Đại Tập 160 · Bộ Luận Sớ XV · Số 1845–1851 (Quyển Đầu& Cuối)

Khởi Tín Luận Sớ Bút Sảo Ký - Quyển 7

KHỞI TÍN LUẬN SỚ BÚT SẢO KÝ

QUYỂN 7

Sớ: Giải thích ở trên v.v... văn lập nghĩa nói: “Vì sao? tướng của tâm chân như này tương tức thì hiện rõ thể của Đại thừa v.v...”, nay ở đây là chính giải thích. Khoa động tĩnh chẳng phải một chẳng phải khác. Thứ lớp là hai môn trước, cùng là nghĩa chẳng lìa nhau, nói đốn để nạn vẽ thật nên thành trước sau.

Quán trí cảnh, do thể chẳng phải là pháp danh tướng, cái gọi là nghĩ không đến được, nói nghĩ còn không đến được, đâu rơi vào thấy nghe! Chỉ tu lâu quán trí mới được tượng ưng.

Sở dĩ nói: ý khiến dụng tâm như thế. Nên văn sau nói: “lìa tướng nói năng, lìa tướng danh tự, lìa tướng tâm duyên, cho đến nếu lìa niệm, gọi là được vào. Cũng như kinh Lăng -già chép: “Chân thật lìa văn tự, tu hành chỉ bày chân thật”,kế đến khoa sau nói: “Sinh tín cảnh” vì có hai thứ nghĩa tướng không và chẳng không, đã dung ngôn thuyết nên người được nghe sinh tín tâm, cho nên nói cũng ý kiến sinh tín. Văn sau nói: “Nương lời nói phân biệt có hai thứ nghĩa? Cũng như kinh Lăng- già chép: “Ngôn thuyết là biết thực hành phân biệt hơn với nghiệp ban đầu”.

Sớ Giải thích nghĩa chân như ở trên nói:” là tướng của tâm chân như”, nay giải thích hai chữ Chân như.

Chỉ bày pháp. luận Tức là v.v.... trở xuống, sớ có hai:

Giải thích câu trên, có hai:

Giải thích chữ Nhất, có hai:

Theo đương thể giải thích:

Không hai chân tâm là thời gian và tâm, không gian rộng là chỗ nương của tất cả pháp bình đẳng, chỗ nương chính của phàm thánh chỉ là thể này, lìa thật tướng không có pháp riêng, nên nói không hai. Phân biệt chẳng phải là luống dối, sáng suốt chẳng mê mờ nên gọi là Chân tâm.

Đây chẳng v.v.... trở xuống, là phân biệt.

Hễ nói một, là nói về số đầu tiên, nay chẳng phải giống ở đây.

Nghĩa là như v.v.... trở xuống là nói về tướng một, là lý chân như rỗng thông viên dung, đối với tất cả pháp bình đẳng, thể chẳng khác nhau nên nói một.

Đối hai giải thích. Lại đối v.v.... trở xuống. Ở đây chỉ đối hai thứ không và chẳng không ở sau để gọi là một. Ở sau chỉ đứng về mặt tướng, nay nói lên thể cũng chẳng phải toán số.

Giải thích pháp giới:

Nương sinh v.v.... trở xuống, giải thích pháp giới, pháp giới là các cõi thánh nương sinh tức là Bồ-đề, Niết-bàn, mười lực, bốn vô úy v.v.... là chỗ chứng chỗ được pháp của bậc thánh, nên gọi là thánh pháp. Kinh Viên Giác chép: “Pháp vương vô thượng có một môn Đà-la-ni, tên là Viên Giác, lưu xuất tất cả chân như thanh tịnh Bồ đề Niết- bàn và Ba- la- mật dạy bảo. Bồ-tát”.

Nhân nghĩa, pháp tức pháp giới của bậc thánh, tức là nhân, sinh ra thánh pháp nên nói pháp giới.

Hỏi: Y cứ cái gọi là trước chân tánh là phàm thánh, nhiễm tịnh đều nương. Vì sao văn này nói riêng nghĩa nhờ thánh pháp?

Đáp: Ở đây chính là lấy hơn bày kém, chẳng cho rằng phân biệt với pháp phàm, bậc thánh còn nương, huống chi phàm mà chẳng nương! Đây là về Chung giáo nên tạo ra giải thích này. Nếu theo Viên giáo sự lý vô ngại tức nhau nhập nhau,hàm nhiếp lẫn nhau, là nhất chân pháp giới.

Giải thích câu dưới. Sớ Trong hai môn v.v.... trở xuống. Có ba:

Giải thích đại tổng tướng:

Tướng riêng là môn Sinh diệt.

Tướng chung là môn Chân như.

Nhưng cũng v.v.... trở xuống là giải thích thành nghĩa đại, nghĩa là trong tất cả các pháp nhiễm tịnh trong tướng riêng, môn này thâu hết không còn sót, nên gọi là Đại. Kế là văn nói: “Tất cả pháp lìa tướng nói năng...” Đây là phân biệt chẳng phải riêng, nên nói chung. Thâu hết cả riêng nên nói Đại. Nhưng, trong luận nói tướng chung có bốn thứ: hạ, trung, thượng, thượng thượng.

Hạ: Tất cả hữu lậu đều khổ. Lý có cả khổ vui gọi là tướng chung. Chẳng chung vô lậu nên gọi là Hạ.

Trung: Tất cả hạnh vô thường, lý bao gồm ba đế gọi là tổng tướng, tuy chung vô lậu chẳng gồm vô vi nên gọi là Trung.

Thượng: Tất cả pháp vô ngã, lý chung bốn đế gọi là tướng chung,

vẫn là chân thuyên (chân đế) chưa cùng tột thật tánh (đệ nhất nghĩa đế) nên gọi là Thượng.

Thượng thượng: nghĩa là chân như là thật tánh của tất cả pháp, khắp chung cả phàm thánh, tình và vô tình không chỗ nào không bao gồm, nên nói Thượng thượng.

Chỗ luận nói rõ: nay ở đệ tứ, vượt hơn ba đệ trước, nên nói tướng chung.

Giải thích chữ Thể: Một này trở xuống là toàn tạo sinh diệt tức sự pháp lý. Toàn tạo chân như tức sự pháp giới. Đã là một thể, chỗ làm tức khiến hai không chướng ngại, tức lý sự vô ngại pháp giới vậy.

Cả hai đều nói tạo, sinh diệt tức theo duyên biến tạo, chân như tức chuyển đổi tên kia gọi là tạo, hai nghĩa đều không nghĩa năng sở nên nói là tạo.

Giải thích pháp môn, phép tắc sinh v.v.... trở xuống. Phép tắc là khuôn phép. Vật là chúng sinh. Giải là trí giải. Nghĩa là các chúng sinh bên trong có năng lực huân tập, ở trên thể pháp giới này sinh ra trí Thỉ giác, trí khởi phản chiếu thường nương theo phép tắc pháp giới mà tu, tức chẳng phải không, chẳng phải có, không có ngã, không có nhân... là phép tắc pháp giới, nương trí thỉ giác mà thực hành. Nên văn sau nói: “Thuận bổn tánh nên tu Đàn Ba- la- mật v.v....” Kinh Viên Giác cũng nói: “Lưu xuất Ba- la- mật v.v.... dạy bảo, Bồ-tát.Nhưng, pháp lại có nghĩa giữ gìn, nay do văn thuận theo chỉ lấy nghĩa này.

Thánh trí, v.v.... là pháp thể rỗng thông do có công năng bao dung, thánh trí kia ra vào nên xứng với thọ môn. “Du” là ra vào. Nghĩa là vào thì tự chứng, ra thì lợi tha. Phật và Bồ-tát đều có hai nghĩa, nhưng chỉ hạn cuộc từ Sơ địa trở lên cho đến cứu cánh, chẳng chung địa vị phàm, nên nói là thánh trí. Do Địa tiền chưa phát vô lậu, chưa thể thân chứng, nên khoa trước nói quán cảnh trí.

- Giải thích thành tựu: Luận Nghĩa là v.v.... trở xuống.

Giải thích pháp thể, luận nói: “Tâm tánh, tánh tức là thể”.Hiển bày ngược lại thì tâm tướng chẳng ngại sinh diệt, tức thuộc về môn sau.

Theo vọng chẳng sinh, vọng theo chín tướng vô minh, vọng sinh mà tâm tánh chẳng sinh.

Đối trị chẳng diệt, đứng về Thỉ giác ngược dòng ở địa vị thứ tư mà đối trị nhiễm, vọng diệt mà tâm tánh chẳng diệt, đây đứng về mặt vọng sinh vọng diệt, để nói lên tâm tánh chẳng sinh diệt.

Tu khởi chẳng sinh, tu hành hiển bày khởi trí tuệ rộng lớn sáng

suốt... và công đức sinh ở mười phương mà tâm tánh chẳng sinh.

Ở chỗ nhiễm mà chẳng diệt, là ở chỗ sinh diệt cấu nhiễm, công đức mười phương diệt mà tâm tánh chẳng diệt. Đây là đứng về mặt tịnh sinh tịnh diệt, để nói lên tâm tánh chẳng sinh diệt.

Thế gian chẳng phá, nói về chân như trôi lặn thế gian, thế gian có hoại mà chân như chẳng hoại. Chẳng hoại là nghĩa bất biến, nên sớ ở sau nói: “Nơi nhiễm chẳng hoại”.

Xuất thế gian chẳng cùng tận: nghĩa là tu hành, chân như hiển phát xuất thế gian, thế gian cùng tận mà chân như chẳng cùng tận. Nên sớ ở sau nói: Trị đạo chẳng hoại.

Bỏ vọng bày chân: ý khiến thể vọng tức chẳng cần đợi diệt. Như kinh nói: “Sắc tức là không, chẳng phải sắc diệt không”.

Luận có hai:

- Bỏ vọng: Sớ Vọng chấp v.v...., nghĩa là nghe đoạn trước nói chân như là pháp môn tổng tướng, thể tức chân như, nêu thể tạo ra các pháp. Nếu như vậy thì, biết các pháp sinh diệt, tức là chân như sinh diệt. Vì sao nói tâm tánh chẳng sinh chẳng diệt? Ý giải thích rằng: “Các pháp vốn không, làm sao nói sinh diệt? Như thấy hoa đốn giữa hư không vốn tự không có tự thể, nói cái gì là sinh diệt”.

- Hiển chân: Luận nói Nếu lìa v.v....trở xuống.

Sớ Nghi v.v....trở xuống là gạn nguyên do kia rất dễ hiểu.

Giải thích rằng v.v....trở xuống, là nói lên ý văn.

Lại nếu v.v....trở xuống, là trái lại để giải thích thành tựu, đềurất dễ hiểu.

Ai là người mắt bị nhặm: nên biết người thấy hoa đốm giữa hư không là mắt bệnh, nếu mắt thấy rõ ràng thì không thấy hoa đốm giữa hư không. Kinh Lăng-nghiêm nói: “Nếu không mắt không bị nhặm mà thấy hoa đốm giữa hư không thì đâu nói hư không trong trẻo mà gọi là mắt sáng! Nên biết người thấy các pháp gọi là phàm phu, người không thấy các pháp gọi là bậc Thánh. Bậc Thánh xứng với thật đã không thấy ở các pháp, nên biết các pháp là phàm phu vọng thấy, thật không sinh diệt. Các pháp đã không sinh diệt, chân tánh không hề lay động, cho nên trước nói chẳng sinh diệt.

Luận: Cho nên v.v.... trở xuống, có ba:

Nêu lên chỗ xa lìa:

Sớ: là chỗ chấp v.v... trở xuống hai câu là giải thích hai chữ “cho nên”.

Cho nên chỉ hai đoạn trước là nguyên do - chỗ chấp không tức là

chỉ cho không có tất cả cảnh tướng ở trước. Chân tâm bất động tức là chỉ cho tâm tánh chẳng sinh diệt ở trước. Do đó nên được tất cả các pháp tức chân như. Nhưng, hai câu này lại đắp đổi nhau mà thành. Chính do chỗ chấp vốn không nên chân tâm bất động lại do chân tâm bất động nên được chỗ chấp vốn không kia giống như muôn tượng vốn không gương sáng chẳng động.

Do đây v.v... trở xuống, là tổng kết chân thật, hai chữ do đây chỉ cho lý do ở trước.

Tất cả v.v... trở xuống,là hiển bày chân như, tức giải thích văn sau trong luận về tất cả pháp. Trong đây hiển bày chân mà nêu tất cả pháp. Vì tánh kia không lìa nhau, nên tất cả các tướng tánh thành. Người đều chấp tướng do mê tánh, nay đứng về mặt tướng mà hiển bày tánh, khiến biết tướng là vô tướng. Chỉ một chân như, xúc cảnh đối duyên mặc tình hợp đạo, tao tác động hay tĩnh đều là pháp môn mầu nhiệm. Nhưng, trong luận này nói từ xưa, và nói rốt ráo ở sau, cùng giúp nhau thành cảnh mà nói. Nghĩa là hai chữ “từ xưa” hướng về quá khứ, để nói lên nghĩa chân, chẳng phải từ trước đến nay không lìa các tướng nói năng mà nay mới lìa. Do từ xưa đến nay tự lìa tướng, chấp cảnh vị lai “rốt ráo” như thế ở sau. Hai chữ rốt ráo là hướng về vị lai để nói nghĩa như, chẳng phải chỉ ngày nay, bình đẳng, chẳng thay đổi, chẳng phá hoại, do tận mé vị lai rốt ráo bình đẳng chẳng biến đổi chẳng phá hoại, cảnh chấp quá khứ từ xưa đến nay liền tự Như. Lại hai nghĩa này đều chung cho ba câu ở dưới mà chuyển. Lại nói tất cả pháp cũng chung rốt ráo ở sau mà chuyển suy nghĩ sẽ thấy.

