Đại Tập 160 · Bộ Luận Sớ XV · Số 1845–1851 (Quyển Đầu& Cuối)

Khởi Tín Luận Sớ Bút Sảo Ký - Quyển 3

KHỞI TÍN LUẬN SỚ BÚT SẢO KÝ

QUYỂN 3

Từ Theo pháp sinh khởi v.v… trở xuống, có hai:

I. NÊU KHOA MỤC CHỈ BÀY CHUNG:

Ý nói nhiễm, do pháp tịnh là nghĩa nhiếp ngọn về gốc, nay nói từ gốc khởi ngọn, nên chỉ lấy nhiễm.

Lược có năm lớp, nói rộng thì có mười bốn, nay trong mười bốn thứ gom lại thành năm, nên nói là lược.

Đối các tông, tức năm giáo trước. Trước lấy năng thuyên làm môn, nên nói theo giáo. Ở Đây lấy sở thuyên làm môn, nên nói theo pháp.

-Giải thích riêng theo Văn. Có hai:

Nói về năm đoạn:

Đoạn hai và ba trong năm đoạn là lược chia chân vọng, nên nói khai, nói minh v.v… Hai đoạn sau là theo vọng mà nói đầy đủ, hiển bày thứ lớp sinh khởi, nên nói là sinh.

Nhất tâm làm nguồn gốc, chính là đây. Vì nhất tâm này là căn bản của tất cả pháp nhiễm tịnh, như nguồn nước là cội gốc của muôn dòng, lại không có pháp làm gốc của tâm, nên nói chỉ có gốc nhất tâm. Gốc tức là nguồn. Kinh nói: “Các pháp có sinh chỉ do tâm hiện, tất cả nhân quả, thế giới, cát bụi, nhân tâm thành thể”. Cả hai Pháp, dụ cùng hiển nên nói là cội nguồn.

Kinh Hoa Nghiêm v.v… trở xuống, là phối hợp giáo, đây là tông Viên giáo.

Bốn pháp giới, như trước đã nêu. Tuy, bốn thứ đều gọi là pháp giới mà nghĩa giới khác nhau. Bởi lý pháp gọi là giới, giới là nghĩa tánh. Nghĩa là làm thể tánh cho cùng tất cả các pháp nhiễm tịnh. Sự pháp gọi là Giới, giới là nghĩa giới hạn. Nghĩa là mỗi sự pháp có giới hạn riêng biệt. Hai pháp giới sau đầy đủ nghĩa tánh phần rất dễ biết, vì nghĩa tuy có bốn mà thể là một, dứt bốn thành một, ngoài một không có bốn, nên nói gồm chỉ nhất chân.

Nghĩa là vắng vẻ v.v… trở xuống, tất cả muôn pháp đều do thể

mà ra. Kia nói pháp giới,ở đây nói nhất tâm. Nghĩa là nhất tâm này là tánh của Pháp, nên nói là pháp giới. Theo nghĩa đặt tên thể vốn chẳng khác, nên lấy nhất tâm làm thể pháp giới. Hai câu đầu là trình bày đức tướng.

Tịch là không có tiếng, liêu là không có sắc, Hư là trong đó không vọng nhiễm, Khoáng là rộng khắp mười phương, Xung là sâu, Thụ là gồm cả ba mé, Bao là dung thọ tất cả không ngoài, Bác là vào tất cả đều khắp.

Bao gồm, v.v… trở xuống, là nói rõ gồm thâu muôn vật, là tất cả pháp, Vạn hữu không ngoài nhất tâm, cho nên tất cả toàn là tâm tánh, tâm tánh không ngoài, thảy đều nhiếp khắp. Đây chỉ cho ý do thể mà ra, không ở chỗ thâu nhiếp muôn vật, e còn thấy ngoài tâm, nên nói bao gồm. Nhưng trong các giáo đều nói muôn pháp nhất tâm, mà cạn sâu có khác, nay theo năm giáo mà nói lược.

- Ngu pháp Thanh Văn giáo: Giả nói nhất tâm, là pháp nhiễm tịnh thế gian và xuất thế gian, đều do tâm tạo nghiệp chiêu cảm. Gạn xét nghĩa nhất tâm chẳng thành, nên nói giả nói.

- Đại thừa quyền giáo: Nói A-lại-da dị thục lấy làm nhất tâm, muôn pháp trong ba cõi chỉ do thức biến.

- Chung giáo: Nói Như Lai tàng lấy làm nhất tâm, vì các pháp thức cảnh đều như mộng.

- Đốn giáo: Dứt bặt nhiễm tịnh để nói nhất tâm, vì hiển bày thể lìa ngôn bặt các tướng, để phá các số nên giả gọi là Nhất.

- Viên giáo: Bao gồm muôn hữu lấy làm nhất tâm, vì sự lý gốc ngọn không riêng.

Như trên đã nói, hai giáo trước cạn, ba giáo sau sâu. Trong ba giáo nghĩa có cạn sâu mà thể chỉ là chân tánh. Nay nói tức là phần thứ năm.

Chú thích môn này: luận này giải thích lý tột cùng là đó. Ở trên chỉ bày tức Nhất chân pháp giới của kinh Hoa Nghiêm, bởi kia do tánh tướng cùng dung nhau, nên gọi là Pháp giới. Ở đây theo khắc chỉ pháp thể, nên nói là nhất tâm. Ý chỉ của Viên, thật do đây mà khác.

Thể bật có không: Triệu Công nói: “Muốn nói kia có, thì không hình dạng, không danh tự. Muốn nói kia không, thì thánh có linh tri”. Nên văn sau nói: “Chẳng phải có chẳng phải không v.v…”.

Tướng chẳng sinh diệt, phi là chẳng phải, tướng la hữu tướng, vô tướng, tướng tức là Tánh. Luận chép: “Chẳng phải mé trước sinh, chẳng mé sau diệt”. Kinh Bát-nhã cũng nói: “Chẳng sinh chẳng diệt”.

Chẳng phải cùng tột là cái ban đầu, chẳng phải không cùng tột là cái ban đầu. Đã chẳng phải là pháp hữu vi sinh diệt, thì không thể tìm cho tận cùng mé ban đầu. Nhưng không chỉ là vô thỉ mà còn là vô chung. Nay chỉ lược nêu nên nói Không có mé ban đầu. Đây là ngầm giải thích tướng chẳng sinh diệt trước. Do chẳng sinh nên vô thỉ, chẳng diệt nên vô chung.

Đâu thấy trung biên: Biên là hai bên, trung là Trung đạo. Hai bên đã mất, Trung đạo không còn, nên nói là đâu thấy. Ở đây ngầm giải thích về thể bật có không ở trước. Có không là hai bên. Ở trước lược nêu nên chỉ nói có không, nay trình bày đầy đủ nên nói Trung đạo.

Chú thích môn Chân như, chỗ nói của sớ kia tức là nghĩa môn chân như ở đây, nhưng chỉ dùng nhân để phối hợp, chưa phải là chánh khai, đến phần sau sẽ nói.

Mê đó v.v… trở xuống, tức trong phần tựa, nghĩa là đuổi theo mê ngộ mà nổi chìm. Giải tức sơ ngộ, ngộ tức chứng nhập. Kinh nói: “Các cõi từ vô thỉ đến nay cùng tất cả pháp nương theo đây mà có các đường và chứng được Niết-bàn”, tức là nghĩa này. Văn chú thích rất dễ hiểu.

Y tâm khai môn, Luận nói nương pháp nhất tâm có hai môn.

Môn chân như; trong đây có lìa ngôn ngữ và nương ngôn ngữ. Trong nương ngôn ngữ lại có hai thứ không và chẳng phải không, đầy đủ như phần sau nói.

Phần Đốn giáo; trong môn này nói tâm tánh chẳng sinh chẳng diệt, cho đến nghĩa lìa lời bật nghỉ, v.v… chính là giáo này. Mật thuyết, như Tâm Kinh nói: “Tướng không của các pháp chẳng sinh chẳng diệt, chẳng nhơ chẳng sạch, chẳng thêm chẳng bớt…”, v.v… là tướng chân như. Tuy nói tướng kia mà không hiển bày thể tánh chân như, nên nói mật thuyết. Lý thật chẳng khác nên nay phối hợp.

Nương Như Lai tàng trở xuống, là toàn dẫn văn luận để nói về tướng sinh diệt, v.v...

Chung giáo, nói pháp tột cùng chẳng đồng Thỉ giáo. Do trình bày môn đầu nên gọi là Chung giáo. Nay Luận Khởi Tín chính là nói nghĩa này.

Bởi Thỉ giáo v.v… trở xuống, là phân biệt trình bày. Trong thỉ giác cũng nói A-lại-da mà không nói chỗ thành của tạng tánh, nay nói chỗ thành của tánh chẳng phải phần kia. Kinh Mật Nghiêm nói: “Phật nói Như Lai tàng lấy làm ác tuệ A-lại-da, không thể biết Tạng tức là thức A-lại-da”. Môn sau là môn Sinh diệt, có hai nghĩa. Luận nói: “Thức này có hai thứ nghĩa thu nhiếp tất cả pháp, sinh ra tất cả pháp. Thế nào là

hai?. Một là nghĩa Giác, hai là nghĩa Bất giác”. Y theo đây mà nói.

Nghĩa giác, luận nói: “Cái gọi là giác là tâm thể lìa niệm, lìa tướng niệm, đồng với cõi hư không, tức là Pháp thân Như Lai. Trong đó có Thỉ giác, Bản giác. Bản giác lại có tùy nhiễm và tánh tịnh khác nhau”. Đầy đủ như trong luận nói.

Chú thích môn chân như ở trước, nạn hỏi gồm cả trước sau, hoặc nói môn chân như trước cùng nghĩa giác này, vì sao chẳng nói khai nghĩa sinh pháp, mà chỉ đối với môn sau và nghĩa sau mà nói sinh khởi? Cho nên ở đây giải thích. Bất biến là chẳng tùy duyên, tướng tịnh là Bản giác, ngược dòng tức Thỉ giác. Ba nghĩa trên đây đều không thể nói lý sinh khởi pháp nhiễm, vì nghĩa chẳng thuận nên chỉ lấy nghĩa sinh diệt và nghĩa bất giác, tức có thể nói thứ lớp sinh nhiễm kia. Nên ở trước nói: “Nương pháp nhiễm từ gốc khởi ngọn, mà không nói pháp tịnh từ ngọn hướng về gốc”. Vì ở môn trước, nghĩa trước chẳng nói sinh khởi.

Nghĩa bất giác, luận nói: “cái gọi là bất giác nghĩa là không như thật biết pháp chân như là một, do bất giác tâm khởi mà có các niệm”. Trong ấy có cội gốc khác ngọn ngành. Ngọn ngành lại có ba tế, sáu thô v.v… như thứ lớp dẫn chứng, xem văn chú thích rất dễ hiểu.

Nghĩa sau, tức là bất giác. Nương bất giác này khởi tướng nghiệp, v.v... ba tế thuộc địa vị bổn thức đối lại sự thức ở sau, đối với Thô nên gọi là Tế. Luận nói: “Lại nữa, nương bất giác nên sinh ba tướng, tương ưng chẳng lìa với bất giác, v.v …”.

Nghiệp tướng, theo động tác làm nhân được gọi là hai nghĩa, luận nói: “Một là Vô minh nghiệp tướng. Do nương tâm động bất giác nên nói là Nghiệp. Giác thì bất động, động thì có quả khổ vì chẳng lìa nhân”.

Chuyển tướng, là nghiệp tướng trước chuyển đến vị này để làm năng kiến. luận nói: “Hai là tướng Năng kiến, Do nương vào động, năng kiến chẳng động thì chẳng thấy”.

Hiện tướng; do nương tâm năng duyên mà đắm khởi cảnh sở duyên, luận nói: “ba là Cảnh giới tướng. Do nương vào năng kiến mà cảnh giới vọng hiện, lìa cái thấy thì không có cảnh giới.

Chú thích tự thể v.v…, là lấy Duy Thức nói có lậu thức, tự thể kia sinh chuyển dường như hai phần. Tương tự tướng năng duyên gọi là Kiến phần. Tương tự tướng sở duyên gọi là Tướng phần. Tuy văn khác mà nghĩa đồng. Nay chú thích phối hợp tự thể, tức tự chứng phần. Tức Duy Thức, v.v… trở xuống, là phối hợp giáo.

Đồng nghiệp tướng: kia nói các pháp sinh khởi chỉ nương A-lại-da làm cội gốc, nên gọi thức này là chủ tổng báo. Tất cả hạt giống căn thân

khí giới đều do thức này biến. Nhưng ở đây nói riêng lấy làm sở huân, huân thành hạt giống sau mới khởi hiện hành đều nương vào thức này, nên nói cội gốc sinh khởi.

Do kia v.v... trở xuống, là lý do phát xuất. Vì tông kia chưa nói nhất tâm là nguồn của môn Chân như và môn Sinh diệt, vì lưu ở Chung giáo mà nói. Nếu nói tột cùng rồi thì đâu phân quyền thật ư? Nên nói những kẻ do chẳng biết chân như tức tâm, bèn nói: “Không hay không biết, bắt động bất biến”. Nói thể không hay biết này cứng như đã ngọc không thể thọ huân, vì chẳng thể huân tánh. Đã không thọ huân thì đâu thể tùy duyên! Do đó chỉ chấp chân như bất biến mà chẳng chấp tùy duyên.

Chỉ nói v.v…, đã không chấp chân như tùy duyên thành các nhiễm tịnh, nên nói A-lại-da làm gốc sinh diệt, do đó nói pháp sinh khởi là đồng nghiệp tướng.

Dù chuyển v.v…, do kia nói chuyển thức thứ tám thành trí Đại viên cảnh, thức thứ bảy thành Bình đẳng tánh trí, thức thứ sáu thành Diệu quan trí sát, năm thức trước làm thành trí Thành sở tác. Căn bản đã là sinh diệt thì thành trí cũng là hữu vi. Lý là vô vi thì chẳng được tương tức. Như vàng nấu chảy ở khuôn đều thành vật dụng, đâu được tức nhau, cho nên v.v… từ Nói pháp v.v… trở xuống, là tổng kết thành, rất dễ hiểu.

