Đại Tập 160 · Bộ Luận Sớ XV · Số 1845–1851 (Quyển Đầu& Cuối)

Khởi Tín Luận Sớ Bút Sảo Ký - Quyển 11

KHỞI TÍN LUẬN SỚ BÚT SẢO KÝ

QUYỂN 11

CHI MẠT. Sớ nói có hai:

Nêu lên:

Giải thích:

Trong phần giải thích có hai, phần đầu sớ văn quyển mười một lập lại nghĩa tướng dụ hợp rõ ràng, tìm văn dễ hiểu. Nhưng, ở đây ẩn dụ cũng chưa hoàn toàn giống nhau. Nếu lấy gốc ngọn so sánh, thì chẳng qua thí dụ trong mộng, đã thấy văn ở trước. Đều do năng lực vô minh, như văn sau nói: “Nên biết vô minh sinh ra tất cả pháp nhiễm”.

Vô minh làm nhân, v.v..., kinh Lăng-già nói: “Vọng tưởng làm nhân, cảnh giới làm duyên, hòa hợp sinh ra”. Trong sớ lấy đây để chia văn của luận. Trong kinh nói vọng tưởng tức vô minh, vô minh sinh ba tế. Văn sau tức lần lượt phát sinh lẫn nhau, nay chỉ nói trên căn bản, nên nói vô minh làm nhân.

a. Nêu chung:

Sớ: Tướng chẳng lìa thể, chín tướng như nghiệp v.v..chẳng lìa thể bất giác. Vì tướng tức thể, thể tức tướng, nên chẳng lìa nhau.

Ngọn chẳng lìa gốc, là ngọn của ba tế, sáu thô chẳng lìa cội gốc bất giác vô minh. Do ngọn tức gốc, gốc tức ngọn, nên chẳng lìa nhau.

Nương vô minh khởi tâm vọng: tức bất giác sinh ba tướng. Văn sau nói: “Do nương vô minh mà có A-lại-da”.

Nương vọng tâm, khởi vô minh: do nương thức A-lại-da nói có vô minh. Kia giống như nương nước có sóng. Tướng sóng đã khởi cũng không lìa nước, do nghĩa đó nên nói tương ưng, chẳng phải nói nghĩa tương ứng theo tâm vương tâm số. Do ba thứ này là bất tương ưng nhiễm.

b. Giải thích riêng:

Trong phần giải thích riêng có ba, mỗi thứ đều có nêu tên, sở y, giải thích, người giảng nên biết rõ.

Nghiệp tướng:

Nêu tên:

Luận: Vô minh nghiệp tướng, ý tiêu biểu hai thứ này không khác thể.

Sở dĩ biết, v.v… trước nói dứt nghiệp tướng, liền thấy tâm tánh thành cứu cánh giác. Chỉ ở trên nghĩa mà nói nương tướng hiển bày thể không khác khác. Nay nêu cả hai. Lại phân biệt bản giác tùy nhiễm nghiệp tướng, nên nói vô minh nghiệp tướng hiển bày giác, bất giác đều có nghiệp tướng, mà chân vọng khác nhau.

Sở y. Luận Do nương v.v… trở xuống.

Sớ vô minh Căn bản, do đó chỗ nương là ngay ở căn bản. Như mộng nương vào giấc ngủ.

Giải thích: Luận nói Tâm động v.v… trở xuống, sớ có hai:

Giải thích riêng văn luận, luận có hai:

Nghĩa động tác: Sớ: Động tác là nghĩa nghiệp, là nghiệp dụng vô minh. Tám tướng sau cũng là động tác, cũng là nghiệp dụng vô minh. Nhưng, ở trên nghĩa riêng để lập tên kia, chỉ cái tối sơ ban đầu khởi dụng nên gọi là Nghiệp.

Nêu trái lại, v.v..., như không ngủ thì không có mộng. Thỉ giác, tức rốt ráo.

Nghĩa Nhân:. Luận nói Động thì v.v… trở xuống.

Sớ: Làm nhân là nghĩa nghiệp, trong chín thứ, thì tám thứ trước đều được gọi là Nhân.

Sở dĩ không nói Nghiệp, cũng ở trên nghĩa riêng, nay đây tướng ban đầu làm gốc khổ, nên gọi là Nghiệp.

Như được v.v… trở xuống, là hiển bày trái lại, do tịnh là nhân an vui, nhiệm mầu, ngược lại biết động niệm tức là nhân khổ.

Nhân động quả khổ v.v..., vì một niệm khởi động thì đầy đủ bốn tướng nhỏ nhiệm, quả khổ của bốn tướng chẳng lìa nhân động của một niệm. Y cứ trong đây tức là A-lại-da hành khổ. Nếu nói theo trước rõ, thì bốn tướng có đồng thời, nên bốn tướng thuộc về chín tướng. Phần đoạn thô khổ cũng ở trong đó.

Cho nên thứ lớp nói v.v..., văn không gấp chép, nghĩa có nương nhân. Nếu nói trên thời gian thì một niệm bất giác không có trước sau. Có nói rằng: Một niện bất giác, năm uẩn đều sinh, tức là nghĩa ấy.

Nói về hành tướng:

Đây tuy v.v… trở xuống là thông rõ hành tướng, đây chính là ngay trong chín tướng tế trong tế, chưa có chuyển, hiện, tâm, cảnh khác nhau, nên nói một tướng năng sở chẳng phân, v.v... “Tức nay đối với, v.v...”, tự thể tức tự chứng phần.

Như không tướng v.v… trở xuống là dẫn chứng. Tướng là tự thể, cảnh giới là sở duyên.

Nên biết v.v… trở xuống, biết kia đồng với đây.

Chuyển tướng. Sớ: Nói nương ở trước, v.v..., chuyển giống như khởi, cho thấy rằng đây là nghiệp tướng khởi ở trước. Nhưng tướng khác đều có nghĩa khởi. “Chẳng gọi là Chuyển”, cũng đứng về nghĩa riêng. Như nương vào giấc mộng mà có tâm mộng.

Nếu nương v.v… trở xuống, đứng về mặt biển quả thì đó là tánh biển tịnh bất động, là không thấy có kia đây. Nên biết có cái thấy ấy chỉ là nương vào tánh động, như không có mộng thì không có tâm mộng.

Như thế v.v… trở xuống là trong địa vị một tướng này để nói chẳng nói nguyên do cảnh giới. Do nhỏ nhiệm, vả lại nói (năng biến) hay thấy để làm chuyển tướng. Nhưng, cảnh giới này là hướng xuống hiện tướng. Vì trong luận chia ra năng kiến sở kiến, mỗi thứ làm một tướng. Nay đây thấy tướng do bên trong phát, chẳng gá nơi cảnh mà sinh, nên gọi là chuyển. Nương vào tướng này mà khởi do duyên, lại lập hiện tướng. Cho rằng ở đây trong năng kiến lại tự có cảnh sâu kín riêng, người học nên biết.

Nhiếp luận v.v… trở xuống, là dẫn chứng. Ý thức tức thức thứ sáu trí tướng.“Cảnh ba đời”, là các pháp hữu vi.“Chẳng phải cảnh ba đời”, là các pháp vô vi. Đây đều là cảnh sở duyên của ý thức.“Có thể biết”, là ý thức thô phù niệm duyên năng sở, thật do hiện nay phân biệt chấp hiểu. Do có các cảnh ba đời là có thể biết. “Thức này v.v...”, là thức thứ tám. Do không có cảnh để biết. Đã không có cảnh để biết, nên chỉ ở trên kiến phần năng duyên để nói về thức này. Như nói mười hai nhân duyên, duyên ban đầu không thể biết. Ở đây cũng giống như thế, Duy Thức cũng nói: “Không thể biết chỗ chấp thọ”.

Đã nói v.v… trở xuống, là tổng kết ý.

Hiện tướng. Sớ: Nương trước v.v..., như nương tâm mộng mà có cảnh mộng.

Giải thích trái lại, nên nói: “Bậc Thánh lìa cái thấy đã không có cảnh này, nên biết cảnh này nhất định từ cái thấy mà sin, như không có tâm mộng thì không có cảnh mộng”. Nhưng, ba tướng trên đều giải thích trái lại để thành. Đây là chỗ biết cảnh giới của Bồ-tát Bát địa trở lên, chẳng phải chỗ biết của kẻ hạ lưu. Do đó bậc Thánh không thấy các tướng. So sánh, quyết trạch trái lại để nghiệm khiến nghĩa rõ ràng, rất đáng thấy, rất đáng tin.

Sớ: Tức phân biệt sự thức v.v…. trở xuống, có hai:

- Dẫn kinh phân biệt. Có hai:

Dẫn kinh chỉ bày phối hợp: Sự tức là cảnh phân biệt sự thức, nên gọi là thức Phân biệt sự.

Kinh Lăng-già..., nói đủ là biển tạng thức thường trụ (bổn thức), cảnh giới gió làm động (hiện thức), các sóng thức lăn tăn mà chuyển sinh (sự thức).

Hỏi đáp giải thích ngại. Hỏi v.v... trở xuống. Có ba:

Hỏi: Mạt-na, nói đủ là Càn-lợi-sắt-tra-da-mạt-na, Hán dịch là Nhiễm ô. Ý nói tương ưng với bốn hoặc, nên nói nhiễm ô. Suy lường thường xét gọi là ý, tức thức thứ bảy, ý hỏi rất dễ biết.

Đáp. Có ba:

Đáp sáu và tám theo nhau, có hai:

Năng chấp theo sở chấp nên chẳng nói: “Chấp tương ưng”, là hạt giống thức thứ bảy ở trong thức thứ tám. Kiến phần thức thứ tám là chỗ chấp của thức thứ bảy, nên nói là tương ưng. Huống chi là hai thức làm cội gốc lẫn nhau ư! “Du-già” v.v… trở xuống, dẫn chứng rất dễ biết.

Sở y theo năng y nên chẳng nói: Lại do v.v... trở xuống. Là bên trong nương, v.v..., do thức thứ bảy và thức thứ tám nương nhau. Thức thứ sáu nương thức thứ bảy và tám. Năm thức trước nương thức thứ sáu, bảy, tám và nương đồng cảnh, cho nên có kệ rằng:

Năm, bốn, sáu có hai,

Bảy, tám một đều nương,

Chỉ nói nương vào năng,

Ắt biết sẽ có sở.

Nên lược chẳng nói.

Đáp do nghĩa bất tiện: Hai do v.v… trở xuống, có hai:

Nghĩa không hòa hợp nên chẳng nói: Vô minh, trước nói vô minh hòa hợp với chân thành A-lại-da là ba tướng. Mạt-na chỉ một bề sinh diệt không có nghĩa hòa hợp. Nếu nói hòa hợp thì tự thành A-lại-da. Nếu không hòa hợp thức từ đâu sinh. Nghĩa đã bất tiện muốn nói cũng chẳng đến được.

Nghĩa không duyên bên ngoài: Lại do v.v… trở xuống. Nên chẳng nói: “Mạt-na không duyên bên ngoài”, vì năm thức trước chỉ duyên trần bên ngoài. Thức thứ tám duyên căn thân, hạt giống và khí thế gian bên trong. Thức thứ sáu duyên chung tất cả. Thức thứ bảy chỉ duyên kiến phần của thức thứ tám. Nay sáu thô đều duyên cảnh bên ngoài cho nên không nói.

Đáp chấp trong ngoài: Cũng có thể v.v… trở xuống. Đây đứng về

mặt ngã, ngã sở, cũng thuộc thức thứ sáu, thứ tám, không nói thức thứ bảy. Ý nói, thức thứ bảy chính là chấp ngã, ngã sở. Nay chỗ phân hai là không thể đáng nên nói.

Dẫn chứng, Lăng-già v.v… trở xuống, có hai:

Dẫn kinh có thể biết.

Giải thích nghĩa. Trong kinh v.v… trở xuống. Hiện thức là phối hợp giải thích rất dễ biết.

Sở dĩ v.v… trở xuống là nói nghĩa sự thức. Đã nói phan duyên cảnh ngoài, chẳng phải thức thứ sáu thì thức nào? Do đó luận nương kinh mà nói, lại chẳng nói thức thứ bảy.

Nên biết v.v… trở xuống là tổng kết hội kia đây. Nhưng, ở trên phần nhiều nói rõ nghĩa trong luận nầy mà không nói thức thứ bảy. Phải khác với Ngài Nguyên Hiểu nói ở sau là trí tướng, tức thức thứ bảy. Nên văn kia nói: “Nói trí tướng là thức thứ bảy, cái ban đầu trong thô, ban đầu có tuệ sở phân biệt ngã trần, nên gọi là trí tướng”. Thường, kinh nói sáu thức và tâm pháp trí. Nay trí tướng tức tâm pháp trí. Nếu nói đầy đủ là duyên nơi bổn thức chấp cho là ngã, duyên chỗ hiện cảnh chấp cho là ngã sở. Nay ở trên thô mà hiện, nói nương cảnh giới tâm khởi phân biệt. Lại, cảnh giới này chẳng lìa hiện thức. Giống như hình bóng chẳng lìa mặt gương. Thức thứ bảy này trực tiếp bên trong chấp ngã, ngã sở, mà không chấp riêng ngoài tâm có trần, ngoài ra có chỗ nói trở lại duyên thức kia.

Hỏi: Làm sao biết được thức thứ bảy Mạt-na chẳng phải chỉ duyên thức, mà cũng duyên sáu trần?