Chính hiển bày chỗ lìa. Luận lìa ngôn v.v... trở xuống, có hai:

Lìa tướng vọng để bày chân:

Sớ Đường ngôn ngữ dứt: Câu trên là âm thanh chẳng đến được, câu dưới là danh, cú, văn chẳng đến được. Âm thanh, danh cú văn đã không đến được thì ngay đó đường ngôn ngữ.

Chẳng cảnh văn tuệ: Thanh, danh, cú, văn là sở văn.

Ý ngôn phân biệt: ý ngôn tức là phân biệt. Do hình dáng của miệng gọi là ngôn, ở ý gọi là phân biệt, nay lấy chỗ phân biệt đồng với chỗ nói, nên nói ý ngôn. Người phát ra ngôn ngữ đều là việc trong ý. Thi tự nói: “Tình động ở trong mà hình ở ngôn ngữ”.

Chỗ tâm hành diệt, do tướng là chỗ tâm hành, hành vẫn là duyên. Đã lìa bỏ tướng, tâm không sở duyên, sở duyên đã không, năng duyên cũng dứt, chân lý không tướng thì tư tuệ đâu đến được.

Lìa luống dối,v.vv.., luống dối là vàng giả mà giống như vàng

thật, vọng là bản chất như cảnh. Hễ có danh tướng, pháp ấy đều là luống dối. Nên kinh Kim Cương nói: “Tất cả tướng đều là luống dối”. Lại Kinh Lăng Nghiêm nói: “Huyễn vọng gọi là Tướng, do luống dối nên chẳng phải thật”. Nay đã lìa danh tướng, tức chẳng phải luống dối, nên gọi là Chân.

Lìa khác v.v...., là có sai biệt, có đổi khác, có thể bị phá hoại. Nay đã trọn lìa nên gọi là Như. Lại nếu đứng về mặt dạy bảo. “Như” là tương tự. Pháp khác thì không tương tự, không tương tự tức chẳng phải Như. Nay đã không khác, không khác tức tương tự, tượng tự tức nghĩa như. Nên Ngài Khuê Sơn nói: “Thật thể này ở vị lai, thường như Quá khứ, ở trong sắc thường như trong thọ. Tướng như chân thật chẳng phải là tương tự vọng.

Lần lượt giải thích. Thế nào là rốt ráo bình đẳng? Vì không có đổi khác, do đâu không có đổi khác? Vì không thể phá hoại, lại không thể phá hoại, vì không có đổi khác Không có đổi khác, vì rốt ráo bình đẳng.

Lìa thế gian, thế là trôi nổi, gian là rơi vào trong đó. Vì sai biệt đổi khác phá hoại là pháp thế gian, nay đều trái ở đây nên nói là lìa.

Chẳng phải cảnh tu tuệ: tu là định chẳng phải cảnh định. Phàm khổ, không, vô thường, bất tịnh v.v.... đều là chỗ duyên của định nên chánh trí tương ưng tức trí như, chẳng tức như trí, ngoài ra đâu thể sánh bằng. Văn sau nói: “Do lìa niệm cảnh giới chỉ chứng tương ưng”.

Từ trên đến đây v.v... trở xuống, chính là chung hai đoạn văn trước sau.

Nhưng biện v.v... trở xuống, là ý của đoạn, để đối lại chẳng phải cảnh ba tuệ.

Lìa tướng khác để hiển bày như, luận Rốt ráo v.v... trở xuống.

Sớ Tuy biến v.v..., ở nơi nhiễm đồng ở nơi tịnh. Nghĩa là chân tánh của phàm phu đồng với chân tánh của Phật, cũng như không có nhà sạch, không có nhà dơ. Đây là y theo mghĩa đồng thời nói theo chiều ngang.

Ở duyên, nghĩa là đối với duyên nhiễm tịnh của quá khứ như hiện tại, hiện tại như vị lai, giống như ngày hôm qua không, cùng ngày hôm nay không, nhiễm tịnh tuy tự thay đổi, chân như ở đây không đổi khác. Lại, duyên nhiễm là lấy tướng sinh làm đầu, tướng nghiệp trói buộc khổ làm sau. Duyên tịnh là lấy tướng giác diệt làm đầu, tướng giác sinh làm sau, trong đó chân như rốt ráo không thay đổi. Đây là y cứ theo nghĩa khác thời, nói theo chiều dọc.

Chẳng đồng hữu vi, là pháp không tạo tác, thể như hư không làm sao phá hoại?

Ở nhiễm chẳng phá hoại v.v... theo dòng thì vọng nhiễm khởi mà chân thể không tổn giảm, ngược dòng thì vọng nhiễm hoại mà chân thể như cũ. Sớ kinh Viên Giác chép: “Ở dòng sinh tử viên ngọc chiếu ở riêng biển khơi, ở bờ Niết-bàn vầng trăng chiếu riêng trời xanh.

Kết thể đặt tên: Luận: Chỉ là v.v.... trở xuống.

Pháp thể, nhất tâm tức là pháp thể. Văn trước nói: “Cái gọi Pháp là tâm chúng sinh, các pháp đã không nên chỉ ở tâm. Như muôn tượng vốn không chỉ một gương soi”. Kinh Viên Giác chép: “Các huyễn diệt hết mà giác tâm chẳng động”.

Nương nghĩa đặt tên, đối với nhất tâm lìa nghĩa luống dối, thay đổi để đặt tên Chân như.

Sớ Nói giáo chẳng thật: do quyền lập ra có nhân duyên, ý mượn ngôn ngữ kia để khế ngộ vô ngôn. Lý không ngôn thuyết để chứng ngộ, giáo có ngôn thuyết không thể chấp trước, chấp thì thành nhận ngón tay quên mặt trăng. Luận Thập Địa chép: “Theo tiếng chấp nghĩa có năm lỗi:

Chẳng chánh tín: Nghe đã đuổi theo tiếng nên không hội được y sâu.

Lui sụt mạnh mẽ: Do chẳng chánh tín thì không có thắng giải, nên không thể quyết định.

Dối người khác: Do chẳng hiểu nên hoặc lấy sâu làm cạn, lấy cạn làm sâu.

Phỉ báng Phật: Chấp phương tiện làm thật hoặc chấp sự mê lý, liền cho là Như Lai nói thành luống dối.

Khinh pháp: Do hiểu lầm thành tánh nên nghe nhiều mà không tin nhận”.

Giải thích lý do không thật, do tất cả cảnh giới đều từ vọng niệm sinh, niệm còn không có tự thể, huống chi là chỗ sinh pháp mà có thật ư! Nên văn trước nói: “Tất cả cảnh giới chỉ nương vọng niệm mà có khác nhau. Nếu lìa tâm niệm thì không có tất cả tướng cảnh giới”. Do đó tất cả lời nói đều là giả danh không có thật thể, tánh “không thật có”.

Sớ: Sợ rằng các v.v... trở xuống, là bên ngoài dường như có thể thấy.

Nay trở xuống, v.v... là dùng luận để giải thích. Nếu y cứ ý sớ từ tất cả lời nói v.v.... trở xuống, đều là giải thich bốn chữ ở trước, nên gọi là chân như, xem văn sẽ thấy. Tuy nhiên, ở đây giải thích văn nghi hợp

thứ lớp văn trước, ở sau sẽ chú thích câu văn mới được dễ hiểu, người học nên biết.

Không trái nhau, giả danh cùng lìa danh tuy nói khác mà nghĩa đồng.

Bởi do v.v..., hễ có danh đều là nương vào tướng, lập chân như không tướng chỗ lập tức là không, do biến kế sở duyên nên chẳng nhập vào chân thật. Nên từ Kinh Lăng- già v.v....trở xuống, dẫn chứng danh tướng đều là biến kế. Tướng từ tưởng mà có danh, danh nương tướng mà lập, chẳng có tường lìa nên gọi là Tướng. Danh tướng theo duyên này lại sinh vọng tưởng, tức tâm biến kế. Tuy nhiên, đoạn luận này là để cho kẻ ngu si cũng rõ được.

Từ do tất cả v.v... trở xuống, hợp bốn câu là giải thích nguyên do trong tướng lìa bỏ ở khoa trước. Văn sớ chú thích từng tiết giải nghĩa từng khoa đều rõ ràng, nay ngoài sớ lược thêm một ít để hiểu. Hoặc hỏi: Vì sao đối với thể chân như lìa tướng lời nói ở trước? Luận giải thích: “Do tất cả lời nói giả danh không thật”. Hai câu này chính là giải thích nguyên do lìa hai tướng lời nói và danh tự. Nghĩa là tâm tánh chân thật không tương ưng với luống dối. Ngôn thuyết danh tự chỉ là luống dối giả có, kia không thật thể hợp, không hợp với chân, cho nên xa lìa.

Chỉ tùy v.v... trở xuống, hai câu văn chung cả hai thế: 1- Giải thích nguyên do lìa tâm duyên tướng ở trước, do tướng tâm duyên chỉ là theo vọng niệm kia mà sinh, niệm không tự tánh tướng duyên làm sao có, nên nói chỉ theo vọng niệm không thật có. Nên chữ chung ở đoạn trước lấy chân thể vô niệm, niệm thì trái chân cho nên lìa. 2- Giải thích lý do giả danh không thật ở trước. Đây như sớ giải, người dịch nhọc phân biệt hai đoạn mà giải thích một đoạn, văn này là khéo lược.

Từ nói chân như v.v... trở xuống, mới là giải thích nghi, nghi rằng: Trước nói lìa tướng ngôn thuyết để nói lên chân như vô tướng. Nay lại tổng kết nói, nên gọi chân như, đâu chẳng phải tướng nói năng? Nên văn này nêu rằng: Nói chân như cũng không có tướng. Người nghi lại nói: “Bày nói chân như chính là danh tướng, vì sao cho là vô tướng? Luận giải thích: “Nghĩa là tột cùng ngôn thuyết, nương ngôn ngữ mà bỏ ngôn ngữ”. Ý nói: Chẳng cho rằng lập một tên gọi chân như này liền dính mắc vào tướng, do nhờ vào danh tột cùng này mà giả lập, để dứt tướng nói năng. Người có trí đến được đây hy vọng sẽ rõ, ngoài ra văn như sớ.

Lập ra giới hạn của tên gọi, v.v.... trở xuống, đáp giải thích về nghi tựa. Xem văn sẽ biết.

Các tên gọi bờ mé: như gạn tột cùng là bờ mé của sắc, nay chân như là tên gọi bờ mé, tên này sau lại không có tên, mười tên là:

Tên pháp là ba khoa uẩn, xứ, giới.

Tên người là năm mươi hai địa vị như Tín...

Tên giáo là mười hai bộ kinh.

Tên nghĩa là chỗ hiển bày nghĩa lý của uẩn, xứ, giới.

Tên tánh là văn tự vô nghĩa không có chỗ tiêu biểu, chẳng sinh giải nghĩa.

Tên lược là chúng sinh.

Tên rộng là chúng sinh đều có tên khác nhau.

Tên bất tịnh là phàm phu.

Tên tịnh là sinh diệt tức chân.

Tên rốt ráo là chân như.

Nên kệ nói:

Nhân pháp và giáo nghĩa,

Tánh lược và tên rộng,

Bất tịnh, tịnh, cứu cánh,

Mười tên cảnh khác nhau.

Mất ở tên, là mất các tên, nếu không đặt tên tột cùng này thì không thể mất các tên, nêu lên như gõ khánh dứt ồn, nếu không có tiếng này thì không thể dừng các tiếng khác.

Nếu còn v.v...., nếu còn tên chân như cũng đồng chẳng có tên mất. Tuy giả lập tên tột cùng là thể rốt ráo, còn mà chẳng mất đâu xứng với pháp thể. Phải biết tuy đặt tên chân như, tên tức không có tên, tên của không tên nên gọi là giả danh, tức là lìa tên. Kinh Tịnh Danh nói: “Lìa tánh văn tự tức là giải thoát”. Người học đến chỗ này tuy do tên mà sinh hiểu, sẽ quên tên mà chứng.

Sớ Một là: v.v... trở xuống: đứng về mặt chân như tự thể mà giải thích, rất dễ hiểu.

Diệu trí v.v.... đã không danh tướng thì chẳng phải chỗ duyên của tâm thức, chỉ có chân trí quán hạnh mầu nhiệm đến được. Nghĩa là biến kế sở duyên là giả, giả cho nên mất; diệu trí sở chứng là thật, thật nên không thể mất. Kinh Viên Giác nói: “Các huyễn diệt hết, giác tâm bất động”. Trước thì năng sở đều quên, đây thì năng sở đều là chân

Hai là: v.v... trở xuống, hội hiển bày sinh diệt vô tướng mà giải thích, ý nói rõ chẳng cho là lấy thể chân như mất pháp sinh diệt.