Tối hậu, tức là Hiện tướng. Sáu thô là vị sự thức, đắm trước tướng ngoại trần kia hiển bày dính mắc, nên gọi chung là Thô. Luận chép: “Do có duyên cảnh giới lại sinh sáu thứ trí tướng”. Phân biệt cảnh giới là trí tướng. Vì có ngoại cảnh dẫn khởi nội tâm khiến kia phân biệt là tốt là xấu. Luận chép: “Một là Trí tướng, nương vào cảnh giới mà tâm khởi phân biệt”.

Ái và chẳng ái lẽ ra sinh khổ vui, là do phân biệt ở trước bèn khởi giác tâm khổ vui. Luận nói: “Hai là tướng Tương tục, nương vào trí mà sinh giác tâm khổ vui, khởi niệm tương tục không dứt.

Mê đắm khổ vui, chấp khổ vui trước cho là thật. Luận nói: “Ba là tướng Chấp thủ, nương vào cảnh giới duyên niệm nối tiếp, nắm giữ khổ vui tâm khởi mê đắm.

Chấp danh tự: chấp lấy cho là thật, nghe tên tướng chung liền sinh giận vui. Luận chép: “Bốn là: tướng Kế danh tự, nương vào vọng chấp phân biệt giả danh nói là Tướng”.

Tạo nghiệp, là tham sân thạnh hành phát động nơi thân miệng, gây ra các nghiệp thiện ác khác nhau. Luận chép: “Năm là tướng Khởi

nghiệp, nương vào danh tự tìm danh chấp trước, gây ra các thứ nghiệp”.

Thọ báo, nghiệp lụy đã thành dẫn đến quả khổ, như bị dây trói không được tự tại. Luận chép: Sáu là tướng Nghiệp hệ khổ, do nương nghiệp chịu quả không tự tại.

Nhị thừa v.v… trở xuống, là đối với giáo có cạn sâu.

Thứ ba, là ngã chấp câu sinh trong giáo của Nhị thừa dứt ngã này gọi là ngã không.

Nên trời người, v.v…, vì trong giáo kia chỉ nói nghiệp duyên thiện ác, thọ báo, tốt xấu v.v… nên tạo nghiệp mà không biết nghiệp từ đâu sinh. Giới hạn nói pháp chẳng đến được thứ tư.

Chỉ bày riêng: Nếu chấp v.v…. trở xuống, là chỉ bày riêng.

Huyết mạch truyền trao, chỉ theo mê gốc nhất tâm, quanh co sinh khởi không dứt bặt nghĩa, lại không ở một bên nói bản giác chân như, nên nói một bề v.v…

Lược có tám thứ, nói rộng thì có mười bốn. Bởi do môn Chân như và nghĩa giác chẳng phải thứ lớp sinh khởi, môn Sinh diệt và nghĩa bất giác toàn thể là nghiệp tướng. Trí tướng, tướng Tương tục đều là pháp chấp. Chấp thủ, kế danh tự tướng v.v… đều là ngã chấp, vì theo nhau nên lược thành tám.

- Sở bị của luận: Văn có ba:

Nói chung về căn có được thu nhiếp:

Từ Tất cả v.v… trở xuống, ở đây theo rốt ráo cùng chánh hợp Luận nên đều là bị. Kinh Niết-bàn chép: “Hễ có tâm thì chắc chắn sẽ thành Phật”. Kinh Viên Giác chép: “Có tánh không tánh, đồng thành Phật đạo”. Lại nói: “Thí như biển lớn không từ chối dòng nhỏ, cho đến muỗi mòng và A-tu-la uống nước kia đều được no đủ”. Kinh Kim Cương nói: “Người phát tâm Bồ đề khiến độ bốn sinh chín loại đều vào Niết-bàn vô dư”. Nếu kia chắc chắn không thành Phật thì đâu nhọc phát tâm này! Vì tất cả chúng sinh đều sẵn có Phật tánh, chỉ được nghe đều được lợi ích. Nghĩa là người có túc duyên sâu được ngộ nhập, người túc duyên cạn được tin hiểu, không hề gieo trồng túc duyên cũng đều huân thành hạt giống viên đốn. Như ví dụ ăn kim cương trong Kinh Hoa Nghiêm.

Bất đồng v.v… trở xuống, là phân biệt quyền giáo. Kia nói Nhị thừa Định tánh là tánh cố định không thể sửa đổi, huống chi ở địa vị vô dư, thân trí đều dứt, thì ai là người tu hành vô tánh? Nếu không có hạt giống lành kia, thì hạt giống lành đã không nương đâu được tu tiến? Cho nên ở đây phân chia đều chẳng phải sở bị. Nhưng kia chỉ đứng về mặt tức, nay theo thời gian lâu dài mà luận không thể thâu nhiếp hết, cũng

là lưu lại trong Thật giáo mà nói.

- Nói theo ba nhóm:

Nhưng, tất cả v.v… trở xuống, là nói theo ba nhóm, có ba thuyết:

Theo Tiểu thừa: Cho chúng sinh năm nghiệp vô gián là tà định, cho người Học, Vô học là chánh định, cho người hữu lậu, vô lậu là bất định.

Theo Quyền giáo: Cho người vô chủng tánh là tà, cho Bồ-tát là chánh, cho người bất định tánh là bất định.

Theo Chung giáo: Cho tất cả dị sinh là tà, Tam hiền là chánh, Thập Tín là bất định.

Ở đây y theo thuyết sau.

Luận này v.v… trở xuống: rất dễ hiểu.

Cùng là tà định, chỉ được thấy nghe tự nhiên thành hạt giống, khi khác hiển phát sẽ đến giải thoát, như dụ buộc hạt ngọc trong chéo áo trong kinh Pháp Hoa, kinh Niết-bàn thì dụ trống độc, kinh Hoa Nghiêm thì có tám nạn, v.v… đều là lời siêu vượt. Lại nói: “Nếu có người chẳng sinh tín ưa, cũng thành gốc lành không luống uổng, cho đến rốt ráo nhập Niết-bàn”, ở đây nói tuy hủy báng đọa vào đường ác, mà do nghe qua lỗ tai cũng được tỉnh ngộ. Nên ở sau luận nói: “Vì khiến chúng sinh lìa tất cả khổ được vui rốt ráo” đều là ý này.

Đều là chánh định, luận chép: “Vì muốn giải thích nghĩa căn bản của Như Lai khiến các chúng sinh hiểu đúng không lầm”. Trong sớ xếp Tam hiền vào chánh định.

Theo đây v.v… trở xuống, là nói theo Ngũ tánh, nhưng nói năm tánh quyền thật v.v… đều cùng trong giáo nghĩa trước mà ra.

Phân vì chưa rõ, theo kia định chấp có ba mà không có hai, nên nói là quyền. Nay nói bị giáo nên phải theo tánh, tánh tuy nói năm đều là sở bị, chẳng đồng với quyền tông định chấp có không.

Chánh bị v.v… trở xuống, xem văn có thể biết.

Gồm các tánh v.v… là người Nhị thừa và vô chủng tánh. Do người Nhị thừa thật không có định tánh, tuy quên phần đoạn nhưng có thân biến dịch, chỉ được nghe giáo ấy chắc chắn sẽ hồi tâm. Niết-bàn nói bốn quả và Duyên giác cực trì, trải qua tám ngàn bốn trăm sáu mươi hai vạn mười ngàn kiếp, như thứ lớp hồi tâm. Giống như người say lúc tỉnh có mau chậm, Tam-muội tỉnh rượu cũng giống như thế. Kinh Lăng-già nói: “Tam-muội say rượu cho đến kiếp bất giác, rượu tan rồi mới giác được thân Phật vô thượng”. Người không có tánh chỉ là không có tánh thiện, nếu nghe được giáo ấy thì hạt giống thiện tự thành, gặp duyên

phát khởi sẽ được thành Phật. Kinh Lăng-già nói có hai thứ xiển-đề: 1- Bồ-tát đại bi. 2- Dứt gốc lành. Phật nói trong hạng thứ hai, mãi không được nhập, chỉ có Bồ-tát đại bi. Nên biết người dứt gốc lành nghe kinh được ngộ, sau sẽ được nhập. Trong Kinh Niết-bàn nói đầy đủ như thế. Luận này nói: “Chỉ dạy tu tập chỉ quán để đối trị tâm lỗi của phàm phu, Nhị thừa”. Trong đây nghĩa bao gồm Định tánh và Vô tánh. Văn sau nói: “Đối trị lỗi tâm hạn hẹp của người Nhị thừa không khởi đại bi, xa lìa phàm phu không tu gốc lành”. Lại, không khởi đại bi há chẳng phải định tánh ư? Không tu gốc lành há chẳng phải vô tánh ư? Nên biết Thật giáo tuy nói năm tánh, nhưng chẳng phải nhất định năm đều là sở bị.

- Chỉ bày riêng văn sau:

Lại nhân v.v… trở xuống, là chỉ bày riêng văn sau.

Nói riêng về sở bị, sở bị của một bộ luận không ngoài ba căn, nói có chung, riêng. Chung thì không phân ra luận văn, chỉ có người căn cơ thượng trung hạ, nương đây mà nhập chung. Riêng thì phần lập nghĩa và Giải thích là thuộc thượng căn, phần Ngộ nhập tu hành tín tâm là thuộc trung căn, phần Khuyến tu lợi ích là thuộc hạ căn. Nhưng, bậc thượng căn không cần nghe pháp của trung, hạ căn, bậc hạ căn cần nghe pháp của thượng, trung căn, còn bậc trung căn y theo đó sẽ biết. Ở đây nói vẫn là riêng trong chung, nếu lại luận chính xác gồm theo địa vị mà phối hợp thì, trong phần Lập nghĩa và phần giải thích là hiển bày chánh nghĩa đối trị tà chấp. Thuộc Bồ-tát Tam hiền là thượng căn, ngộ nhập phân biệt phát thú đạo tướng, thuộc Thập tín mãn tâm là trung căn, tức phần tu hành tín tâm trở xuống của văn sau. Thuộc Thập Tín Trụ tâm nhập tâm là hạ căn.

Lại, theo Thập tín vị tự có khác ba căn, nghĩa là lấy Thập tín mãn tâm làm thượng căn, ở đây thì như trên đã phối hợp. Lấy Thập tín trụ tâm làm trung căn, ở đây nương theo trong phần thứ tư, bốn thứ tín tâm và bốn thứ tu hành ngộ nhập. Lấy Thập tín sơ tâm làm hạ căn, theo hạ căn này lại có ba thứ, nghĩa là lấy bốn hạnh sau và chỉ quán ở trước. Đoạn luận này là thuộc hạ căn, ngộ nhập lấy một môn chỉ quán là thuộc trung căn, lấy một môn khuyên sinh tịnh độ là thuộc thượng căn. Một phần khuyến tu lợi ích gồm chung ba phần trước. Một phần nhân duyên nói về lý do luận khởi. Cho nên trong phần này chẳng riêng nói, thuộc như sớ ở sau phối hợp.

- Sở y của luận:

Nêu chung:

Giáo thể Năng thuyên, nói chung giáo pháp của chư Phật cho đến

luận này, lấy gì làm thể mà năng thuyên hiển bày vô lượng sự lý? Nay lấy bốn môn để lược giải thích.

Giải thích riêng. Có bốn:

- Tùy tướng:

Nghĩa là theo sáu trần, cảnh tướng phát xuất từ thể.

Danh, cú, văn, là trên tiếng uẩn khúc tiêu biểu nói là giả chẳng thật, thuộc về Bất tương ưng hành. Luận nói: “Một tên, hai tên, nhiều tên gọi là Danh thân. Một câu, hai câu, nhiều câu gọi là Cú thân. Một chữ, hai chữ, nhiều chữ gọi là Văn thân”.

Các pháp tự tánh Năng thuyên, là Danh thân. Danh thân là năng thuyên, các pháp tự tánh là sở thuyên. Như nói sắc, nói tâm, nói nước, lửa v.v… mỗi thứ nói tiêu biểu cho pháp tự tánh.

Khác nhau là Cú thân. Cú thân là năng thuyên, các pháp khác nhau là sở thuyên. Như nói hình sắc, hiển sắc, chân tâm, vọng tâm, v.v… các pháp rõ ràng. Trong mỗi pháp đều có phân biệt.

Nhị sở y: là Văn. Hai tức Danh, Cú. Văn tức là chữ. Do đây chung làm Danh Cú, là chỗ nương của hai pháp, cho nên Danh thì thứ lớp nêu bày, Cú thì thứ lớp an bố, Văn thì thứ lớp liên hợp. Những thân này là năng thuyên tiêu biểu cho nghĩa lý, do đó chấp làm giáo thể.

- Chỉ do âm thanh:

Hoặc chỉ v.v… trở xuống, là chỉ cho âm thanh. Thanh là lời nói của giáo chủ, âm là âm từ giảng nói của Phật. Tiêu biểu bình luận ngữ, âm ngữ, lộ ngữ, nghiệp ngữ v.v… nên nói là âm thanh.

Lìa tiếng trở xuống, dùng Danh, Cú, Văn cả ba để giải thích. Tuy tự năng thuyên tiêu biểu cho nghĩa lý, vẫn chỉ là tướng uẩn khúc trên tiếng từ giả mà kiến lập không có tự thể. Thanh là sắc pháp, sắc pháp là thật. Danh v.v… là Bất tương ưng hành. Phi sắc phi tâm là theo phần vị sắc tâm giả lập, cho nên là thật, ngoài ra là không giả. Sở dĩ nhiếp giả từ thật, chỉ là lấy âm thanh làm giáo thể, nên nói lìa tiếng không có Danh riêng … Luận Bà-sa chép: “Phật giáo lấy ngữ nghiệp làm thể.