Đáp. Ở đây có hai lối giải thích: 1- Nương tỷ lượng. 2- Nương Thánh ngôn lượng.

Tỷ lượng: Lượng nói: “Ý căn là có pháp, phải đồng cảnh với ý thức, là tông”. Nhân nói: “Chẳng cùng chỗ nương nên đồng dụ như nhãn sánh đồng với căn, khác dụ như ý diệt phải theo thứ lớp, ba chi không có lỗi, nên biết ý căn đi khắp sáu trần”.

Thánh ngôn lượng: Kinh Kim Cổ chép: “Nhãn căn lãnh thọ sắc, phân biệt ở tướng, cho đến ý căn phân biệt tất cả các pháp”. Ý căn của Đại thừa tức là Mạt-na, nên biết duyên khắp tất cả.

Lại, trong mười thứ phân biệt của Luận Đối Pháp nói: “Tướng phân biệt, nghĩa là chỗ ở của thân, có nghĩa là chỗ thọ dụng”. Kia thứ lớp như đây. Như các sắc, căn, khí thế gian, các sắc cảnh làm tướng. “Tướng hiển bày phân biệt”, là sáu thức thân và ý, như ở trước nói chỗ chấp tướng mà hiển hiện. Trong đây năm thức chỉ hiện sắc đồng

với trần. Ý thức và ý thông hiện sắc căn và khí thế giới, các sắc cảnh giới. Giả sử Mạt-na chẳng duyên sắc, căn, khí thế giới; thì hay hiện phân biệt, chỉ nên chấp sáu thức, mà ngôn ngữ và ý nên biết thông suốt duyên trở lên đều do sớ kia lược. Nay đây ý sớ nói không có thức thứ bảy, chính là nhiếp cảnh không có trái. Bình thường ý thức không duyên bên ngoài, nên có nhiều nghĩa.

Nêu chung: Luận nói: Do có v.v..., sáu tướng này tuy lần lượt mỗi tướng có chỗ nương, nay cũng chỉ chấp căn bản mà nói, nên nói nương cảnh. Kinh Lăng-già nói: “Gió cảnh giới động, các thứ sóng lăn tăn chuyển sinh”, là nghĩa ở đây.

- Trong một:

Luận: Nương vào cảnh giới, ở đây chỉ cho bên ngoài do cảnh duyên dẫn khởi, căn bên trong phát sinh, nên nói tâm khởi.

Sớ: Ở trước v.v..., không biết bên trong phát sinh cho là bên ngoài đến. Kinh Lăng-già nói: “Bên ngoài thật không có sắc, chỉ tự tâm hiện”. Người ngu không hiểu biết vọng phân biệt hữu vi, không biết các thứ cảnh giới bên ngoài đều từ tự tâm. Người trí đều biết rõ cảnh giới tự tâm hiện.

Pháp khởi v.v..., theo tâm vương kia lại khởi tâm sở. Phân biệt nhiễm tịnh quyết định như đây nên gọi là Trí. Thể là biệt cảnh (cảnh riêng), tâm sở trong tuệ, nên nói tuệ sở.

- Trong hai:

Sớ Nương trước v.v... Đối với cảnh vừa ý đáng yêu tâm cùng hỷ đều gọi là lạc thọ giác. Đối với cảnh trái ý không đáng yêu, tâm cùng sân đều gọi là khổ thọ giác. Chẳng khổ tức vui, chẳng vui tức khổ. Cảnh trái thuận đã nối tiếp thì tâm khổ vui đâu dứt. Nói để biện thô nên chẳng nói bỏ kia mà thật có, chỉ ở giữa khổ và vui.

Tự tương tục, là ngay nơi tướng chẳng dứt.

Lại hay v.v... Do tự tương tục, lại hay phát khởi phiền não, thấm nhuần các nghiệp đã thuần thục, khiến nghiệp thọ báo chưa thuần tương tục thành thuần thục, do đó dẫn dắt giữ gìn, khiến kia sinh tử không dứt. Đây tức khiến đời sau bốn tướng nối tiếp không dứt.

Rộng như v.v… trở xuống, là nhân duyên sinh diệt giải thích trong năm ý.

- Trong ba:

Luận Trụ trì v.v..., nghĩa là ở trên cảnh khổ vui, giữ gìn vững chắc không có thay đổi, chấp giữ không bỏ.

Sớ: Trên đều v.v..., là chỗ nương của tướng chấp thủ nên đáp đầy

đủ.

Đây là v.v… trở xuống, chỉ một câu này là tướng thứ ba. Do không biết cảnh trái thuận như hoa đốm giữa hư không, không rõ tâm khổ vui như huyễn hóa, chấp cho là thật, chắc chắn không đổi, nên nói là chấp sâu.

- Trong bốn:

Nương trước v.v… trở xuống, cảnh vốn chẳng thiện, do thuận theo tình của mình, liền cho là thiện. Cảnh cũng chẳng ác, do trái với tình của mình liền cho là ác. Hơn nữa tướng thiện ác đã tự chẳng thật, huống chi là văn tự kia khởi tự tâm điên đảo, đâu chẳng là giả ư! Vì sao? Vì ta người ở đây lấy thiện làm ác, lấy ác làm thiện, cả hai bất định. Tăng Triệu nói: “Vật không có thật ở nơi tên, tên không được cộng ở nơi vật”. Do tên này nên không đợi mắt thấy tướng trái thuận, tai nghe tên thiện ác, liền sinh hỷ nộ, nên gọi là kế danh tự.

Kinh Lăng-già v.v… trở xuống, là dẫn chứng. Nghĩa thấy ở văn trước.

Từ trên đến đây v.v… trở xuống là phối hợp ba chướng. Từ đây trở lên thẳng đến vô minh căn bản, tột cùng tên là hoặc. Nếu y theo kinh Phật Danh nói: “Độc đầu vô minh là phiền não”, thì khai riêng vô minh để làm chỗ nương của phiền não. Kia thật vô minh là si, chính là căn bản sáu hoặc. Nếu hợp với luận đều gọi là phiền não. Khai hợp tuy khác đều là môn hoặc. Từ đây trở xuống tức là nghiệp khổ, kia thì ba chướng tức ba đường.

Trong năm:

Chấp tướng v.v..., nghĩa là đối với ngã chấp tham sân ái kiến, phát động thân miệng của bảy chi, tạo nghiệp thiện ác, bất động, vô lượng khác nhau. Ở trong đó tuy có thiện và bất động, nhưng đều là hữu lậu không ra khỏi ba cõi. Ba cõi không an, giống như nhà lửa, nên đều là nhân khổ.

Trong sáu:

Sớ: Chiêu quả rõ ràng, là nhất định như vậy. Kia có hai nghĩa:

1- Chẳng được chẳng thọ. 2- Thiện chẳng làm khổ, ác chẳng làm vui.

Sách có chép: “Trời gây tai vạ còn có thể tránh, tự mình gây tai vạ thì không thể tránh”. Kinh Niết-bàn chép: “Chẳng phải ở trên hư không, chẳng phải ở dưới biển, chẳng phải vào trong núi đá, một địa phương nào có thể thoát được, mà không phải chịu quả báo”. Nên nói rõ ràng. Ba cõi trôi lăn không dừng nghỉ, nói là tuần hoàn.

Tử đây sinh kia không thể thoát khỏi, nên nói là trói buộc lâu dài, như kiến bò miệng chén, như tằm kéo kén, cuối cùng rồi cũng trở lại chỗ ban đầu, không được tự tại. Kinh Chánh Pháp Niệm chép: “Như dây cột chim bay, tuy xa mà giật thì liền trở lại, nghiệp lôi kéo chúng sinh cũng giống như thế”. Nếu chẳng giác ngộ thì không bao giờ có kỳ hạn giải thoát, nay ở đây nói là trói buộc lâu dài,.

Giải thích: Sớ Ba tế v.v..., pháp nhiễm tuy nhiều nhưng không ngoài hoặc nghiệp nhân quả của ba cõi. Nay lấy ba tế, sáu thô mà nhiếp, không đâu chẳng tận, như pháp nhiễm đều do vô minh căn bản mê chân mà khởi, nên nói nên biết.

Chuyển giải thích: Sớ Ý hỏi rất dễ biết. Văn đáp liền giải ý luận. Nghiệp khí tức tướng khác nhau, tướng này đều là phần khí nghiệp dụng bất giác. Nhưng, bất giác này là tên chung của chín tướng. Chín tướng là tên riêng của bất giác, nên kinh Viên Giác chép: “Thân tâm các tướng đều là vô minh”, tức là nghĩa này.

Phân biệt cả hai đồng và khác, hướng về nói giác và bất giác, nhiễm tịnh cách xa. Lại nói nương giác nên mê nhưng chẳng lìa bản giác. Nếu nói kia khác thì tại sao nương giác nên mê? Nếu nói kia đồng, tại sao nhiễm tịnh chẳng giống nhau? Lại, nếu quyết định là đồng, quyết định là khác, thì đều không có môn nào để tiến tu. Đồng thì thánh phàm là một, ưa chán đều dứt. Khác thì nhiễm tịnh khác đường, mê ngộ cách hẳn. Do mê mờ hai môn về ý chỉ chẳng tức chẳng lìa, nên có mê lầm này. nhưng đối với tông tướng và vô tướng đều mất ý, mỗi tông rơi vào một bên. Nay giải thích vén lên cho thấy sự mê lầm kia.

Dụ. Sớ nói Nhiễm tịnh v.v..., nhiễm tức bất giác ba tế sáu thô; tịnh tức nghĩa giác hai tướng bốn cảnh, lấy đây làm sở dụng. Duyên chân như là môn bổn tướng, có thể thông với hai pháp làm tánh. Lại chân như không tướng, lấy hai pháp này làm tướng, đây thì hai tướng đồng nương một tánh, một tánh đồng sinh hai tướng. Do đó chữ đồng tánh tướng đều dùng.

Dục nhiễm tịnh, khí hữu tình thô. Ngoài ra, văn rất dễ hiểu.

Hợp. Sớ: hai tướng này, tức nghĩa vô lậu vô minh ở trên. Như văn sau nói mà chẳng thật có, từ phân biệt sinh. Nên kinh chép: “Huyễn vọng gọi là tướng”. Nhưng, một ví dụ về huyễn, các giáo thường dẫn chứng. Lấy ví dụ nhiễm tịnh thể kia chẳng thật. Bởi Ngũ Thiên thuật này hơi nhiều, thấy nghe đã kỹ, pháp lý dễ rõ. Nay nương người xưa giải thích nghĩa này. Dụ, pháp lược khai có năm thứ.

Năm dụ như cột một chiếc khăn huyễn tạo thành một con ngựa:

Pháp thuật nhà ảo thuật.

Chỗ huyễn ấy là ngựa.

Ngựa có tức là không.

Ngu si chấp là thật.

Năm pháp: Chân tánh, Thức tâm, Y tha khởi, Ngã pháp tức không và Mê chấp ngã pháp.

Lại không có tự thể riêng, kinh nói: “Chân tánh kia là diệu giác minh thể tịnh tướng, tức trí tịnh không thể nghĩ bàn nghiệp”. Và hai cảnh sau, đã thấy ở văn trước, văn sau tức trong tâm huân tập. Nhưng, ba tế sáu thô này tuy là tướng nhiễm, vì nói theo nghĩa bất giác, nên không trích dẫn, nay dẫn riêng văn sau, ý muốn chứng minh nhiễm này là tướng chân như. Văn nói: “Pháp chân như thật không có nhiễm, chỉ do vô minh huân tập, nên có tướng nhiễm”. Nêu chín tướng ở trước, ban đầu nêu, sau tổng kết, đề đứng về mặt bất giác, chẳng nói đều là tướng chân như. Do đó văn sớ trích dẫn chính là ngay đây.

Trích dẫn:

Sớ: Nương đây v.v..., chúng sinh tức là bất giác, bất giác không thể tức là chân như, lý chân như tức tánh Niết-bàn, tánh tự vắng lặng, đâu diệt còn nữa. Diệt độ Niết-bàn tức kia đây mới nói.

Tịnh Danh v.v… trở xuống, là văn của chương Di-lặc. Như ở trước dẫn chứng. Đại Phẩm cũng nói: “Dứt tất cả kiết sử, nhập Niết-bàn, là pháp thế tục chẳng phải nghĩa đệ nhất. Vì sao: Vì trong hư không chẳng có đoạn diệt, cũng chẳng có chỗ diệt. Các pháp rốt ráo không, tức là Niết-bàn”.

Nương đây v.v.... Bồ-đề là tiếng Phạm, đời Tần dịch là Giác, Giác là bản giác và thỉ giác. Hai giác đã là chân như Bồ-đề, đâu do tu mà được. Nên kinh Đại Phẩm chép: “Do nghĩa gì gọi là Bồ-đề? Nghĩa “không” gọi là Bồ-đề. Như nghĩa pháp tánh, nghĩa thật tế, nghĩa bình đẳng là Bồ-đề”. Đây là đối với chúng sinh nói bất giác tức chân như, xưa nay Niết-bàn, chư Phật giác cũng là chân như, nên Bồ-đề không có tu tạo. Đã nói do tu tạo, nên biết là đối với quả mà được. Sớ chép: “chư Phật, do sẵn có nên đâu cần tu tạo sau mới được!”, nên nói không có tu tạo.