Do đâu v.v.... trở xuống là gạn khởi văn sau.

Do pháp v.v.... trở xuống là giải thích, có hai ý:

Đứng về mặt chỉ chân không pháp mà giải thích, tức giải thích theo môn Chân như. Chỉ có chân như không còn pháp nào khác, tánh làm sao mất?

- Từ Lại do v.v....trở xuống, là đứng về mặt có pháp không tánh mà giải thích, tức giải thích về môn sinh diệt. Tuy có nhiễm tịnh tự tánh vốn không, đâu cần lại mất. Trước như thể gương không có hình bóng, sau như hình bóng tức không.

Người ngoại v.v.... trở xuống là giải thích theo môn chân như.

Lìa vọng tình, là danh tướng đều mất. Tình có lý không, nếu khiến có thể lập thì đâu lìa vọng. Nên văn sau nói: “Do lìa cảnh giới niệm, chỉ chứng mới tương ưng”.

Lại sinh diệt v.v.... trở xuống là giải thích theo môn sinh diệt. Sinh diệt không tánh, không tánh nên tức chân. Chân vốn tự lập nên nói chẳng đợi kia, tức chân như vốn lập, lại không cần đợi lập pháp sinh diệt để thành chân. Giống như sóng vốn tự là nước, đâu cần đợi lập để thành nước.

Do đâu v.v.... trở xuống, theo trước gạn khởi văn sau.

Vì chân v.v.... trở xuống: giải thích theo môn chân như. Chân chẳng luống dối, Như là chẳng biến chẳng đổi. Nay nếu mất thì thành hư vọng, có thể lập thì thành thay đổi, do trước chẳng lập mà nay mới lập.

Lại sinh diệt v.v.... trở xuống là giải thích theo môn sinh diệt, do chân như từ xưa đến nay nêu thể thành sinh diệt, sinh diệt không tánh, thường tức chân như. Tánh tướng như thế không hề lìa bỏ, do lúc sinh diệt hiển bày tức thể như hiển bày. Kia là vốn tự hiển bày rõ ràng, đâu cần lập nữa.

Lìa ngôn, không thể nói.

Dứt suy nghĩ, là không nhớ nghĩ., vì văn trước nói: “Lìa tướng danh tự, lìa tướng tâm duyên”, nên ở đây tổng kết. Tuy nhiên, tất cả chúng sinh từ vô thỉ đến nay, chấp tướng mê tánh không thể ngay nơi vọng mà hiểu hơn, tuy thực hành suốt ngày mà chẳng tự biết. Nay chỉ bày chân mà đứng về sinh diệt. Người học Đại thừa,phải trọn ngày không ăn trọn đêm không ngủ để suy nghĩ việc này: Đâu từng không có phàm thánh khi nương chánh sắc không? Chỗ nào mà chân thể chẳng thường hiển hiện? Sao có một pháp chẳng phải tánh? Đâu có một pháp nào thể chẳng phải vắng lặng? Lại pháp không đâu thường được lìa chân tánh? Nếu hoặc chẳng đồng ở đây nói sẽ rơi vào đoạn thường thì không có việc đó. Cho nên trong luận, mỗi tiết trình bày chân, đều nói

tất cả pháp.

Luận nói: Nếu nghĩa như thế v.v.... chỉ nghĩa trên không thể nói,không thể nghĩ.

Luận nói: Các chúng sinh v.v.... đã phát ngôn trái lý động niệm trái chân, các chúng sinh niệm niệm nối nhau chưa từng lìa niệm, muốn được không trái làm sao thuận theo? Muốn được khế chứng làm sao tạo nhập?

Luận: Có thể nói, tức là lời nói ra. Niệm cũng giống như thế.

Sớ: Niệm tức vô niệm v.v...., nghĩa là khi biết niệm các pháp, vốn không có năng niệm sở niệm, chẳng cho là diệt. Đây khiến không do niệm, thể vốn dứt là vô niệm. Nên kinh Viên Giác chép: Đối với các vọng tâm cũng không dứt diệt.

Chẳng diệt v.v.... trở xuống, giải thích cả hai tức niệm và vô niệm để lìa hai bên. Nếu diệt niệm cho dứt tức rơi vào chấp đoạn. Nếu không biết niệm tức không, thì rơi vào chấp thường. Nay đã không diệt lại biết tức không nên khỏi được lỗi kia. Đây nói quên, nói chẳng phải, chẳng lời, tức niệm vô niệm chẳng đúng, chẳng suy nghĩ. Kinh nói: Không lìa văn tự mà nói giải thoát, lìa tánh văn tự tức là giải thoát”. Văn sau nói: “Chúng sinh mê nên gọi tâm là niệm, tâm thật bất động. Nếu quán sát biết tâm vô niệm, tức thuận theo nhập môn Chân như.

Đối với một v.v.... trở xuống là tổng kết lợi ích. Chỉ đối với một niệm không niệm, đã lìa hai lỗi. Hai lỗi đã không, chính là thuận theo pháp tánh Trung đạo, tức chẳng trái chân như.

Lại cũng v.v...., trước là nói về mặt pháp thể, niệm tức vô niệm. Đây tức lúc khởi niệm dụng quán, quan sát năng niệm, sở niệm, đã khởi, chưa khởi, rõ ràng không thật có, nói cũng như thế, nên nói là “đẳng” v.v....?

Tuy chưa lìa niệm, như thế khi quán niệm thô không khởi, niệm tế vẫn còn, nên nói chưa lìa. Như lửa tắt mà than vẫn còn.

Mà thuận vô niệm, thường quán không có năng sở, khi quán như thế tức là thuận với vô niệm. Như văn sau nói: “Nếu có chúng sinh quán được vô niệm thì hướng về trí Phật”.

Như trên v.v...., do từ trước đến nay cái gọi là”chỉ là phương tiện nhập lý”. Sớ trước trả lời phương tiện quán.

Tức hay v.v...., do trước quán sát thuần thục, lại lìa năng niệm sở niệm này, khế hợp chân lý vô niệm, vì chân không có niệm tưởng năng sở. Nay đã lìa chỗ này thì sẽ khế hợp chân.

Chánh quán, đây quán chân chánh và tướng chân như, nên như

cái hộp và nắp.

Lại chánh, là thánh. Ngay địa vị Sơ địa trở lên gọi là bậc thánh nhập lý. Phương tiện ở trước là trước Sơ địa. Khế nhập tức chứng nghĩ, do lìa niệm năng sở, được chứng chân như gọi là khế nhập. Duy Thức nói: “Nếu lúc đối với trí sở duyên, đều không có sở đắc, bấy giờ trụ Duy thức, lìa hai chấp tướng”. Tuy nhiên, điều ở trên nói chỉ đứng về mặt một phần được vô lậu chánh trí gọi là lìa niệm được vào. Nếu đứng về mặt rốt ráo lìa thì chỉ có bậc diệu giác mà thôi.

Chỗ trí hành, chân như là sở hành của chánh trí, nói chẳng phải sở hành của điên đảo hoặc loạn. Kinh Hoa Nghiêm nói: Chân pháp tánh sâu xa, trí mầu thuận vào.

Lại cũng v.v.... trước giải thích là theo sở quán niệm là không nay giải thích là theo năng quán cũng không. Quán tâm niệm, tâm này gọi là tri không có niệm năng sở. Nếu còn niệm kia, thì cũng chẳng phải vào chỗ lắng tâm là sai. Nên kinh Viên Giác chép: Lìa huyễn, cũng lại xa lìa, được không có chỗ lìa tức trừ các huyễn. Hà Trạch nói: Vọng khởi là giác, vọng diệt giác diệt, giác vọng đều diệt tức là chân như. Nhưng, thể như lìa niệm động tức trái chân. Nếu biết niệm là vô niệm, quán sát chẳng dứt, thuận theo như thế, trở lại có kỳ hạn vào. Mong những người tu hành siêng tu trí mầu. Tuy nhiên, y cứ hỏi đáp ở trước thì chỗ đáng niệm ở sau là cũng nói cả hai. Trong chánh quán chẳng nói ngôn thuyết tế, huống chi là thô. Tâm niệm nhỏ nhiệm còn phải xa lìa, ngôn ngữ thô cạn là còn ư!

Giải thích tướng chân như, trước nói tâm là tướng chân như, nay trước đã giải thích hai chữ chân như từ đây về sau mới giải thích chữ Tướng.

Nêu chung: Lại nữa, chân như.

Hỏi: Đây đã nói tướng chân như,vì sao không nhắc lại tướng?

Đáp: Vì từ trong vô tướng mà nói về tướng, tướng tức vô tướng chẳng khác pháp lìa ngôn. Lại, tướng tức là nghĩa. Nay trong chân thể khai nói hai nghĩa. Nói có hai thứ nghĩa, đó là nghĩa tức tướng.

Một vị, trước nói nhất tâm, nhất pháp giới, nhưng đứng về mặt lý lìa các tướng gượng gọi là một, mà tướng một cũng không có được. Kinh Pháp Cú nói: “Sum la và muôn tượng là sở ấn của một pháp”. Một chẳng phải một, vì muốn phá các số. Chỗ nghe của trí cạn nên thấy một cho là một. May thay những người trí sâu bỏ những nhớ nghĩ mà thể nhập.

Có hai, đã dùng ngôn thuyết phân biệt nên có tướng một và hai.

Không thể theo ngôn ngữ, trước tuy hiển bày thể lìa ngôn ngữ mà không thể chấp là không nói vì có hai nghĩa, nay tuy phân biệt hai nghĩa mà không thể chấp là có tướng, vì tướng là vô tướng. Không khác lìa ngôn ngữ, cho nên không được theo ngôn ngữ mà chấp lấy. Chỉ vì v.v.... trở xuống là nếu không ngôn ngữ thì nương vào đâu để tin hiểu. Nếu có hai pháp thể thì hoàn toàn trái với chứng nhập dứt phân biệt, dẫn văn sẽ biết.

- Nói lược:

Sớ Không vọng nhiễm, do trong thật thể vốn chẳng cùng chín tướng, sáu nhiễm tương ưng, nên gọi là không, chẳng phải chân thể là không.

Như thật không, như thật là chân tánh của không, là không vọng nhiễm, như thật không là thuộc về chủ thích. Như nói bình không, bởi vì trong bình không có vật, chẳng cho là thể của bình là không. Trong kinh Niết -bàn có ví dụ đầy đủ này.

Luận Cứu cánh, là nghĩa tột cùng, ý nói lời nói lập không cùng chỉ vì hiển bày chân thật.

Bèn có thể v.v...., do vọng không làm năng hiển, chân thật làm sở hiển. Không do vọng không kia thì đâu biết chân thật này.

Khác vọng không có tựu thể, vọng nhờ chân mà có, nguồn chân tự có, nên nói là khác.

Hữu lưu, hữu là ba cõi, hai mươi lăm hữu. Lưu là bốn lưu, chín lưu. Do các cõi kia phiền não hay chìm đắm trong các loài nên gọi chung là lưu (dòng) tức căn, tùy,v.v.. gồm có hai mươi sáu sử. Luận này tức ba tế sáu thô, như thế phiền não rất nhiều không thể tính hết, nên nói hằng sa. Nếu theo chỗ nói của luận này tức vượt hà sa số, lý thật vô lượng, đâu dừng nơi hà sa. Nếu có số nhất định e chẳng rõ nghĩa.

Chỗ nói khác nhau: kia nói phiền não đây gọi là công đức, kia nhiễm đây tịnh, kia không đây có.

Lìa nhau, thể vọng vốn không, chẳng thể theo nhau. Văn sau nói: “Tất cả pháp nhiễm phiền não đều là vọng có, tánh tự vốn không, chẳng hề tương ưng với Như Lai tạng”.

Pháp vô thượng: tức nghĩa trí tuệ rộng lớn sáng suốt. Pháp là chỗ chứng của Phật nên gọi là Vô thượng. Đây đều là đức của tánh, đức đều là tánh không có tướng lìa bỏ, nên nói theo nhau.

- Lược nói:

Sớ: Năng sở phân biệt, tức là tâm cảnh. pháp nhiễm tuy nhiều mối, chỉ thuộc ở đây. Luận nói tất cả mà sớ nói năng sở, ở dưới tức tâm

cảnh, nói riêng nói tướng bị chấp, tức tướng cảnh giới, ở trong đó có sắc, hương, vị, xúc v.v.... khác nhau, nên nói sai biệt.

Hay chấp chỗ thấy: tức trí tướng tương tục, v.v... ở trong đó phần thấy nghe hiểu biết khác nhau, gọi chung là năng chấp, tức v.v… trở xuống là phân biệt lìa thức. Đây về mặt quên cả hai tâm và giải thích cảnh.

Lại do v.v… trở xuống là chỉ giải thích theo chỗ quên cảnh giới. Hai câu trước chỉ nói cảnh không, đây là xuất phát nguyên do cảnh không. Nghĩa là phàm cảnh giới đều từ tâm niệm sinh, tâm niệm đã không cảnh từ đâu có. Nên văn trước nói: “Tất cả cảnh giới chỉ nương vọng niệm mà có khác nhau. Nếu lìa niệm thì không có tất cả cảnh giới”. Y cứ vào đây là tướng năng kiến trong bổn thức, vì cùng tướng trí sinh cảnh chấp cảnh công năng khác nhau.

