tất cả phiền não hết và được một quả giải thoát không nhơ bẩn. Diệt tận thứ chín, cần nên nói, nghĩa là nói các phiền não chín loại do Đạo diệt không nhơ bẩn nữa, chỉ đạo vô ngại thứ chín, dứt được phiền não trong nhất thời, chứ không phải dần dần.

Nếu có hành tương tợ

Thì gọi được bất động

Vô trước và tín thoát

Đồng tánh đó tăng đạo.

Nếu có hành tương tợ thì gọi đó là có khả năng đạt bất động. Nghĩa là ất cả loại Vô trước không phải đều được tánh bất động, mà loại Thăng tấn được bất độngấy gọi là tương tợ. Vô trước và tín thoát, đồng tánh đó tăng đạo. Nghĩa là tánh của Tín giải thoát hoàn toàn một hướng là thăng tấn, tăng ích các căn kịp được kiến đáo, chứ không phải loại nào khác.

Hỏi: Làm sao biết dần dần thấy đế?

Đáp:

Kiến lập công đức, ác

Thứ lớp thấy chân đế.

Không phải do lúc thấy công đức, mà thấy điều ác, cũng không vì lúc thấy việc ác, mà thấy công đức, cũng không phải lúc đầu quán chung điều ác kia, cũng không phải cùng lúc nhàm chán tất cả, cũng không phải công đức chung, các công đức cũng không phải kết hợp cùng một lúc. Mà là do kiến lập công đức ác thứ lớp thấy chân đế.

Hỏi: Làm sao biết quả của hữu vi, vô vi?

Đáp: Do năng lực của đạo vô ngại mà được quả hữu vi, vô vi. Năng lực của đạo vô ngại thì được quả hữu vi và quả vô vi. Thế nên, do năng lực của đạo vô ngại mà được quả hữu vi, vô vi.