Lại trước v.v… trở xuống, lại dùng hai chữ chân như giải thích hai đoạn này.

Xưa đã vào: kinh Viên Giác chép: “Mới biết chúng sinh xưa nay thành Phật”. Nên nói từ xưa đến nay. Lại, tất cả chúng sinh tức cứu cánh giác, nên nói không phải mới được. Nhưng, từ xưa đến nay nhập,

cũng không phải mới được. Nghĩa đồng mà văn khác. Chỉ lấy như làm Niết-bàn, chân làm Bồ-đề là riêng biệt. Bởi bấy giờ con người phần nhiều cho rằng Niết-bàn là tướng trói buộc, nên nói bất giác tức Niết- bàn xưa nay. Chấp Bồ-đề là do tu pháp mà sinh, nên nói tanh giác tức chân cũng chẳng phải mới được. Do đó tướng tức vô tướng, nên đứng về mặt bất giác mà nói Niết-bàn, chẳng phải do tu sinh, vốn tự sẳn có, nên đứng về mặt chân tánh mà nói Bồ-đề.

Hướng về Niết-bàn v.v..., Niết-bàn phải là do tu, trí rõ chỗ hiển bày, vì bất giác tức như, như tức Niết-bàn, đâu đợi liễu nhân mới hiển bày rõ. Nên văn trên nói: “Từ xưa đến nay đã vào Niết-bàn”.

Hướng về Bồ-đề v.v..., Bồ-đề phải là sinh nhân tạo tác. Vì Bồ-đề là giác, giác tánh tức chân như, không đợi tạo mới sinh, đây không hề chẳng có, lại đâu phải do tạo!. Nên ở trên nói: “Bồ-đề không phải mới được”. Nhưng y cứ sớ ở trước nói: “Bồ-đề của chư Phật chẳng phải tu”, tức cho hai câu này là nói về mặt Bồ-đề. Nay lại phân do tu hay tạo tác để hướng về hai chỗ mà nói. Lại giống như một phen giải thích riêng. Người học nên biết. Ở trước đã là pháp sẳn có, chẳng hợp nói được, vì thể như thật thường bất biến, nên chẳng đồng pháp vọng, không thật có để được. Đây pháp không được vốn là chân thật.

Sớ: Nghi rằng v.v… trở xuống, có hai:

Trình bày nghi: Văn hiển bày dễ biết, nhưng nếu văn đoạn này tại khoa chú thích ở dưới thì văn ấy rất tiện.

Giải thích theo văn. Có hai:

Chính giải thích: Sớ Pháp tánh v.v..., kinh Lăng-già chép: “Trong chân thật không có vật, làm sao khởi phân biệt?”. Lại, kinh nói: “Pháp thân chân Phật giống như hư không”, đây đều không có sắc.

Lại nghi v.v… trở xuống, là nạn hỏi về chân. Chuyển giải thích:

Luận: Mà có v.v… trở xuống là giải thích chuyển sang vặn hỏi. Sớ: “Kia thấy”, v.v… trở xuống là biển quả của Phật chỉ có đại định, trí, bi mà không có sắc tướng. Chúng sinh thấy sắc tướng do nghiệp thức của họ hiện, thuộc về tướng vô minh khác nhau. Văn sau nói: “Chỉ tùy theo chúng sinh thấy nghe được lợi ích, nên nói là Dụng”.

Chẳng đây v.v… trở xuống là đứng về mặt lìa tướng mà giải thích. Nên văn sau nói: “chư Phật, Như Lai chỉ là thân Pháp thân trí tướng nghĩa đế đệ nhất, không có thế đế để thấy” Đã nói Pháp thân trí tướng nghĩa đế đệ nhất, ở trong đây đâu có các sắc tánh chẳng không ư!

Lại cũng v.v… trở xuống là giải thích về mặt tánh đức. Kia là chân

thiện diệu sắc tức tướng của tánh. Tuy gọi là sắc, cũng chẳng có tướng để thấy.

Luận nói: Trí sắc do bổn v.v… trở xuống. Trước nói: “Do lìa cảnh giới niệm chỉ chứng mới tương ưng”. Sau nói: “Pháp thân chư Phật không có sắc tướng kia đây, xâm lấn lẫn nhau.

Luận: Dị tướng v.v… trở xuống, có hai:

Dụ: Trước tướng đồng thì nói theo sinh diệt hướng về chân như, do tướng hướng chánh mà nói kia đồng. Nay tướng khác, chỉ đối với một môn sinh diệt nhiễm tịnh, tự tướng hướng về để thành khác.

Hợp: Sớ nói riêng v.v.., do thể pháp tịnh vô lậu là tánh giác, tánh giác không khác nhau, chỉ theo vô minh nên hiện khác nhau.

Do kia v.v… trở xuống là nói bổn tánh vô minh tự khác nhau, nếu không khác nhau thì không thể mê lý bình đẳng. Văn sau là từ văn thể tướng chân như huân tập. Các pháp hữu lậu tức thông suốt chỉ bày bản giác thỉ giác, tu tánh công đức.

Nói thẳng về tánh, là khắc định nói về mặt chân thể, là trong môn trước chỗ chỉ bày thể chân như.

Chỉ theo v.v… trở xuống, là đối với nhiễm tịnh khác nhau để nói tịnh khác nhau, tức tánh bản giác được chỉ bày ở môn sau. So sánh như một mặt trăng hiện muôn bóng dưới các dòng nước, trăng vốn không sai khác, do theo nước mà bóng có sai khác. Văn sau là phần văn nói về Tướng đại.

Lại do v.v… trở xuống là nói về nghĩa thỉ giác, do trị các pháp nhiễm tham, sân v.v... thành vô lậu tịnh hạnh như bố thí ba-la-mật v.v... Và trên mặt quả, nghĩa của đức “như” là Mười lực, bốn vô úy v.v... Trước thì đối đãi nhiễm sai biệt để thành sai biệt. Đây thì đối trị nhiễm sai biệt để thành sai biệt. Cũng có thể trước Tướng sau Dụng. Lại, do theo chúng sinh sai biệt để thành sai biệt. Trước đã hỏi đáp nên ở đây thiếu sót, đủ ba nghĩa này nên nói theo nhiễm khác nhau.

- Giải thích pháp tùy nhiễm đều như huyễn:

Như thế v.v… trở xuống là giải thích pháp nhiễm tịnh đều là nghĩa như huyễn. Do pháp đối đãi vốn chẳng lập. Như kinh nói:: “Nếu có một pháp cao hơn Niết-bàn, ta cũng nói là như mộng huyễn v.v...” Kinh Kim Cương cũngnói: “Tất cả tướng đều luống dối”. Nhưng điều nói trên nghĩa có đồng khác, tức hai môn chân như và sinh diệt nghĩa chẳng lìa nhau. Đứng về môn chân như thì khác mà đồng. Nếu được ý chỉ nhất tâm của hai môn, thì ở đây không có mê hoặc.

Nêu chung:

Luận: Nhân duyên sinh diệt, vì trong phần lập nghĩa nói: “Là tâm sinh diệt tướng nhân duyên”. Ở trong đó tâm đã được giải thích như trên. Nay giải thích hai chữ “Nhân duyên”. Nhưng, nhân duyên là nhà của sinh diệt, nên nói sinh diệt. Sớ, có hai:

Giải thích một đoạn văn:

Đoạn văn trước do nêu, nghĩa là đoạn văn trước là chỗ tông trong phần lập nghĩa. Nêu là chỗ giải thích văn của luận sau đây.

A-lại-da v.v… trở xuống, một phen lặp lại nhân duyên có công năng sinh ba tế.

Tâm thể tức chân như, trong đó chỉ chấp một nghĩa tùy duyên, do không giữ được tự tánh.

Căn bản v.v… trở xuống: vì tự mê chân giác nên chẳng chấp chi mạt (ngọn ngành). Lại, ở dây chỉ ngay nơi nghĩa thành sự, mà chẳng chấp thể không.

Vô minh v.v… trở xuống, một phen lặp lại nhân duyên có công năng sinh ra sáu thô. Nhưng, hai lần lặp lại về nhân duyên, chính chỗ nói của kinh Lăng-già về huân biến không thể nghĩ bàn và chấp giữ các thứ trần, vọng tưởng huân từ vô thỉ, rộng như ở sau nói. Ở đây hai lần lập lại chỉ có ba pháp. Nghĩa là chân như chỉ cho nhân, cảnh giới hạn cuộc duyên. Vô minh thì hướng về chân làm duyên, hướng về cảnh làm nhân. Tổng kết văn có thể biết.

Giải thích văn nêu:

Các thức v.v… trở xuống, là giải thích văn nêu. Tuy nhiên, ở đây đứng về mặt tâm nên nói các thức. Nếu nói năm ấm hòa hợp trong đó sinh thì kia gồm cả sắc tâm.

Mà không v.v… trở xuống, như sóng không có tự thể riêng, chỉ nương vào nước. Văn trên nói: “Nương Như Lai tạng nên có tâm sinh diệt...”.

Tự tướng tâm v.v..., tức trước không giữ tự tánh là nhân sinh diệt.

Hay nương v.v..., chỉ do đối với pháp trên nhân mà lập tên có khác ý, cùng ý thức tức là chúng sinh không có tự thể riêng; tức trước các thức sinh diệt tu tập mà sinh. Lại, chúng sinh là chung, các ý là riêng. Chung riêng tuy khác mà thể kia là một, đều từ tâm khởi lấy tâm làm chỗ nương. Nhưng ở đây năng sở nương khởi, vì tâm, ý, ý thức hướng về nhau phân biệt, không có hạn cuộc, suy nghĩ sẽ thấy. Kinh Lăng già cũng nói: “Nói Tàng thức tên là tâm (thức thứ tám), tánh tư lương tên là ý (thức thứ bảy), hay biện các cảnh tướng tên là Thức (thức thứ sáu)”. Nay tâm này là Như Lai tạng, ý là năm thức trước, ý thức chỉ cho thức

thứ sáu, nên không đồng với kia.

Trong phần hỏi của Sớ: Tâm này v.v… trở xuống, đã nói chúng sinh nương vào tâm thể mà có các ý khởi, tướng ấy thế nào?

Luận: Do nương v.v… trở xuống, sớ có hai:

Giải thích văn:

Là trên..., vì A-lại-da là chung, giác và vô minh là nghĩa riêng trong chung. Nay đã nói vô minh nương A-lại-da mà có, nên biết chỉ giữ nghĩa giác làm chỗ nương. Văn luận đứng về mặt chung giữ riêng, nói rộng về A-lợi-da.

Trong sớ giải thích ra nghĩa biệt, nên nói ở trên chỗ nói tâm tức chẳng giữ tự tánh chân như, ngoài ra văn rất dễ biết.

Muốn rõ v.v..., đây chỉ cho nhân duyên thứ nhất lặp lại ở trước. Trên chung dưới. Hoặc hỏi rằng: “Trước nói nương tâm có các ý chuyển?”. Ở đây gồm nói cả: “Vô minh nghĩa thế nào?”, nên nay giải thích.

Hỏi đáp: Trên nói v.v… trở xuống, có hai:

Hỏi: Nêu điều được nói ở trước, tại sao nương giác cho nên mê? Lại nói, “Nương Như Lai tạng có tâm sinh diệt”, nay ở đây lại nói nương A-lại-da mà có, đâu đồng với trước nói?

Đáp. Có hai:

Chính đáp. Có ba:

Trên mặt mê chân chấp tương tự mà giải thích.

Cùng vô minh làm chỗ nương, như gió động nước thành sóng, gió trở lại nương vào sóng. Trước nói: “Nương bất giác sinh ra ba tướng”, tương ưng chẳng lìa bất giác kia.

Vì sao v.v… trở xuống là giải thích lại nghĩa trước.

Nương mê, là nương vô minh mê chân mà có A-lại-da, chân và vọng đều dường như một, dường như thường, tức nghĩa mê chân.

Kinh nói: “Mê gốc tròn sáng là sinh luống dối”.

Mê tương tự, v.v..., nương A-lại-da có vô minh. Mê dường như một là thật một, mê dường như thường là thật thường. Kinh nói: “Đã lập vọng sở, sinh ra vọng năng” tức nghĩa chấp vọng, tức hai nghĩa này, một thức mà chỗ luận trước sau xuất phát lẫn nhau, nên chẳng trái nhau.

- Giải thích nghĩa chung riêng khác nhau:

Hai, nói rằng v.v… trở xuống: là giải thích nghĩa chung riêng khác nhau.

Theo gốc, v.v.., là theo chân thể, nói theo chiều dọc vì Giác là gốc, nương vào gốc mới sinh ra ngọn.

Nay theo, v.v… trở xuống là nói vị đều thế (đô vị) là y cứ chung cả

chân và vọng là nói theo chiều ngang. Như gió động nước thành sóng, gió và nước đều ở trong sóng.

- Giải thích theo chưa khởi và đã khởi:

Ba là nói rằng, giải thích theo mặt chưa khởi, đã khởi.

Chưa khởi v.v..., từ khi chưa có A-lại-da mà nói.

Thành tựu v.v..., là đã có A-lại-da mà nói.