Bởi do v.v… trở xuống là giải thích chung ý văn.

Tình có lý không: trong vọng tình thì có, trong chân lý thì không, giống như dụi mắt thấy hoa đốm giữa hư không.

Lý có rồi v.v… trở xuống, trái ngược ở trước rất dễ thấy.

Nên chẳng tương ưng, là tổng kết pháp vọng ở trước, trong lý đã không thì nói cái gì tương ưng? Đây là chối bỏ cho tình là tương ưng. Do từ vọng niệm sinh, nên lìa niệm thì không có tất cả pháp.

Bốn câu, luận chép: Nên biết… v.v… trở xuống, có hai:

- Bốn câu có không:

Sớ Lìa vọng có, v.v… là người chấp có nên nói chẳng có, nếu không có chỗ chấp thì theo đâu mà nói chẳng phải vọng có, nói vọng có là nhiếp tất cả tướng.

Mê lầm v.v… trở xuống, là chẳng rõ câu nói chẳng có, là mất tình chấp có, lại cho pháp thể là không, ở đây giải thích nói: Trên chỉ nói chẳng có, chẳng có mà ông lại chấp có. Chẳng phải đạo pháp liền ở nơi không, nên nói chẳng phải không.

Cả hai chẳng phải là chân pháp, sẽ cho rằng chân như là chẳng có, là chẳng không, nên phá rằng: Chẳng phải chẳng có tướng, chẳng phải chẳng không tướng. Đây đều trên chữ chẳng phải là thuốc năng trị, ba chữ dưới là bệnh sở trị.

Giải thích rằng v.v… trở xuống: xem kỹ sẽ hiểu. Trong đây, trước sau bốn chữ trong hai chữ trước thì chữ trên là chấp cho là, chữ dưới là nói cho là, hai chữ sau là nêu bày.

Trở lại lập, v.v...., chấp câu thứ nhất câu thứ hai đồng thời có tướng có không, lập làm chân như.

Chẳng chấp nhận cả hai, v.v..., nếu ta nói riêng chẳng phải chẳng, thì ông lại chấp cả hai tướng có và tướng không. Ta lấy hai chữ chẳng, là chẳng có tướng, chẳng phải không có tướng đồng thời chẳng bỏ, tại sao điên đảo chấp hai thứ có không. Nay luận nói: “chẳng có, không đều cùng”. Đều cùng tức có không đồng thời, nay đều chẳng bỏ.

- Bốn câu một khác:

Luận: Chẳng phải một v.v… trở xuống là bốn câu một khác.

Sớ: Theo trước, v.v..., trước là đứng về mặt có không, đây là đứng về mặt một khác. Hai chỗ chấp khác nhau, ngoài ra đều chẳng khác. Chỉ như sớ trước phối hợp giải thích rất dễ biết.

Nhưng, chấp v.v… trở xuống, là kết chung nhiếp riêng, nghĩa là chúng sinh chấp lấy vô lượng vô biên, căn bản từ hai chấp này mà có bốn câu khởi. Do đó trăm phi là chỉ nói theo đây, nghĩa thấy ở văn trước.

Nên rộng v.v… trở xuống là dẫn chứng nêu lên.

Đều chẳng chân thật, vọng chấp trước chẳng xứng với lý thật, đồng với hai chấp có không, một khác trong bốn câu này.

Chỗ chấp khác nhau, Bốn hạng ngoài đều chấp một câu, có tức câu có là chỗ mất của câu đầu. Chẳng có tức câu không là chỗ mất của câu kế. Đều tức cùng là câu vừa có vừa không là chỗ mất của câu thứ tư. Chẳng phải là câu chẳng phải có chẳng phải không là chỗ mất của câu thứ ba này. Một phen nêu phối hợp ở đây.

Theo thứ lớp phối hợp: như trên phối hợp là bốn câu. Nhưng chỉ một mặt đứng về chỗ phối hợp kia, chẳng phối hợp với luận này, đều là vọng chấp nên nói chẳng phải chân.

Bốn tông ngoại đạo:

1- Số luận ngoại đạo chấp có, v.v... tánh cùng các pháp là một, chính là tức đều có (câu), nên kia phá rằng. “Đây chấp chẳng phải chân”. Vì sao? Nếu các mầu như xanh, v.v... cùng sắc tánh là một thì nên như thể của sắc tánh kia đều đồng. Năm thứ vui, thanh cùng tánh thanh là một. Nên như của thể thanh tánh kia đều đồng. Nhãn, v.v... các căn cùng căn tánh là một, nên như thể căn tánh của kia đều đồng, nên như mỗi căn chấp tất cả cảnh, mỗi cảnh đối lại tất cả căn. Lại, tất cả pháp cùng có tánh là một, lẽ ra thể tánh của kia đều đồng.

2- Ngoại đạo thắng luận nói có, v.v..., tánh và pháp chẳng phải một, nên chẳng phải câu có đây cũng chẳng phải chân. Vì sao? Nếu các mầu như xanh, v.v... khác với sắc tánh, thì nên như xanh, v.v... chẳng phải chỗ hành của nhãn (mắt). Thanh (tiếng), v.v... cũng giống như vậy.

Lại tất cả pháp khác có tánh, nên như sừng thỏ, thể kia vốn không cho đến rộng phá.

3- Ngoại đạo Vô tàm chấp có, v.v... tánh vừa một vừa khác với các pháp kia, nên ở câu vừa có vừa chẳng có, đây cũng chẳng chân. Vì sao? Vì nếu chấp có tánh v.v.... cùng sắc v.v.... là đồng lỗi với Số luận, cùng sắc v.v.... khác là đồng với Thắng Luận. Một khác hai thứ tánh tướng trái nhau, mà nói thể đồng, lý không thành lập, một lẽ ra chẳng phải một vì tức khác nên như khác, khác nên chẳng phải khác do vì một, cho đến rộng phá.

4- Ngoại đạo tà mạng ngoại đạo chấp có v.v.... tánh chẳng phải một chẳng phải khác với các pháp kia, nên câu chẳng phải có chẳng phải chẳng có, đây cũng chẳng chân. Vì sao? Vì nói chẳng phải một chẳng phải khác này chỉ là ngăn, thiên lệch có tiêu biểu. Nếu nghiêng lệch có tiêu biểu nên không có hai chẳng phải. Nếu chỉ là ngăn nên không có chỗ chấp, có ngăn có tiêu biểu, lý trái lẫn nhau, không ngăn không tiêu biểu. Lời thành nói suông, cho đến rộng phá như thế. Thế gian khởi bốn thứ phỉ báng, nghĩa là có chẳng có, chấp hai, chẳng chấp hai. Cứ như thế thứ lớp là tăng ích tổn giảm trái nhau hý luận. Cho nên chỗ chấp của thế gian chẳng thật.

Nay đây v.v.... trở xuống, là phân biệt khác. Đây là một hạng xoay vần, chính bốn tông kia đều khác nhau. Lại ở đây là nói lên chân như, kia thì một bề đối trị chấp nên khác nhau.

Đoạn sauv.v.., Nay ở đoạn văn trên chỉ chấp đều chẳng phải chân thật, là từ chẳng chấp đến nói vế ngoại đạo v.v.... trở xuống.

TỔNG KẾT:

Sớ: Vọng chấp trần sa, hiển bày nhiều vọng chấp, đã từ niệm sinh, đâu thuận với chân lý vô niệm, nên chẳng tương ưng. Tuy nhiên, trong văn này chỉ đứng về mặt tâm tổng kết, chứ không đứng về mặt cảnh. Vì tất cả cảnh giới đều từ tâm sinh, chỉ nói không tâm tức biết không cảnh, nên lược bỏ chẳng nói.

Do đối trị v.v.... trở xuống, là thể như thật nói mặt không vọng gọi là không, chẳng cho rằng chân thể là không mà gọi là Không.

Cũng có thể v.v.... trở xuống, chỉ chung đoạn văn tổng kết này đều giải thích nghi, e rằng nghe tự tánh chân như ở trước chẳng có tướng, liền cho rằng hoàn toàn không tự thể và pháp công đức, thành cái thấy đoạn diệt nên nay giải thích. Cho đến nói không là chân không có tướng vọng, chẳng không là tự tánh công đức thanh tịnh bản nhiên.

a. Chính giải thích:

Sớ Đoạn văn trước: nói thể không chẳng có vọng là hiển bày pháp chẳng không ở dưới.

Nêu thể, thể là chỗ nương. Ở sau thường v.v.... các nghĩa đều nói theo đây.

Nên, thường, vì ba mé, bốn tướng không thể thay đổi. ba khổ tám khổ không thể hại.

Sớ: Lấy hằng làm vui, vì không sinh, già, bệnh, chết nên gọi là hằng. Sinh, già này... chính là pháp khổ, nên nay ở đây trước theo hoặc nghiệp phối hợp bốn tướng. Nay theo quả báo nên phối hợp già chết, v.v....

Ngã nghĩa là tự tại, vì đối trị chỗ trói buộc không tự tại. Do lìa nghiệp hạnh trói buộc, nên luân chép: chẳng biến đổi, chẳng biến đổi là lìa hạnh. Hạnh tức là nghiệp. Đã chẳng bị nghiệp trói buộc thì được tự tại nên nói ngã.

Tịnh, nhiễm mà chẳng nhiễm. Đây chú thích hợp tại chữ Tịnh ở sau do nói đầy đủ, nên đều là tổng kết. Nghĩa là ngoài bốn đức này, tất cả hà sa số công đức, hết thảy ở trong đó, nên nói đầy đủ.

Tức như v.v.... trở xuống, chỗ nói trí tuệ sáng suốt rộng lớn chiếu khắp pháp giới, nên bổn sớ lấy tịnh pháp làm tịnh đức, không bao gồm nói đầy đủ. Tuy nhiên, chữ Pháp vẫn chung cả trên dưới. Lại nói văn thường hằng bất biến, chỉ thành một nghĩa. Dù đây đều phối hợp tự là một đường. Nay giúp thêm một để giải thích thì khác với sớ.

Thường hằng bất biến: nói lên chân thể ngang dọc ba mé không cùng - kia giải thích ở trước, vì có tự thể.

Tịnh pháp đầy đủ, hiển bày tịnh đức rộng khắp mười phương không tận kia hiển bày ở trước, đều đủ vô lậu. Tự thể đã thường hằng bất biến lại đầy đủ vô lậu công đức. Pháp thể nếu như thế, há là không ư! Nên tổng kết chẳng phải không.

b. Giải thích nghi:

Sớ: Tình chấp về có, biến kế sở chấp các pháp sắc v.v.... là trong vọng tình có.

Thế thì v.v...., tự tánh công đức của pháp thể chân thật tuy không thiếu bớt, nhưng không có một tướng để được, nên chẳng khác không.

Giải thích không tướng v.v...., hễ có tướng là chỗ duyên của vọng niệm. Nay đã do tương ưng với chứng trí, nên biết không tướng. Kệ Duy Thức nói: Nếu lúc ở nơi trí sở duyên không có sở đắc, khi ấy trụ ở Duy thức, vì lìa tướng hai chấp.

Khởi Tín Luận Sớ Bút Sảo Ký - Quyển 8

KHỞI TÍN LUẬN SỚ BÚT SẢO KÝ

QUYỂN 8

- Giải thích tâm pháp sinh diệt:

Giải thích khoa tâm pháp sinh diệt, vì trong phần lập nghĩa nói: “tướng nhân duyên sinh diệt,của tâm này có công năng chỉ bày tự Thể, Tướng, Dụng, của Đại thừa”. Đây là giải thích về tướng nhân duyên sinh diệt của một bộ luận.

Nhiễm tịnh sinh diệt: vì pháp nhiễm, pháp tịnh đều có sinh diệt. Nhiễm do thuận dòng là sinh, ngược dòng là diệt. Tịnh do ngược dòng là sinh, thuận dòng là diệt. Lại, lúc sinh pháp nhiễm là lúc pháp tịnh diệt, lúc sinh pháp tịnh là lúc pháp nhiễm diệt. Lại, sinh pháp nhiễm là vọng sinh, diệt là diệt hết; pháp tịnh sinh là hiện sinh, hiện diệt, là ẩn diệt. Tuy nói chung sinh diệt mà nghĩa có khác.

I. NÊU THỂ:

Luận nói, Như Lai tạng, có đủ ba nghĩa là nghĩa ẩn che, nghĩa gồm nhiếp và nghĩa phát sinh. Trong Ẩn che lại có hai nghĩa:

Tạng của Như Lai gọi là Như Lai tạng: Tức phiền não là năng tạng, Như Lai là sở tạng. Tạng ở Như Lai, tạng của Như Lai là Y chủ thích. Như trong hộp có vàng gọi là hộp vàng, hộp chẳng phải là vàng. Nên Kinh Bát-nhã lý thú chép: Tất cả chúng sinh đều có Như Lai tạng, kinh Thắng-man và Kinh Như Lai tạng có nói đầy đủ như ở đây.

Như Lai tự ẩn chẳng hiện, gọi là Như Lai tạng: Pháp thân không có tướng, không thể dùng trí biết, thức biết, như mắt kia thấy. Kia Như Lai tức tạng là Trì nghiệp thích, như trong Luận Phật Tánh nói.

