Tô Đông Pha — Những Phương Trời Viễn Mộng

III. TRỜI ÓNG Ả BẠC TƯỜNG RÊU LỮ THỨ

(1080-1085)

LỜI DẪN

Trên đoạn đường Lữ Thứ, lịch sử bỗng đổ dồn lên Đất Trích. Đó là vùng đất hoành hành của mưa rừng gió núi, của Thiên Nhiên tàn bạo. Tạo hóa thì hung hăng, mà tạo vật thì bé bỏng. Giữa những đêm giông bão dị thường, giữa lúc đèn mờ khuya khoắt, con chuột đói mò ra đi kiếm ăn. Hoặc trong đám hoa rừng cỏ dại, chướng khí sơn lam, nhánh hải đường với nụ son bé bỏng cũng mang cốt cách thanh cao ra mà chen chúc.

Cuộc lịch nghiệm nơi vùng đất Trích tàn bạo với nỗ lực phấn đấu kỳ cùng, trước thảm họa của Tử sinh trường mộng, ở đây cũng đã sẵn sàng vạch sẵn lối gai rừng để nghe đồng vọng của Lô sơn chân diện mục. Trong khi đó, thảm họa lịch sử theo nước lũ Trường Giang đổ vào Xích Bích. Thế thì, tại chỗ này, Lịch sử đã mang tài hoa của nó tụ về trong tinh thể Đông Pha. Và từ đó, Đông Pha cư sĩ bước ngay vào dòng Lịch sử Chung của một dân tộc, làm cha già tóc trắng cho Một dân tộc.

Những bài thơ sau đây, không có những bài về Lô sơn hay đồng Lô sơn, hay mang âm hưởng ẩn hiện nào đó của Lô sơn chân diện mục, cũng không có những bài xuôi giòng Đại giang Đông khứ, trên mặt sông Xích bích. Hai chỗ đó là tinh thể và cách điệu tài hoa của ông. Một đằng là Lô sơn ẩn hiện giữa mây trắng sương mù ôm ấp những khát vọng sâu thẳm nhất của con người. Một đằng là nước lũ của một giang sơn như họa cuộn anh hùng hào kiệt một thời theo thảm họa lịch sử đổ dồn vào biển rộng mù khơi. Nhưng đấy là những tinh thể kết tụ trong phương trời viễn mộng. Nếu nơi đây chúng ta nghe được tận cùng những phấn đấu gian khổ của tồn sinh, những phẫn nộ và những ngậm ngùi cay đắng của tồn sinh, thì phương trời viễn mộng kia tức khắc sẽ mở ra.

(1)

Năm 1078, tháng 7, đổi sang Hồ châu, ông dâng biểu tạ về triều. Bị sàm tấu, phải ngồi tù. Án từ không nhất quyết. Thần tông mến tài, miễn tội tử. Lại nhờ em ông, Tử Do xin đổi chức quan chuộc tội cho ông. Tháng 12 năm đó ông ra khỏi ngục.

Khi ở trong ngục, ông làm 2 bài thơ, nhờ cai ngục gởi cho Tử Do. Thơ tự trách và có vẻ tuyệt vọng, vì ông tưởng là không thoát khỏi án tử hình.

Đại khái:

Thị xứ thanh sơn khả mai cốt

Tha niên dạ vũ độc thương thần

Dữ quan thế thế vi huynh đệ

Hựu kết lai sinh vị liễu nhân.

Nơi này non xanh có thể chôn xương được. Sang năm mưa đêm chỉ riêng hồn mình lạnh lẽo. Ước nguyện cùng nhau (ông và Tử Do) đời đời làm anh em; lại kết duyên nợ đời vĩnh viễn của văn chương.

Ông được tha, giáng chức làm đoàn luyện phó sứ, bị đày đi quản thúc ở Hoàng châu.

Tháng giêng năm canh thân 1079, ông lên đường. Tử Do từ Nam đô đến gặp ông tại Trần, ở lại cùng ông ba ngày, rồi chia tau. Ông làm bài thơ chia tay. Đại khái:

Biệt lai vị nhất niên

Lạc tận kiêu khí phù

Mới cách nhau chưa đầy một năm, cái kiêu khí đã tan hết. và ông tự trách;

Chí ngôn tuy cửu phục

Phóng tâm bất tự thâu

Đã học lời của Thánh Hiền từ bao lâu nằm lòng rồi, nhưng vẫn phóng tâm bừa bãi, gây tai vạ.

Ngày 18 tháng giêng năm đó, trên đường đi ngang Thai châu gặp tuyết, ông làm 2 bài thơ cho Tử Do, lại nói:

Vãn tuế ích khả tu

Phạm tuyết phương nam bôn

Càng già lại càng thêm thẹn; đội tuyết mà phải chạy sang nam!