Kết đáp: Tuy nhiên, ở đây, v.v… trở xuống. Ý nói: “Nếu chỉ chấp nghĩa đầu thì dường như có lỗi chân trước vọng sau, cũng có ngộ sau có lỗi trở lại mê, cùng đồng phái Số Luận nói về Minh sơ sinh giác. Nếu chỉ chấp nghĩa sau thì dường như các pháp không do mê chân mà thành, chỉ từ bổn thức kiến lập thì có lỗi chân vọng có thể riêng biệt, cũng đâu khác gì tông Pháp Tướng ư! Nay lấy nghĩa sau khởi lỗi trước, lấy nghĩa trước khởi lỗi sau, nên nói lẫn nhau. Lấy hai nghĩa hỗ tương, dùng tướng ẩn hiển thành, như văn thêu dệt nên nói thêu dệt lẫn nhau.

Trong phần nói lược, Sớ: Nương tương tự khởi mê, tức nương vọng tâm khởi vô minh chi mạt.

Nương mê khởi tương tự, tức do mê chân tánh thành vọng tâm này. Trôi chảy nhỏ nhiệm tương tự như bất động, tương tự không sai biệt, nên nói tương tự một, tương tự thường”, kinh Lăng-nghiêm gọi là “cái bóng sáng của vọng giác” chính là nghĩa này.

Đây hai v.v... trở xuống là giải thích có trước sau, hoặc khi không có lúc trước sau; như hỏi đáp ba nghĩa trước, chỉ nói về mặt một thức một thời, nên không thể tạo trước sau khac nhau. Ngoài ra như văn rất dễ hiểu.

Nương đây v.v..., nghĩa là nương tâm khởi nghiệp thức, cho đến nương trí thức khởi tương tự, sinh ở ý thức. Đây là sau y chỉ trước, trước năng sinh sau, thứ lớp y chỉ và sinh lẫn nhau. Trong đó năng sở nương hướng về nhau sinh trước sau, có thông có cuộc, như văn rất dễ hiểu.

Nhiếp luận v.v… trở xuống: dẫn chứng rất dễ biết.

- Trong một:

Sớ Tâm chẳng tự khởi v.v..., tâm chẳng có tánh động, tánh tuy không động mà tùy duyên nên động. Do không giữ tự tánh, tức trong bốn cảnh nghĩa chẳng xuất phát, như nước không tự làm sóng, phải nhờ sức gió. Do đây, khỏi có lỗi ở chỗ vô cùng.

Nói về tướng khởi, vì giác nên chẳng động, chẳng động thi không có tướng. Bất giác nên động, động thì tướng khởi.

Khởi động là nghiệp: trong hai nghĩa không nêu.

Là nghĩa nhân, cũng bao gồm trong ấy, vì động thì có quả khổ.

- Trong hai:

Sớ: Nương thức v.v… trở xuống, là giải thích văn này rất dễ hiểu. Chuyển thức có hai v.v… trở xuống, là đối với ở sau nói có khác. Chỗ động của vô minh, ở đây theo bên trong khởi thuộc Bổn thức,

ngay đối với ba tế gọi là Chuyển thức.

Nếu chỗ động của cảnh giới kia, đây là khởi theo bên ngoài, thuộc về Sự thức, ngay nơi sáu thô gọi là Trí thức. Ở trên như suối làm cho sóng tràn lên, ở đây như gió làm cho sóng vỗ. Chỉ lấy chỗ bình thường để nói về chuyển thức chỉ chấp bảy thức trước. Nay ở đây điều nói lại trong bổn thức, e rằng có lạm xem, nên ở đây phân biệt.

- Trong ba:

Sớ: có công năng hiện công, tức chuyển thức trước có công năng hiện tướng, ở đây vì có công năng nên gọi là Hiện thức.

Do kia v.v… trở xuống, là giải thích hành tướng. Văn sau nói: “Do có vọng tâm tức huân tập vô minh, chẳng rõ pháp chân như nên bất giác niệm khởi hiện cảnh giới vọng, hiện chung tất cả hữu lậu, các pháp sắc tâm vô lậu, chẳng riêng năm trần”.

Nếu nương v.v… trở xuống là dẫn luận để đối biện. Năm căn tức năm sắc căn như nhãn, v.v... và chỗ nương của căn. Hạt giống tức ba tánh hạt giống thiện, ác và vô ký. Khí thế gian tức núi sông, đất đai. Đây đều là tướng phần của thức thứ tám. Nhưng, tướng phần này đều là thức thứ tám chấp thọ. Chấp là nghĩa nhiếp, nghĩa trì. Thọ là lãnh lấy làm cảnh, lãnh sinh giác thọ. Ở trong đó hạt giống có đủ ba nghĩa:

- Nhiếp làm tự thể. Giữ khiến không mất, lãnh lấy làm cảnh.

Căn thân có đủ hai nghĩa, thiếu nhiếp làm tự thể nên khí giới chỉ một, chỉ lãnh lấy làm cảnh. Duy Thức nói: “Không thể biết chỗ chấp thọ, khí thế gian lượng chỉ duyên chấp thọ”.

Nay đây v.v… trở xuống, có người hỏi: “Nếu như vậy vì sao trong đây chỉ nói hiện năm trần?”, cho nên ở đây giải thích. Do đối với chỗ dẫn dắt của sự thức, nên đối với tất cả trong đó lệch nêu năm câu này.

Luận nói: “Cho đến tức hiện ý ở đây”.

Chẳng như v.v… trở xuống: ở trên nghĩa tương tự chẳng dứt, để giải thích thường tại tiền. Như thức thứ sáu ở năm trần vô tâm tức có đoạn diệt. Duy Thức nói: “Ý tức thường hiện khởi, trừ sinh lên cõi trời Vô tưởng và vô tâm, hai thứ này nhất định phiền não và mê mờ dứt. Lại thức thứ bảy khi nhập định Diệt tận, tuy nói tịnh phần chẳng dứt, lại có nói tận cùng là bảy, là đứng về mặt phần nhiễm cũng thành nghĩa đoạn, lại thành chỗ huân bốn nghĩa như trong Duy Thức nói: “Nếu pháp trước

sau một bề nối tiếp hay giữ tập khí chính là chỗ huân”. Ở đây phân biệt chuyển thức thứ bảy trước như tiếng gió... Đã nói như tiếng gió thì kia chẳng nối tiếp mà có đứ quãng.

Lại là v.v… trở xuống là đứng về mặt nghĩa trước để giải thích thường tại tiền. Ý nói chữ “tiền” là trước. Vì khi mê trước lúc các pháp bổn hữu vi, lại không có pháp trước ở đây. Mạt-na không có nghĩa này nên phân biệt. Đây là phân biệt riêng thức thứ bảy. Nhưng văn phân biệt thức thứ sáu, bảy ở trước là ý của Hải Đông, một nghĩa sau là ý của sớ này, nên nói “lại”. Nếu nói nêu câu đầu, phân biệt kế đến, chỉ phân biệt thức thứ sáu. “Lại là v.v… trở xuống, mới phân biệt thức thứ bảy Hải Đông không có một ý sau, làm sao nương câu để tụng văn? Người học nên biết.

Trong bốn:

Phần te, là pháp chấp câu sinh, mê do tâm cảnh thấy từ bên ngoài đến khởi tâm sâu kín, phân biệt nhiễm tịnh nên nói chẳng nói.

Trong năm: luận có hai:

Nói rõ bổn tướng. Sớ: Cũng giới hạn: đây là pháp chấp phân biệt thô đối với câu sinh, nên trừ chữ Vi, chỉ nói giới hạn. Trong đây hai thức đều gọi là tế, vì tế trong thô, nên đồng là pháp chấp.

Riêng hiển bày công năng. Luận nói Trụ trì v.v… trở xuống, có hai:

Khởi lên nhuận hoặc: Trụ trì, v.v..., trụ là lưu tru, trì là giữ gìn; nghĩa là lưu trụ giữ gìn không để cho mất nghiệp.

Sớ: Do đây v.v... là vô minh từ quá khứ phát ra nghiệp hành hạt giống chưa thành thục. Do có thức này phát ái chấp phiền não tươi nhuần, khiến cho thành thục, có khả năng vì đời sau chiêu cảm có quả, có tức nghiệp chủng biến dị.

Nếu không v.v… trở xuống, như trồng cây ở chỗ đất không có nước thì cây sẽ chết. Kết nghiệp đợi quả không tham thì tan bại. Kinh nói: “Nước ái do nhuận nghiệp”.

Lại nữa v.v..., là nhuận nghiệp đã thuần thục, khiến thọ quả báo. Thiện ác, khổ vui, tự nhiên tương ưng không trái nhau. Như con dấu in vào vật, nên gọi là không khác. Lại hiện tại tức hiện báo, vị lai tức hai báo đời sau.

Như thế v.v… trở xuống, là giải thích chung đoạn trước, để tổng kết tên gọi kia, đây là nhuận nghiệp quá khứ chưa thuần thục, khiến thành nghiệp hiện tại đã thuần thục, nhuận nghiệp hiện tại đã thành thục, khiến chiêu cảm quả báo vị lai, như thế xoay vần không đoạn dứt,

vì không đoạn dứt nên nói là nối tiếp. Nhưng, các nhuận nghiệp kia tức là nghĩa khiến tha nối tiếp.

Sinh khởi niệm lực. Luận hay khiến v.v… trở xuống. “Đã trải qua” là quá khứ trở xuống, tức vị lai. Ở trên nói ngay tướng tương tục tức là hiện tại.

Hiển bày đây v.v… trở xuống: Sớ có hai:

Giải thích văn: Do thức này sinh khởi phân biệt thô, nhớ nghĩ ba đời, cùng trí tướng ở trước sâu kín khác nhau, chẳng phải pháp phân biệt thì là cái gì?

Thông ở trước chỉ bày lặp lại: Trên đây v.v… trở xuống. Có hai:

Kết thuộc thức này: ý văn rất dễ hiểu.

- Gồm chung năm phần trước. Lại là v.v… trở xuống.

Công năng ba tế, do thức thứ tám hay huân tập hạt giống khở hiện hành. “Hai công năng sau”, ở trong đó chỉ đứng về mặt phân biệt chẳng dứt mà phân hai khác nhau. Nhiếp Luận nói: “Ý thức duyên cảnh ba đời, v.v...” tức là nghĩa này.

Thuận kết: Trong sớ Là trước, ở đây giải thích hai chữ “cho nên”.

Nên nói v.v..., tức ba cõi chẳng ngoài năm ý. Năm ý chỉ nương nhất tâm, nên nói ba cõi do tâm tạo. Vì trong hiện thức có đầy đủ căn thân, hạt giống, khí thế gian. Nên kinh Lăng-già nói: “Từ ở cõi Vô sắc cho đến còn địa ngục, đều hiện làm chúng sinh, đều chỉ do tâm tạo”.

Hiện tương tự gọi là hư, y tha khởi pháp như gai trên dây, tương tự có tướng kia rốt ráo thể chẳng thật.

Trá hiện gọi là ngụy, biến kế sở khởi như dây trên rắn, tướng rốt ráo không phân biệt vọng hiện. “Chỉ tâm tạo”, như: dây, rắn không có tự thể, không lìa gai. Nên kinh Thập Địa tức phẩm Thập Địa trong kinh Hoa Nghiêm chép: “Biết rõ ba cõi do tâm mà có, mười hai nhân duyên cũng giống như thế, tất cả đều do tâm tạo, nếu tâm diệt thì sinh tử dứt”.

Phần kết: Sớ: Lìa kia v.v... là tâm khởi thành thức, nương thức có trần, cuối cùng cội gốc kia chỉ do tâm tạo, nên kinh nói: “Do tâm sinh nên các thứ pháp sinh”. Khuê Sơn nói: “Sinh pháp vốn không, tất cả do thức, thức như huyễn mộng chỉ là nhất tâm”. Tuy nhiên, ba cõi, sáu trần đều thuộc về các pháp sắc tâm. Cho nên tổng kết thuận, tổng kết ngược đều trở về nhất tâm.

Hỏi. Sớ Hiện có, ý nói: Nếu là do tâm thì không được có cảnh. Vì tâm không có tướng chẳng thể thấy, đã có chỗ thấy thì làm sao do tâm

được?

Đáp. Có hai:

- Không trần:

Sớ: Do tất cả v.v… trở xuống, ý nói: Tất cả pháp từ tâm khởi, chỗ khởi không có thể tức là nhất tâm. Kinh Lăng-già nói: “Tâm cũng chỉ là tâm, phi tâm cũng là tâm khởi các thứ, các sắc tướng thông đạt đều là tâm.

Lại nghi v.v… trở xuống, là tùy chỗ đáp.

Do khởi nghi này, ý nghi rằng: “Đã là nhất tâm chân tịnh, do đâu lại khởi tạo các pháp?”. Trong kinh Lăng-nghiêm, các ngài Mãn Từ, Viên Giác, Cang Tạng đều đồng ý này.

Do vọng, v.v..., kia giống như mắt trong chẳng thấy hoa đốm giữa hư không, chỉ do mắt nhặm thì thấy tướng hoa đốm. Vọng niệm tức căn bản vô minh.

Lại cũng v.v… trở xuống, là ý riêng trong nghi trước. Chẳng tiếp tục thứ lớp khởi, ý văn rất dễ biết. Ở trước giải thích về mặt y tha, ở đây là về mặt biến kế.

Giải thích rằng v.v… trở xuống, ý nói: Như thấy hoa đốm giữa hư không, là do mắt ông bị nhặm, như kinh Lăng-già nói: “Như người ngu không biết đó là dây, vọng chấp cholà rắn, chẳng rõ tự tâm hiện vọng phân biệt cảnh bên ngoài.