Trong gồm nhiếp lại có ba nghĩa:

Thể bao gồm dụng, nghĩa là trong Pháp thân có thân tướng dụng, v.v...

Thánh bao gồm phàm phu: Nghĩa là tất cả chúng sinh đều ở trong trí Như Lai, cũng như trong Luận Phật Tánh nói.

Nhân bao gồm quả: Nghĩa là nhân vị đã gồm nhiếp công đức quả vị, ở đây lấy nhân làm tạng, tạng là quả Phật. Hai câu trước là Trì nghiệp

thích, một câu sau là y chủ thích.

Trong phát sinh: Nghĩa là bậc Thập Địa chứng chân gọi là Tạng, thành tựu quả Phật gọi là Như Lai, cũng là Trì nghiệp thích. Nay luận trong sáu nghĩa trừ nghĩa thứ tư và thư sáu, ngoài ra đều chung. Sớ có hai:

- Chính giải thích:

Nêu thể, nói có chung và riêng, riêng chỉ chấp sở y, tức Như Lai tạng là thể, chung thì gồm chấp năng y, tức Như Lai tạng và tâm sinh diệt cùng làm thể. Do pháp sinh diệt đều nương nơi đây, nay chung cả hai mà nói. Tuy nhiên, sau đây nói về nghĩa sinh diệt và chẳng sinh diệt, nói năng y sở y, thật không có hai thể, chỉ có nghĩa lý nương nhau mà không có pháp thể nương nhau.

Như bất động v.v… trở xuống, là ví dụ để trình bày.

Nên biết v.v… trở xuống, là pháp và hợp đều như văn, lời nói suy nghĩ ý khiến hợp sâu kín, khiến pháp như dụ đều không hai thể.

Lăng-già trở xuống là dẫn chứng. Kinh nói: “Này Đại Tuệ! Như Lai tạng là luân chuyển nhân khổ vui, ý loạn tuệ ngu si, phàm phu không thể biết”. Kinh Thắng-man nói: “Thế tôn nương Như Lai tạng nên có sinh diệt, nương Như Lai tạng nên chứng Niết-bàn. Nếu Thế tôn không có Như Lai tạng thì không thể chán khổ sinh tử, cầu vui Niết-bàn”.

Đúng như lời nói mà phân biệt:

Đây hiển bày v.v… trở xuống, là đúng như lời nói mà phân biệt. Nương nước có sóng, ý hiển bày nước sở y hoàn toàn khởi thành sóng năng y khác nhau. Nương mẹ mà có con, chẳng phải hoàn toàn mẹ thành con. Năng sở riêng biệt, đây là nêu một pháp. Do ngang dọc luận chẳng phải, là nói về hai pháp rộng khắp.

Do đây v.v… trở xuống, là xuất phát lý do, bởi chân sở y khởi thành vọng năng y, được có nghĩa giác và bất giác. Vì có hai nghĩa bèn lấy pháp vọng bất giác, để hiển bày ba đại trong nghĩa giác. Như nước khởi thành sóng, động và ướt cả hai đều toàn vẹn. Do có động và ướt, liền hay lấy động để bày ướt. Nếu nói nương mẹ mà có con, mẹ chẳng ở trong con. Vì chẳng ở trong nên không thể dùng con hiển bày mẹ.

Cho nên v.v… trở xuống, là tổng kết thành sở y của nghĩa trên, tức Như Lai tạng.

II. NÓI VỀ TƯỚNG. Sớ có hai:

Giải thích nghĩa hòa hợp. Có ba:

a. Lược chỉ bày:

Chẳng cho rằng, v.v..., ý nói: chân như khởi sinh diệt lại cùng sinh diệt hòa hợp với chân như, chẳng cho rằng có riêng một đoạn sinh diệt, từ ngoài mà đến hợp với chân như.

Tâm sinh diệt: là chân của toàn vọng.

Tâm Sinh diệt, là vọng cùa toàn chân. Đây là gốc ngọn nhiếp lẫn nhau. Chẳng cho rằng kết thành sáu thứ giải thích, tướng không hai, tâm tức là thể sinh diệt, tướng ẩn che này đều là một nên không có hai.

b. Giải thích đầy đủ. Có hai:

- Chính giải thích: Tâm chẳng diệt là môn Chân như, tâm sinh diệt là môn Sinh diệt.

Từ xưa giác khởi, v.v… là tột nguồn vọng, Bản giác khởi thành sinh diệt, chẳng cho rằng có riêng sinh diệt từ giác mà khởi, như nước khởi sóng, nghĩa ấy không khác nhau, bản giác tức Như Lai tạng.

Không hai thể: trước nói không hai tướng, ở đây nói không hai thể, ý nói rõ chỉ có một tướng, một thể. Vì tâm là thể của sinh diệt, sinh diệt là tướng của tâm, giác thành bất giác, bất giác và giác không có tướng lìa nhau.

-Dẫn chứng: Nên văn dưới v.v… trở xuống, có ba:

Dẫn văn: Tức trong văn bản giác theo nhiễm.

Giải thích ý: Trong đây v.v… trở xuống.

Hợp pháp: Tâm cũng v.v… trở xuống.

Thần giải: bản giác chẳng mờ, linh thông chiếu soi. Ngoài ra xem văn sẽ hiểu.

Sớ Đây là, v.v… trở xuống là lạm phân biệt.

Bất sinh diệt hợp với sinh diệt, nghĩa là chân theo vọng chuyển làm môn trôi lăn, tức nghĩa bỏ bối giác hợp trần.

Chẳng phải là v.v..., dứt vọng về chân là môn toàn diệt, tức nghĩa bỏ trần về giác. Nhưng trong hai môn này theo hợp thì thể ẩn tướng hiện, ngược hợp thì tướng mất thể rõ. Môn trước nói: “Tất cả pháp đều chân, đều đồng như”. Đây là ngược hợp. Môn này nói: “Nương Như Lai tạng nên có tâm sinh diệt”, Lại nói: “Nương giác nên có mê...”, đây là theo hợp. Do đó trong sớ nghĩa trước tức môn Sinh diệt, nghĩa sau tức môn Chân như.

Luận: Chẳng phải một khác: Có ba:

Theo pháp nói lược:

Sớ: Chân như”: tức chẳng sinh diệt ở trước, chẳng có chút xao động nên nói toàn thể. Đã toàn thể động thành pháp sinh diệt, đâu có khác. Tuy thành sinh diệt mà tánh chẳng thay đổi. Từ xưa đã như

vậy, chẳng phải đến ngày nay, nên nói thường sinh diệt. Nghĩa biến và chẳng biến khác nhau, nên nói chẳng phải một.

Y kinh nêu ra thể:

Kinh Lăng-già v.v… trở xuống, là lấy kinh làm bằng cứ từ thể xuất phát. Thức thứ bảy là thấy, nghe, ngửi, nếm; giác biết là mạt-na, ngoài ra xem văn sẽ biết.

Y cứ nghĩa giải thích rộng, môn khác v.v…. trở xuống, có ba:

Giải thích lìa, có hai:

Giải thích chẳng khác. Có ba, nhưng trong ba đoạn đều lấy chân như làm gốc, sinh diệt làm ngọn. Ban đầu lấy chẳng sinh diệt nói hướng đến sinh diệt, kế là lấy sinh diệt nói hướng về chẳng sinh diệt. Sau cùng tức hai môn đồng thời đồng chỗ mà nói.

Kia chẳng khác: nghĩa ở năng thành (hay thành) tức chỉ đồng đều, trong sáu chữ theo văn tường tận mà rõ hội.

Hỏi: Luận nói: chẳng một chẳng khác. Sớ thuận hợp luận để rõ. Tại sao trước giải thích chẳng khác; sau giải thích chẳng phải một?

Đáp: Luận thuận nương nghĩa chân liền khởi vọng, trước nêu chẳng phải một, sau nói chẳng phải khác. Văn nói: “Nương Như Lai tạng mà có tâm sinh diệt, chẳng sinh chẳng diệt hợp với sinh diệt”. Đây chẳng phải nghĩa một. Nhưng, sinh diệt này đã nương tâm thể chẳng có tướng lìa tánh, sau mới được nói chẳng khác. Văn của sớ đứng về mặt pháp giải thích rộng, khiến người sinh hiểu. Tóm lại, trước biết thể không hai, do không hai mới thành chẳng phải một. Ở đây nói đầy đủ pháp thuận, khiến ngộ vốn không có chân, chân khác nhau. Ngộ pháp này rồi mặc tình biện nghĩa khác, tức chẳng mê gốc. Nên sớ ở sau nói: “Trong đó chẳng có chẳng phải trái chẳng phải khác”, để rõ chẳng phải một, cũng chính do chẳng khác nên thành ở chẳng phải một.

Lấy gốc theo ngọn mà giải thích: Kinh Lăng-già chép: “Nhân Thiện và bất thiện”. Mười điều ác như sát sinh, v.v.... là bất thiện, không sát sinh, v.v... là mười điều lành.

Tất cả thú sinh, là sáu đường bốn loài, trong đó gồm có thiện và bất thiện.

Sinh diệt, nghĩa xả ấm chấp ấm, đây là Như Lai tạng là chân như, thiện bất thiện, v.v... là sinh diệt. Đã nói Như Lai tạng làm nhân năng tạo tức chẳng khác. Lại, kinh Niết-bàn chép: “Thí như trên núi Tuyết có một vị thuốc, gọi là lạc vị (vị vui) vị kia rất ngọt, ở nơi rừng sâu, mọi người không thấy, có người nghe mùi hương biết trong đất kia sẽ có vị thuốc. Thời quá khứ có vua Chuyển luân, ở trong núi Tuyết vì loại thuốc

này, nên nơi nơi chốn chốn làm ống trúc để lấy loại thuốc này, khi thuốc đến lúc chín, từ đất phát ra nhóm lại trong ống trúc, vị kia chánh chân. Sau khi Vua băng, thuốc này lạt, mặn, ngọt, đắng, cay, chua thành sáu vị khác nhau. Như thế mỗi vị tùy theo chỗ chảy kia mà có các vị”. Đây ví dụ như Phật tánh do phiền não mà phát ra các thứ vị, nghĩa là sáu đường. Ở đây, Phật tánh là chân như, sáu đường là sinh diệt, đã nói Phật tánh theo mà thành, tức nghĩa không khác nhau.

Nhiếp ngọn, nhiếp ngọn v.v… trở xuống, có hai:

Chính giải thích:

Nay nghĩa chúng sinh tức như: là dẫn trong Kinh Tịnh Danh, như ở trước dẫn chứng. Nhưng, chúng sinh là sinh diệt, như thế chân như đã nói là “tức”, nên biết chẳng phải khác.

Niết-bàn, v.v..., văn nói: “Này người thiện nam! Ta nói trong các kinh, nếu người thấy mười hai nhân duyên tức là thấy pháp, thấy pháp tức là thấy Phật, thấy Phật tức là thấy Phật tánh. Vì sao? Tất cả chư Phật lấy đây làm tánh. Này người thiện nam! Quán mười hai nhân duyên có bốn thứ trí, được bốn thứ Bồ-đề. Cho đến nói: “Do nghĩa này, mười hai nhân duyên gọi là Phật tánh”. Đây tức Phật tánh là chân như, mười hai nhân duyên là sinh diệt, đã nói mười hai nhân duyên là Phật tánh, đâu có khác ư!

Thập địa..., đây là ý Kinh Hoa Nghiêm, văn của KINH kia nói: “Này Phật tử! Bồ-tát lại nghĩ rằng: Tất cả ba cõi chỉ là nhất tâm, Như Lai ở đây phân biệt giảng nói có mười hai chi, đều ở nơi nhất tâm, như thế mà lập. Nay chỗ dẫn chứng của sớ là trong luận dẫn lại kinh kia.

Nghĩa đế đệ nhất, là luận giải thích. Tâm là thật tướng trung đạo nên nói là nghĩa đế đệ nhất. Kia nói ba cõi là sinh diệt, nhất tâm là chân như. Chỉ một chữ hiển bày chẳng khác. Lại đây, v.v… trở xuống, tức trong văn thỉ giác. Bốn tướng là sinh diệt, nhất giác tức chân như. Đã nói bình đẳng mà đồng, muốn lấy gì làm khác. Nhưng nghĩa chẳng khác này, sâu mà ẩn kín, khó có thể tin hiểu, ở đây rộng dẫn chứng kinh luận.

Đối trước biện lại:

Lại trước v.v… trở xuống, là đối trước nói lại, tức đối lại khoa trước để nói lên chẳng khác.

Tức gốc ngọn: giải thích lại khoa trước, đây do ngọn thâu ở gốc, chẳng có gốc thì chẳng có ngọn, như dùng sóng nhiếp nước, không nước thì không sóng, lại đâu có nước và sóng là khác, nên nói chẳng khác.

Sau tức, v.v..., nói lại khoa này, nghĩa nhiếp ngọn trở về gốc,

ở đây lấy gốc thâu ngọn, không ngọn thì chẳng có gốc. Như có nước thì có sóng, không sóng thì không nước, lại đâu có sóng và nước khác nhau. Trước chỉ ngọn sau chỉ gốc, đã không có hai tướng nên nói chẳng khác.