Ngang Tân tức, gặp người đồng hương lập nghiệp ở đó, ông tặng bài thơ thất ngôn cổ thi:

Trần ai ngã diệc thất thâu thân

Thử hành tắng đắng vưu khả bỉ

Ông nói, mình cũng sa chân vào chốn trần ai, lưu lạc tha phương; nhưng cái đi đó gian nan quá tệ.

Các nơi đi ngang qua, ông vẫn làm thơ, vẫn ngoạn cảnh; nhưng lời thơ đượm nỗi buồn phiền u ẩn. Khi chơi chùa Tịnh cư, nơi này trước kia Trí Khải gặp Huệ Tư đại sư mà đắc đạo, rồi về núi Thiên Thai trụ trì, lập ra Phật giáo Thiên Thai tông; ông làm thơ có những câu:

Bất ngộ tục duyên tại

Thất thân đạp nguy cơ

Chưa tỏ ngộ đạo lý, tục duyên còn nặng; để cho sa chân vào bước nguy cơ.

Và những câu khác:

Khể thủ lưỡng túc tôn

Cử đầu song thế huy

Linh sơn hội vị tán

Bát bộ do quang huy

Cúi đầu lạy đức Như Lai; cất đầu dậy lau đôi hàng lệ. Tưởng như trên hội Linh Sơn ngày nào như lai giảng kinh Pháp hoa nói đạo lý thượng thừa, bây giờ vẫn còn đó, tám bộ chúng vẫn rực rỡ

Lời thơ tuy không cao ngạo mà đảm lược hùng tâm vẫn còn. Cõi thơ của ông vì vậy mà mênh mông heo hút; lời thơ của ông là cả giọng chí thành. Sầu khổ thì có, mà sầu hận thô lỗ thì không. Đó là một điểm nhỏ trong cái phong vận tao nhã và cao kỳ và bao la của ông.

Rồi đến Hoàng Châu, ngủ đêm tại chùa Thiền trí. Cảnh chùa hoang lương. Hình ảnh trong thơ hiện ra một màu hiu hắt. Một ngọn đèn tàn leo lét trên bàn Phật; một con chuột đói bò ra kiếm ăn,; mưa đêm đổ xuống hàng tre; và một bài thơ cổ sót lại trong trí nhớ. Khách phong trần lưu lạc gặp cảnh thơ đó có thể rũ sạch được những oan tình u ẩn nghìn đời.

Phật đăng tiệm ám cơ thử xuất

Sơn vũ hốt lai tu trúc minh

Tri thị hà nhân cựu thi cú

Dĩ ưng tri ngã thử thời tình.

Ông tự viết lời dẫn : “: Lúc thiếu niên, có lần tôi đi ngang qua một thôn viện, thấy trên vách có thơ:

Dạ lương nghi hữu vũ

Viện tĩnh tợ vô tăng

Đêm lạnh chừng mưa gió

Chùa vắng như không sư.

“Không biết thơ của ai. Ban đêm, ngủ lại chùa Thiền Trí, Hoàng Châu. Sư trong chùa đều vắng hết. Nửa đêm trời mưa. Ngẫu nhiên nhớ bài thơ đó, nên làm một bài tuyệt cú.”

Bấy giờ ông vừa ở tù ra, bị đày tới Hoàng Châu. Lời thơ có vẻ mông lung, cay đắng.

Ngày 1, tháng 2, tới Hoàng Châu. Gia đình Ông ở cả tại Nam Đô, chỉ một mình Tử Mại, con trai lớn của Ông, đến với Ông. Khi mới đến Hoàng Châu, ông làm bài thơ dưới đây:

Tự tiếu bình sinh vị khẩu mang

Lão lai sự nghiệp chuyển hoang đường

Trường giang nhiễu quách tri ngư mĩ

Hảo trúc liên sơn giác duẫn hương

Trục khách bất phương viên ngoại trí

Thi nhân lệ tác thủy tào lang

Chỉ tâm vô bổ ti hào sự

Thượng phi quan gia áp tửu nang

Cười ta bình sinh miệng nói nhăng

Già rồi sự nghiệp càng hoang đường

Trường giang vỗ bến cho cá béo

Tre rậm đầy non thơm mùi măng

Khách lang bạt khỏi phiền viên ngoại

Lệ nhà thơ ghi sổ tang bồng

Chỉ thẹn không nên chuyện gì hết

Uổng thay dốc túi rượu nhà quan

(Ông tự chú cho câu chót: Quan kiểm hiệu có lệ nếu ai làm được nhiều việc thì thưởng một bình rượu khi về. Ở đây, ý muốn nói, Ông tới là bận rộn người ta phải tốn công ghi danh vào sổ bạ)