- Hiển duy tâm. Luận Tất cả v.v… trở xuống, Sớ: Cảnh do v.v..., như bóng là do gương hiện, nên phân biệt bóng là phân biệt gương. Kinh Lăng-nghiêm nói: “Tự tâm chấp tự tâm, phi huyễn thành pháp huyễn”.

Không trần Duy Thức, như Duy Thức tụng nói: “Duy Thức không cảnh giới, do không trần vọng thấy, như người mắt bị bệnh thấy các việc như lông, mặt trăng”.

Luận Tâm chẳng thấy tâm, ý nói: Tâm là nhất tâm chẳng được tự thấy, nên biết có chỗ thấy đều là vọng. Kinh Lăng-già nói: “Như dao không tự cắt, như tay không tự xúc chạm. Tâm không thấy tâm, việc ấy cũng như thế.

Đã trần v.v..., ý nói: Trần cảnh nếu còn thì sẽ có tâm duyên, cảnh trần đã chẳng có, dù có tâm cũng chẳng tự duyên. “Thức chẳng sinh”, ý nói: Do có trần, kéo theo thức kia sinh. Đã không có trần cảnh thì thức chẳng sinh. Nên kinh nói: “Do pháp sinh nên các thứ tâm sinh”. Nay pháp đã chẳng sinh, tâm cũng không sinh. Đã không có cái khác để thấy cũng không thể tự thấy, chỗ thấy không, hay thấy cũng không thành.

Năng sở đều lặng, tâm không tâm tướng là năng duyên vắng lặng, cảnh không cảnh tướng tức sở duyên vắng lặng. Kinh Lăng-già nói: “Năng kiến và sở kiến, tất cả đều không thật có”, đại ý trong đây muốn hiển bày nhất tâm vốn không có năng sở, năng sở đều văng lặng mới là chân tâm. Cũng chẳng mất khiến vắng lặng mà vốn tự vắng lặng.

Nhiếp luận v.v… trở xuống, là dẫn chứng. Nói đủ là: “Các pháp được nói do thức hiện, không có pháp ít hay chấp pháp ít”. Cũng có thể văn của luận từ “Tất cả”, v.v… trở xuống, là lần lượt giải thích nghi.

Nghi rằng: Là pháp đã không, vì sao phân biệt?

Giải thích: “Phân biệt tất cả tức tự tâm phân biệt?

Lại nói: Nếu như thế tức nên thấy tâm.

Giải thích: “Tâm chẳng thấy tâm”, ngược lại nói phân biệt đều là luống dối.

Lại nghi: Vì sao tâm chẳng thấy tâm?

Giải thích: “Không có tướng để được”, đây là tâm không tướng nên chẳng thể thấy tâm, ngoài tâm không còn có một pháp, nên biết có thấy gì đều là vọng thấy, Năng sở đã vắng lặng chỉ còn nhất tâm, tức môn pháp không ở sau là nói lên chân tánh, nên kinh nói: “Các huyễn diệt hết, giác tâm bất động”.

❧

Khởi Tín Luận Sớ Bút Sảo Ký - Quyển 12

KHỞI TÍN LUẬN SỚ BÚT SẢO KÝ

QUYỂN 12

Kết văn. Có hai:

Chính kết:

Sớ: Căn bản vô minh.v.v... là phân biệt chẳng phải chi mạt. Do nương năng lực vô minh mà giữ gìn, gá nghiệp thức tâm mà an trụ. Nên văn sau nói: “Vì có nhân pháp nhiễm vô minh, nên huân tập chân như. Vì huân tập nên có vọng tâm. Do có vọng tâm tức huân tập vô minh. Do chẳng rõ pháp chân như nên niệm khởi bất giác, hiện cảnh giới vộng, nên nói do đây mà thành.

Hiện thức.v.v... các sáu thô ở sau đều là nơi cảnh giới sắc tâm hiện nay, nên tất cả cảnh do đây mà trụ giữ.

Nếu vô minh v.v..., do nương vô minh nên có vọng tâm, do nương vọng tâm nên hiện cảnh giới vọng. Vì thế hễ vô minh chưa dứt thì tâm, cảnh chẳng diệt, như gió chưa dừng thì lượn sóng chưa mất.

Lìa tâm không có tự thể, đều từ tâm khởi, chẳng từ ngoài đến.

Ngay nơi tâm không có tự thể, pháp sở khởi đồng nan khở, hai ý ví dụ về gương, như pháp rất dễ biết.

Giải thích thành tựu. Luận Duy tâm v.v... trở xuống. Có hai:

Giải thích: Sớ Luống dối hiện, vọng niệm huân chân khởi các pháp luống dối, cũng có thể văn này là tổng kết lý do các pháp không có tự thể ở trước. Trong đây có hai ý: - Duy tâm, - chỗ vọng. Như ở trước dụ về gương và bóng (tượng),thể đồng gương, thể chẳng thật. Do đây các pháp không có tự thể để được.

Chuyển giải thích. Luận Do tâm v.v... trở xuống, sớ có hai:

Giải thích văn, có ba:

Lược nêu ý: Nghiệm ngược lại v.v..., giải thích trái lại văn trên về nghĩa tâm hiện. Pháp đã theo tâm sinh diệt nên biết pháp từ tâm sinh, sinh phát đều là luống dối.

Giải thích riêng văn: Trong đây v.v... trở xuống, là giải thích riêng. Ban đầu nói về nghĩa sinh, tức chỉ đoạn văn của luận ở trước. Đây là

hiển bày ý sau, chẳng cho rằng tâm là năng sinh, pháp là sở sinh. Vì chân tâm theo huân toàn thể thành động mà tạo ra các pháp, như vàng phát sinh các vật dụng nên gọi là Sinh.

Nếu vô minhv.v... trở xuống, là nói lên nghĩa diệt, tức văn sau nói nhân diệt nên duyên duyệt, đây là nói rõ ý sau. Nói tâm thể này trở về nguồn gốc hiển bày riêng tánh tịnh, nên nói tâm diệt. Đây chỉ cho trong tâm không có vọng động, hay vằng lặng, nên gọi là Diệt. Thế nên sớ nói: “Nguồn tâm trở về tịnh nên nói là diệt”. Đây là đứng về chân tâm mà nói về nghĩa sinh diệt. Nếu nói theo vọng tâm thì nghiệp thức và chuyển thức gọi làTâm. Đây thì vọng tâm ở trong chân tâm, hoặc sinh hoặc diệt mà chân tâm chẳng sinh diệt. Như văn trước chỉ bày: “Tâm tương tục diệt mà trí tánh chẳng hoại, như tướng sóng diệt mà tánh ướt chẳng mất”. Ở trên đứng về chân và vọng tuy đều có nghĩa sinh diệt, cuối cùng nói thật mà luận đều là vọng có sinh diệt, chân không có sinh diệt.

Tổng kết:

Tâm đã v.v... trở xuống,là tổng kết. Giải thích văn trên nghĩa không thể được. Trên nói tất cả pháp như bóng trong gương không có tự thể để được, nên ở đây tổng kết thành.

Giải thích ngại:

Hỏi: Trên nói v.v... trở xuống,là giải thích về ngại. Ý nói rằng: Trước nói chín tướng sinh diệt, sau là tổng kết nói: “Nên biết vô minh sinh ra tất cả pháp nhiễm, vì tất cả pháp nhiễm đều là tướng bất giác”. Nay văn lại nói: “Do tâm luống dối, tâm sinh pháp sinh, tâm diệt pháp diệt”. Hai đoạn văn không cách xa nhau, vì sao chẳng đồng ư? Sau đáp ý rằng: Trước nói sinh diệt là nói về mặt bất giác,tổng kết lỗi thuộc về vô minh, do công ở bất giác. Nay sau đây nói rõ ý của văn này. Văn này nói đũ chân như làm nhân, vô minh làm duyên, do đây đạo lý nhân duyên hòa hợp, thành tựu các pháp sắc tâm. Đã thuộc nhân duyên, nên khiến nghĩa của các pháp không có tánh, nói rõ có thể thấy. Lý chân như tùy duyên không trụ, rõ ràng sáng rỡ. Cho nên sau tổng kết có nói rõ gốc nhân hòa hợp. Chân như tùy duyên thành nghĩa hòa hợp, nay tổng kết thuộc tâm, chính là đây. Như nước mới động, cộng ở nơi gió. Trong văn trước tổng kết thuộc vô minh. Động không có thể riêng thì hoàn toàn thuộc về nước. Trong văn này tổng kết thuộc tâm, nên không thể nói sóng không có thể riêng mà chỉ thuộc nơi gió. Pháp lý cũng như vậy, như ví dụ sẽ biết.

Nói về thô:

Sớ Đây sinh v.v... trở xuống, là nói ý này về thức là chỗ sinh thức nối tiếp thứ năm ở trước, nên gọi là sinh khởi thức, nhưng không khác thể, chỉ đứng về mặt thô tế mà phân hai riêng, nên nói đồng là một thức. Nếu ở trên tế mà luận cũng tức là trí thức ở trước. Do đồng nương chỗ khởi cảnh giới, nay không chỉ ra đây mà nghiêng chỉ về tương tục, vì ý thức tự là chỗ nương.

Chỉ trước v.v... trở xuống, đối với trước biện có khác do thức nối tiếp là pháp chấp phân biệt, hướng về ngã chấp kiến ái, đây gọi là tế hoặc. Lại, đứng về mặt năng sinh y chỉ nghĩa một bên mà nói là ý.

Trong đây v.v... trở xuống,là nói nghĩa này. Nghĩa là nương vào tướng tế sinh khởi ở trước. Ở đây thức phân biệt thô, thức này nhân ngã tương ưng tham sân, kiến ái, thô ác, phiền não. Văn sau nói: “Thức này nương kiến ái phiền não, nghĩa tăng trưởng”, tức đứng về mặt chỗ khởi nghĩa mà nói, nên nói từ môn trước khởi, tức là chấp thủ, kế danh. Do đó trong phân biệt mà phân biệt thô nên gọi là ý thức.

Thức của ý, là nương chỗ khởi của năm ý. Bổn sớ nói: “Nương thức của ý - là y chủ thích”.

Phân biệt chẳng phải thánh, tức người Nhị thừa và Bồ tát trước Sơ địa. Hai hạng này đã xa lìa được ý thức, nên đứng về mặt phàm phu để nói về thô. Lại do năm ý cũng gọi là ý thức, e rằng có sự xen lạm. Đây đứng về mặt nhân (người) mà phân biệt, kia thật năm ý gọi là Thức, là Trì nghiệp thích, nên chẳng đồng ở đây.

Không đối trị v.v..., nghĩa là vô thỉ giác quán tuệ. Người Nhị thừa, Tam hiền quán được nhân không, đã không chấp trước, nên biết phàm phu chấp trước rất sâu nên không có quán tuệ. Kia giống như bệnh nặng đã không uống thuốc thì không hết bệnh được.

Mê lầm thể. Luận nói: Chấp ngã sở, chính giải thích tướng chấp trước. Do chấp ngã ngã sở nên gọi là sâu.

Sớ: Ngoài tâm chấp cảnh, đây là pháp chấp thuộc tướng trí vàa tướng tương tục ở trước.

Cũng lại v.v..., đây là thức này thuộc ngã chấp tức uẩn. Nghĩa là phàm phu chấp ngã, chỉ chấp chung tự năm uẩn làm chủ tể, lìa uẩn tức thần ngã mà ngoại đạo chấp. Nhưng, có ba tông:

Chấp của số luận: Ngã thể thường mà lượng biến khắp, giống như hư không.

Chấp của số thắng luận: ngã thể thường mà lượng bất định, tùy thân co duổi, giống như da trâu.

Chấp của số vô tâm: Ngã thể thường, giống như cát bụi, nên đối

với căn môn như thế rất nhiều, nên nói các thứ.

Nương duyên: Sớ Chỉ duyên cảnh điên đảo, như chấp khổ làm vui, bất tịnh chấp là tịnh, vô ngã chấp là ngã, vô thường chấp là thường v.v...., nên nói cảnh điên đảo. Chẳng rõ chánh lý, nghĩa là không biết vô ngã v.v... nên kinh Kim cương nói: “Phàm phu tham đắm việc kia”.

Đặt tên Sớ: Luận này v.v...., ở trong một ý thức, phân ra năm thức như nhãn..., gồm bổn (gốc) thành sáu, để đối lại sáu trần. Nhưng, thức trí nối tiếp ở trước cũng duyên sáu trần, do kia không tương ưng với ái kiến nên thuốc ý trước. Nên trước nói: “Sáu thô thuộc ý thức”.

Nương sáu căn v.v...., nghĩa là nương sáu căn bên trong phát ra sáu thức, duyên sáu trần bên ngoài. Kia tức nhóm duyên bên trong lay động hướng về bên ngoài rong ruỗi. Đã lấy một làm sáu tức nghĩa phân ly. Như kinh Phật Đãnh nói: “Vốn nương một tinh minh chia thành sáu hòa hợp”.

Lại hay v.v... trở xuống, lấy ý thức này duyên khắp tất cả, chung cho ba lượng, giả thật đều duyên. Như ở trước nói: “Khiến cho việc hiện tại, đã qua, bỗng nhiên nhớ nghĩ, việc vị lai bất giác vọng nghĩ”.