- Chung bốn pháp:

Giả thật v.v… trở xuống, là chung bốn pháp. Như hai thuyết trên đều có lý giáo làm định lượng, không thể nghiêng lấy một bên, nên nay thâu nhiếp tất cả. Do chỉ âm thanh thì chẳng phải nghĩa năng thuyên, chỉ danh cú văn thì không tự thể riêng. Bốn pháp đều lấy ban đầu thành giáo thể, như nước cùng hành động mới bơi thuyền được. Trong hai thuyết này không thể vượt một, như người lênh đênh trên biển phát ra tiếng mà không thành câu, thì làm sao tiêu biểu cho sở thuyên. Nếu

không có tiếng thì danh v.v… nương vào đâu, nên nay lấy cả hai. Luận Câu-xá nói: “Đức Mâu-ni nói pháp uẩn số có tám mươi ngàn. Thể kia (giáo thể), ngữ (âm thanh); hoặc danh (danh, cú), sắc (âm thanh), hành (danh, cú) đều thuộc về uẩn”.

- Khắp tất cả:

Lại trùm khắp v.v… trở xuống, là trùm khắp tất cả, tất cả tuy nhiều mà không ngoài cảnh giới sáu trần, chỉ hay sinh hiểu đối với vật tức là giáo thể, đâu riêng đối với thanh, danh, cú, văn? Kinh Tịnh Danh chép: “Do có ánh sáng mà làm Phật sự. Do có Bồ-đề thọ, y phục, đồ nằm v.v… cho đến tám mươi bốn ngàn các thứ trần lao. Chúng sinh cho là nhọc mệt, chư Phật dùng pháp này mà làm Phật sự”. Kinh Lăng-già chép: “Này Đại Tuệ! Chẳng phải tất cả cõi Phật đều dùng ngôn ngữ nói pháp, có cõi nước Phật nhìn thẳng không chớp mắt, miệng không nói năng, cho đến có cõi nước Phật động thân gọi là nói pháp v.v…”. Vả lại, thế giới Hương Tích dùng cơm có mùi thơm mà ba vị hiển bày, cõi nước Cực Lạc nghe tiếng gió thổi cành cây mà thành chánh niệm. Tơ trúc có thể do chuyên tâm chạm mắt mà giữ đạo. Đã là nói, nín, nhìn, chớp mắt, v.v… đều nói, thì thấy nghe hiểu biết đều là nghe. Nếu được pháp khế thần thì đâu cần do nơi ngôn thuyết. Như trong kinh Lăng Nghiêm, hai mươi lăm vị thánh đối với mười tám giới, tánh bảy đại, v.v …, mỗi vị từ một môn mà được viên thông. Trong đây nói sáu trần cũng chỉ là theo cảnh, ngoài ra nêu rất dễ biết. Thiên Thai nói: “Tay không cầm quyển kinh mà thường tụng kinh, miệng không nói năng mà đọc tụng khắp hết các kinh điển, Phật chẳng nói pháp mà thường nghe phạm âm, tâm không suy nghĩ mà chiếu khắp pháp giới”. Đây đều là nghĩa này.

Môn Duy thức”, là theo vọng tâm để nêu ra thể, nay trước là theo cội gốc hình bóng đối nhau, đối với các giáo chung thành bốn câu:

- Chỉ cội gốc không hình bóng, tức Tiểu thừa giáo. Do không biết các pháp do thức hiện đều là hình bóng.

- Chỉ hình bóng không cội gốc, tức là Chung giáo. Do quả Phật không khác sắc thanh công đức, chỉ có như như và trí như như là còn. Chỉ lấy đại bi, đại trí làm duyên tăng thượng, khiến chúng sinh căn cơ thuần thục kia, trong tâm hiện sắc thinh của Phật nói pháp, cho nên Phật dạy chỉ là ảnh tượng trong tâm chúng sinh. Kinh Hoa Nghiêm nói: “chư Phật không có pháp, Phật ở chỗ nào nói?”. Chỉ tùy theo tự tâm kia mà vì nói pháp như thế.

- Vừa là cội gốc vừa là 000hình bóng, tức Đại thừa quyền giáo. Cho là do Phật tự giảng nói, hoặc văn hoặc nghĩa, đều là trí Diệu quan

sát, chỗ hiển bày tương ưng tịnh thức, gọi là bổn chất giáo. Hoặc người nghe ở trên thức sở biến văn nghĩa làm ảnh tượng giáo, chư Phật và chúng sin làm duyên tăng thượng, lẫn nhau mới có chỗ khởi giáo. Duy Thức nói: “Năng lực tăng thượng xoay vần hai thức thành quyết định”.

- Chẳng phải cội gốc chẳng phải hình bóng, tức là Đốn giáo. Chẳng những chỉ ngoài tâm, không có sắc thinh Phật, mà trong tâm chúng sinh hình bóng cũng không, vì tánh gốc lìa tướng gốc dứt, tức giáo của Vô giáo. Kinh Tịnh Danh chép: “Người nói pháp kia không nói không chỉ dạy, người nghe pháp kia không nghe không được”. Nay ở đây giải thích, tức câu thứ hai chỉ hình bóng chẳng phải cội gốc.

Nói tịnh thức v.v…, trong đây thế nói dường như ở nơi cội gốc, hình bóng, đầy đủ một câu. Nhưng, ý nói rõ chỉ hình bóng chẳng phải cội gốc. Tuy nói tịnh thức hiện ra, mà ý hiển đại bi đại trí là duyên tăng thượng. Ở đây chỉ nói Phật vì chúng sinh làm duyên tăng thượng, mà chẳng nói Phật làm duyên tăng thượng, là mục đích chỉ hình bóng.

Lại, tịnh thức Phật tức là chân tâm chúng sinh, Phật hiện tức chúng sinh hiện, cả hai đều là hình bóng. Dẫn chứng văn sẽ rõ, đâu thể thấy chỗ hiện tịnh thức làm duyên tăng thượng, liền khởi chấp cả hai cội gốc và hình bóng, đồng với quyền giáo. Phải lấy ý để nói chẳng nên do nơi văn cục, người học nên suy nghĩ ! Văn sau nói đủ: “Tất cả các pháp chỉ nương vọng niệm mà cókhác nhau, nếu lìa tâm niệm thì không có tất cả tướng cảnh giới”. Cho nên phần sau tổng kết ý. Nói tự tâm, tức là vọng thức chẳng phải chân tâm. Văn sau nói: “Ba cõi luống dối, chỉ do tâm tạo, lìa tâm tức không có cảnh giới sáu trần”.

Môn Quy tánh,” là theo chân tâm để xuất thể.

Thức này v.v…, là trong môn trước đã thâu nhiếp ở cảnhkhác nhau, duy thức tâm năng biến, nay lại nhiếp thức tâm trước chỉ là nhất tâm. Nhất tâm tức tánh chân như, gọi là quy tánh, nên nói thức này không có tự thể.

Kia giống như người ngủ mê nằm mộng thấy các thứ vật, vật không lìa mộng, mộng chẳng lìa người, tức tới lui suy tìm thể chân thật của giáo pháp tột cùng ở đây. Người xưa nói: “Tâm tức là Kinh” chính là nghĩa này.

Nói tất cả, tức các pháp sắc, tâm v.v… chẳng phải nay mới như vậy, nên nói: Từ xưa đến nay siêu vượt, lìa tướng danh tự, lìa tướng tâm duyên, nên nói cho đến, nhưng lìa ngôn thuyết thì chẳng có âm thanh trước, lìa danh tự thì chẳng có Danh, Cú, Văn trước, lìa tâm duyên thì chẳng có duy thức trước, nhất tâm chân như thành môn Quy Tánh này,

cũng đồng Viên Giác sớ chép: “Sinh pháp vốn không tất cả duy thức, thức như huyễn mộng chỉ là nhất tâm”. Kinh Lăng nghiêm nói: “Kiến và kiến duyên tợ cảnh hiện tiền, vốn là giác minh của ông”.

Môn Vô ngại, theo ba môn vô ngại để nêu ra thể. Ở sau là chính giải thích, Tâm là môn Duy thức, Cảnh là môn Tùy tướng, Lý là môn Quy tánh, Sự tức môn thứ nhất và thứ hai. Do đối lý thành câu nên lặp lại.

Đồng một duyên khởi, ba môn trên đồng là nhất đại pháp giới duyên khởi. Nghĩa là cảnh không tự là cảnh, mà do tâm nên có cảnh, tâm chẳng tự là tâm mà do cảnh nên có tâm, vọng chưa nương chân tức chẳng từ chân sinh, chân chưa theo vọng nên chẳng nương vọng mà hiển. Như thế thì cảnh là cảnh của tâm, tâm là tâm của cảnh; chân tức chân của vọng, vọng tức vọng của chân; Nương gá lẫn nhau, vay mượn lẫn nhau, hễ có thiếu khuyết gì thì chẳng bao giờ thành, nên nói đồng một duyên khởi.

Dung nạp lẫn nhau v.v…, tức pháp giới không chướng ngại, nghĩa là hoặc tâm hoặc cảnh, hoặc lý hoặc sự, một nhiều tức nhập, thảy đều vô ngại. Đây ắt động dừng ngang dọc đều là giáo thể.

Lấy một “v.v… trở xuống là nguyên do khởi xuất, như tâm cảnh, lý sư ở trên, đều được vô chướng ngại. Do tất cả pháp chẳng lìa hai môn, vì hai môn chỉ là nhất tâm, bởi quy tánh tức môn Chân như, hai thứ trước là môn Sinh diệt, hai môn chẳng hai tức là nhất tâm, vì do nhất tâm này dung chứa cả, được đồng nhất duyên khởi vô ngại tự tại.

- Tông quy của luận. Có hai:

Nêu chương, giải thích tên:

Trước đã nói văn thể năng thuyên, ở đây nói nghĩa thu sở thuyên. Trong nghĩa đáng tôn, đáng trọng, đáng tôn thờ nên gọi là Tông; quy hướng tới lui nên gọi là Thú.

Các bộ v.v…, như tông Pháp Hoa nói Nhất thừa, tông Niết-bàn nói Phật tánh, tông Hoa Nghiêm có pháp giới, tông Duy ma nói bất tư nghì giải thoát v.v… Song, tông có nhiều thứ, hoặc theo mục đích đối tương để rõ tông, tức chỗ tiêu biểu của ngôn ngữ gọi là Tông. Đây chỉ lấy nghĩa nhất kỳ mà luận, như nói âm thanh là có pháp nhất định vô thường làm tông v.v… Hoặc theo người thực hành tu tập để nói tông, tức chỗ tôn sùng của tâm gọi là Tông, như mỗi việc tùy theo chỗ tu tập kinh luật luận, v.v… Nay nói chỗ tôn sùng của một bộ, là tông là chủ, nên gọi là Tông. Tông ở đây trở về với nghĩa gì? Nghĩa là giáp tin, hiểu, thực hành pháp này chắc chắn sẽ được chứng nhập, nên nói là sở quy của tông. Khai

chương như trong văn.

- Tùy tướng:

Nêu tên: Trong Chánh biện, phần đầu là theo tướng chấp pháp, tức là nêu tê. Tông đối nơi sự pháp nên nói theo tướng, chấp pháp nhất định có thật nên nói là chấp pháp.

Các sư Tiểu thừa; là Tông chủ. Căn bản là Thượng tọa bộ và Đại chúng bộ, lần lượt chia thành hai mươi bộ.

A hàm, là kinh y cứ, bằng với các kinh chánh pháp Niệm, Phật, Bổn Hạnh v.v…

Vì tạo v.v… trở xuống, Luận là sở tạo, tức các luận Bà-sa, Câu-xá v.v… trong các môn, ở đây nêu bốn thứ:

- Chân không vô tướng: Tức sắc tức không, bệnh không cũng không nên nói chân không, lìa tất cả tướng nên nói Bát-nhã vô tướng, v.v… đối tám bộ và các kinh không như Trung Quán, v.v… đối các loại như Bách Luận, Luận Thập Nhị Môn.

- Duy Thức pháp tướng: Duy giá cảnh có thức phân biệt tâm, không có tất cả các pháp, chỉ do thức biến tông tướng pháp, nên gọi là Pháp Tướng Tông thuộc Duy Thức, v.v … là các loại Đối pháp, Bách pháp trong Duy thức.

- Như Lai tàng duyên khởi: Tức Như Lai tàng tâm tùy theo nhiễm tịnh mà thành các pháp, như các kinh Lăng - già, Thắng man, Mật Nghiêm v.v..., các Luận Khởi Tín, Phật Tánh, Bảo Tánh,v.v…

- Viên dung cụ đức: Viên nghĩa là viên mãn tánh tướng biến khắp, dung là dung hòa lý sự vô ngại. Cụ đức là lớp lớp vô tận, một hạt bụi một mảy lông đều xứng tánh, đều bao gồm khắp, như trong Viên giáo ở trước đã nói.

- Chỉ luận này:

Nay đây v.v… trở xuống, là chỉ cho Luận này.

Thứ tư, tức Như Lai tàng duyên khởi tông, do sở thuyên của luận này nói về Như Lai tàng. Chẳng sinh chẳng diệt hòa hợp với sinh diệt, gọi là A-lại-da, vì rộng nói rõ các pháp duyên khởi nhiễm tịnh.

- Hội năm giáo:

Nhưng đây v.v… trở xuống, là hội năm giáo. Nhưng chỉ có Phật nói mới thành giáo, có người còn gọi là Tông. Tông và giáo chẳng khác, do đó bổn sớ theo giáo mà biện. Vì nay đem kinh để phân biệt nên có rộng hẹp khác nhau. Một bộ kinh dung chứa nhiều giáo nghĩa, như trong kinh Hoa Nghiêm nói đầy đủ mười điều ác và mười điều thiện tức Nhân thiên giáo; nói bốn đế, mười hai nhân duyên tức Tiểu thừa giáo; nêu đủ

các địa vị tức Phần giáo. Tam Thiên Kệ nói: “Pháp tánh vốn vắng lặng, không lấy cũng không bỏ”. Tánh không tức là bất khả đắc tư lương của Phật, tức Thỉ giáo. Như tâm Phật cũng giống như thế, như Phật chúng sinh cũng vậy. Tâm, Phật và chúng sinh, cả ba không khác nhau, tức là Chung giáo.