Gốc ngọn bình đẳng:

Trong Kinh Lăng-già nói: “Này Đại Tuệ! Như Lai tạng, tạng thức bổn tánh thanh tịnh, vị khách trần làm nhiễm nên bất tịnh, ta vì phu nhân Thắng-man và các Bồ-tát có tịnh trí sâu mầu, mà nói Như Lai tạng gọi là Tạng thức cùng bảy thức đều khởi, giúp người Thanh Văn thấy pháp vô ngã. Ta vì Thắng-man nói cảnh giới Phật, chẳng phải cảnh giới ngoại đạo, ở đây nói Như Lai tạng tức là chân như, chân như và gốc, bảy thức là sinh diệt, sinh diệt là ngọn. Đã nói kia đều, tức nghĩa bình đẳng. Lại kinh cũng là kinh ấy khác chút ít với văn trước mà ý lại đồng, nói rõ rất dễ hiểu. Luận tức Luận Thập Địa.

Chỉ chân bất sinh: là quả Phật vô sinh.

Riêng vọng chẳng thành, vì không có chỗ nương, nhưng chỉ pháp chân thì dung chứa có, riêng pháp vọng thì hoàn toàn không. Nay dùng tướng đối trị đặt thuyết này.

Đây là trở xuống, v.v… đều là tổng kết, cũng thông tổng kết ba môn tường tận.

Giải thích chẳng phải một, bất nhất v.v… trở xuống, văn có bốn:

Giải thích theo trước, có bốn:

Giải thích nhiếp gốc về ngọn: Tức chân như ở Sinh diệt. Nhiếp ngọn về gốc tức sinh diệt ở Chân như, đã một sinh diệt một chẳng sinh diệt, thì đâu phải một nghĩa, là ở tâm chẳng khác, nói về nghĩa chẳng một.

Dẫn chứng: Nương theo đây, v.v… trở xuống.

Giải thích văn: Giải rằng v.v… trở xuống, giải thích ý văn dẫn chứng ở trên.

Chẳng ở trong đó là không ở trong đó. Chẳng giống hai người cùng ở trong một ngôi nhà. Tức như hai cây thành rừng, hai cây đã phân, thì được nói một cây chẳng phải rừng.

Thông ngại: Đây đứng về mặt v.v… trở xuống, là thông ngại. Hoặc hỏi: Nghĩa đã chẳng phải một lẽ ra không hòa hợp, nên ở đây giải thích. Nghĩa là ở trong hai nghĩa, nêu nghĩa này nói một bên, chẳng cho rằng hoại hòa hợp kia để thành chẳng phải một. Tức biết chính là nói đây lúc chẳng phải nghĩa một, pháp kia vốn tự hòa hợp.

Vì sao?: là gạn ý. Vì sao do chẳng hoại hòa hợp, lại hay chẳng ư!

trong đây phần sau sẽ giải thích.

Như Lai tạng, Nghĩa là chẳng sinh diệt. Đã là chẳng sinh diệt tức sinh diệt, nên biết đây chẳng sinh diệt cùng tự bảy thức sinh diệt không hề chẳng hòa hợp, đối với hòa hợp mà nói chẳng phải một.

Bảy thức, v.v..., nghĩa là sinh diệt. Đã là sinh diệt tức chẳng sinh diệt. Nên biết sinh diệt này và Như Lai tạng chẳng sinh diệt, không hề chẳng hòa hợp mà trong đây nói chẳng phải một.

Cái gọi là Tự, là nói lên chẳng khác bên ngoài, vốn chẳng lìa nhau, chẳng lìa nhau tức hòa hợp. Đây chỉ cho chỗ chẳng khác mà nói nghĩa chẳng phải một, ai nói phá hòa hợp này ư!

Giải thích trở lại chẳng phải khác, trong đây v.v… trở xuống, có hai:

Nêu: Rất dễ thấy.

Giải thích: Vì sao?, ý gạn nói: Chẳng trái chẳng khác, nghĩa kia đã rõ, đâu có lý do nào để thành chẳng phải một?

Nếu như, v.v... ý giải thích, nếu như lúc Như Lai tùy duyên mất tự thể chẳng sinh diệt, tức gồm tướng không sinh diệt do không có chỗ nương. Văn này trình bày hai pháp. Nếu khác có mất như ở đây thì không thành nghĩa chẳng khác, nghĩa kia đã không thành, nghĩa chẳng một này cũng chẳng thành. Do hai nghĩa đã mất thì đối với pháp gì để nói chẳng phải một ư!

Cho nên v.v… trở xuống là nói nghĩa chẳng khác. Nay do chẳng khác nên lúc sinh diệt khởi, chẳng mất bất sinh diệt, do chẳng mất nên sinh diệt còn. Hai nghĩa đã còn thì nghĩa chẳng phải một được thành lập, đâu không do chẳng khác, nên được thành chẳng phải một ư! Lại, cũng do nghĩa chẳng phải một này, nên được thành nghĩa chẳng khác kia. Vì chân khởi thành vọng, được nói có vọng mà chân vọng chẳng khác, nếu không khởi nói gì chẳng khác.

Đoạn trước chỗ chẳng nói, v.v… là do chưa nói nghĩa sau.

Nêu thể nhiếp nhau:

Lại đây v.v… trở xuống, là nêu nhiếp thể tướng, có hai:

Nói biện rõ:

Chân vọng v.v… trở xuống, đều xuất phát từ thể kia, như văn sẽ hiểu, ở đây do vô minh chẳng sinh diệt là chẳng có tướng thô sinh diệt.

Chẳng phải chẳng sinh diệt, do có tướng tế sinh diệt trôi chảy nêu lên như Phi tưởng, phi phi tưởng xứ.

Đây, bốn v.v… trở xuống: là nêu thể tướng.

Vả lại, nêu Như Lai tạng, ắt thâu các pháp, do tại triền mà gọi.

Lại nêu A-lại-da, do vô minh động, chân vọng hòa hợp. Nếu nêu bảy thức, cũng do vô minh và tạng đều ở trong A-lại-da. Nếu nêu vô minh, vô minh không tự thể, nương giác mà có, cũng ở A-lại-da. Văn sau nói nương A-lại-da mà có vô minh. Lại, nói lúc vô minh diệt phá thức hòa hợp, do đó nêu một thì bị che lấp.

Duyên khởi: Các pháp hòa hợp mới thành tướng nhất đại duyên khởi.

Giải thích nghi ngờ:

Trong đây v.v… trở xuống là giải thích nghi.

Hỏi: Nếu như vậy làm sao dẫn chứng kinh trước, nói Như Lai tạng chẳng ở trong A-lại-da, nên đây giải thích chung, do nghĩa nói như thế, chẳng có việc khác.

Nghĩa khác theo đây: nay văn nêu ví dụ, vả lại nói về mặt tánh ướt đối với sóng thì lấy ví dụ tạng tánh chỉ không sinh diệt đối với bảy thức, chỉ một nghĩa sinh diệt, để nói về tức lìa, đối với hai nghĩa kia lý cũng theo đây mà biết, nên nói suy nghĩ, văn trước nói: “Tùy theo mà nêu nghĩa một, tức dung nhiếp tự thể”.

Hỏi đáp thông ngại:

Đã hỏi v.v… trở xuống, là hỏi đáp thông ngại, có hai câu hỏi đáp:

Hỏi: Sao chỗ dẫn chứng ở trước văn kinh nói: “Như Lai tạng chẳng ở trong A- lại-da?”.

Đáp: Ý nói Chân và vọng hợp mới gọi A-lại-da, kia như A-lại-da đều không có tự thể, lại nói theo nghĩa thì hai pháp chân vọng đều ở trong ấy. Do đó, A-lại-da là chung, chân vọng là riêng. Chỉ hợp nói ở trong chung, không được nói ở trong riêng. Nay đã phân ra động tĩnh nên nghĩa chung của A-lại-da chẳng thành, không ở trong đó nên nói chẳng ở trong A-lại-da.

Ý hỏi: Nay A-lại-da đã chung động tĩnh, lẽ ra hợp cũng ở môn chân như, vì sao chỉ ở môn Sinh diệt.

Đáp: Nói chỉ ở môn Sinh diệt ý tự nhiên nêu nên biết chẳng o83 môn Chân như. Vì A-lại-da khởi tĩnh để thành động, thể chẳng lìa nhau nên tĩnh theo động ở trong môn này.

Chẳng phải ngay, v.v..., ý nói chẳng động, còn tại môn động, huống gồm cả động tĩnh.

Đâu do v.v… trở xuống là gạn giải thích rất dễ hiểu.

Nên theo mà suy nghĩ: ý giúp biết rõ chẳng ở môn Chân như, A- lại-da tuy có nghĩa tĩnh, nhưng chẳng ở môn Chân như. Vì tĩnh này là tĩnh theo động, chẳng đồng với tĩnh chẳng khởi ở môn Chân như. Thể

tĩnh tuy đồng, nghĩa tĩnh có khác. A-lại-da đã dính mắc ở tướng động tĩnh, nên chẳng ở môn Chân như. Do môn này chỉ có tĩnh, nên sớ lược chẳng nói nghĩa này, nên nói theo mà suy nghĩ.

Hợp giải thích hai nghĩa. Lại nếu v.v… trở xuống, có hai:

Ngăn một khác: Là tông tướng, vô tướng. Người học có thất ý, trong hai nghĩa này mỗi nghĩa đều có một lỗi.

Lìa đây v.v..., ở trước nói: “Nương Như Lai tạng có tâm sinh diệt”, sau nói: “Vô minh diệt mà trí tánh chẳng hoại”.

Hiển hòa hợp. Lại nếu v.v… trở xuống, có ba:

Giải thích. Không hòa hợp, v.v..., là nêu như bài kệ trong luận nói rằng: Pháp nhiễm người nhiễm là một, pháp một làm sao hợp? Pháp nhiễm người nhiễm là khác, pháp khác làm sao hợp? Ở đây do chẳng phải nghĩa một khác thành nghĩa hòa hợp.

Dẫn chứng: Như kinh v.v… trở xuống, có ba:

Nêu cả hai dụ: Nêu cả hai ví dụ, tức như văn kinh Lăng-già nói.

Giải thích riêng hạt bụi và bùn: Như bùn v.v… trở xuống.

Chẳng phải kia thành, chẳng phải hạt bụi kia thành bùn. Nên không khác nhau, hạt bụi lúc chưa hòa nước nên gọi là bùn, đã thành bùn rồi nên gọi là hạt bụi.

Tổng hợp pháp: Như thế v.v…. trở xuống là tổng kết do pháp hợp.

Tạng thức chẳng phải nhân, chẳng phải không, nhân chân tướng. Nếu đã thành khác thì tạng thức chẳng nhân chân tướng mà thành. Như ở trước bùn chẳng do hạt bụi. Như vậy, vì sao nương Như Lai tạng có tâm sinh diệt. Tạng thức lẽ ra cũng phải diệt, do không có nghĩa hòa hợp, nên văn sau nói: “Phá tướng thức hòa hợp?”.

Nay nói diệt, chỉ không một phần sinh diệt, cho nên chẳng phải chân tướng diệt. Văn sau nói: “vọng tâm diệt, Pháp thân hiển hiện”, lại nói: “Tâm tướng diệt theo, chẳng phải tâm trí diệt”.

Nghiệp tướng diệt: Là nêu tế nhiếp thô.

Giải thích chỗ dẫn chứng kia: Giải thích rằng v.v… trở xuống. Xem văn rất dễ hiểu.

Tổng kết thành: Nay đây v.v… trở xuống.

c. Đặt tên. Sớ có hai:

- Giải thích ý luận:

Đây sinh, v.v... trở lại nghĩa một đoạn của văn trước.

Gọi là đây v.v… trở xuống, hợp hai nghĩa kia để tổng kết tên gọi này.

Nói rộng danh tướng: Hoặc nói v.v… trở xuống, có hai:

Đối với hai luận sư (Chủ soạn luận và sớ giải) để nói về danh (tên của tám thức):

Sở Hạ, là nói xứ này (Trung Hoa), tiếng nói (của mỗi địa phương) như Ngô, Sở, Hoa, Hạ biến chuyển khác nhau. Ở Tây vực (Ấn-độ), tiếng nói của năm xứ Thiên -trúc cũng giống như vậy, nên chỉ kia (Ấn- độ) đồng với đây (Trung Hoa). Nói: “A-lại-da hay A-đà-na, v.v...,” đều do tiếng nói có nặng nhẹ khác nhau (nên dịch âm vận có khác).

Không mất, tức chánh văn và Phạm văn đối địch. Tạng thức lấy danh nghĩa ở dưới. Dịch là Tạng, là hội cả hai tên ở sau. Do ngã kiến kia thuộc về Tạng, khiến từ vô thỉ nối tiếp chẳng dứt, nên nói chẳng mất, là lấy danh nghĩa trên. Tuy ít chẳng đồng danh nghĩa ở dưới, nên chẳng khác. Như Phật tánh là giác, là biết, rõ ràng phân minh, v.v...

- Giải thích nghĩa theo ba tạng:

Sở nhiếp v.v… trở xuống là đứng về mặt ba tạng để giải thích nghĩa. Trong đó có chấp tạng, nghĩa năng tàng, sở tạng, theo thứ lớp giải thích.

Nghĩa là các v.v… trở xuống: là nêu.

Sở dĩ v.v… trở xuống, là giải thích.

Tương tự một: nghiệp tướng mới khởi chưa phân ra vương, sở và cảnh bên ngoài, thật chẳng phải một mà dường như một.