Trong ngoài, trong là căn, ngoài là trần v.v... các pháp sắc tâm, cũng tức chấp ngã, ngã sở.

Sở y: Sớ Thấy một chỗ, là một số trong Ngũ trụ địa. Đây là phân biệt ba cõi thô hoặc mê lý khởi, đồng ở chỗ kiến đạo mà dứt, gọi là đạo hoặc. Dục sắc có ba ái, tức ba cõi đều sinh tế hoặc mê sự lý, chỗ trừ dứt ở trong địa vị Tu đạo, gọi là Tu đạo hoặc.

Do đây v.v...., nghĩa là do kiến ái phiền não này huân ở thức thứ tám, khiến hạt giống trong thức thứ tám kia có tăng ích thêm lớn, tức khởi hiện hành.

Sáu thúc trênv.v... trở xuống, là nhiếp loại. Nhưng, chấp thủ kế danh chính ở ngay thức này, một tướngkhởi nghiệp là chỗ sinh ra báo nghiệp chung riêng này, là tạo thức này. Nay nói về mặt sở tạo theo năng tạo, cũng là thuộc về thức này, nên nói theo nhau vào. Trong sáu nhiểm hợp hai tướng này, lấy làm một nhiểm, chính lá ngay thức này.

Nêu khen ngợi: Có hai:

Nói về đoạn văn trên:

Sớ: Đoạn văn trên v.v..., ở trên nói: “năng lực vô minh bất giác tâm động, nghĩa là tâm hoà hợp với vô minh, khởi thành các nghiệp ba tế.

- Y theo địa vị riêng khen ngợi. Luận Phi phàm v.v... trở xuống.

Có ba:

- Không phân ra phàm tiểu:

Sớ Không phân ra Phàm phu, Tiểu thừa v.v..., phàm phu còn không biết được ý thức, huống ba tế này ư? Người Nhị thưà mới biết phần thô trong sự thức, còn không biết phần tế, chính cho tâm tế là Niết bàn, do đó chỗ khởi thức của vô minh, chẳng phải cảnh giới kia. Ở trong Ngũ trụ địa chỉ biết bốn địa trước là chỗ tăng trưởng của ái kiến trước. Nếu căn bản vô minh là trụ thứ năm, chẳng phải là chỗ giác kia.

BỒ TÁT PHẦN TRÍ. Luận Là nương v.v... trở xuống:

Sớ: Thập Tín..., là Bồ tát này tuy ở địa vị ngoại đạo phàm phu mà tin giáo, rõ biết chỗ sinh của bốn thức nhân duyên không có tự tạnh, quyết định không có tự thể, chỉ là chân như, mới thành chánh tín. Ở sau nói Bồ tát Thập tín tin chân như và tu Tam-muội chân như sẽ thành hạnh chánh tín.

Nhân, qua thế gian, nhân là vô minh, quả là ba tướng bổn thức, thể tức chân như

Tam hiền v.v..., khác với địa vị Tín ở trước, khác với địa vị Chứng ở sau, nên nói quán sát.

Tỷ quán, chưa được thân chứng chỉ độ lượng quán sát, tức tương tự giác. Luận nói chứng Pháp thân tức Sơ địa trở lên, cứu cánh là Thập địa, cho đến nói xếp vào Bát địa, theo Phân giác nên chẳng thể biết hết. Nhưng Sơ địa đứng về mặt phá chấp, nói là biết ít. Nếu nói về mặt thức thì, Bát địa mới giác thức hiện tướng này.

Chỉ có phật biết tột cùng: Luận nói Chỉ Phật v.v... trở xuống.

Sớ Bốn tướng đều rõ. Vì trước giác, sau bất giác. Sau giác thì trước năng giác. Cho nên ở đây nói chung bốn tướng, nên trước nói: “Nếu được vô niệm thì biết tâm tướng sinh, trụ, dị, diệt.

(1) Gạn bày: Sớ: Duyên khởi ly mẫu. Chân như làm nhân, vô minh làm duyên khởi tánh các thức, kia là tánh khởi làm tướng, là lý thú mầu nhiệm, không thể nghĩ bàn, nên nói diệu lý, ý hỏi rất dễ hiểu.

Ngay nơi là nhiểm.

Sớ: Tức A- lại- da, tâm thể là nghĩa giác kia, không thể nghĩ bàn biến, duyên tức căn bản vô minh, là nghĩa bất giác, tức không thể nghĩ bàn huân.

Luận: Nhiễm tâm là các thức như nghiệp...., do ở chỗ không thể huân biến mà huân biến, không nhiễm mà nhiễm, tức tự tánh tâm thể ở trước chẳng phải là pháp nhiễm, vì không giữ được tự tánh, nên theo huân thành nhiễm. Văn sau nói: “Pháp thật chân như không ở trong nhiễm, chỉ do vô minh huân tập mà có tướng nhiễm”.

(2) Thường tịnh:

Sớ: Tức nhiễm v.v...., tuy theo huân thành nhiễm mà thể kia thường tịnh. Như gương hiện nhơ mà thể nó bất động. Kia do bất động mà được tùy duyên, chính là do tùy duyên mà nói lên bất động.

(3) Kết khó lường:

Luận: Chỉ Phật biết v.v..., là muốn nói kia tịnh thì chín tướng rõ ràng, muốn nói kia nhiễm thì môt vị không thay đổi. Nếu Phật chẳng biết thì ai biết?

Tự tánh tâm khó biết, do tùy duyên thành nhiễm, chỗ nhiễm khó rõ được, vì ngay nhiễm mà thường tịnh, nên nói trí sâu xa, tức từ Bát địa trở lên, dùng giác chuyển hiện ít phần mà biết. Nhưng, từ Sơ địa cũng biết được chút ít. Do chứng chân, nên trước nói: “Nếu chứng Pháp thân thì biết được chút phần”.

- Nói về bất biến:

Luận: Thườngvô niệm, vô niệm tức nghĩa giác, đã thường là giác thì không bất giác, không bất giác nên gọi là Bất biến.

Sớ Tuy nêu v.v....., nếu đường ác không tạo, quỉ bằng dây, không làm rắn. Chỗ hướng Đông không phải là phương Tây, nhân duyên khởi thể, tức tự tánh tâm tịnh ở trước, là duyên khởi thể này, nên nói tâm tánh.

Đây hiển bày v.v... trở xuống, sớ có hai:

1. Giải thích tâm bất tương ưng:

Ở đây nói thể của vô minh,ban đầu là khởi sâu kín, chưa phân rõ tương ưng tâm vương, tâm sở. Lại vô minh này là mê hoặc của toàn tánh nên thêm chữ Tâm. Cũng có thể mê hoặc này là pháp không tương ưng cùng chân tâm. Như trước nói: “Từ xưa đến nay tương ưng với vọng nhiễm. Nay do biết như thật, bổng nhiên sinh khởi. Đây nói là do căn bản vô minh.

2. Giải thích bỗng nhiên niệm khởi:

Chỉ đây v.v.... trở xuống là giải thích bỗng nhiên niệm khởi, có

ba:

a. Giải thích nghĩa này: Giải thích nghĩa này, là các pháp nhiễm

từ bốn khởi thỉ, nên trên mặt bỗng khởi là để tiêu biểu cho kia trước tiên.

b. Dẫn kinh làm chứng bốn thành tựu: Như trẻ thơ v.v... trở xuống.

Trước sử, tức sử vô minh.

Không pháp khởi: ý nói lên vô minh, khiến không có pháp bên

ngoài riêng là hay khởi gốc vô minh

c. Hội kia đồng dây: Đó thì v.v... trở xuống. Có hai: Chính hội: Như văn.

Kết thúc phân biệt: Đây đứng về mặt v.v... trở xuống, tổng kết phân biệt. Ý nói bỗng nhiên không có trước, chẳng có bổng nhiên cái ban đầu.

Nói không trước: là do vô minh này rất nhỏ nhiệm, lại không có pháp trước ở đây. TRước tức ban đầu. Do không có gốc ban đầu khởi nênnói bổng nhiên. TRong sớ nói: “Vì khởi không có ban đầu. Tăng Triệu nói “Như gương bỗng có bụi, như hư không chợt có mây”, tức là nghĩa này.

Trong phần nêu Luận: nói Tâm nhiễm v.v..., do ở trên nói:”Vì vô minh nhiễm nên có tâm nhiễm kia”. Nay giải thích tất cả này có sáu thức khác nhau chẳng đồng.

Nhưng đây v.v... trở xuống: sớ có hai”:

Trình bày ý: Thứ lớp nghịch phối hợp. Do trước nói theo dòng sinh khởi, từ tế đến thô là thuận. Kế là nói ngược dòng dứt trừ, từ thô đến tế là nghịch. Trước chấp lý gần là trước, nay chấp dễ dứt là trước.

Do đâyv.v... trở xuống là phối hợp nhiễm bậc nhất. Vì người Nhị thừa và Tam hiền đồng dứt thô tế này.

Liền nhờ v.v... trở xuống, đem nghĩa dứt trừ ở trước trình bày ở đây, khỏi phải giải thích nữa, rất là giản tiện.

Giải thích văn. Luận phân ra sáu đoạn:

Đoạn 1. Có hai:

Chướng Sớ Là sáu v.v... trở xuống: y cứ dụng mà chia tên, hợp không nói ở đây.

Nay đây lại đối, là nhiếp chung loại ở trước, đây là hai tướng trong chín tướng.

Chỉ thô v.v... trở xuống là giải thích tên khác này, chấp cảnh bên ngoài tương ưng với cảnh, bêntrong khởi kiến ái chấp ngã, ngã sở.

Nhiễm ô kia v.v... trở xuống, giải thích chung tên này, tịnh hạnh tức trí chân như căn bản. Trí này có hai: 1- Trí nhân không. 2- Trí pháp không.

Trí này không khởi, do tâm nhiễm có công năng làm chướng nên gọi là nhiễm ô. Nếu dần dần tu quán, quán thành trí khởi thì trái với tâm nhiễm, nên gọi là Trị. Đây là thể tướng trái nhau, nên thành nghĩa đối trị. Nhưng, do đối trị giác gọi là nghĩa nhiễm. Nếu y cứ ý luận thì trên mặt tịnh đối với bổn giá, để rõ nhiễm kia v.v... Văn trước nói: “Là

tâm tự tánh thanh tịnh mà có vô minh”, là chỗ nhiễm của vô minh mà có tên gọi kia.

Hỏi: Chướng và nhiễm có gì khác nhau không?

Đáp: Thể tuy không khác, nhưng danh nghĩa thì có khác. Chướng thì lập giác đối trị, như văn sau nói: “Làm chướng trí chân như căn bản “, Nhiễm thì lập giác đối trị. Như văn trước dẫn chứng là tâm tự tánh thanh tịnh.

Đối trị. Luận nói Nương Nhị thừa v.v... trở xuống.

Sớ: Vô học, v.v..., đây là bốn trụ phiền não như kiến v.v... Hàng Bích- Chi, La- hán đều có lìa.

Sớ: Thập giải v.v... trở xuống, có hai:

Đứng về mặt Tam hiền để nói địa vị tu hành, có hai:

Chính nói lên hành vi: Y cứ ở đây Bồ- tát Tam hiền đồng được tên gọi này, vì đều không lui sụt.

Dẫn luận chứng thành: Nên địa v.v... trở xuống là dẫn luận chứng thành. Luận Vô Trước tức luận Kim Cương, ba địa vị của luận kia là Tín hạnh địa, Tịnh tâm địa và Cứu cánh địa.

Đối với Nhị thừa để trình bày dứt hoặc, sớ: Bồ tát này v.v.... trở xuống, có hai:

Nêu kém để nói về thô hoặc, có hai:

Tiêu biểu khác phàm phu, Tiểu thừa:

Được nhân không, do Bồ- tát này được quán ở đây, điều phục hiện hành chẳng đồng phàm phu. Nhưng đối với hạt giống không dứt bỏ hết, chẳng đồng với người Nhị thừa.

Nói phiền não, tên khác là hạt giống, nghĩa là theo đuổi hữu tình, ngủ say nơi tạng thức. Nay trong luận này là nói về mặt hiện hành, gọi là xa lìa, chẳng đứng về mặt hạt giống.

Nhiếp luận v.v... trở xuống là dẫn chứng, trên tâm thì hiện hành.

Hai ý, lưu hoặc này nhuận ở nghiệp, thọ thân phần đoạn, tu tập các trí dứt sở tri chướng, tức là tự lợi. Gom cả rủ lòng đứng về mặt quần phẩm nhiếp tha lợi ích, tức lợi tha. Nếu không lưu hạt giống mê hoặc tức đồng Nhị thừa, khỏi ba cõi, hai lợi ích đều mất. Nên kinh Viên Giác nói: “Bồ tát thị hiện ở thế gian lấy chẳng ái làm gốc, chỉ vì lòng từ bi khiến họ xả ái, giả mượn tham dục mà vào sinh tử.

Hỏi: Bồ tát đã lưu lại hạt giống mê hoặc, sau khởi hiện hành thọ thân phần đoạn, đâu khác gì phàm phu?