Khi mới phát tâm liền thành Chánh giác tức là Đốn giáo. Tất cả vô ngại tức Viên giáo. Ngoài ra trong các Kinh hoặc năm, bốn, ba, hai v.v… nhiều ít không nhất định.

Tông đầy đủ các kinh, như một tông luận này có hơn trăm bản kinh Đại thừa.

Theo những gì? Chỉ là các kinh liễu nghĩa đều là tông này, v.v... lại, như nghĩa không trong tất cả các kinh đều là tông Tam Luận. Ngoài ra đều mô phỏng theo đây.

Trên đây đã nói chỉ theo tông giáo cùng nói nghĩa rộng, nếu nói về nghĩa hẹp thì như năm giáo trước, mỗi vị nói một nghĩa không thông suốt nhau. Như một bộ Kinh chỉ nói một nghĩa, đây gọi là giáo hẹp. Tông theo giáo nói cũng lại như thế, đây gọi là Tông hẹp.

- Chỉ nói về luận này. Có hai:

Chung:

Nghĩa Nhất tâm pháp, do trong luận này, nghĩa lý sở thuyên tuy rộng nhiều, nhưng chỗ tột của tông đều hiển bày một tâm pháp ba nghĩa đại, lấy làm tông kia. Pháp nghĩa của tông này ý ở chỗ nào? Vì khiến sinh tâm tin hiểu đúng không lầm, y theo chỗ hiểu tu hành, hạnh thành nhập chứng, chứng được quả tột trở về nhất tâm này, nên nói là thú. Nhưng, nếu tin một vị lý không thì ưa chán đều dứt, nếu một bề tin pháp tướng thì thánh phàm cách xa, đây đều không thể khởi hạnh thú chứng. Nay khiến tin nhất tâm là gốc của phàm thánh, chỉ do mê ngộ mà có khác nhau, ắt có thể khởi tu thứ lớp chứng quả.

Riêng biệt: Từ riêng v.v… trở xuống. Có hai:

- Liệt nêu giải thích:

Nói giáo, do dùng lời để nói nghĩa, nghĩa hiển thì lời mất, như nương bè qua sông, đến bờ phải bỏ bè, như văn sau nói đủ. Nên biết Như Lai phương tiện khéo léo, giả mượn lời nói để dẫn dắt chúng sinh.

Chỉ thú kia: đều là lìa niệm trở về chân như.

Lý sự, trước tông sau thú, hợp nói lý sự ở sau có phỏng theo đây.

Nêu sự…, nói rộng nhiễm tịnh sinh diệt, đều là trở về lý chân như.

Như từ…, văn nói: “Lại nữa, hiển bày từ môn Sinh diệt tức nhập

môn Chân như”. Nghĩa là suy tìm năm ấm sắc tâm, cảnh giới sáu trần… rốt ráo vô niệm. Cho đến nếu quán sát biết tâm vô niệm, thì được thuận theo nhập môn chân như.

Do chân tục v.v… hướng về chân lý nhất vị tức tâm dứt bặt, quán cảnh tục muôn vạn khác nhau thì trí khởi, do đây thành hai môn Chỉ Quán. Văn sau nói: “Nói Chỉ nghĩa là dừng (chỉ) tất cả tướng cảnh giới, thuận theo nghĩa quán Xa-ma-tha. Nói Quán nghĩa là phân biệt tướng nhân duyên sinh diệt, thuận theo nghĩa quán Tỳ-bát-xá-na. Thành tín tức địa vị Thập Tín, duyên không lui sụt tức từ Tam hiền trở lên. Hàng Địa tiền tỷ quán chưa tạo chân như, mục đích là đăng địa, thân chứng thánh tánh.

Bởi nhân v.v…, là chỗ tu hành mười Ba-la-mật của Địa thượng, mục đích là mong chứng quả Phật Bồ đề.

- Kết chỉ bày:

Năm thứ này v.v… trở xuống là tổng kết chỉ bày.

Lý do, là: 1- Do giáo nên được nghĩa. 2- Do sự trong nghĩa nên hiển lý. 3- Do sự lý làm cảnh để thành hạnh chỉ quán. 4- Do chỉ quán nên được địa vị chứng nhập. 5- Do chứng nhập nên được quả. Ở đây lần lượt làm nhân cho nhau, từ cạn đến sâu, để truyền bá tông thú sâu xa của luận.

Xong phần Nghĩa Môn Huyền Tự.

II. THEO VĂN CHÚ GIẢI. Trong đề luận. Có hai:

- Giải thích bốn chữ trước. Có bốn:

- Giải thích chung bốn chữ:

Nói thường thể, chẳng giống quyền giáo.

Giải thích chữ Đại, do phân biệt chữ Tiểu làm nghĩa, ngoài Đại có Tiểu để phân biệt, thì há thành tựu đến chỗ tột đại ư? Nay do thể của tâm tánh không bờ mé, dứt các phân biệt so đo, chỗ tâm hành diệt, đường ngôn ngữ bặt, không có tên mà gượng gọi là Đại. Nhưng, chữ Đại có hai nghĩa:

- Nghĩa thường: Nghĩa là dài suốt ba đời không trước không sau. Không có một pháp trước đó, chỉ cái này có trước các pháp nên nói là đại. Kinh Niết-bàn chép: “Cái gọi là Đại gọi là nghĩa thường”.

- Nghĩa trùm khắp: Nghĩa là rộng khắp mười phương, tột cùng mười phương không có bờ mé. Kinh Niết-bàn chép“Cái gọi là Đại tánh kia rộng khắp cũng như hư không”.

Bao gồm, Luận nói: “Tâm ấy nhiếp tất cả pháp thế gian và xuất

tế gian”. Lại, Kinh nói: “Tâm tánh tròn khắp bao gồm mười phương, v.v…”. Nếu Thể không trùm khắp thì đâu gọi là bao trùm? Nếu chẳng bao trùm thì đâu gọi là Đại? Do đó là nghĩa bao gồm, là nghĩa Đại.

Vận tải v.v…, chữ Thừa có năm thứ: Trời, người, Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát, do đều có công năng vận tải nên gọi chung là thừa. Lại, nghĩa có đại tiểu mà chuyên chở thì có xa gần.

- Nhân thừa: Ba quy y năm giới cấm chuyên chở chúng sinh vượt ra khỏi ba đường, sinh trong nhân gian, cũng như thuyền nhỏ vừa qua khe suối.

- Thiên thừa: Thượng phẩm mười điều lành và Bốn thiền tám định có công năng vận chuyển chúng sinh vượt khỏi bốn châu, đạt đến thượng giới, như thuyền vượt qua sông nhỏ.

- Thanh Văn thừa: Pháp môn Bốn đế.

- Duyên giác thừa: Pháp môn Mười hai nhân duyên, có khả năng chuyên chở chúng sinh vượt qua ba cõi đến Niết-bàn hữu dư, vô dư, thành A-la-hán và Bích-chi-phật, như thuyền lớn vượt qua sông lớn.

- Bồ-tát thừa: Do pháp môn bi trí sáu độ chuyên chở chúng sinh vượt khỏi ba cõi, và cảnh giới Nhị thừa, đến bờ Vô thượng bồ-đề đại bát niết-bàn bên kia, như thuyền lớn vượt qua biển lớn.

Kinh Pháp Hoa chép: “Nếu có chúng sinh từ Phật, Thế tôn nghe pháp, tin nhận siêng năng tu hành tinh tấn, cầu trí Nhất thiết, trí Phật, trí Tự nhiên, trí Vô sư, tri kiến Như Lai, Lực vô sở uý. Vì thương xót nghĩ an vui vô lượng chúng sinh, làm lợi ích trời người, độ thoát tất cả, đó gọi là Bồ-tát Đại thừa. Cầu thừa này gọi là Thừa”. Đây chính do năng thừa có lợi độn, sở thừa có hơn kém, nên khiến chỗ vượt có rộng hẹp, chỗ đến có gần xa.

Nay nói thừa, là phần thứ năm Bồ-tát thừa.Nhưng, chỗ nói ở trên là theo con đường thường, lấy sáu độ muôn hạnh làm thể sở thừa. Nay trong luận này nói về sở thừa, là thẳng theo Thể đại và Tướng đại. Văn sau nói: “Tất cả chư Phật đều do bổn thừa, tất cả Bồ-tát đều thừa pháp này đến đất Như Lai”, do đó cũng gọi là Phật thừa, Nhất thừa, Tối thượng thừa. Nay nói chung chỉ gọi là Đại, nói tuy chẳng khác mà nghĩa kia khác nhau. Do văn này hướng về chỗ khác thường mà nói con đường thường. Lại nói phải đợi năng sở khế hợp nhau mới được gọi là thừa. Nay luận nói thẳng tâm chúng sinh lấy làm pháp Đại thừa, đâu được đợi đủ năng sở ư? Kinh Niết-bàn chép: “Phật tánh gọi là Nhất thừa”.

Đại thừa trở xuống, là nêu sở tín để nói rõ năng tín. Nghĩa là do có Nhất tâm Tam đại làm cảnh cao quý, duyên cảnh cao quý này mà phát

tâm Nhẫn lạc gọi là khởi tín.

Nếu không như thế, là tin pháp nào? Tin cái gì? Tin nương vào đâu làm bằng cứ mà phát khởi ư? Vì thế nên lấy tâm cảnh hợp nhau làm mục tiêu để phát khởi lòng tin.

Đại thừa Khởi Tín, bởi Đại thừa làm cảnh sở duyên mà phát được tín tâm năng duyên, đây là duyên Đại thừa để khởi tín tâm nên chẳng khởi tâm khác. Sở duyên cao quý mà năng duyên thấp kém. Đại Thừa Khởi Tín là Y theo chủ mà được tên, ở đây theo cảnh để hiển bày tâm.

Lại cũng v.v… trở xuống, là đối với tông để biệt hành. Nghĩa là tin chung đại tiểu phân biệt lý kia. Nay khởi tin Đại thừa là chẳng phải khởi lòng tin khác, tức dùng riêng phân biệt chung, cũng là Y chủ thích.

- Giải thích riêng Đại thừa:

Lại đại v.v… trở xuống, là giải thích riêng Đại thừa.

Theo nghĩa …, Luận nói: “Nói nghĩa đó hẳn có ba thứ, thế nào là ba?

Thể đại: Bởi tất cả pháp chân như bình đẳng không thêm bớt.

Tướng đại: Bởi Như Lai tàng đầy đủ vô lượng tánh công đức.

Dụng đại: Sinh ra tất cả nhân quả lành thế gian và xuất thế gian”.

Theo người, v.v…, Luận chép: “Tất cả chư Phật vốn có sở thừa, tất cả Bồ-tát đều thừa pháp này đến đất Như Lai”. Y theo bổn sớ nói: “Đối trong ba đại, thể tướng là sở thừa, dụng đại là năng thừa. Trong ba đại, chỉ nhất tâm chuyển, nên vừa là đại vừa là thừa”, là Trì nghiệp thích.

- Giải thích riêng chữ Đại:

Lại nương v.v… trở xuống, là giải thích riêng chữ Đại.

Bảy thứ tương ưng, đây đều đứng về người mà nói cảnh.

Tánh đại, do giáo pháp mà chư Phật nói rộng lớn làm sở duyên.

Hành, là hai lợi hành: Tự lợi và lợi tha.

Trí, là hai trí vô phân biệt: Ngã không và Pháp không.

Tinh tấn, trải qua ba a-tăng-kỳ tu hành không chán nãn.

Phương tiện, không trụ Sinh tử và Niết-bàn.

Chứng đắc, công đức Phật địa đều viên mãn.

Nghiệp: ứng hiện khắp mười phương giáo hóa chúng sinh.

Sáu câu trên cũng như câu đầu đều nói về tánh đại. Nhưng trong bảy câu thì năm câu trước là nhân, hai câu sau là quả. Trong hai câu quả thì câu trước là Thể, câu sau là Dụng. Thể tức tướng trí tịnh, dụng tức tướng bất tư nghì nghiệp, cũng tức là hai cảnh sau trong bốn cảnh, các luận Trang Nghiêm, Du-già, Hiển Dương cũng đồng với thuyết này.

- Giải thích riêng Khởi tín:

Khởi nghĩa v.v… là trở xuống, là giải thích riêng Khởi Tín, có hai:

- Nói rõ:

- Giải thích chữ Khởi:

Do có bản giác là theo nhân duyên để nói về chỗ phát khởi, Pháp hữu vi khởi đều là năng lực nhân duyên. Nhân duyên thiếu sót lẫn nhau thì không thể nào thành lập. Nay tin sở khởi phải đầy đủ nhân duyên, Luận chép: “Tự có năng lực huân tập (Tự thể tướng huân), lại vì Phật, Bồ-tát từ bi nguyện hộ (dụng huân), khởi lên tâm chán khổ (tín tâm), mới tiến đến con đường Niết-bàn”.

Thắng cảnh, như ở sau nói tin chân như và Phật, Pháp, Tăng. Vì tin chân như là gốc muôn pháp, Phật là Báo thân, Pháp là sáu độ muôn hạnh, Tăng là Bồ-tát Địa thựơng, cùng Tam bảo, Tứ đế rất cao quý.

Tin ít có: vì cảnh sở tín cao quý khiến tâm năng tín rất ít có. Nếu tin Đức Thích-ca, Đức Di-lặc là Phật thì là dễ có, nay tin chân như trong tâm chúng sinh là phàm thánh nương thông suốt, mê thì sáu đường không cùng tận, ngộ thì Tam bảo không dứt, đây là khó có. Như tin Hoàng Hậu thì mang thai vua, cô gái nghèo mang thai bậc thán thì khó dễ đã nói.

Năm câu trên là giải thích chữ Khởi.

- Giải thích chữ Tín:

Từ khiến cho v.v… trở xuống, là giải thích chữ Tín.