Tương tự thường, sinh diệt nhỏ nhiệm dường như thường mà chẳng phải thường. Kinh Lăng-nghiêm chép: “Tinh minh của ông lặng lẽ không xao động gọi là thường hằng”. Ở thân không phát ra sự thấy, nghe, hiểu, biết, vì tinh túy chân thật không dung chứa vọng, nên nói dường như thường.

Những người ngu: là tất cả dị sinh.

Không hai không trí, do dường như thật tức pháp chấp xác định rõ ràng chấp trí tướng không đổi, tức hai thức thứ sáu và thứ bảy là tâm năng chấp, ngã bên trong tức ngã chấp, đối với tự thân mà sinh chấp, vì chấp thân khác và các pháp đều có tự tánh, cũng gọi là ngã. Nên ở đây phân biệt rằng tự bên trong vậy.

Ngã kiến v.v… trở xuống là tổng kết làm nghĩa tạng. Nhiếp tức là chấp, đã là chỗ chấp của ngã kiến nên gọi là Tạng, chấp tức Tạng.

Do đó v.v… trở xuống, là xuất phát lý do. Hai thứ ngã kiến là Nhân và Pháp. Hằng chẳng khởi vị tức đệ Bát địa. Theo Duy thức nói, thức này có ba giai vị.

Địa vị ngã ái chấp tàng: gồm tất cả dị sinh, Nhị thừa, hữu học và Bồ-tát Thất địa trở xuống đều khởi ngã chấp. Chấp kiến phần thứ tám

làm ngã, thức thứ tám gọi là A-lại-da. Đây gọi là chấp tàng.

Địa vị nghiệp thiện ác khác nhau, tức gồm tất cả chúng sinh đến Thập địa mãn tâm, Nhị thừa, Vô học, v.v... do nhân thiện ác chiêu cảm quả vô ký, quả khác ở nhân gọi là Thức dị thục.

Địa vị nối nhau chấp giữ: Tức chung tất cả địa vị nhân quả, do thức thứ tám chấp giữ hạt giống các pháp không để mất gọi là A-đà-na. Nghĩa A-đà-na dịch là Chấp giữ. Nay nói địa vị chẳng khởi tức Bát địa trở lên. Do lìa chỗ chấp của ngã kiến, không gọi là A-lại-da, nên mất tên kia.

Nhưng phân biệt, v.v… trở xuống: là địa vị lúc nhập quán, có tạm chẳng khởi, nên nói là hằng. Nhưng chẳng mất thức thể, nên nói là mất tên.

Lại năng tạng v.v… trở xuống là nghĩa sở tạng: Nghĩa là thức này là thể tạng ở căn thân hạt giống thế gian. Do căn thân, v.v... là tướng phần của thức này. Như hạt châu trong pho tượng, chẳng giống như thân ở trong thất. Nếu tìm thức A-lại-da chỉ ở trong sắc tâm, muốn tìm hạt châu ma ni chỉ ở trong xanh vàng.

Lại các pháp năng tàng v.v… trở xuống, là nghĩa năng tàng. Nghĩa là căn thân các pháp đều ẩn ở trong thức thể, như hạt ngọc trong pho tượng, muốn tìm tất cả tượng, gồm ở trong ma-ni. Nhưng chỉ lấy nghĩa trước làm năng sở lẫn nhau.

Luận nói: v.v… trở xuống, là dẫn Duy thức chứng thành rất dễ hiểu. Khoa nói: Giải thích tâm sinh diệt ở trên. Do trong phần lập nghĩa nói là tướng nhân duyên tâm sinh diệt, nay lại giải thích tâm sinh diệt.

Luận hai thứ nghĩa v.v… trở xuống, sớ chia làm hai:

Giải thích khai số, có hai:

Nêu lên giải thích ý:

Ít nạn: do đây trong một thức có hai nghĩa bao gồm nhiều pháp. Bên ngoài bao la muôn tuợng, bên trong năng sở đều thành. Còn thì sinh tử không bờ mé, phá thì sẽ được Niết-bàn. Nếu không phân biệt, thì làm sao rõ biết. Hành tướng u ẩn, nên gọi là Nạn. Nhưng trí sâu kia ở đây có thể rõ. Lại, nói ít là chút ít, là bao gồm kiểm nghiệm chung trước sau của luận để giải thích ý này, nhưng cũng chỉ bằng môn Sinh diệt.

Y nghĩa giải thích đủ, vì sao? V.v… trở xuống. Có ba:

Theo chân vọng khai hợp để giải thích nghĩa, căn có bảy:

Khai chân vọng thành bốn nghĩa:

Nhưng Chân và vọng đều nương nhất pháp giới mà nói tâm. Bởi tâm này xưa nay có thể, có dụng, tức thể ở dụng thì tịch nhiên vắng

lặng, tức dụng ở thể rõ ràng giác biết. Do từ vô thỉ mê lầm, ở chỗ vắng lặng ràng buộc căn thân, trần cảnh, ở chỗ giác biết thì phân biệt tán loạn duyên lự. Nên Triệu Công nói: “Pháp thân ẩn nơi hình tướng, chân trí ẩn trong duyên lự. Tuy nhiên, hình tướng duyên lự xưa nay thể không, vắng lặng giác biết xưa nay bất biến. Chân thật bất biến vốn tự tùy duyên, vọng nơi thể không, xưa nay thành sự, chẳng có nhân tạo tác pháp cũng như thế. Chúng sinh thân tâm hiện nay nếu như thế, tức đối với nghĩa này để nói nghĩa nhiễm tịnh duyên khởi, nay chẳng nêu riêng.

Nhất tâm: bao gồm tại trong chữ Chân, do không có hai thể.

Bất biến, chưa từng chẳng vắng lặng, chưa từng chẳng hay biết. Nên luận nói: “Có chỗ cho rằng tâm tánh chẳng sinh chẳng diệt” Lại nói: “Chẳng tương ưng tất cả pháp nhiễm.” Lại nói: “Có chỗ nói giác là tâm thể lìa niệm, v.v... hư không giới”.

Tùy duyên, là theo nhiễm thuận dòng mà thành chín tướng. Văn nói: “Nương Như Lai tạng nên có tâm sinh diệt, v.v...” Theo tịnh ngược gốc thành bốn địa vị, nên văn sau nói: “Giác biết niệm trước khởi ác, dừng được niệm sau chẳng để kia khởi”.

Thể không: pháp biến kế tình có lý không, nên luận nói: “Tất cả các pháp chỉ do vọng niệm mà có khác nhau.” Lại, nương pháp khác tướng có tánh không, nên luận nói: “Cho nên tất cả pháp như bóng trong gương” không thật có.

Thành sự: thành việc nhiễm thì ba cõi nương chánh, thành việc tịnh thì ba thừa do nơi quả. Như điều nói ở dưới là chín tướng hai thân. Đây là tùy duyên như giấc mộng, thành sự như mộng thấy vật. Thể không cùng giấc mộng, thấy vật vốn không, bất biến như trong thân như nhiên.

Gom bốn nghĩa thành hai môn. Chân này, v.v… trở xuống: Nghĩa đầu tức trong chân bất biến, trong vọng thể không, do đây hai nghĩa thành môn Chân như. Môn này nhiếp vọng thì vọng thể không, nhiếp chân thì chân bất biến. Nhiễm tịnh bình đẳng nhất tướng vô tướng, nên có môn này. Nghĩa sau tức trong chân tùy duyên, trong vọng thành sự, do đây hai nghĩa thành môn Sinh diệt, môn này nhiếp chân thì chân tùy duyên, nhiếp vọng thì vọng thành sự, tức thành tướng nhiễm tịnh, các pháp khác nhau nên có môn này.

Khai sinh diệt thành bốn nghĩa: Đây tùy v.v… trở xuống, đây là trong môn Sinh diệt, chân vọng đối nhau, tự tha luận lẫn nhau, liền thành bốn nghĩa. Song trong chân trái với tha thuận với tự, tức là trong

vọng trái với tự, thuận với tha. Trong chân trái với tự, thuận với tha tức là trong vọng trái với tha, thuận với tự. Chỉ vì môn khác nhau mà nghĩa là một, hành tướng trái thuận thấy ở văn sau.

Khai bốn nghĩa thành tám nghĩa: Vô minh v.v… trở xuống, có ba:

Chỉ bày tám nghĩa:

Vô minh v.v… trở xuống, nói về bốn nghĩa trong vọng.

Chỉ bày tánh, v.v... ngược dòng đối nhiễm hiển bày công đức chân tánh. Như ở sau nói: “Bất giác niệm khởi thấy các cảnh giới, nên nói là vô minh. Tâm tánh chẳng khởi tức nghĩa trí tuệ sáng suốt rộng lớn”. Cho đến nếu tâm có động, có đủ nghĩa vọng nhiễm nhiều hơn hà sa. Tâm tánh chẳng động thì có nghĩa các tướng tịnh công đức, thị hiện nhiều hơn hà sa, lại nói tánh vốn không nhỏ hẹp, thuận tu đàn độ.

Biết danh nghĩa, vọng tâm phân biệt thuận lúc sinh diệt, thuộc về vô minh, gọi là dụng nhiễm, nếu thuận chân như thì gọi là Dụng tịnh. Nên văn sau nói: “Do có bất giác tâm vọng tưởng, nên biết được danh nghĩa vì đó nói chân giác. Nếu lìa tâm bất giác thì không có tự tướng chân giác để nói”. Lại nói: “Pháp nhiễm vô minh thật không có dụng tịnh, chỉ do chân như huân tập nên có dụng tịnh”.

Ẩn chân: chân lý bình đẳng, vọng tâm khác nhau. Khi vọng hiện khác nhau, chân bình đẳng liền ẩn. Văn sau nói: “Nghĩa tâm nhiễm gọi là phiền não ngại, làm chướng trí căn bản chân như.”

Nghĩa vô minh: gọi là trí ngại, làm chướng nghiệp chướng tự nhiên ở thế gian.

Nên thành vọng tâm: do chỗ khởi của vô minh huân tập, luận nói: “Vì có nhân pháp nhiễm vô minh huân tập chân như, do huân tập nên có vọng tâm, v.v...” Lại nói: “Nghĩa vô minh huân tập có hai thứ.

Căn bản huân tập vì thành tựu nghĩa nghiệp thức.

Chỗ khởi kiến ái huân tập, vì thành tựu nghĩa phân biệt sự thức”.

Chân như v.v… trở xuống, nói trong chân có bốn nghĩa.

Hiển bày chân đức, ngược dòng ngược nhiễm, hình đối pháp vọng để hiển bày chân đức này. Tức phần sau theo nhiễm tướng trí tịnh trong bản giác. Văn nói: “Nương pháp lực huân tập, như thật tu hành đầy đủ phương tiện, phá tướng thức hòa hợp diệt tướng tâm nối tiếp, hiển bày Pháp thân trí thuần tịnh”.

Khởi dụng tịnh: vô minh là vọng, thường khởi dụng nhiễm. Vì chân có năng lực huân tập, khiến kia ngược dòng thuận tánh chân như, nên nói dụng tịnh. Sau nói: “Tự thể tướng huân tập là từ vô thỉ đến nay có đủ pháp vô lậu, có đủ nghiệp không thể nghĩ bàn, tạo tánh cảnh giới.

Nương hai nghĩa này thành thường huân tập, khiến cho chúng sinh chán khổ sinh tử ưa cầu Niết-bàn”. Lại nói: “Do có pháp chân như, huân tập vô minh, cho đến được Niết-bàn, thành nghiệp tự nhiên, v.v...”

Chân ẩn: tức ở trước nói chân như tùy duyên thành thức A-lại-da, đã thành thức rồi ẩn ở trong thức, do kia ẩn gọi là Như Lai tạng, đã thấy tất cả văn trên.

Vọng hiện” chân thể đã ẩn, tướng vọng tức hiện, là tướng cảnh giới. Sau nói: “Chẳng rõ pháp chân như nên bất giác niệm khởi, hiện cảnh giới vọng”.

Hợp đối bốn giác:

Trên đây v.v… trở xuống là hợp đối với bốn giác. Nhưng giác này và bất giác chỉ lấy tướng chân vọng khác với môn, mỗi thứ có bốn nghĩa nên khai thành tám. Nay đối với chân vọng, mỗi thứ phân ra thể dụng... hai hai theo nhau nêu chỉ có bốn. Như sớ có bốn đoạn. Hai đoạn trước đứng về mặt tịnh phân thể dụng kia. Đoạn đầu hợp hai, thuận thể thành bản giác. Kế lại do v.v… trở xuống, hợp hai thuận dụng thành thỉ giác.

Sau lại do v.v… trở xuống hai đoạn là nhiễm mà phân chia thể dụng kia. Đoạn đầu hợp hai, thuận thể thành căn bản bất giác. Kế Lại do trở xuống, hợp hai thuận dụng thành bất giác chi mạt. Là do hai, hai hợp luận chính thành nhiễm tịnh, mỗi thứ phân ra thể dụng, nên hợp tám thứ trước thành bốn nghĩa.

Kết chỉ rộng lược, đây sinh v.v… trở xuống: nhưng tám môn rộng thì đã tột, bốn môn lược thì chưa tột. Do thứ lớp lại có hai làm một.