(2)

HẢI ĐƯỜNG

Giang thành địa chướng phồn thảo mộc

Chỉ hữu danh hoa khổ ưu độc

Yển nhiên nhất tiếu trúc ly gian

Đào lý mạn sơn tổng thô tục

Dã tri tạo vật hữu thâm ý

Cố khiển giai nhân tại không cốc

Tự nhiên phú quý xuất thiên tư

Bất đãi kim bàn tiến hoa ốc

Chu thần đắc tửu vựng sinh kiểm

Thúy tụ quyển sa hồng ánh nhục

Lâm thâm vụ án hiểu quang trì

Nhật noãn phong khinh xuân thụy túc

Vũ trung hữu lệ diệc thê thương

Nguyệt hạ vô nhân cánh thanh thục

Tiên sinh bão thực vô nhất sự

Tán bộ tiêu dao tự môn phúc

Bất vấn nhân gia dữ tăng xá

Trụ trượng xao môn khán tu trúc

Hốt phùng tuyệt diễm chiếu suy hủ

Thán tức vô tín khải bịnh mục

lậu bang hà xứ đắc thử hoa

Vô nãi hiếu sự đi Tây Thục

Thốn căn thiến lý bất dị đáo

Hàm tử phi lai định hồng hộc

Thiên nha lưu lạc cu khả niệm

Vị ẩm nhất tôn ca thử khúc

Minh triêu tửu tĩnh quá độc lai

Tuyết lạc phân phân na nhẫn xúc

海棠

江城地瘴蕃草木

只有名花苦幽独

嫣然一笑竹篱间

桃李满山总粗俗

也知造物有深意

故遣佳人在空谷

自然富贵出天姿

不待金盘荐华屋

朱唇得酒晕生脸

翠袖卷纱红映肉

林深雾暗晓光迟

日暖风轻春睡足

雨中有泪亦凄怆

月下无人更清淑

先生食饱无一事

散步逍遥自扪腹

不问人家与僧舍

拄杖敲门看修竹

忽逢绝艳照衰朽

叹息无言揩病目

陋邦何处得此花

无乃好事移西蜀

寸根千里不易到

衔子飞来定鸿鹄

天涯流落俱可念

为饮一樽歌此曲

明朝酒醒还独来

雪落纷纷哪忍触

Ông cư ngụ tại chùa Định Huệ. Phía đông chùa, hoa tạp đầy núi, giữa đó chen một cây hải đường. Thổ nhân không biết là quý. Nhân đó, làm bài thơ vịnh hải đường.

Thơ ngụ ẩn tình. Cốt cách trang nhã của hải đường gây nên nơi ông một cảm hứng tuyệt diệu. Lối thơ này, thường dễ trở thành một đề tài sáo, giả tạo và khoa trương. Kiểu cách của nó là sao cho đạt đến mức nói riêng vật mà tình ẩn, nói tiêng tình mà vật hiện. Nhưng còn phải đợi bàn tay tài hoa phổ vào mới thành tuyệt diệu. Vật trở thành cao quý trong tình ẩn, và người cũng trở thành tao nhã nơi vật hiện... Cái đó là do phong tư tú lệ của tao nhân; tay phàm tục khó mà vươn tới mức. Nó hệ ở chỗ tương ứng của thanh khí lẽ hằng. Cho nên, tiết nhịp của bài thơ không cần sôi nổi lãng mạn mà nguồn cảm hứng rung động sâu xa như là bất tận. Chỗ đó, Kỷ Hiểu Lam phê rằng: “Hoàn toàn nói về hải đường, nhưng tự ngụ ý phong tư tú lệ của mình. Bắt đầu hứng khởi thì thâm trầm vi nhiệm. Nửa chừng thì nở rộ tươi sáng. Lối thơ đó nếu không thực sự là Đông Pha thì không ai làm nổi. Đông Pha nếu không hứng khởi trong một lúc, vị tất đã làm nổi”.

(Đất giang thành nhiều chướng khí nên nhiều cây cỏ hoang dại.

Chỉ có một loại danh hoa, cây hải đường, mọc chen lấn giữa đó, nằm lẻ loi buồn tẻ.

Một khi nó nhởn nhơ hé nụ nơi hàng dậu,

Thì tất cả đào, lý khắp một vùng núi này thảy là thô tục

Thế nên mới biết tạo vật có thâm ý,

Nên khiến cho loài hoa quý đó lánh mình nơi hang hốc vắng vẻ.

Cái cốt cách cao sang của nó vốn là trời cho tự nhiên vậy,

Không phải đợi có mâm vàng dâng vào cửa nhà sang cả mới thành quý.

Nụ hồng tươi như say men rượu ửng lên đôi má,

Tàn lá như cánh tay áo màu xanh thẳm vén lên giải lụa để lộ thịt da ánh hồng.