Ngọc lóng nước là nước trong xanh như hạt châu, nghĩa là tâm chúng sinh như nước, tâm nghi như nước đục còn tâm tin thì như hạt châu. Hạt ngọc bỏ vào nước đục nước sẽ lắng trong, Tâm nghi đã phát khởi lòng tin thì tâm tất thanh tịnh. Duy Thức nói: “Đối với thật đức hay nhẫn sâu sẽ ắt được lạc dục, muốn tâm tịnh làm tánh”. Như hạt châu trong nước trong lắng nước đục được nước trong. Kinh Kim Cương cũng nói: “Tin tâm thanh tịnh sẽ sinh thật tướng”. Tin tức là tâm thanh tịnh.

- Thông và ngại:

Vì sao v.v… trở xuống, là nói về thông và ngại. Ý hỏi rằng: Từ nhân đến quả có vô lượng hạnh môn, vì sao ở đây riêng nói về Tín? Lại Tín là pháp rất cạn, nếu hướngvề giải hạnh chứng quả thì chưa đủ làm chỗ nương, tại sao trong đề chỉ nói về chỗ này?

Hạnh gốc, là đáp câu hỏi ở trước. Một pháp tin nà là lộng che dẫn vào đạo, hà sa pháp lành do đây mà khởi. Nếu không có tin thì đâu thể khởi hạnh mà đến chứng quả?

Vì người sơ cơ, là đáp câu hỏi thứ hai, Sơ cơ tức Bồ-tát Thập Tín ở địa vị ngoại phàm mà chưa vào kiếp số, nay luận chính là nói về hạng này. Văn sau nói: “Chúng sinh nương vào đây chưa nhập nhóm chánh định nên nói tu hành tín tâm”, nhưng là bậc thượng căn sơ cơ.

Căn cơ nếu kém v.v… trở xuống, là trước nhập Tiểu thừa dần dần đến Đại thừa tự tin tánh mình, đồng với văn của kinh Hoa Nghiêm, đều là nghĩa chứng hạnh gốc. Chỗ luận đã rõ, ở đây không nói thêm, ngoài ra xem văn sẽ thấy được.

- Giải thích chữ luận:

Từ chữ Luận trở xuống, là giải thích chữ Luận. Nhưng chữ Luận có hai thứ, nghĩa là: Giải thích và Tông. Giải thích luận tức là tùy theo chỗ hiểu mà giải thích theo kinh Phật, cũng như chương sớ là các Luận Trí Độ, Kim Cương, Pháp Hoa, v.v… đều là loại này. Tông luận tức là kiến lập tông kinh như Du-già, Duy Thức, Bà-sa, Câu-xá, v.v…

Kiến lập v.v… trở xuống, đây là theo tông kinh mà giải thích chữ Luận. Nghĩa là quyết định kiến lập hiển bày rõ ràng việc làm. Phép tắc, văn cú, ngôn từ, chia đoạn… nhằm giảng nói pháp nghĩa sâu mầu trong kinh Phật cùng hành tướng lý thú.

Nương quyết định” v.v… trở xuống, là tổng kết. Bởi Luận là nghĩa phán quyết.

Lại, luận v.v… trở xuống, là theo lý mà lập giải thích chữ Luận. Nghĩa là biên tập giáo pháp thương lượng bàn luận, tự hỏi tự đáp, gạn bày vặn hỏi qua lại, khai mở đạo lý phát huy chân thú, giúp cho chánh lý thành lập tông dẹp phá tà. Hai câu trên đây trước là giải thích, sau nói về Tông. Hoặc có thể đầy đủ về tông luận mà chẳng giải thích chữ luận. Nhưng, trong năm chữ này có pháp có dụ, theo lý theo hạnh, thể dụng, tâm cảnh, nhân quả, giáo nghĩa gom thành đề mục, như ở trước trong phần khai đề đã nói.

Lại, năm phần văn trong bộ luận này cũng không ngoài năm chữ trong đề. Nghĩa là trong phần giải thích hiển bày chánh nghĩa đối trị tà chấp là Đại, phần Phân biệt phát thú đạo tướng là Thừa, phần Tu hành tín tâm là khởi Tín. Trước sau hai phần, nghĩa ngay nơi luận, trong phần Lập nghĩa thì chung cả bốn chữ Đại thừa Khởi Tín.

❧

Khởi Tín Luận Sớ Bút Sảo Ký - Quyển 4

KHỞI TÍN LUẬN SỚ BÚT SẢO KÝ

QUYỂN 4

CHỦ TẠO LUẬN SỚ

Có ba:

1. Giải thích Mã Minh:

Sơ sinh v.v… là nghĩa thứ nhất, Lại Thiện v.v... là nghĩa thứ hai, Trung Ấn là nghĩa thứ ba, đều là bao gồm, là cúi mình, ngoài ra đều như văn nói.

2. Giải thích Bồ Tát:

Nói đủ, v.v…, do Trung Hoa vào thời này tập tục không quý âm vận của nước Tần, nên giữ nguyên tiếng Phạm. Bởi chán rườm rà ưa giản lược, nên lại lược bớt chỉ còn hai chữ, do đó chỉ gọi chung là Bồ- tát.

Cũng v.v…, là nêu nghĩa trước, tức nêu ba nghĩa Mã Minh ở trước.

Sở cầu là Phật, Phật tức là giác. Sở độ là chúng sinh, chúng sinh là hữu tìn, ở đây toàn chấp cảnh sở cầu sở độ, để nói lên người năng cầu năng độ, tức bậc trí giác ngộ, thuộc về Hữu tài thích.

Trí giác ngộ tức Trí thỉ giác. Thức tình lự tức sáu thức nhiễm, ở đây cũng hoàn toàn chấp trí giác sở hữu tình thức, mà đặt tên năng hữu, cũng là Hữu tài thích.

Sở cầu là trí Phật, trí Phật tức là giác. Năng cầu là tự thân, tự thân tức hữu tình. Đây tức cầu Bồ-đề-tát-đỏa, lấy hơn để làm rõ kém, là Y chủ thích.

Trong ba nghĩa này, nghĩa đầu là đứng về cảnh, nghĩa kế là đứng về tâm, nghĩa sau cùng gồm cả hai tâm và cảnh. Lại, ban đầu là theo bi trí, thứ hai là theo chân vọng, thứ ba là theo nhân pháp. Do đó theo tâm cảnh, bi trí, chân vọng, nhân pháp là để rõ lý Bồ-tát đều cùng tận. Luận Trí Độ chép: “Bồ-đề là trí huệ vô thượng, cũng gọi là Giác, cũng gọi là Đạo. Tát-đỏa cũng dịch là chúng sinh, hoặc gọi là tâm lớn, hoặc gọi là tâm mạnh mẽ”. Tiểu Phẩm nói: “Vì giác tất cả pháp không chướng ngại

gọi là Bồ-tát, sẽ vì đại chúng làm bậc Thượng thủ gọi là Ma-ha-tát”. Đạo Hành chép: “Người này đối với tất cả pháp đều biết rõ nên gọi là Bồ-tát, ở trong trời đất là bậc cao quý nên gọi là Đại”.

3. Giải thích chữ tạo:

Chế tác là phân biệt chẳng phải soạn thuật.

Phật diệt v.v.…, là nói thời gian soạn luận là vào 250 năm đầu, người giải thoát ít nên soạn luận này để giúp được chứng nhập.

Ma-da v.v…, là y theo luận Đại thừa nói thì có sáu vị tên Mã Minh xuất hiện trước sau khác nhau:

- Kinh Thánh Đảnh Vương chép: “Phật thành đạo mười bảy ngày, có một ngoại đạo vặn hỏi Phật, tên là Mã Minh”.

- Kinh Ma-ni Thanh Tịnh chép: “Sau khi Phật diệt độ một trăm năm, có một Bồ-tát xuất hiện ở đời tên là Mã Minh”.

- Kinh Biến Hóa Công Đức chép: “Sau Phật diệt độ ba trăm năm, có một vị Bồ-tát xuất hiện ở đời tên là Mã Minh”.

- Như sớ đã dẫn chứng.

- Kinh Thường Đức Tam-muội nói: “Sau khi Phật diệt độ tám trăm năm, có một Bồ-tát xuất hiện ở đời hiệu là Mã Minh”.

- Kinh Trang Nghiêm Tam-muội nói: “Thời quá khứ có một Bồ- tát hiệu là Mã Minh”.

Nói đủ có sáu nay, ở đây là nói phần thứ tư, nhưng theo Đại Luận nói thì Bồ-tát này thành đạo kiếp trước, hiệu là Phật Đại Quang Minh. Nay vì giúp giáo hóa nên thị hiện ở Bát địa, cha tên Lư-già, mẹ tên Cựu-da, còn gọi là Công Đức Nhật. Bồ-tát thì như chỗ khác đã nói rõ, các sớ đều như nhau.

Chân đế v.v…, cũng gọi Câu-na-la-đà, Hán dịch là Thân Y.

Lương Nguyên Đế v.v…, bởi vị Tam tạng này là do vua Lương Võ Đế vào năm Mậu Thìn niên hiệu Thái Thanh thứ hai, vua ở điện Bảo Vân ban sắc lệnh dịch kinh. Từ niên hiệu Thái Thanh năm thứ hai đến năm Giáp Thìn niên hiệu Thừa Thánh thứ ba, ở tại chùa Chánh Quán dịch các kinh Kim Quang Minh, Di-lặc Hạ Sinh, v.v… cùng Luận Khởi Tí, v.v… mười một bộ, hợp thành hai mươi quyển. Luận này vào ngày mùng mười tháng chín năm ấy do Lương Ấp, Anh Hiền, Tuệ Hiển, Trí Khải, v.v… cùng phiên dịch tại chùa Kiến Hưng ở Tuệ Châu, đồng thời dịch Luận Chỉ Huyền Văn hai mươi quyển. Gặp lúc Hầu Cảnh làm loạn bèn muốn đi thuyền trở về Tây, gặp lúc gió lớn nên quay về Quảng Châu, được sắc lưu trụ lại chùa Chế Chỉ thỉnh dịch kinh luận, từ niên hiệu Vĩnh Định năm đầu đời Trần đến năm Kỷ Sửu niên hiệu Thái Kiến

năm đầu, lại dịch Phật luận A-tỳ-đàm và luận Câu-xá, v.v... Tổng cộng hai đời Lương và Trần dịch được ba mươi bốn bộ kinh luận, gồm một trăm mười bốn quyển.

Hiểu rộng, đối các tạng, các bộ, v.v … đều rộng hiểu khắp, cùng các nghệ thuật, dị giải, lão luyện bén nhạy.

Thần dị, hoặc trải tòa trên sông, hoặc ở ngay chỗ nắng nóng mà không đổ mồ hôi, v.v... Ngoài ra như văn sớ.

Đại Châu, do Võ Hậu Tắc Thiên khi mới lên ngôi, vào ngày mùng chín tháng chín năm thứ hai đổi quốc hiệu là Đại Châu, đổi niên hiệu là Thiên Thọ năm đầu, nên nói Đại Châu Tắc Thiên.

Giải thích người dịch, do bản dịch ở sau là chứng nghĩa của sớ chủ, e dính mắc phàm tình nên giải thích bản khác.

- Quy mạng:

Quy mạng Tam bảo: các luận đủ thiếu không giống nhau, có luận quy mạng đầy đủ như luận Trí Độ … Có luận chỉ quy y Phật, như luận Địa Trì, v.v … Có luận chỉ quy y Tăng như Luận Thập Địa, v.v … Có luận không hề quy y, như Luận Thập Nhị Môn, v.v … Đây là mỗi mỗi tùy theo ý tác giả. Nay luận này sở quy đều đầy đủ cả, văn sớ có hai:

- Trình bày Ý:

Nhớ ân: Phật đại từ bi rủ lòng đem giáo pháp dạy bảo chẳng tự mở mang, truyền cho tăng chúng khiến ta không khổ, được an vui, tức biết Tam bảo đối với ta có ân đức lớn, vì cảm ân đức ấy mà quy mạng.

Che chở: vì muốn soạn luận để dẹp tà hiển chánh nên trước quy y Tam bảo, thỉnh cầu thầm che chở, trợ giúp tăng thêm trí huệ khiến được sớm thông hiểu, nên nói là gia. Sợ kia bị ma quấy nhiễu việc làm khó thành tựu, nên mượn lấy oai lực phòng chướng duyên bên ngoài, nên nói là hộ.

Sinh tín: luận chủ thị hiện cũng ở nhân vị, chủng trí chưa viên mãn nên luận văn nói e ít có người tin, do đó nương oai lực mà soạn người sẽ tin không nghi.

Nghi thức, phàm đạo làm con muốn làm gì trước phải trình qua cha mẹ. Nay đệ tử muồn đem giáo pháp để lại để soạn luận văn, thì trước phải quy mạng Tam bảo vì làm nghi thức cho đời sau.

Tôn thắng, tôn trọng Tam bảo là đầu mối phát xuất ra các vật, là ruộng phước của thế gian, phần đầu của luận nói về quy y, là tiêu biểu sự cao quý.

Lợi ích chúng sinh, Phật Pháp Tăng hay làm lợi ích cho các loài, vậy lợi ích kia rất rộng phải chăng? Vì phàm phu ngu mê điên đảo

không biết, nên phải quy mạng để nói lên lợi ích lớn đối với mọi loài.

- Giải thích Văn: Từ Quy mạng v.v… trở xuống, có ba:

a. Năng quy chí thành:

Văn có hai:

- Giải thích Văn:

Có hai:

- Sự tướng:

Giải thích nương bốn chữ đầu cộng thành nghĩa quy y, nghĩa là quy y, quy đầu, quy thú, quy hướng.

Ngự căn v.v… trở xuống, là đứng về mặt vận trì hạt giống sắc tâm không dứt công năng gọi là Mạng, do giữ mạng khiến căn không hoại, tức thuộc về pháp Bất tương ưng hành.

Một thân v.v… trở xuống, mạng còn thì thân còn, mạng mất thì thân hoại, chỗ tôn trọng của người đời không ngoài chỗ này.