Nói bốn nghĩa, tức bốn nghĩa trái thuận ở trên, chẳng chấp bốn giác này làm bốn, lấy đây tổng kết chỉ văn trên.

Gom tám nghĩa thành bốn môn: Đứng về mặt v.v… trở xuống.

Nói phân tướng, nghĩa là giới hạn của pháp tướng. Do tất cả duyên tịnh phần hạn pháp tướng thuộc ở hai giác, tất cả duyên nhiễm phần hạn pháp tướng thuộc về hai bất giác. Lại trong đó thể của pháp tịnh thuộc về Bản giác, dụng của pháp tịnh thuộc về Thỉ giác. Thể của pháp nhiễm thuộc bất giác căn bản. Tướng của pháp nhiễm thuộc bất giác chi mạt, nên hợp tám thứ trước để thành bốn.

Gom bốn môn thành hai nghĩa: Nếu bổn v.v…trở xuống: Nghĩa là Thỉ giác là ngọn, chẳng lìa gốc bản giác. Nên văn sau nói: Thỉ giác tức đồng bản giác. Lại nói: Thật chẳng khác thỉ giác, cho đến bình đẳng thành một giác. Bất giác chi mạt chẳng lìa căn bản bất giác. Văn sau nói: “Nên biết vô minh sinh ra tất cả pháp nhiễm, vì tất cả pháp nhiễm đều là tướng bất giác. Nhưng, Bản giác Thỉ giác chỉ là khác thể dụng.

Hai bất giác căn bản, chi mạt chỉ là khác thô tế, đây được lìa thể có dụng, lìa tế có thô nên chỉ có hai.

Hợp hai nghĩa thành một môn, nếu bao dung v.v… trở xuống, do gốc từ một môn sinh diệt, lần lượt khai thành nghĩa tám môn, cho đến y cứ gốc để nói ngọn. Nay lại thâu gom thành môn Sinh diệt, thì đó là nhiếp ngọn về gốc.

Theo giới hạn các thức để kết thành: Lại nếu v.v… trở xuống, là đứng về mặt giới hạn các thức để kết thành.

Các thức, v.v..., tức bổn thức và sự thức. Nhưng hai thức này giới hạn hành tướng đều chẳng phải tướng. Do bổn thức là thể, sự thức thuộc dụng. Nay lấy hai bổn là thể, nên phân ở thể, do A-lại-da từ vô thỉ nối tiếp đầy đủ giác, bất giác. Hành tướng thuận nhau, nên hai bổn đều ở trong đó. Văn sau nói: “Do Như Lai tạng không có mé trước, tướng vô minh cũng không có ban đầu”.

Ngoài hai, v.v..., khi thỉ giác ngộ mới có sáu thô nương gá cảnh mà sinh ra, hành tướng thô phù nên ở thô phân. Cho nên hai tướng này ở trong thức sinh khởi, đây là nhiếp bốn giác về hai thức.

Nếu về bản giác v.v… trở xuống là nhiếp sự thức trở về bổn thức. Do thể dụng chẳng hai, như sóng và nước. Cho nên bốn nghĩa đều chẳng lìa bốn thức. Đây tức là đồng một môn Sinh diệt ở trước. Trước là nói theo môn, nay là nói theo thức.

Nên nói v.v… trở xuống là tổng kết do rộng thành tám, nhiếp thành hai. Hai nghĩa đều từ trong một thức xuất phát. Nên nay luận nói: “Thức này có hai nghĩa”.

Theo hỏi đáp thông ngại để nói về khác:

Hỏi: Đây v.v… trở xuống, có hai:

Nói về khác có hai nghĩa:

Ý hỏi rất dễ hiểu. Trong phần đáp, trước phân biệt chính đáp. Ban đầu nói nhất tâm có hai nghĩa, tức nương nhất tâm pháp có hai thứ nghĩa môn. Tùy duyên là môn Sinh diệt, bất biến là môn Chân như.

Nay đây v.v… trở xuống là nói một thức có hai nghĩa, tức chỉ theo môn Sinh diệt, không bao gồm môn Chân như. Trong đây, lý tịnh tức nghĩa giác, sự nhiễm tức nghĩa bất giác, tức nghĩa sinh diệt chẳng sinh diệt hòa hợp ở trước. Rộng như ở trước giải thích. Không hai tướng tức nghĩa hòa hợp chẳng khác ở trước. Nhiễm tịnh, v.v... tức là nghĩa chẳng phải một.

Đó là v.v… trở xuống, phân thành rộng hẹp rất dễ hiểu.

Nói về khác, có hai: Hỏi ở đây v.v… trở xuống: Ý hỏi rằng: Nếu

nói đồng thì phải đều gọi là Chân như, chẳng như thế thì đều gọi Bản giác. Vì sao trước sau đặt tên riêng? Nếu nói khác, tại sao lại luận riêng. Trong phần đáp đứng về mặt thể dứt tướng. Như ở trước nói: Tâm chân như tức là thể nhất pháp giới pháp môn đại tổng tướng, cho đến lìa tướng nói năng, danh tự tâm duyên.

Bản giác, v.v..., là chỗ chỉ bày Tướng đại trong văn.

Bổn v.v… trở xuống là giải thích lý do, là công đức bổn tánh tức giác. Nay lược để đặt tên, là bản giác. Đứng về mặt rộng để nói lên tướng, gọi là tánh công đức.

Do đây v.v… trở xuống là tổng kết phân biệt chỗ khác nhau. Nghĩa là tên của bản giác không nói trong môn Chân như, mà trong môn Sinh diệt, do đứng về mặt ngược vọng mà lập.

Cho nên v.v… trở xuống là dẫn chứng điều mà pháp chỉ bày, chứng thành nghĩa trước.

Luận: Sinh ra tất cả pháp, Sớ có ba:

Đối môn trước để thông mỗi nghĩa:

Hai thứ trên v.v… trở xuống: nạn ngoài đoạn văn.

Do đây v.v… trở xuống: giải thích chung nghĩa hẹp, như trước đã thấy.

Do bao gồm trở xuống: nói nhiếp tất cả, tất cả tuy nhiều không ngoài nhiễm tịnh. Nay có nghĩa giác nên nhiếp tịnh, có nghĩa bất giác nên nhiếp nhiễm, nên nói tất cả pháp.

Chẳng nói v.v… trở xuống là nói chẳng đồng hai môn. Do tướng nhiễm tịnh gồm hết mới thành tất cả. Nay nghĩa giác nhiếp tịnh chẳng nhiếp nhiễm, nghĩa bất giác nhiếp nhiễm chẳng nhiếp tịnh, đó là hai nghĩa cộng nhiếp tất cả thì có thể được, mỗi thứ nhiếp tất cả thì không thể được. Trong nếu một tâm hai môn, thì mỗi môn đã tự nhiếp nhiễm tịnh, do đó mà khác nhau, nên không nói mỗi thứ.

Phân biệt văn trước:

Lại trên v.v… trở xuống là phân biệt văn trước để do giải thích nghĩa sinh, trước là văn hỏi.

Do chân v.v… trở xuống là giải thích chung.

Không có nghĩa năng sinh, Văn nói: Vì tâm tánh chẳng sinh chẳng diệt. Cho nên bất giác v.v… trở xuống, là mặt thuận theo dòng, sinh ra các pháp nhiễm, tức ba tế sáu thô, v.v...

Do bản giác v.v… trở xuống, là theo ngược dòng. Sinh ra các pháp tịnh, tức bốn vị, hai thân.

Nương đây v.v… trở xuống là kết chung.

Dưới bốn v.v… trở xuống là dẫn chứng chỗ nói.

Hỏi: Môn này đã có nghĩa sinh, vì sao lúc đầu không nói trong hai môn?

Đáp: Văn trước lấy sinh diệt và chân như đồng chỗ để nêu bày nên không tiện nói. Nay ở đây nói riêng, nên được nói là sinh.

Thuộc về nói nghĩa: Chẳng phải ngay đây v.v… trở xuống. Giống như vàng làm thành đồ trang sức, đồ trang sức không lìa vàng. Nước sinh ra sóng, sóng chẳng lìa nước, tức nghĩa tạng này trong ba tạng.

Đứng về tịnh, v.v..., Giác là pháp tịnh, trong đó có thỉ có bổn. Tức lúc theo dòng thể (bản giác) ẩn, dụng (thỉ giác) phế bỏ thì diệt. Khi ngược dòng thể hiển dụng khởi làm sinh.

Luận: Có chỗ nói v.v… trở xuống, có hai:

Hiển bày thể giác:

Nghĩa là tâm v.v… trở xuống, là nêu.

Sớ Lìa ở nơi, v.v... Tâm thể chân thật vốn tự sáng rỡ, niệm tướng luống dối từ xưa đến nay mê mờ. Nếu tâm có niệm ấy là mê mờ, gọi là bất giác. Tâm đã lìa niệm thì không mê mờ, chỉ một cái biết sáng suốt, gọi là Giác.

Lại nói thể lìa, nên biết vốn không. Do vốn không nên gọi là Bản giác.

Luận: Lìa tướng niệm v.v… trở xuống: là giải thích. Tướng là nghĩa tướng, tức hai nghĩa ở sau. Hai nghĩa này chính là tướng Bản giác, tức Tướng đại. Chữ “Đẳng” nghĩa là đồng nhau, nghĩa là nghĩa Bản giác đồng với hư không.

Sớ: Chẳng phải chỉ, v.v..., là giải thích chữ Tướng, tức nghĩa trí tuệ rộng lớn sáng suốt. Do mỗi nghĩa xứng với thể mà khắp, chẳng khác chẳng hai, đều đồng hư không, nên nói đồng với hư không. Văn này là nghĩa của Hải Đông sớ, nên ở đây dẫn chứng để dùng. Hai nghĩa như chỗ phối hợp ở sau.

Ngang khắp ba đời, nếu nói trùm khắp thì là nói chung cã phàm thánh, nếu nói chung thì hợp với ba mé.

Nay chỗ khác, là do ba mé, phàm thánh có thông lẫn nhau nên khi nêu ba đời thì trong mỗi mé phải đủ phàm thánh. Phàm thánh đều như, nên nói rộng khắp ba đời. Khi nêu phàm thánh, mỗi phàm thánh đu cả ba đời, đầu cuối đều như vậy, nên nói ngang dọc chung cả phàm thánh. Bởi muốn khác với thường nói rộng mà chẳng nói ngang dọc, nên có lời này để nói lên đều trùm khắp.

Tại triền, v.v...,. đây tuy nói về mặt ngang dọc, lời nói dường như

chưa tột, nhưng lý cũng bao gồm thâu nhiếp. Nghĩa là tại triền sẽ đủ tính khí, xuất chướng sẽ thâu nhiếp thân, hai đều không hai.

Hội thể đặt tên:

Luận Tức là v.v… trở xuống, Như Lai là ứng thân, Pháp thân là chân thân. Pháp thân Như Lai là Y sĩ thích. ý nói tâm thể và Pháp thân không hai, nên nói tức là. Lại, lìa chân thân không ứng thân, ứng thân tức là chân thân, nên nói tức là. Pháp thân Như Lai đều đồng chân thân, vì đứng về mặt nhân để nêu pháp, gọi là Pháp thân Như Lai, cũng nghĩa tức là. Hai câu trên đều là Trì nghiệp thích, do đó chữ Tức chung cả ba dụng. Nhưng một dụng đầu là chính, hai dụng sau là gồm cả, người học nên biết.

Nói bình đẳng, v.v..., Thánh phàm chân tính viên mãn không hai.

Sớ: Muốn rõ, v.v..., muốn hiển bày bản giác tại triền nên nêu Pháp thân xuất triền. Đây là đứng về mặt quả để nói bày nhân, tuy tên nhân quả có khác mà thể chân thật không hai nên luận nói tức là.

Luận: Nương đây, là nương thể đặt tên. Nghĩa là tâm thể vắng lặng không có thay đổi. Từ xưa đến nay đáng làm khuôn phép, nên gọi là Pháp, là thể nương tụ nên gọi là Thân. Nay nương thể này mà đặt tên giác để nói lên Pháp thân, chẳng phải một bề bất động vắng lặng, không hay không biết. Lại, hiển bày giác này chẳng phải là pháp hữu vi sinh diệt, nên đứng về mặt Pháp thân để lập. Đây tức trên một thể vắng lặng nên gọi là Pháp thân, vì chiếu soi nên gọi là bản giác.

Cái gọi là nương; chỉ là nương vào nghĩa, chẳng đồng với cỏ cây nương gốc có mầm phân ra năng sở. Cũng chẳng đồng nương Như Lai tạng có tâm sinh diệt, có tâm chân vọng. Đây chính là một thể chân thật, chỉ đối với thể này nghĩa chiếu cũng vậy, gọi là Bản giác.

Sớ: Đã là, v.v..., lý của Pháp thân trong giáo Ba thừa đồng chấp nhận bất sinh bất diệt là pháp sẵn có, đã gọi pháp này là giác thì có thể làm bổn.

Không tánh v.v… trở xuống, là dẫn chứng, Bản giác là nghĩa Pháp thân. Do trong tông này lý trí không khác, tức trí của lý gọi là bản giác, tức lý của trí gọi là Pháp thân. Như hạt ngọc sáng không hai không khác, chẳng đồng quyền tông là không, là khác.

❧