Sa mù phủ mờ cả khu rừng dày chằng chịt nên nắng mai lên trễ,

Mặt trời ấm, gió nhẹ, giấc ngủ mùa xuân rất thoải mái.

Lúc mưa, trong cơn mưa những giọt nước đọng long lanh trông cũng khá sầu muộn;

Lúc có trăng, dưới trăng vắng bóng người, trông lại càng yểu điệu cao sang.

Tiên sinh ăn một bữa no, không một việc làm,

Ông thả bước tiêu dao, tự sờ tay vào bụng của mình.

Không cần hỏi đó là nhà của người tục hay của sư tăng.

Chống gậy đến gõ cửa xem hàng tre đứng thẳng

Bỗng gặp một vẻ tuyệt diễm bừng lên giữa hàng giậu đổ nát.

Ông than thở không nói một lời, nhướng con mắt mờ kém lên:

Đất quê này sao lại có thứ hoa này?

Há không phải do người hiếu sự mang nó từ đất Tây thục đến?

Nhưng tấc rễ ngắn của nó không dễ gì mang đi xa xôi như vậy nổi.

Có lẽ chim hồng hay chim hộc ngậm hạt của nó mang đến đây.

Cũng đáng ngậm ngùi cho nó lưu lạc tận ven trời xa xôi này;

Nên vì thay nó mà uống một chén và ca một khúc ca đó.

Sáng hôm sau, tỉnh rượu lại, đến đây một mình,

Thấy tuyết bay phơi phới, tưởng chừng như không nỡ đụng đến nó.)

(3)

Bấy giờ khoảng cuối tháng 2 hay đầu tháng 3 gì đó. Ông đến Hoàng châu trên dưới đã một tháng. Sau cơn mưa tạnh, ông thả bộ đến dưới đình Tứ vọng, bên trên hồ cá, rồi từ gò đông phía trước chùa càn Minh trở về, làm hai bài thơ luật năm chữ. Mùa hải đường đã qua, đang đợi mùa mai năm tới. Cảnh chiều, tiếng ếch nhái sau cơn mưa, tiếng chim trong nắng ngả về chiều, bóng người vắng vẻ. Cũng là một nỗi niềm tâm sự nào đó của tuổi ông.

(I)

Vũ quá phù bình hợp

Oa thanh mãn tứ lân

Hải đường chân nhất mộng

Mai tử dục thường tân

Trụ tượng nhân khiêu thái

Thu thiên bất kiến nhân

Ân cần mộc thược dược

Độc tự điện dư xuân

(II)

Cao đình cửu dĩ phế

Hạ hữu chủng ngư đường.

Mộ sắc thiên sơn nhập

Xuân phong bách thảo hương

Thị kiều nhân tịch tịch

Cổ tự trúc thương thương

Quán hạc hà lai xứ

Hào minh mãn tịch dương

雨 過 浮 萍 合

蛙 聲 滿 四 鄰

海 棠 真 一 夢

梅 子 欲 嘗 新

拄 杖 閑 挑 菜

鞦 韆 不 見 人

殷 勤 木 芍 藥

獨 自 殿 餘 春

高 亭 久 已 廢

下 有 種 魚 塘

暮 色 千 山 入

春 風 百 草 香

市 橋 人 寂 寂

古 寺 竹 蒼 蒼

鸛 鶴 來 何 處

號 鳴 滿 夕 陽

Mưa qua bèo kết tụ

Ếch kêu dậy xóm làng

Hải đường qua cơn mộng

Còn đợi mùa mai sang

gậy thọc chơi rau cỏ

Người không, vắng bóng tường

Chăm chỉ cây thược dược

Một mình riêng một xuân

Đình cao phế mấy độ

Phía dưới có ngư đường

Bóng chiều chen bóng núi

Gió thoảng bay ngàn hương

Cầu chợ người thưa thớt

Chùa xưa tre xanh xanh

Cò vạc từ đâu đến

Kêu réo dậy tà dương

(4)

Ngụ tại chùa Định Huệ được 3 tháng; tháng 5, ông dời sang Lâm cao đình (phía nam huyện Hoàng cương tỉnh Hồ bắc, bắc ngạn sông trường giang. Cũng gọi là lâm cao quán)

Tử Do lược ký: Từ đình nhìn ra, nam bắc chừng trăm dặm, ban ngày ghe thuyền lui tới phía trước, ban đêm nghe tiếng như ngư long kêu gào ở phía dưới; phía tây trông thấy các ngọn núi huyện Vũ dương; gò đống nhấp nhô, cây cối hàng hàng, khói bốc cuồn cuộn, rải rác nhà ngư phủ, tiều phu, đếm được đầu ngón tay.