Ở đây nêu v.v… trở xuống, đứng về mặt sở quy để nói năng quy.

Mạng đáng trọng, vì là không hai.

Phật đáng tôn, vì là vô thượng.

Nay đem mạng đáng trọng quy về cảnh đáng tôn là rất thích đáng.

- Giải thích Hạnh quán:

Sớ Lại, quy y v.v… trở xuống là giải thích hạnh quán.

Chúng sinh v.v… trở xuống là nói về nguồn mê.

Tuy nói sáu căn gồm chấp sáu thức, đều từ một tâm lặng lẽ mà khởi. Do gốc là thuần nguyên nhất tâm, bởi quay lưng bèn thành sáu thứ căn thức. Thức không tự khởi do trần mà phát, niệm niệm rong ruỗi đâu thể tự phản chiếu, tức nghĩa bỏ giác theo trần. Nên kinh Phật Đảnh nói: “Vốn là một tinh minh chia thành sáu hòa hợp”.

Nay nêu v.v… trở xuống, là nói về nghĩa trở về nguồn.

Nhiếp chung sáu tình: tình tức là căn, do mạng hay nhiếp chung các căn. Nay nêu chung, nhiếp riêng nên chỉ nói quy mạng, vì mạng lúc trở về nhất tâm thì các căn đều theo đó mà hợp. Kinh nói: “Một căn đã trở về nguồn thì sáu căn đều giải thoát”. Lại nói: “Một chỗ thôi dừng sáu dụng đều chẳng thành tựu”. Tuy nhiên, ở trên đã nói chỉ là phân một làm nhiều, tức nghĩa bỏ giác, nhiếp nhiều thành một tức là nghĩa quy. Thật ra không có năng bối, sở bối, năng quy, sở quy.

Nhất tâm v.v… trở xuống là bởi có giác chiếu là Phật, kham giữ gìn là Pháp, đầy đủ muôn đức hòa hợp không trái là Tăng. Trên nhất tâm mà hiện ba nghĩa nên nói Nhất thể.

- Nói chung về Thể:

Sớ Nhưng hay v.v… trở xuống là nêu chung về thể, có hai:

- Chung theo ba nghiệp:

Thể năng quy tức thân miệng ý của ngài Mã Minh, nghiệp tức ba dụng.

Muốn hiển bày v.v… trở xuống là giải thích đủ cả ba nghiệp, vì sớ có ba ý:

- Nói lên đức thù thắng của Phật.

- Gốc lành viên mãn.

- Vì đến quả kia.

Dùng thân nghiệp quy y là nói lên có thiên nhãn để thấy, dùng khẩu nghiệp quy y là nói lên có thiên nhĩ để nghe. Dùng ý nghiệp quy y là nói lên có tha tâm để biết.

Viên mãn v.v… trở xuống là xưa do ba nghiệp đều bất thiện, như mười chi sát sinh.v.v, nay đã quy y Phật tức ba nghiệp đều thiện, dùng thân kính lễ, miệng khen ngợi, tâm duyên theo, tức sát đạo dâm v.v… tự nhiên chẳng sinh.

Nhân ba luân v.v… ba luân là quả, nghĩa là thần thông, chánh giáo, ký tâm. Nhân là ba nghiệp thiện, là nhân của ba luân. Y chủ thích thì do nhân trong thân nghiệp quy y quả, được thần thông luân. Y nghĩa là như thiên nhãn, thiên nhĩ thông. Vì ở đây hay dẫn tà về chánh. Do nhân trong khẩu nghiệp quy quả, được Chánh giáo luân, nghĩa là Túc mạng, lậu tận thông, ở đây hay quán sát căn cơ nói pháp, giúp cho được giải thoát. Do nhân trong ý nghiệp quy mạng, được quả Ký ba luân, nghĩa là Tha tâm thông. Đây khiến người chưa tin sẽ tin, người chưa tu chứng sẽ tu chứng, hoặc cùng thọ ký v.v… đều gọi là Luân, vì hay dẹp phá hoặc chướng của chúng sinh.

Hoặc kiến v.v… trở xuống là nói về nghi thức quy mạng, đây chính chẳng luận ba nghiệp trước sau chỉ tùy theo chỗ thấy nghe, ắt đối ba nghiệp quy y, đây có bốn câu, như sớ nêu phối hợp, nhưng ba câu trên là nói về một thời kỳ, số câu phối hợp thuộc khuôn phép. Nếu xét kỹ theo Phật tùy cơ e không có việc này. Như Phật được tự tại, há có thấy mà không nghe sao? Nếu theo căn cơ, như thấy thân Phật mà không nghe nói pháp, đâu chỉ đem thân làm lễ mà không có ý cung kính miệng khen ngợi hay sao? Như nghe nói pháp mà không thấy hình tướng, đâu chỉ dùng miệng khen ngợi mà không ý làm lễ hay sao? Lại, tuy không thấy nghe như người chuyên tâm niệm Phật há không có thân miệng sao? Huống chi là thân miệng do tâm sai khiến, ý nghiệp chẳng hành, thân

khẩu chẳng động ư! Như đây phối hợp là nói về một thời hạn.

TỔNG KẾT:

Sớ Nay nói v.v… trở xuống, là tổng kết đều thuộc về ý nghiệp vì thân, miệng đều do ý sai sử, ý là cội gốc, hai thứ kia là ngọn. Huống là ba cõi duy tâm, muôn pháp duy thức, thật đáng coi trọng, nên chỉ nói ý nghiệp.

b. Phần hạn sở quy:

Luận: Tận mười phương v.v… là giới hạn về sở quy, sớ có hai:

- Nói về phần hạn nơi chốn:

Chẳng phải ngay đây v.v… là chẳng phải chỉ có nghĩa là chẳng phải chỉ ở một phương Tam bảo mà là quy mạng khắp cả, ở đây giải thích mười phương.

Mỗi phương v.v… trở xuống là giải thích chữ Tận, nhưng có hai ý, nghĩa là mỗi phương không chỉ có một cõi, hai cõi, mỗi cõi không chỉ có một vị Phật, hai vị Phật thôi.

Nói lên Tam bảo v.v… trở xuống là giải thích lý do.

Trùm khắp, kinh nói: “Tỳ-lô-giá-na trùm khắp tất cả chỗ”. Đây là Pháp thân trùm khắp. Pháp thân là lý Báo thân là trí, lý trí không hai, nên Báo thân cũng trùm khắp. Pháp thân, Báo thân là thể Ứng thân là dụng, thể tức là dụng nên Ứng thân cũng biến khắp, hai thứ còn lại là nêu rất dễ hiểu.

Ở đây theo sở quy rộng lớn: năng quy do sở quy mà trùm khắp, năng quy rộng lớn nên năng sở tương xứng, như lộng và dù.

Phân biệt với tiểu: theo giáo mà giải thích, cũng chung cả năng sở. Do trong Tiểu thừa không tin có Phật ở phương khác, nên nay nói tận mười phương là phân biệt chỗ khác kia.

- Nói về phần hạn Tam bảo:

Nhưng, ba” v.v… trở xuống, là nói phần hạn của ba ngôi báu (Phật, Pháp, Tăng).

Trụ trì, các tượng đúc vẽ tô v.v… là Phật, ba tạng giáo kinh luật luận là Pháp, năm chúng Tỳ-kheo v.v… hòa hợp là Tăng. Y theo pháp như thế mà trụ trì.

Tướng riêng: năm giáo cạn sâu chẳng giống nhau, Phật có ba thân mười thân, Pháp là giáo, lý, hạnh, quả, Tăng có ba hiền mười thánh tám bậc thượng nhân. Do năm giáo khác nhau nên ba ngôi báu mỗi ngôi có khác.

Thể chung: tuy bổn tánh quán hạnh dung thông có khác, nhưng đều lấy giác chiếu làm Phật, giữ gìn phép tắc làm Pháp, hoà hợp làm

Tăng, đều là nói trên một pháp thể.

Là phước v.v… trở xuống là giải thích chung nghĩa ba ngôi báu, bởi có công năng sinh phước lợi nên lấy ruộng làm ví dụ, trọn đáng tôn đáng trọng nên dùng báu để khen ngợi. Do cả ba đều là quý báu nên nói ba ngôi báu. Đây là dùng số mà giải thích. Tuy nhiên, nói về ruộng có ba thứ:

- Ruộng kính: Tức cung kính ba ngôi báu sinh ruộng phước.

- Ruộng ân: Tức do báo đáp ân cha mẹ mà được sinh ruộng phước.

- Ruộng bi: Tức do lòng từ bi thương xót kẻ nghèo cùng tật bệnh nên sinh ruộng phước.

Đây là theo thời gian mà nói riêng, nhưng cũng chẳng nhất định hạn cuộc. Như ba ngôi báu chẳng lẽ vô ân sao? Luận Trí Độ nói: “Khiến truyền pháp tu hành để báo ân Phật” là ý đầu tiên trong sáu ý của sớ, vì đền đáp ân đức. Lại, cha mẹ sao lại không cung kính ư? Như trong Luận Ngữ, Tử Du hỏi về việc hiếu. Tử Du nói: Người có hiếu thời nay là có khả năng nuôi dưỡng, đến như chó ngựa cũng đều có khả năng nuôi dưỡng, bất kính đâu khác gì ư! Người nghèo cùng, tật bệnh, há lại vô ân hay sao? Phật nhân chúng sinh mới được thành đạo, nên Hóa thân Phật gọi là ân đức. Kinh Hoa Nghiêm chép: “Do chúng sinh mà khởi đại bi, do đại bi mà sinh tâm Bồ-đề, do tâm Bồ-đề mà thành chánh giác”.

Lại nói: “Nếu không có chúng sinh thì tất cả Bồ-tát không bao giờ thành Vô thượng Chánh giác”. Cho nên Bồ-đề là do chúng sinh. Lại bi cảnh này đâu được không cung kính hay sao? Lễ Ký nói: “Không ai chẳng kính”. Hiếu Kinh nói: “Kính cha thì con được vui, kính vua thì thần được vui, cung kính một người mà ngàn người cùng vui, cung kính ít người mà nhiều người đồng vui”. Lại, trong Phật pháp cung kính tất cả thì đối với cha mẹ há lại không từ bi ư? Vả lại từ bi có công năng đem đến niềm vui. Hiếu kinh nói: “Phụng dưỡng thì đến được an vui”. Đối với ba ngôi báu há không có nghĩa ban vui hay sao? Nếu cúng dường tức là nghĩa này. Nên biết ba thứ ruộng phước đều có chung ba nghĩa, nay nói theo nghĩa riêng thì đối với ba ngôi báu gọi riêng là ruộng phước.

Nay sở quy v.v… trở xuống, là tổng kết lược bao gồm tất cả.

Đồng thể: do nay trong Pháp bảo thể đại và tướng đại chính là ba ngôi báu Đồng thể, nên nói bao gồm. Biệt tướng là chánh, đồng thể là gồm, ở văn có thể thấy, trong sớ không có phối hợp.

Trụ trì: do giữ gìn Phật pháp cả hai đều thuộc về sắc, trong toàn dụng này thể đại là tánh, nên văn sau nói: “Tất cả pháp chân như bình

đẳng không thêm bớt”. Lại, Tăng bảo kia chẳng lìa năm chúng, đây cũng thuộc về thể đại. Văn sau nói: “Chân như tự thể tướng ở tất cả phàm phu, Thanh Văn, Duyên giác, Bồ-tát, chư Phật, không có thêm bớt”. Trong đây đồng thể lại nhiếp giữ gìn, cho nên không nói vậy.

c. Sở quy Tam bảo:

Luận: Tối thắng v.v… trở xuống là nói về Tam bảo sở quy, văn có ba:

PHẬT BẢO. Trong sớ, có hai:

- Lược phối hợp vượt hơn Tiểu thừa. Có hai ý:

- Quả Phật (ba thân, ba đức) vượt hơn quả Tiểu thừa (La-hán, Bích-chi-phật).

- Phật sở quy của Bồ-tát (Báo thân) vượt hơn Phật sở quy của Tiểu thừa (Hóa thân).

Nhân siêu vượt cũng có hai ý:

- Quả Phật (Diệu giác) siêu vượt hơn nhân của Bồ-tát (Đẳng giác trở xuống).

- Chân ứng vô ngại (thân tự thọ dụng) siêu vượt chỗ thấy của thân tha thọ dụng của Bồ-tát.

Tuy nhiên, nếu y cứ chỗ thấy của ngài Mã Minh hợp thành thân tha thọ dụng. Nay dùng ý nghiệp quy mạng, chẳng kẹt chấp ở nhãn kiến. Nhãn kiến tùy theo công lực kia, ý quy mạng thì tột đến chân thân, ngay nơi tự thọ dụng cũng như vậy.

Ở trên, trong mỗi thứ có hai nghĩa, nghĩa trước là chánh.

Nghiệp trở xuống, là nêu. Nghĩa là từ ý trở xuống là giải thích. Ý nói chữ Nghiệp gồm cả thân miệng ý, như sớ phối hợp. Nói tối thắng cũng chung cả ba nghiệp. Nghĩa là biết khắp, là ý nghiệp cao siêu, v.v... cũng có thể lợi tha cứu đời, ngoài ra là tự lợi, tức tự lợi lợi tha thảy đều viên mãn. Nếu phối hợp ba đức thì như thứ lớp là Trí đức, Đoạn đức và Ân đức.

- Giải thích riêng: Sớ Biến tri v.v… trở xuống, có bốn:

Nói về ý nghiệp của Phật:

Chân trí v.v…trở xuống, cũng gọi Thật trí căn bản, Chánh thể trí... Trí này khi chứng lý tột mé chân như đều viên mãn tột cùng, nên nói biến tri, tức như Lý trí chứng chân nghĩa.

Tục trí trở xuống, cũng gọi là Quyền trí, trí Hậu đắc, v.v … Trí này phân biệt các pháp duyên sinh nhiễm tịnh đều rõ biết, nên cũng gọi là biến tri, tức như Lượng trí nghĩa suốt cả tục.