Đáp: Trước dẩn kinh Viên Giác đủ nói chỗ khác kia. tuy lưu lại hạt giống mê hoặc thọ thân phần đoạn, vì có trí nên không khởi lỗi, nhờ

phần đoạn này làm chỗ nương, rộng tu các trí và hạnh đại bi, chẳng hề khiến đây khởi nghiệp mới. Như pháp cấm xà, tuy không làm cho chết, cũng không cắn người. Nhiếp Luận nói: “Phiền não nép phục chẳng khởi, như sự nguy hại của độc chú, lưu hoặc (phiền não) đến hoặc dứt (sở tri), chứng trí nhất thiết của Phật.

Phân biệt định ra quyền thật: Sớ ở Đây đứng về mặt v.v.... trở xuống.

Sơ địa v.v... trở xuống, là nói về mặt đốn ngộ. Nghĩa là Bồ- tát này khi ở trước Sơ địa, dùng hai thứ không và quán hàng phục hai chướng, phân biệt đến địa vị Kiến đạo, các thứ hiện đều dứt, từ địa vị này trở đi nếu trí tăng liền điều phục phiền não, hiện hành đến địa vị Phật mới dứt. Nếu bi tăng nên ý khiến sinh tột đến Bát địa, hiện hành mới hàng phục lưu hoặc phiền não, để giúp sức nguyện lực giáo hóa lợi ích chúng sinh, khiến luận này nói về mặt một bề ngang dọc lúc sinh khởi, và đến khi dứt từ thô đến tế, nên ở trước Sơ địa, đã trừ ngã chấp câu sinh phân biệt. Đến khi Đăng địa chỉ dứt pháp chấp phân biệt. Nhị địa trở lên chỉ dứt pháp chấp câu sinh, không còn phiền não chẳng đồng giáo kia nói rộng hai chướng hạt giống ở trong thức thứ tám. Bởơ3 quyền thật giáo có khác, cùng đây hướng về nhau, tính đến một a- tăng- kỳ, người học cần biết, cần rõi giáo kia. Nhưng người trí có thể lấy một bên thông, khởi hạnh cần nương liễu nghĩa. Các học giả nên xét cho kỹ.

Nói như các luận: tức Du- già, Duy thức v.v.... nói rộng.

Bày thắng để dứt chấp nhỏ nhiệm. Nay đây v.v... trở xuống, có ba:

Nói rõ: Vì là thật giáo của Bồ tát, từ Sơ chánh tín liền được chân như sẳn có, vô minh vốn không thuận thao vô niệm. Ở trước Sơ địa hay tu pháp Tam-muội không chân như, tự nhiên khiến pháp chấp kia chẳng sinh, hàng phục vô minh, tương ưng với chân, nên nói phần đoạn. Chỉ hàng phục nên gọi là đoạn.

Dẫn chứng: Nên luận nàyv.v... trở xuống, là dẩn chứng. Chẳng rõ nghĩa nhất pháp giới tức vô minh. Dưới nói pháp thẳng v.v... ba tâm trụ, bốn phương tiện, và sáu độ như thí…., đều là đây.

Kết ý: Nay chỉ v.v... trở xuống, là tổng kết ý. Đây là đứng về mặt chấp nhân, chẳng đứng về mặt nhân nói chấp, nên không nói.

Đoạn 2: Có hai.

Chướng: Sớ Chỉ chấp v.v... trở xuống, tức là pháp chấp nối nhau sinh khởi chẳng dứt, trước nói nối tiếp, nay nói chẳng dứt, nghĩa ấy là một.

Đối trị: Luận nói Nương tín v.v... trở xuống

Sớ: Thập giải v.v... nghĩa là từ trong địa vị Tam hiền quán sát tầm tư phần đoạn nhiễm này, thẳng đến Sơ địa mới có thể hoàn toàn lìa được. Tu Duy thức quán tức ở địa vị tư lương, tu hạnh thuận phần giải thoát. Tầm tư phương tiện tức ở địa vị gia hạnh tu tập hạnh thuận phần quyết trạch. Sơ địa tức địa vị Kiến đạo, trí vô lậu thiêu đốt phiền não. Thông đạt Phật pháp gọi là Hoan hỷ địa.

Ba vô tánh, là biến kế tướng vô tánh, y tha không tánh tự nhiên, viên thành không có tánh ngã, pháp, biến kế ở trước. Nên Duy thức nói: “Ban đầu tức tướng không tánh, kế đến không có tánh tự nhiên, sau do xa lìa chỗ chấp tánh ngã pháp ở trước”.

Biến mãn chân như: tức biến hành chân như.

Cái gọi là biến, Duy thức nói: “Là hai không mà chân như này nói, không có một pháp mà chẳng còn”.

Cái gọi là chứng, do trí vô phân biệt khế hợp lý vô phân biệt, năng sở cả hai đều quên, nên Duy thức tụng nói: “Nếu lúc ở chỗ duyên trí đều không có sở đắc, bấy giờ trụ Duy thức, lìa hai chấp tướng”.

Pháp chấp v.v..., do tu tập Duy thức quán đến thành tựu trí vô lậu này, tướng phần đượchiện hành, do đây chấp phân biệt được trừ hẳn.

Đoạn 3: Chướng: Sớ Do hay v.v... trở xuống, là giải thích tên. Có thể biết “Pháp chấp tu hoặc”. Phần câu sinh trong chướng sở tri. Hoặc do tu đạo mà dứt gọi là tu hoặc.

Bát địa v.v... trở xuống, là giải thích nguyên do được lìa nhiễm này. Nếu thiếu nhiễm này thì không lên Thất địa, huống chi đến Bát dịa, nên đến môn Thất địa đều dứt nhiễm này.

Vì hai địa v.v... trở xuống, là giải thích tên gọi Nhị địa. Nghĩa là thiện pháp nhiếp luật nghi chúng sinh ba nhóm đầy đủ xa lìa nhơ cấu phá giới sâu kín, gọi là ly cấu địa.Theo kinh Hoa nghiêm chép: “Thập địa thứ lớp tu mười ba-la-mật”. Đây là giới ba-la-mật, cac địa khác đều giữ giới. Vì nói về mật tăng trưởng thù thắng.

Do thất v.v... trở xuống, giải thích tên gọi Thất địa,vô tướng là tên gọi Bát địa, phương tiện là tên gọi Thất địa. Nghĩa là tạo phương tiện với vô tướng địa. Kia là phương tiện của Vô tướng.

Vì Bát địa trở xuống, là chuyển giải thích, rất dễ hiểu.

Đoạn 4: Chướng: Sớ: Căn bản v.v... trở xuống, do vô minh tâm động thành nghiệp chuyển hiện tướng tức cảnh giới. Nghĩa này trước đã nói nhiều. Sớ chỉ nêu trước sau.

Đối trị: Sớ: Do bát địa v.v...., vì sắc tự tâm sinh, tâm làm biến sắc.

Do đó mà trên đầu sợi lông chứa đựng cả một biển nước số nhiều như cát sông Hằng, mà dung biển cả, núi Tu- di nhét vào trong hạt cải. Sắc tâm chẳng ngại nhau, tự tha không phân cách. Kinh Bổn Nghiệp chép: “Có chỗ cho rằng vô tướng đại tuệ, phương tiện đại dụng, không có sắc tâp, vô minh cũng dứt, việc trăm muôn kiếp, việc vô lượng cõi Phật. Do một niệm tâm nhất thời thực hành, hiện hình như Phật, hiện hình tất cả chúng sinh, trong một tâm niệm nhất thời thực hành, vì là (diệu hành) vô công dụng.

Khoảng ba đời tự tại, nghĩa là Bồ-tát này quán ba thứ sắc thô tế đều thông đạt, trí vô phân biệt nhậm vận nối nhau, tướng dụng phiền não không thể làm xao động.

Vì sắc v.v... trở xuống, nêu địa vị sau để giải thích ngược lại. Ý nói: “Thất địa trở xuống chưa dứt được hiện thức, sắc không tự tại, nay được tự tại, bởi đã dứt được hiện thức. Nhưng Thất địa quán đoạn đến Bát địa, dứt trước sau đều như vật,người học nên biết.

Đoạn 5: Đối trị: Sớ Khéo biếtv.v... trở xuống, đối với tha tâm được tự tại.

Mười thứ rừng rậm, kinh Hoa Nghiêm nói: “Vị Bồ tát này dùng trí tuệ như thật biết chúng sinh”. Tâm ưa rừng rậm, phiền não, nghiệp, căn, giải, tánh, ưa muốn, phiền não, thọ sinh tập khí nối tiếp, nhóm tâm khác nhau, mỗi mỗi đều gọi là rừng rậm. Các pháp này ẩn rậm như rừng, nên lấy làm dụ. Kinh Tịnh Danh nói: “Khéo biết chúng sinh qua lại thú hướng và tâm sở hành”. Đây là khen Bồ tát Cửu địa. Kinh Bổn Nghiệp nói: “Tất cả hạnh công đức đều thành tựu, tâm tập diệt rồi, vô minh cũng dứt”.

Lại do v.v... trở xuống, nói trong tâm mình được tự tại.

Mười bốn vô ngại trí, theo kinh Hoa Nghiêm thì: “Có bốn mươi trí vô ngại “. Bốn là: Pháp, nghĩa, từ. lạc thuyết. Mười là, ngài Thế Thân chia làm mười thứ: Tự tướng, đồng tướng, hành tướng, thuyết tướng, trí tướng, vô ngã tướng, nghiệp tướng, nhân tướng, quả tướng, trụ trì tướng. Mỗi tướng đều có mười, thành ra bốn mươi. Rộng như kia nói.

Có ngại v.v... trở xuống, tổng kết chỗ lìa nhiễm. Khởi tức chẳng tự tại, như trước trong kinh nói tâm tập đã dứt.

Đoạn 6: TRụ: Luận nói Bồ tát tận địa, tức Bồ- tát ở cứu cánh địa. Như trước nói: “Cho đến Bồ tát cứu cánh địa”. Có bản phần nhiều nói nghĩa tận địa; cũng có tại chẳng giống chữ Địa, tại nghĩa thuận ở sau. Do trước sau đều tổng kềt nói: “Địa”. Đây là địa thứ mười. Như Lai là Diệu giác. Kia thì từ Cửu địa quán dứt, Phật địa mới hết hẳn. Vô cấu

địa tức Như Lai địa và Thập địa chung tâm không hề khác nhau. Nhưng trong kinh Bổn Nghiệp cho Đẳng giác là Vô cấu địa, ở đây khai riêng. Nay nói Diệu giác, Đẳng giác hợp thành một địa vị.

- Nói về vô minh:

Như sáu nhiễm ở trên, chỉ là chỗ khởi pháp của vô minh, nay đã phân phối các địa vị nhân quả, nói về dứt đã xong. Nhưng trên nói không thấu đạt nhất pháp giới gọi là Vô minh, chưa biết ở đây người này nương vào địa vị nào lại mà xa lìa ư? Nên nay nói rõ.

Sớ: Căn bản vô minh, đây là trên dưới nói tự tánh tâm thanh tịnh, vì vô minh nhiễm nên có tâm nhiễm kia, nên biết vô minh là chỗ nương của tâm nhiễm, tâm nhiễm là chỗ khởi của vô minh.

Trên nói là tướng trí tịnh. Nhưng trong sáu nhiễm mỗi thứ có hai phần, một phần thuộc về vô minh, một phần thuộc về tâm nhiễm; đều có nghĩa hòa hợp và nối tiếp. Chỉ ổ trên mặt hòa hợp với trước mê chấp chẳng đổi, tức là vô minh. Đứng về mặt chuyển khởi, sau nối tiếp chẳng dứt, tức là tâm nhiễm. Do đo, trước Sơ địa lại có nghĩa dứt vô minh.

Nay nói về Sơ địa mới lìa, do đứng về mằt phá pháp chấp nói nghĩa dứt, không trái các thuyết, nêu lên địa vị này.

Nay vô minh v.v... trở xuống là nói về lúc sinh khởi, nghĩa nói có trước sau, lấy trong luận nghĩa nhân duyên hòa hợp, nếu lúc dứt trừ thì không có trước sau. Vì năng y sở y không lìa nhau.

1. Giải thích tương ưng:

Trong sáu nhiễm ở trên có tương ưng và bất tương ưng, nghĩa này chưa nói nay mới nói, gồm có hai:

NÊU: Sớ Đều là tâm thô v.v..., do sáu nhiễm trước duyên tướng chung riêng, hành tướng thô hiển bày.

Nương cảnh v.v... trở xuống, đã nương cảnh sinh thì tương ưng với cảnh.

Luận nói Nghĩa là tâm v.v... trở xuống, có hai:

a. Đứng về mặt pháp mà nói về khác nhau:

Sớ Tâm nghĩa là v.v... trở xuống: Là giải thích về mặt tâm vương tâm sở. TÂm vương tức sáu thức tâm vương ở trước, tâm sở tức sáu địa vị tâm sở như biến hành v.v... Nhưng trong sáu thức tâm sở nhiều ít khác nhau. Nay trong luận này gọi chung là niệm pháp, cũng có thể văn này nêu lên một phen che lấp nên nói niệm pháp, là một trong các biệt cảnh.

Ca chiên v.v... trở xuống, là dẫn chứng, tức chỉ bày chung tâm sở đều gọi là tâm sở niệm pháp. Nhưng trong luận, tâm vương, tâm sở

tương ưng, gồm có năm nghĩa:

1- Đồng chỗ nương căn.

2- Đông duyên một cảnh

3- Đồng một hành tướng, nghĩa là đồng tạo xanh v.v...

4- Đồng một tâm, tâm vương tâm sở đồng một thể.