Ông đến Lâm cao đình, dựng nhà ở, đặt tên là nhà Tuyết, vì làm trong mùa đại tuyết; đọc Chiến quốc sách, và làm bài thơ dưới đây:

Ngã sinh thiên địa gian

Nhất nghị ký đại má

Khu khu dục hữu hành

Bất cứu phong luân tả.

Tuy vận tẩu nhân nghĩa

Vị miễn vi hàng ngạ

Kiếm mễ hữu nguy xuy

Châm chiên vô ổn tọa

Khởi vô giai sơn thủy

Tá nhãn phong vũ quá

Qui điền bất đãi lão

Dũng quyết phàm kỷ cá

Hạnh tư phế khí dư

Bì mã giải yên đà

Toàn gia cổ giang dịch

Tuyệt cảnh thiên vi phá

Cơ bần tương thừa trừ

Vị kiến khả điếu hạ

Đạm nhiên vô ưu lạc

Khổ ngữ bất thành ta

我 生 天 地 間，

一 蟻 寄 大 磨。

區 區 欲 右 行，

不 救 風 輪 左。

雖 云 走 仁 義，

未 免 違 寒 餓。

劍 米 有 危 炊，

針 氈 無 穩 坐。

豈 無 佳 山 水，

借 眼 風 雨 過。

歸 田 不 待 老，

永 訣 凡 幾 個。

幸 玆 廢 棄 餘，

疲 馬 解 鞍 馱。

全 家 占 江 驛，

絕 境 天 為 破。

飢 貧 相 乘 除，

未 見 可 弔 賀。

澹 然 無 憂 樂，

苦 語 不 成 些

Ta sinh trong trời đất

Như kiến bò cối đá

Nhắm hữu khu khu đi

Không kể gió xoay tả

Nói chạy theo nhân nghĩa

Chưa khỏi chuyện cơm áo.

Gạo như gươm, thổi rát mặt

Áo như kim chích ngồi không yên

Há không non nước đẹp

Ghé mắt mưa gió qua

Về ruộng nõ đợi già

Sức lực còn đôi chút

May nhờ đất phế thải

Ngựa cùng thảo yên cương

Lấy bến sông làm nhà

Trời dọn cho tuyệt cảnh

Đói rách thừa trừ nhau

Khỏi chia buồn chia vui

Vừa vừa không cực sướng

Nói chi đến chuyện khổ

(5)

Buổi sáng, đến Ba hà khẩu đón Tử Do:

Khứ niên ngự sử phủ

Cử động xúc tứ bích

U u bách xích tỉnh

Ngưỡng thiên vô nhất tịch

Cách tường văn ca hô

Tự hận kế chi thất

Lưu thi bất nhẫn tả

Khổ lệ tí chỉ bút

Dư sinh phục hà hạnh

Vinh sự hữu kim nhật

Giang lưu kính diện tĩnh

Yên vũ khinh mạc mạc

Cô chu như phù ế

Điểm phá thiên khoảnh bích

Văn quân tại Từ hồ

Dục kiến cách chỉ xích

Triêu lai hảo phong sắc

Kỳ vĩ tây bắc trịch

Hành đương trung lưu kiến

Tiếu nhãn thanh quang dật

Thử bang nghi khả lão

Tu trúc đái tuyền thạch

Dục mãi Kha thị lâm

Tư mưu đãi quân tất

去 年 御 史 府

举 动 触 四 壁。

幽 幽 百 尺 井，

仰 天 無 一 席。

隔 墙 聞 歌 呼，

自 恨 計 之 失。

留 詩 不 忍 寫，

苦 淚 渍 紙 筆。

餘 生 復 何 幸，

榮 事 有 今 日

江 流 鏡 面 淨，

煙 雨 輕 冪 冪。

孤 舟 如 鳧 黳，

點 破 千 頃 碧。

聞 君 在 磁 湖，

欲 見 隔 咫 尺。

朝 來 好 風 色，

旗 腳 西 北 擲。

行 當 中 流 見，

笑 眼 清 光 溢。

此 邦 疑 可 老，

修 竹 帶 泉 石。

欲 買 柯 氏 林，

玆 謀 待 君 必

Mấy câu đầu, ông tả lại cảnh ngồi tù tại phủ ngự sử năm ngoái. Phần giữa nói tâm trạng của ông khi đi đón Tử Do, vào buổi sáng, tại Ba hà khẩu. Cuối cùng, ông nói với Tử Do về tình trạng sinh sống thường nhật, và cùng những dụ tính ngày sau. Ông có cảm giác như vĩnh viễn lưu đày tại đất Hoàng Châu đó.