Lý lượng v.v… trở xuống, là tổng kết cả hai, nghĩa là hai trí này lúc

duyên hai cảnh, không trước không sau, cũng không đồng thời. Trí thể không hai cảnh cũng không hai trí.

Không hai, thể kia chẳng khác mà dụng kia có khác, theo biết chân gọi là Chân trí, theo biết tục gọi là Tục trí.

Cảnh không hai, nghĩa là Sắc tức là Không làm chân cảnh, Không tức là Sắc làm tục cảnh. Do đó lúc chứng chân sẽ thông suốt cả tục, khi thông suốt cả tục rồi sẽ chứng chân, chứng chân suốt tục không trước không sau, huống chi không tâm ngoài cảnh làm sao có cảnh ngoài tâm? Tâm cảnh dung nhau là nhất pháp giới. Bởi gượng phân năng sở nên nói Trí cảnh. Rõ không năng sở mới gọi là trùm khắp không điên đảo, không điên đảo tức là chánh, vì lý như sự như.

Nói về thân nghiệp của Phật:

Sớ Sắc vô ngại trở xuống, là nói về thân nghiệp của Phật.

Hoa Nghiêm v.v… tức trong phẩm Bất Tư Nghì nói mỗi căn trùm khắp tức là Đại, không hoại căn tánh tức Tiểu. Tánh là thể tánh, không hoại thể thấy nghe. Nghĩa là mắt thấy tai nghe đối cảnh không lầm.

Không tạp v.v…, chính lúc trùm khắp căn tướng rõ ràng, mỗi căn riêng biệt, không xen lẫn nhau. Nghĩa là độ lượng thì không thấy bờ mé, nhìn xem thì không hề dời đổi. Bởi tột đến Phạm Thiên không thấy đảnh trượng sáu, trùm khắp pháp giới mà không khởi đạo tràng vắng lặng, Đại Tiểu vô ngại là như thế.

Tương tác, mỗi căn đều có khả năng thấy nghe hiểu biết, chẳng phải như mắt của phàm phu chỉ thấy sắc.

Rõ ràng, có nghĩa là rõ ràng không loạn, đây tức là sự, tánh không tức là lý. Vì sắc sở kiến toàn tánh mà khởi sắc, chính lúc khởi là tánh khởi, đây là sự chẳng ngại lý. Bổn sớ lại nói: “Lý mầu thường vắng lặng mà không ngại nghiệp dụng rộng lớn”. Câu này tức lý không ngại sự, đây chính tánh khởi làm tướng, một nhiều duyên khởi mà vô biên. Tướng được tánh dung thông, ngàn muôn sai khác dính mắc mà không ngại. Kia cũng như cảnh trong gương, trăng đáy nước, suy nghĩa sẽ biết. Kinh Hoa Nghiêm chép: “Thân Phật không đến cũng không đi, chỗ có cõi nước đều thấy rõ”. Kinh Kim Cương chép: “Ba mươi hai tướng tức chẳng phải tướng”. Lại, trong luận phần sau nói: “Sắc tánh tức trí, trí tánh tức sắc”, trùm khắp tất cả chỗ, v.v… đều là nghĩa này.

Xoay tròn trở xuống, là chung cả hai ý.

Trong một hội đều thấy mặt Phật.

Trùm khắp các chỗ khác đều đồng thời thấy.

Mười phương v.v… trở xuống, là theo nơi chốn mà hiển bày khắp

không một chỗ nào chẳng có Phật.

Phần nhiều căn cơ v.v… trở xuống, là đứng về mặt căn cơ mà giải thích nghi. Nghe nói mười phương đồng hiện sẽ cho rằng phân thân phó cảm. Nay nói phần nhiều căn cơ đốn ngộ cảm ứng, ứng tuy đồng thời mà thân Phật vẫn như nhiên bất động. Như một bóng mà ngàn muôn người cùng thấy, mỗi mỗi tùy theo người kia đi ở hướng Đông hay Tây mà thấy trăng đi theo, bóng trăng không hề phân biệt, Phật cũng giống như thế. Nên kinh Hoa Nghiêm chép: “Thân Phật đầy khắp pháp giới, hiện khắp trước tất cả chúng sinh, tùy duyên phó cảm đều trùm khắp mà thường ngồi trên tòa Bồ-đề”.

Nói về khẩu nghiệp của Phật, Sớ Thế gian v.v… trở xuống nói có ba:

Sở cứu: Cứu ba thế gian, là: Trí chánh giác thế gian, chúng sinh thế gian và Khí thế gian. Chánh giác là năng hóa, chúng sinh là sở hóa, khí giới là hóa xứ. Vì khí giới là vô tình, chánh giác là Phật, chỉ có chúng sinh là sở cứu.

Năng cứu: Sớ Đại bi v.v… trở xuống, là năng cứu.

Ba duyên, nghĩa là bốn tâm vô lượng đều đầy đủ ba duyên:

Chúng sinh duyên: là duyên đối với chúng sinh như cha mẹ quyến thuộc.

Pháp duyên: là duyên đối với chúng sinh đều là các pháp hợp thành.

Vô duyên: là chẳng thấy chúng sinh và các pháp tướng.

Nay tuy chỉ nói bi mà đầy đủ cả bốn tâm.

Vô duyên v.v… trở xuống, là giải thích chữ Đại, đối với ba duyên thì đây là trên hết, nghĩa là đồng thể với pháp tánh, gọi là Đại.

Phật tánh v.v… trở xuống, là dẫn chứng.

Tạm cứu v.v... là hiển bày ngược lại, nghĩa là tạm khởi tâm duyên ưa hành tuệ nhỏ. Thấy người nghèo khổ hoặc bố thí vàng lụa, giúp đỡ y thực. Thấy người bị ách nạn hoặc thí vô úy đến được an vui, không quên cái thấy về ngã nhân, chúng sinh, có tâm thân sơ, dày, mỏng, điều này sẽ không lâu dài. Chẳng phải chỉ không lâu dài mà ngước nhìn cũng không khắp. Vì thấy chúng sinh và ngã tướng mà sinh tâm mệt mỏi, cho nên Phật pháp quở là ái kiến.

Hằng cứu v.v... là nói về thuận theo, nghĩa là thấy chúng sinh vốn thành Phật đạo như ta không khác, cảm thương vì mê mờ điên đảo vọng chịu luân hồi, nếu xoay trở về nguồn nhất định sẽ thành Phật. Do đó, vì giáo hóa một chúng sinh nên ở cõi nước như bụi nhỏ trải qua vô luợng

kiếp làm hạnh khổ khó làm. Đối với một chúng sinh mà còn như vậy, đối với nhiều chúng sinh cũng giống như vậy. Đây chẳng phải chỉ từ lâu hằng gồm cả, cứu độ cùng khắp nên nói Đại Bi. Văn sau chép: “Nghĩa là phát nguyện tột đời vị lai hóa độ tất cả chúng sinh, không còn dư sót, đều khiến được rốt ráo Niết-bàn vô dư”, vì tùy thuận pháp tánh không đoạn dứt, pháp tánh rộng lớn trùm khắp tất cả, chúng sinh bình đẳng không hai, không nhớ kia đây, rốt ráo vắng lặng.

Chung ngại: Sớ Nhưng, muôn, v.v… trở xuống, là nói về thông ngại, hoặc nói Phật có đủ vô luợng công đức, vì sao chỉ nêu Đại bi? Nên ở đây nêu chung.

Muôn đức là ba minh, tám giải, năm mắt, sáu thông, mười lực, bốn vô Sở úy, mười tám pháp Bất cộng v.v...Đức của Phật vô lượng, nay nói muôn là nêu đại số. Vì công đức bổn tánh vô lượng nên quả đức hiển bày cũng vô lượng.

Đại bi là lực v.v... theo kinh A-hàm nói, thông thường lực có sáu thứ:

Trẻ thơ dùng tiếng khóc.

Người nữ dùng tức giận.

Vị vua dùng kiêu ngạo.

Sa-môn dùng nhẫn nhục.

La-hán dùng tinh tấn.

Phật dùng tâm đại bi.

Như Phật thành Chánh giác, binh ma kéo đến, Phật nhập định từ, ma liền tan biến. Huống chi đại từ bi là tâm thể của Phật, nên kinh nói: “Tâm Phật là đại từ bi”. Nay thỉnh che chở xứng hợp với lý.

Kết đức thuộc về người:

Sớ giả v.v… trở xuống, là kết đức thuộc về người. sớ là lặp lại văn luận.

Lập lại, đức là công đức ba nghiệp nói ở trên, nghĩa là biết khắp sắc vô ngại. Cứu đời là người.

PHÁP BẢO. Luận Cùng kia v.v… trở xuống, sớ có hai:

XUẤT THỂ: Bốn thứ tức Giáo, Lý, Hạnh, Quả.

Giáo cạn, năng thuyên thô hiển bày là giả danh.

Lý sâu, Sở thuyên chỗ chứng trí chân thật.

Phần hạnh: địa vị nhân công lực chưa rốt ráo.

Quả viên mãn, Trí đức và Đoạn đức cả hai đều thành tựu.

Nay chắp v.v…trở xuống, là bỏ chấp, hai câu đầu là nêu.

Thế nên theo v.v… trở xuống, là phối hợp văn của luận, theo Phật

để nói về pháp.

Ngay nơi quả pháp mà trình bày về thân, v.v...”, thân là dụng đại, nương thể tướng mà khởi nguyên do. Phật chứng đắc hai đại thể và tướng sau mới khởi dụng. Đã là sở chứng tức ngay pháp lý.

-Giải thích văn: Sớ Nêu v.v…trở xuống. Có hai:

Giải thích văn nêu. Trong câu đầu của luận có hai:

Giải thích riêng chữ Cùng:

Giản lược ở trước, nói về pháp chẳng phải là Phật, như nói con và cha, tức biết cha và con không đồng nhau.

Tập hợp, nói rõ Phật Pháp đều quy mạng, như nói mời con và cha, tức biết chẳng phải chỉ có một người.

Giải thích chung. Sớ Ngay đây v.v… trở xuống, văn có hai:

- Chính giải thích văn:

Nghĩa chẳng phải một, Phật và Pháp cả hai khác nhau.

Nghĩa chẳng phải khác, Pháp này lìa Phật chẳng có tự thể riêng, tức là thể tướng của thân kia, nên biết Phật Pháp chẳng tức chẳng lý, lấy nghĩa nhất tâm mà nói Phật Pháp.

-Chung cho vặn hỏi. Lấy dụng, v.v… trở xuống.

Chánh thông:

Hỏi rằng: Đã nói thân kia thể tướng phối hợp thuộc về Phật, nghĩa kia thì chấp nhận, nay tại sao lại nói Pháp bảo ư? Nên ở đây giải thích: Vì Phật có ba thân, trong dụng đại đã gồm Báo thân và Hóa thân, tức thuộc về Phật bảo. Hai đại thể và tướng chính là Pháp thân, phối hợp quy mạng Pháp bảo ở lý rất đúng.

Chuyển giải thích:

Sớ Do kia v.v… trở xuống là chuyển giải thích. Hoặc nói: câu này đã thuộc Pháp bảo, tại sao lại nói thân kia, thân kia há chẳng phải Phật ư? Nên ở đây giải thích: Nghĩa là nương thể khởi dụng, dụng chẳng lìa thể. Nay y cứ dụng để nêu thể, tướng hội dụng trở về thể, nên nói thân kia, chẳng cho rằng đều thuộc Phật bảo.

Giải thích văn. Sớ kế đến, v.v… trở xuống, có ba:

Giải thích thể tướng. Có hai:

-Trong thể, có ba:

Giải thích pháp tánh:

Câu trên giải thích thể đại, tức câu “hiển bày Pháp tánh chân như là giải thích chữ Thể trong phần nêu ở trên.

Pháp tánh v.v… trở xuống là lược nêu ý, nghĩa là hiển bày chân tánh bình đẳng trùm khắp, tình đồng vô tình cùng một thể, nhiễm tịnh

nhân quả đồng là tánh này, nên nói trùm khắp.

Chẳng trực v.v… trở xuống là giải thích. Nếu nói Phật tánh chỉ hạn cuộc ở quả không chung các pháp. Nếu nói Phật tánh thì không chỗ nào mà không bao gồm, không chỉ đối với Phật, tất cả pháp là sắc tâm nhiễm tịnh, v.v... tánh là chân tánh, tức là thể đại.

Tức hiển bày v.v… trở xuống là tổng kết. Nhiễm là pháp thế gian, tịnh là pháp xuất thế gian, tình chung cả phàm phu và bậc Thánh, phi tình chung cả cõi tịnh và cõi uế, sâu thì tột cùng ba mé, rộng thì bao gồm mười phương, nên kinh Hoa Nghiêm chép: “Pháp tánh biến khắp tất cả chỗ, tất cả chúng sinh và cõi nước ba đời đều không còn thừa, cũng không có hình tướng để được.

Trí Luận v.v… trở xuống là dẫn chứng. Nay một phen theo tên dịch nghĩa, nên có văn kia. Nếu biết ba tên mà một thể, tình và vô tình đều có Phật tánh, chỉ là một pháp chân như theo tướng khác tên, tên đã theo tướng có khác thì Pháp tánh là nói chung, Phật tánh là nói hạn cuộc. Vì Phật cũng là Pháp, vì Pháp cũng là Phật,

Cho nên Phật tánh, Pháp tánh đồng mà chẳng đồng, nên luận Kim Ty nói: “Tuy thể đồng mà rốt ráo có chút khác”. Phàm có tánh danh phần nhiều ở trong phàm, không có tánh danh là phần nhiều chỉ chung cho cả phàm Thánh v.v... nên biết tên tuy khác mà thể vốn đồng. Kinh Viên Giác nói: “Cùng tất cả pháp đồng thể bình đẳng”. Văn của Luận sau nói: “Một là thể đại, nghĩa là tất cả pháp chân như bình đẳng không thêm bớt”.

Giải thích chân như.: Nói chân v.v… trở xuống.

Đây nói v.v… trở xuống, là nêu ý, vì không trùm khắp nên gọi là chân như.