5- Đồng một lúc, tâm vương tâm sở đồng một sát-na.

Do đó nên được tương ưng.

2. Giải thích theo tâm cảnh:

Lại tâm v.v... trở xuống, giải thích theo tâm cảnh, rất dễ hiểu.

Chỗ nương v.v...., thức nương cảnh này mà dẫn sinh, lại là chỗ phân biệt của thức kia. Do có nhiễm tịnh làm chỗ nương nên khởi tâm vương tâm sở khiến tương ưng. Do có cảnh này làm chỗ phân biệt, bèn cùng nhau phân biệt làm tương ưng.

b. Nói về tương ưng: Luận chép Mà biết v.v.... trở xuống:

Nếu tâm vương v.v... trở xuống, giải thích theo tâm vương tâm sở là đồng nghĩa. Như sư theo việc kia khác,tuy nói tâm vương tâm sở tương ưng, lý phải nói theo mặt cảnh.

Biết đồng v.v..., thể này có hai, do tương ưng nên gọi là Đồng.

Chỗ duyên đồng: đây chỉ một cảnh do hướng về tâm vương, tâm sở nên gọi là Đồng. Ở đây, năng sở đều gọi là Đồng, mà nghĩa đồng có khác.

Lại đối với v.v... trở xuống, là giải thích nghĩa đồng theotâm cảnh, ở đây tức tâm theo cảnh gọi là Đồng, đồng là tương ưng.

Luận: Bất tương ưngv.v... trở xuống, có hai:

NÊU: Sớ vô minh, vì trước nói: “Chẳng thấu đạt nhất pháp giới nên tâm chẳng tương ưng, gọi là vô minh v.v....”, nên nay chỉ bày.

Giải thích: Luận Tức tâm v.v... trở xuống. Sớ có hai:

- Giải thích theo tâm vương tâm sở: Luận có hai:

Hiển bày không khác nhau: Sớ Tức đây v.v... tâm là chân tâm, do động nên thành bất giác, bất giác và giác một thể không khác, nên nói Tức, giác và bất giác còn không khác, huống chi có tâm vương, tâm sở ư?

Nói về sự tương ưng: Luận: Bất đồng v.v... trở xuống, sớ có hai:

Giải thích, ngược lại nghĩa trước: Đã không v.v... như riêng chỉ một người thì đồng với ai, nên nghĩa không tương ưng.

Giải thích lại: Do đây v.v... trở xuống, có ba:

Giải thích: Trước nói bất giác tức tâm động. Nay nói tâm nhiễm tức bất giác, có khác ở đây.

Dẫn chứng: Văn trên v.v... trở xuống,tướng đã lần lượt tức động, không động vốn là tâm tính.

Phân biệt: Chẳng phải v.v... trở xuống, ở đây nói: “Chẳng tương ưng” vì tâm nhiễm tức bất giác, chẳng cho rằng có tâm vương tâm sở tương ưng, mà nói: “Chẳng lìa”,vì tương ưng và chẳng lìa hai nghĩa có khác nhau. Văn sau dẫn chứng là trong văn “Tướng sinh diệt” ở sau. Văn này cả hai chứng hai nghĩa: Một nghĩa chứng chẳng lìa nhau, nghĩa thứ hai chứng chẳng tương ưng, ở trong sẽ thấy.

- Giải thích theo tâm cảnh giải thích theo: Hai cũng v.v... trở xuống, có hai:

Giải thích nghĩa trước: Nghĩa là Vô minh này v.v.., ý nói: Tâm nhiễm tức vô minh, vô minh là bất giác, bất giác nương vào giác, giác tức bổn tâm, đều không có cảnh bên ngoài tương ưng, nên nói tức tâm bất giác. Đây nói tức tâm cũng tức bản giác chân tâm. Cũng có thể chung ở nơi hai tâm chân và vọng. như văn rất dễ thấy.

Phân biệt tương ưng: Đã không có cảnh làm tướng đối đãi thì dùng phương tiện nào để nói tương ưng?

Chỉ bày trái ngăn: Đây Bất tương ưng v.v... trở xuống. Do Tướng tông nói thức thứ tám có tâm sở biến hành, lại tương ưng với khí thế giới ngoại cảnh. nhưng chẳng nói có nghĩa giác, cho nên hòa hợp.

Như nói riêng, tìm lại xem xét văn kia chưa thấy chỗ phát xuất. Nay lược hợp chỗ nói của hai tông. Như tông Pháp Tướng nói: “Thức thứ tám hay duyên theo ba cảnh. Do kia chỉ y cứ vào địa vị hiện tại thành tựu, nói rộng tám thức, chẳng nói về căn bản, lý do ban đầu khởi, chỉ nói “Pháp tất cả chúng sinh như thế”, đều có đủ tám thức. Từ tự chúng sinh đều hay duyên lự tự phần cảnh giới, vì đồng là nghĩa thức liễu biệt, nêu duyên theo cảnh. Lại nói thức này từ tự chủng sinh. Tuy từ tự chủng mà nhờ cảnh làm duyên sở duyên mới được sinh khởi phải duyên cảnh. Tuy duyên cảnh sâu kín khó biết, nhưng chẳng đồng bảy thức trước chấp ngã, chấp pháp. Nay trong luận này nói rộng các thức mê chân mà thành, từ tế đến thô chẳng nói chủng sinh. Thức thứ tám chỉ có công sinh cảnh mà không có nghĩa duyên cảnh. Do từ vô minh bên trong huân tập sinh khởi, chẳng phải cảnh giới bên ngoài dẫn dắt khiến sinh. “Kinh nói là sinh diệt trôi chảy” là ở đây từ bên trong khởi. Do đó nên không có nghĩa duyên cảnh. Nay nếu giải thích kia đồng với ở đây thì tông kia đã nói thức này duyên cảnh sâu xa khó biết, nên biết bí mật đồng với ý ở đây nói. Do tông kia nói từ chủng sinh đồng với thức phần, không được chẳng duyên cảnh giới.

Lại nếu hội đây đồng kia mà nói, luận này nói sáu thức duyên cảnh tức là phần công dụng sâu kín của thức thứ tám. Do ở cảnh giới, huân bổn thức kia khởi phân biệt này. Ở đây thì bổn thức có nghĩa duyên cảnh. Vì là thô nên ngăn cách làm sự thức, không gọi là thức thứ tám. Lại tông kia nói thức thứ tám tâm vương có tương ưng năm tâm sở biến hành. Như chính lúc duyên cảnh phải có tác ý, nhắc nhở tâm kia dẫn tâm hướng về cảnh. Vì hướng về cảnh nên căn, cảnh và ba thức phân biệt đổi khác, khiến tâm xúc tác với kia. Do xúc cảnh bốn thứ hòa hợp lãnh nạp nghịch thuận, do lãnh nạp nên đối với cảnh chấp hình tượng, bày ra các việc danh ngôn. Do chấp hình tượng, khiến tâm kia tạo tác rong ruổi. Năm thức này đều do duyên cảnh mà được như vậy. Thức thứ tám có năm tương ưng. Nay trong luận không nói duyên cảnh này, cũng không có tâm sở tương ưng, nên chẳng đồng với kia.

Lai, trong tông kia chẳng nói lý do sinh khởi cũa thức thứ tám từ chân khởi vọng, chỉ nói theo địa vị hiện tại thành tựu nên không có nghĩa giác. Nhưng cũng nói có hạt giống sẳn có Bồ-đề từ vô thỉ, mà chẳng tức là bản giác chân như. Do chưa thấu đạt nên ẩn mật mà nói. Nay trong luận nói rõ nương Như Lai tạng có tâm sinh diệt, do mê giác mà thành bất giác. Tuy thành bất giác nhưng tánh giác vẫn bất biến nên có nghĩa giác. Vì nương thật giáo nói về tướng nên không đồng với kia. Nếu kia đã nói có nghĩa giác. Làm sao nói chỗ cạn sâu của hai giáo này. Người học nên biết.

Nêu tâm nhiễm ở trên v.v..... là nêu tâm sáu nhiễm ở trên và vô minh. Đối với cảnh sở chướng gom thành hai ngại. Do tất cả chướng nhiễm chẳng lìa hai thức. Có chỗ cho rằng phiền não và lý do biết. Nay đối với hai chướng tâm nhiễm và vô minh phân biệt làm sao thâu nhiếp. Nên ở đây nói.

Nêu lập luận, có hai:

Hoặc chướng. Có hai:

Nêu pháp đặt tên: Sớ: tâm sáu nhiễm v.v..., mỗi việc chấp trong một phần nghĩa nối tiếp, nên lấy một phần này khuấy nhiễu động loạn chẳng vắng lặng, nên gọi là phiền não.

Hiển bày nghĩa ngại, luận nói: Làm chướngv.v... trở xuống, sớ có hai:

Giải thích văn: Chiếu tịch v.v... trở xuống, giải thích tên làm chướng trí, lại có tên chân trí, chứng thế trí, thật tri. Do chứng lý như thật, gọi là như lý trí (trí như lý), sinh hậu đắc gọi là trí căn bản.

Văn trên v.v... trở xuống, là xuất phát thể chướng trí.

Tâm nhiễm v.v... trở xuống là giải thích thành tướng ngại đều rất dễ hiểu.

Thông ngại: Nay đây v.v... trở xuống. Hoặc hỏi rằng: Như các chỗ nói nương hai chấp khởi hai chướng, thì đâu khác với đây? Lại ở trước chỉ phối hợp bốn thô trước trong sáu thô với hai chướng, vì sao trong đây sáu nhiễm đều gọi là phiền não? Nên ở đây giải thích.

Kia nương hai chấp khởi hai chướng, nương năm ý trên khởi chướng sở tri, trong ý thức khởi phiền não. Nay ở đây thì lấy tâm nhiễm chỗ nương vô minh làm sở tri, nương vào tâm nhiễm làm phiền não, cho nên chẳng đồng. Nên biết nói hai chướng nếu hai chấp tức thì hạn cuộc. Ở đây nương tâm nhiễm mà nói hai chướng thì thông,cho nên nói khác với ở đây.

Trí chướng, Vô minh v.v... trở xuống, có hai:

Nêu pháp đặt tên: Sớ: Căn bản vô minh, nếu chấp một phần trong các thức, cũng gom vào ngọn. Lấy ngọn từ gốc nên soạn luận này.

Hiển bày nghĩa ngại, Luận: Làm chướng v.v... trở xuống, Sớ có hai:

Giải thích văn: Hậu đắc v.v... trở xuống, giải thích tên trí sở chướng. Lại có tên thiên trí, tục trí, quyền trí... Vì trí căn bản chứng chân như, sau mới được khởi, gọi là trí hậu đắc. Như sự lượng kia mà biết tên trí như lượng.

Tức trên v.v... trở xuống là xuất phát thể trí sở chướng.

Vì vô minh v.v... trở xuống là giải thích tướng ngại kia. Từ sở chướng mà được tên, là ngại của trí, thuộc về y chỉ thích. Chẳng đồng phiền não tức ngại là Trì nghiệp thích.

Thông ngại: Ở đây nói v.v... trở xuống, có người hỏi: Ở đây nói tự nhiên, có khác gì với tự nhiên của ngoại đạo có khác gì? Cho nên ở đây giải thích. Bởi vô tâm ứng vật xoay vần hiện hóa thành tự nhiên chẳng đồng với tự nhiên không có nhân quả của ngoại đạo. Kia nói đồng mà nghĩa có khác.

Trong phiền não:

Sớ Trước hỏi v.v.... đứng về mặt thô tế để thành lời vặn hỏi. Chỉ hợp pháp tế chướng pháp tế, pháp thô chướng pháp thô, mới là thích nghi. Vì sao không như vậy?

Hai nhiễm trước. Do nhiệp tướng sâu kín chưa phân năng sở, muốn thành nghĩa ngại, nạn thấy trái nhau, nên nay nghiêng về mặt chuyển tướng hiện tướng, để đáp lại lời vặn hỏi kia. Tuy không nói mà ý cũng gần nhiếp. Vì nương tâm động nói hay thấy, có dùng lấy ý mà biết. Ba

nhiễm trước là trí phân biệt, Ba nhiễm trước đều là sự thức nên nương cảnh mà khởi.

Do đây v.v... do lý trí không có năng sở, tâm nhiễm có năng sở, trái nghịch thể tướng thành nghĩa ngại.

Trí ngại:

Sớ Chỗ mê pháp tánh: đây là chân tức tục, thường tình không khởi, không khởi tức chân, nên nói pháp tánh. Văn trước nói: “Tất cả pháp lìa tướng nói năng, cho đến không có đổi khác, không thể phá hoại, chỉ là nhất tâm,v.v..”.

Chẳng liễu v.v... chính là giải thích nghĩa nghịch. Pháp tánh tịch tĩnh mà vô minh khởi động, động tĩnh trái nhau, nên thành nghĩa nghịch.

Giải thích v.v..., bổn sớ nói: “Do ở trong mê chân lý, thức bên ngoài thấy trần, đối với cảnh như lượng không thể thuận theo các thứ biết”. Như người động cho rằng trời đất quay cuồng, không thể biết được như thật. Nhưng, trước đứng về mặt thô tế mà vặn hỏi, nay đứng về mặt trái nhau mà cùng chung giải thích. Nên văn sau nói: “Văn sau chép: “Vô minh đốn hết gọi là trí nhất thiết chủng”. Như luận phần sau có giải thích.

❧