Năm ngoái phủ ngự sử

Tay chân chạm vách tường

Hun hút trăm thước giếng

Trông trời không chiếu manh

Nghe ca hô cách vách

Hận mình tính hỏng trơn

Thư lưu không nỡ viết

Lệ khổ đẫm giấy bút

Còn sống thế là may

Mới có niềm vui này

Sông trôi mặt nước phẳng

Mưa nhẹ khói mù bay

Thuyền lẻ như cò vạc

Chấm phá biếc trời mây

Nghe chú tại Từ hồ

Muốn gặp trong gang tấc

Buổi sáng phong cảnh tốt

nhắm Tây bắc phất cờ

Rồi gặp ở trung lưu

cười hai mắt sáng chói

Đất này thôi dưỡng già

Hàng tre ôm đá suối

Muốn mua rừng họ Kha

Đợi chú lo mới nổi

(6)

ĐÔNG PHA BẤT THỦ 東坡八首

(I)

Phế lỗi vô nhân cố

Đồi viên mãn bồng cao

Thùy năng quyên trợ lực

Tuế vãn bất thường lao

độc hữu cô lữ nhân

thiên cùng vô sở đào

đoan lai thập ngõa lịch

tuế hạn thổ bất cao

kỳ khu thảo cức trung

Dục quát nhất thốn mao

Vị nhiên thích lỗi thán

Ngã lẫm hà thời cao

(II)

Hoang điền tuy lãng mãng

Cao tì các hữu thích

Hạ thấp chủng canh thuật

Đông nguyên thì táo lật

Giang nam hữu Thục sĩ

Tang quả dĩ hứa khất

Hảo trúc bất nam tài

Đản khủng tiên hoành dật

Nhưng tu bốc giai xứ

Qui dĩ an ngã thất

Gia đồng thiêu khô thảo

Tẩu báo ám tỉnh xuất

Nhất bão vị cảm kỳ

Biều ẩm dĩ khả tất

(III)

Tự tích hữu vi tuyền

Lai tùng viễn lĩnh bối

Xuyên thành quá tụ lạc

Lưu ác tráng bồng ngải

Khứ vi Kha thị pha

Thập mẫu ngư hà hội

Tuế hạn tuyền dĩ kiệt

Khô bình niêm phá khối

Tạc dạ nam sơn vân

Vũ đáo nhất lê ngoại

Huyễn nhiên tầm cố độc

Tri ngã lý hoang hội

Nê cần hữu túc căn

Nhất thốn ta độc tại

Tuyết nha hà thời động

Xuân cưu hành khả quái

(IV)

Chủng đạo thanh minh tiền

Lạc sự ngã năng sổ

Mao không ám xuân trạch

Châm thủy văn hảo ngữ

Phân ương cập sơ hạ

Tiệm hỉ phong diệp cử

Nguyệt minh khán lộ thượng

Nhất nhất châu thùy lũ

Thu lai sương huệ trọng

Điên đảo tương xanh trụ

Đản văn huề lũng gian

Trách mãnh như phong vũ

Tân xuân tiện nhập tắng

Ngọc diệp chiếu không lữ

Ngã cửu thực quan thương

Hồng hủ đẳng nê thổ

Hành đương tri thử vị

Khẩu phúc ngữ dĩ hứa

(V)

Lương nông tích địa lực

Hạnh thử thập niên hoang

Tang giá vị cập thành

Nhất mạch thứ khả vọng

Đầu chủng vị dũ nguyệt

Phúc khối dĩ thương thương

Nông phu cáo ngã ngôn

Vật sử miêu diệp xương

Quân dục phú binh nhĩ

Yếu tu túng ngưu dương

Tái bái tạ khổ ngôn

Đắc bảo bất cảm vong

(VI)

Chủng tảo kỳ khả bác

Chủng tùng kỳ khả đoạn

Sự tại thập niên ngoại

Ngô kế diệc dĩ khác

Thập niên hà thúc đạo

Thiên tải như phong bạc

Cựu văn Lý Hành nô

Thử sách nghi khả học

Ngã hữu đồng xá lang

Quan cư tại Tiềm nhạc

Di ngã tam thốn cam

Chiếu tòa quang trác lạc

Bách tài thảng khả trí

Đương xuân cập băng ác

Tưởng kiến trúc ly gian

Thanh hoàng chiếu ốc giác

(VII)

Phan tử cựu bất điệu

Cô tửu Giang Nam thôn

Quách sinh bản tương chủng

Mại dược Tây thị viên

Cổ sinh diệc hiếu sự

Khủng thị áp nha tôn

Gia hữu thập mẫu trúc

Vô thời dung khấu môn

Ngã cùng giao cựu tuyệt

Tam tử độc kiến tồn

Tùng ngã ư Đông Pha

Lao hưởng đồng nhất xan

Khả liên Đỗ Thập di

Sự dữ Chu Nguyễn luân

Ngô Sư Bốc Tử Hạ

Tứ hải giai đệ côn.