Chân v.v… trở xuống là giải thích nghĩa. Ngụy là trá ngụy, kim như vàng rồng, vọng là luống dối, ảnh như bản chất. Nay nói Phật tánh đều không có việc luống dối này gọi là chân.

Không đổi khác, là quá khứ như hiện tại, trong sắc như trong thọ, chỗ nhiễm như chỗ tịnh v.v...Nên kinh nói: “Chẳng sinh, chẳng diệt, chẳng nhơ, chẳng sạch, chẳng thêm, chẳng bớt”. Không có thay đổi nên gọi là Như. Lại, Chân chẳng thể mất, Như chẳng thể lập. Nên văn sau nói: “Không có thể mất”. Do tất cả pháp đều là Chân, cũng không thể lập. Vì tất cả pháp đều là Như, Phật tánh như thế nên gọi là Chân Như.

Giải thích chữ Hải là ý nghi ý giải thích, như Sớ rất dễ hiểu. Pháp y theo suy nghĩ, nên nói chân như tùy duyên thành nhiễm tịnh. Nhiễm

tịnh tuy thành mà chân như bất biến, tánh bất biến chẳng ngại nhiễm tịnh. Nhiễm tịnh muôn vàn sai biệt chẳng ngại một tánh, nên tánh tướng không hai. Do đó một chữ Hải lấy ví dụ chân như tùy duyên bất biến.

- Giải thích Tướng đại. Câu sau trở xuống là một câu Vô lượng công đức tạng, giải thích chữ Tướng trong phần nêu ở trước. Phật tánh là đứng về quả, Như Lai tạng là y cứ nhân, do thể không hai nên nêu cả hai.

Tạng, là theo gồm nhiếp thân nên gọi là chứa nhóm, chỗ nhóm chỗ tụ đều là tánh công đức. Như văn sau nói: “Hai là tướng đại, Như Lai tạng đầy đủ tánh công đức”. Nghĩa là tự thể có nghĩa trí tuệ sáng suốt rộng lớn, nghĩa chiếu khắp pháp giới, nghĩa thức tri chân thật, cho đến nói nghĩa không có thiếu. Nên gọi là Như Lai tạng, cũng gọi Như Lai Pháp thân.

- Thu nhiếp giáo hạnh: Sớ Hoặc đây v.v… trở xuống, là nêu hai câu đầu thu nhiếp giáo hạnh, tức chỗ phân biệt từ trước đến nay.

Phần cạn, là theo nghĩa bỏ hay lấy tiêu biểu không hề mất mát gì, là giáo hạnh đều có gồm nhiếp đều gọi là Tạng.

Giáo bao gồm trở xuống, là giải thích.

Giáo là tạng”, do hay bao gồm tạng kia, nói đức cao quý vô lượng sự lý, đây chính sở thuyên gọi là Đức, năng thuyên gọi là Tạng, là tạng của đức. Giáo và nghĩa hai tướng không có pháp xả ly, nên kinh Hoa Nghiêm chép: “Văn theo nghĩa, nghĩa theo văn”. Do đó giáo của năng thuyên gọi là Tạng, tức là đức tạng.

Hành nhiếp v.v..., giải thích hành gọi là Tạng, do hành hay nhiếp tạng được sở thành, sở thành này gọi là Công, năng thành gọi là Tạng, là tạng của công. Nhưng hai pháp công và hành cũng không lìa nhau. Do tu tập gọi là hành, thành tựu gọi là Công. Nên hành của năng thành gọi là Tạng, tức công tạng. Văn sau nói: “Công đức của Như Lai đều nhân chỗ thành tựu hạnh huân của các Ba-la-mật”.

Nên biết v.v… xuống, là kết luận, nhưng trong lý bao gồm tạng chỉ là tánh đức, trong quả bao gồm tạng gồm cả tu tánh đức, giáo bao gồm nghĩa, đức hạnh nhiếp công đức. Bốn thứ này đều gọi là Tạng. Tuy chung bốn pháp nhưng chỉ có giáo và hạnh là gồm, lý và quả là chánh, nên khéo phân biệt.

Giải thích lại ví dụ biển:

Sớ Lại, biển v.v… trở xuống, là giải thích lại ví dụ về biển. Đây có bốn nghĩa: Thể, tướng, cùng chia đôi. Hai câu trước dụ về thể, hai câu sau dụ về tướng. Thể thì cao sâu mà rộng lớn, tướng thì đầy đủ đức mà

hiện pháp. Thể, tướng cũng đều đầy đủ bốn nghĩa, nên hai pháp không lìa nhau, chỉ là một thể mà có hai tên. Đều đầy đủ bốn câu trăm phi, ở đây bốn chữ: Một, Khác, Có, Không được... nói ở trên nghĩa là một chẳng phải một, vừa một vừa chẳng phải một, chẳng phải một chẳng phải chẳng một, là một khác trong bốn câu nêu ở đây, cộng thành mười sáu. Lại quá khứ, hiện tại, vị lai mỗi thời có mười sáu, cộng thành bốn mươi tám. Đã khởi, chưa khởi đều có bốn mươi tám, cộng thành chín mươi sáu, cùng bốn thứ căn bản thành trăm phi. Lỗi tuy vô lượng nhưng chung lại mà nói thì không ngoài bốn thứ: Một, khác, có, không, nên ở đây nói rõ trăm phi. Những thứ này đều không nhưng chẳng tạm thời như thế, nên nói hằng dứt.

Văn sau nói: “Nên biết tự tánh chân như chẳng phải tướng một, chẳng phải tướng khác, chẳng phải chẳng phải tướng một, chẳng phải chẳng phải tướng khác, chẳng phải một khác cùng tướng, chẳng phải tướng có, chẳng phải tướng không, chẳng phải chẳng phải tướng có, chẳng phải chẳng phải tướng không, chẳng phải có không cùng tướng, v.v... Nếu lấy mười câu này, mỗi câu sinh ra mười sử phiền não cũng thành trăm chẳng phải. Đó là đường ngôn ngữ dứt, chỗ tâm hành diệt, không thể dùng thức mà biết được. không thể dùng trí mà biết được, trong sâu càng sâu, nên nói sâu xa, luận Trí Độ nói: “Trí vượt qua biển lớn chỉ Phật mới tột cùng đáy sâu”.

Bao gồm vật, như văn sau nói: “Tâm nhiếp tất cả pháp thế gian và xuất thế gian, các pháp tuy nhiều nhưng chẳng vượt ngoài thế gian, và xuất thế gian, đều nhiếp tất cả”. Đây tức trong lớn lại lớn. Như kinh Lăng-nghiêm nói: “Bên ngoài cho đến núi sông, hư không, mặt đất đều là vật trong chân tâm diệu minh”.

Không đức thì không đủ, như ở trước dẫn chứng trong tướng đại. Văn tổng kết nói: “Cho đến không có thiếu gì, nghĩa là nên đầy đủ” là lời nói đầy đủ.

Không hình tượng thì không hiện, là theo duyên nhiễm tức hiện các hình tượng nhiễm như ba tế, sáu thô v.v...Theo duyên tịnh tức hiện các hình tượng tịnh, như mười lực, bốn vô úy v.v... Văn sau nói: “Như thật chẳng không tất cả cảnh giới thế gian hết thảy hiện ở trong đây, chẳng ra chẳng vào, chẳng mất chẳng hoại, v.v...”. Kinh Lăng-nghiêm chép: “Sắc tâm các duyên và tâm sở sử, các pháp sở duyên chỉ do tâm hiện. Thân ông tâm ông đều là diệu minh chân tinh trong diệu tâm hiện ra vật”. Kinh Hoa Nghiêm chép: “Thí như biển lớn sâu xa chạu báu không thể cùng tận, ở trong đó hiện hình ảnh chúng sinh, nhân duyên

biển sâu công đức, tất cả đều vô tận. Trong Pháp thân thanh tịnh không hình tượng nào chẳng hiện”. Lại có tám thứ đặc biệt, mười tướng tốt đẹp đều dụ cho chân tánh.

TĂNG BẢO: Luận Như thật v.v… trở xuống, Sớ có ba:

Tướng chung:

Phân biệt phàm thánh: Phàm là nội phàm, Tam hiền, Ngoại phàm là người Thập tín và những các vị chưa vào địa vị Thánh nào, mà chỉ mới mang hình thức đầu tròn áo vuông, cũng gọi là phàm phu tăng. Thánh là bốn quả Tiểu thừa, Thập bảo địa Đại thừa.

Chỉ địa vị bậc thánh: là phát khởi trí vô lậu, dứt nhiễm chướng, chứng chân lý.

Hàng Bồ-tát thì cao quý: hai hạnh tự lợi và lợi tha, trừ hai chấp, dứt hai chướng, chứng hai không. So sánh với tiểu thánh thì đây là người cao quý.

Cho nên v.v… trở xuống, là kết luận phân biệt về đại, phân biệt Bồ-tát Địa tiền và phân biệt Tiểu thừa. Nếu y cứ chỗ trở về của Ngài Mã Minh mà hợp thành Cửu địa trở lên, nay theo Địa thượng đồng là chỗ như thật thực hành để trở về.

- Chính giải thích: Sớ Là chứng v.v… trở xuống. Ngay câu này, có hai:

Y bổn luận chứng lý:

Khởi hạnh: Bồ-tát Địa thượng phát khởi trí vô lậu chứng lý chân như, chỗ phát khởi mỗi hạnh khế chân đều như thật.

Thật: tức thật tướng, hạnh như ở nơi thật, gọi là như thật.

Hạnh, văn sau tức văn bản giác trí tịnh theo nhiễm. Văn kia chỉ nói nương pháp lực huân tập, như thật tu hành đầy đủ phương tiện. Nay sớ theo văn phối hợp địa vị, nên có nói Địa Tiền, v.v…

Địa vị viên mãn: vì địa vị viên mãn hành không còn, nên nói địa vị mà không nói hành. Nay nêu như thật do đồng với địa vị viên mãn nên nói trong đây nêu đồng ở sau.

Y bảo tánh:

Lại nương v.v… trở xuống: trước nói theo địa vị cao thì do Địa thượng đồng chấp địa vị viên mãn. Nay nói về mặt trí hạnh rộng thì do chính thể đồng chấp ở sau.

Được rõ như lý: là nương môn chân như tu hạnh Chỉ, cũng là hạnh lìa tướng, cũng tức nghĩa chứng chân, nên nói như thật.

Biết đầy đủ v.v..., đây là theo môn sinh diệt tu hạnh quán, cũng là hạnh tùy tướng, cũng tức nghĩa đạt tục, nên gọi là tu trùm khắp. Như

văn sau nói: “Quán tất cả pháp tự tánh vô sinh, lìa vọng kiến chẳng trụ sinh tử, quán tất cả pháp nhân duyên hòa hợp nghiệp quả chẳng mất, khởi đại bi tu các phước đức, nhiếp hóa chúng sinh không trụ Niết-bàn, v.v...”. Đây đồng với kinh Tịnh Danh chép: “khéo phân biệt các pháp tướng ở đệ nhất nghĩa mà vẫn bất động”.

Nhưng hai thuyết này là y cứ vào vị và y cứ vào trí, vì đều nói theo nghĩa Địa thượng. Nhưng y cứ vào luận chủ chỉ bày dấu tích về nhân địa thì hợp quy tất cả Thánh hiền. Do đó mà (văn luận) nói chữ “Đẳng”(v. v.) nghĩa là nói cho đến suốt cả các hạ vị: Thánh đồng Hiền, Đại đồng Tiểu, tự nhiên phù hợp với lý tánh chân tâm rộng lớn, bao gồm cả lời nói đồng thể.

- Gồm cả văn trên: Sớ Lại, giải thích v.v… trở xuống làVăn có ba:

Chính giải thích:

Nêu đức để đặt tên người, như gọi người là Tam tạng, v.v...

Tùy theo tu một hạnh v.v... là Bồ-tát này khi tu một hạnh đầy đủ tất cả hạnh, vì một hạnh này đúng như lý phát khởi, lý thể đầy đủ, thu nhiếp tất cả, nên nói là tập thành,v.v...

Pháp giới, muôn hạnh này đã nương lý khởi, mỗi hạnh đều khế lý, lý trùm khắp, hạnh trùm khắp, nên nói là Đẳng. Đây nếu không phải dòng chân thì không thể nào khế chân được, tức nghĩa (pháp giới) kia.

Chỗ được chứa nhóm công đức: người có đức huấn luyện mà được,

tức sự tu hành các pháp giới của Bồ-tát gọi là Đức. Vì Địa tiền từ lâu đã chứa nhóm công lực mà đến được Địa thượng. Công lực này làm nhân là năng đắc, thực hành thuộc quả là sở đắc. Nay nhân quả hợp luận, nên nói là công đức.

Người có khả năng nhiếp đức: công đức nhiều ít thuộc về người, nếu không có người thì đâu nói đức, người có đức này thì người là tạng của công đức.

Chính khen ngợi đức hạnh: trước chứa nhóm công lực thực hành mà được, tức như thực hành các pháp giới. Y cứ văn sau dẫn chứng rất dễ hiểu.

Thông ngại: Sớ nhưng, Bồ-tát v.v… trở xuống.

Hoặc nói: Câu này là thuộc Tăng, vì sao dùng văn trước chỉ nói Pháp bảo, nên có cách giải thích này. Như ở trước Giáo, Lý, Hạnh, Quả đều gọi là Pháp, nay hạnh này nên thuộc về Pháp bảo?

Dẫn chứng nêu lên:

Cũng như v.v… trở xuống, đây là dùng thể tướng trong phần Phật

bảo ở trước, lấy công đức trong phần Tăng bảo ở sau, cộng thành Pháp bảo. Nếu khiến thể tướng trở về Phật, đức trở về Tăng thì đâu có Pháp bảo mà quy kính.

Chung trên dưới, trên là Pháp, dưới là Tăng. Như thể tướng ở văn trước, ở trên là Phật, ở dưới là Pháp. Nên dẫn chứng nêu lên.

❧