(VIII)

Mã sinh bản cùng sĩ

Tùng ngã nhị thập niên

Nhật dạ vọng ngã quí

Cậu phận mãi sơn tiền

Ngã kim phản lụy quân

Tá canh chuyết tư điền

Quát mao qui bối thượng

Hà thời đắc thành chiên

Khả liên Mã sinh si

Chỉ kim khoa ngã hiền

Chúng tiếu chung bất hối

Thí nhất đương hoạch thiên

廢壘無人顧,

頹垣滿篷篙。

誰能捐筋力,

歲晚不償勞。

獨有孤旅人

天窮無所逃

端來拾瓦礫

歲旱土不膏

崎嶇草棘中

欲刮一寸毛

喟焉釋耒嘆

我廩何時高

荒雖浪莽

高庳各有適

下隰種秔稌

東原蒔棗栗

江南有蜀士

桑果已許乞

好竹不難栽

但恐鞭橫逸

仍須卜佳處

規以安我室

家僮燒枯草

走報暗井出

一飽未敢期

瓢飲已可必

自有微泉

來從遠嶺背

穿城過聚落

流惡壯蓬艾

去為柯氏陂

十畝魚蝦會

歲旱泉已竭

枯萍粘破塊

昨夜南山雲

雨到一犁外

泫然尋故瀆

知我理荒薈

泥芹有宿根

一寸嗟獨在

雪芽何時動

春鳩行可膾

種稻清明前

樂事我能數

毛空暗春澤

針水間好語

分秧及夏初

漸喜風葉舉

月明看露上

一一珠垂縷

秋來霜穗重

顛倒相撐拄

但聞畦隴間

蚱蜢如風雨

新春便入甑

玉粒照筐筥

我久食官仓

红腐等泥土

行當知此味

口腹語已許

良農惜地力

幸此十年荒

桑柘未及成

一麦庶可望

投种未逾月

覆塊已苍苍

農父告我言

勿使苗葉昌

君欲富饼饵

要须纵牛羊

再拜谢苦言

得饱不敢忘

种枣期可剥

种松期可斫

事在十年外

吾計亦已悫

十年何足道

千载如風雹

舊聞李衡奴

此策疑可學

我有同舍郎

官居在灊岳

遗我三寸甘

照座光卓荦

百栽倘可致

當及春冰渥

想見竹篱間

青黄照屋角

潘子久不調

沽酒江南村

郭生本将種

賣葯西市垣

古生亦好事

恐是押牙孫

家有十畝竹

無時客叩門

我穷交舊絕

三子獨見存

従我菸東坡

劳饷同一餐

可憐杜拾遗

事與朱阮掄

吾師卜子夏

四海皆弟昆

馬生本窮士

従我二十年

日夜望我貴

求分買山钱

我今反累君

借耕輟兹田

刮毛龜背上

何時得成氈

可憐馬生癡

至今夸我賢

眾笑终不悔

施一當獲千

Đông Pha, khoảng đất phía đông Hoàng Châu. Ông về làm ruộng ở đó, tự hiệu Đông Pha cư sĩ. Tám bài thơ làm tại đây, tả cảnh sinh hoạt thường nhật của Ông.

Ông tự viết lời dẫn cho cả tám bài thơ:

“Tôi đến Hoàng Châu được hai năm, càng ngày càng túng quẫn. Người bạn cũ Mã Chính Khanh, cám cảnh tôi thiếu ăn, nên lo hộ trong quân cho tôi được vài mươi mẫu đất trồng trọt, để tôi ở đó cày cuốc. Đất bỏ hoang từ lâu, gai, tranh, gạch ngói, các thứ chen chúc nhau tràn lan. Mà năm lại gặp đại hạn, việc khai khẩn quá mệt nhọc, gân sức rã rời hết, buông cày đứng than thở. Mới làm các bài thơ đó. Tư an ủi sự siêng năng của mình sẽ được đền bù năm sau, do đó quên cả mệt nhọc”

Tám bài thơ thuật sự, nên chương pháp như một bài tản văn. Lời thơ và tình tự, chất phác và nồng nàn. Ở đây có thể thưởng thức tài làm thơ lão luyện của ông. Và cũng có thể nghe được đâu là tâm tình dịu ngọt của một nhà thơ. Ông nói tới những công lao cực nhọc của người làm ruộng, những lo lắng khi trời hạn hán. Rồi tới cái vui và tình làng xóm giao hảo. Tại đó, ông có ba người bạn nông dân thân thiết, bác Phan, bác Quách và bác Cổ. Thú đồng quê cực nhọc mà tựa như nhàn. Hai câu kết trong bài (I) là hứng thơ như mạch ngầm chảy suốt qua cả tám bài:

Vị nhiên thích lỗi thán

Ngã lẫm hà thời cao

Buông cây đứng than thở

Kho lúa bao giờ đầy?

Ông đã ghi lại ý tưởng đó trong lời dẫn. Buông cây đứng than thở, đứng bùi ngùi thở dài…. Thở dài cho kho lúa đầy cao, và cũng thở dài cho trời thơ và cõi mộng xa xôi.

(I)

Ruộng đất bỏ hoang, không ai đoái tưởng tới. Vườn tược đổ nát, lau lách mọc đầy. Ai mà ra gân sức cho nổi; rồi vãn một năm không bù lại công khó.

Chỉ có người bị lưu đày cô quạnh, góc bể chân trời không chỗ trốn, mới hăm hở đến dọn gạch, dọn ngói. Năm hạn, đất không dẻo. Giữa đám gai lởm chởm, chừng như muốn bứt từng sợi lông. Rồi bùi ngùi buông cày đứng than thở, biết bao giờ cho đụn lúa đầy cao?

(II)

Ruộng hoang dù cỏ dại mọc đầy, nhưng cũng cất được căn nhà thấp. Chỗ trũng thấp thì trồng lúa canh, lúa thuật; đất bằng ở mé đông trồng rau thì là, trồng táo, trồng dẻ.

Đất Giang nam bấy giờ có kẻ quê ở đất Thục (tức là ông) đã yên phận trồng dâu trồng trái. Tre tốt trồng không khó, nhưng sợ người ta chặt làm roi (Gieo cái tài sản của mình cho tốt, tâm mình cho thẳng như tre, tránh sao khỏi đời nó bẻ làm roi)

Nay đã chọn được chỗ ở tốt, việc nhà đã thu xếp ngăn nắp rồi. Sắp trẻ đốt cỏ khô, chạy tới báo tin có mạch nước ngầm. Nhưng một bữa no, không mong gì hơn nữa; uống nước trong cũng đã đủ lắm.

(III)

Chỗ này trước kia có con suối nhỏ, từ sau dãy núi xa xôi chảy đến, len lỏi qua thị thành, qua các làng mạc, cuốn đi những thứ hại, làm tươi tốt lau sậy. Rồi chảy qua bờ ruộng nhà họ Kha, cả mười mẫu đầy những tôm và cá. Đến năm nay, trời hạn, suối cũng cạn; bèo khô dính bám vào những mảng đất lở.

Đêm hôm qua, mây kéo trên núi nam, mưa dâng chừng ngập lưỡi cày, mênh mông chảy theo con lạch cũ; mới biết ta đã dọn sạch hết cỏ dại. Rau cần, mọc chen dưới bùn, còn lại chút rễ, vắn chừng một tấc. Chồi trắng như tuyết bao giờ động, để đến mùa xuân, bắt chim cưu mà ăn thịt thái (Ông tự chú: Người đất Thục quí chồi non rau cần, xắt nó trộn với thịt thái chim cưu mà ăn)

(IV)

Trồng lúa trước thanh minh, có thể tính được nỗi vui sướng của mình. Trời mưa bay như lông bay, phủ mờ ao hồ mùa xuân; nghe những tiếng hớn hở nói lúa đã chích nước (ông tự chú: Người Thục gọi mưa bay là mưa lông. Lúa khi vừa trổ, nông phu bảo nhau là lúa sẽ chích nước.)

Rải mạ đợi mùa hè, mừng dấn thấy gió đã lay ngọn. Trăng sáng rọi trên sương, như từng hạt ngọc kết vạt áo rũ. Mùa thu, sương nặng trên bông lúa; cọng lúa nghiêng ngửa giữ nhau đứng vững. Nghe trên các bờ ruộng, cào cào kêu như mưa như gió (Ông tự chú: tại đất Thục, vào mùa lúa chín, cào cào bay từng đàn giữa ruộng; dáng như sâu lúa, nhưng không làm hại lúa.)

Xuân mới, chợt đi vào trong chậu; hạt ngọc lấp lánh trong thúng mủng. Từ lâu, ta ăn gạo thóc quan, trái hồng thúi coi như đất bùn. Đâu biết được mùi vị này, đã chịu vừa miệng vừa bụng ta lắm rồi.

(V)

Nhà nông giỏi thì biết tiếc sức của đất. Đất này nhớ mười năm bỏ hoang, dâu đỏ dâu đen chưa đến lúc lớn, có thể mong được một mùa lúa mạch. Gieo giống chưa đầy tháng, đã thấy xanh mượt trên các gò đất. Nông phu bảo ta rằng, đừng để lá mạ lên hết mức; nếu anh muốn giàu bánh trái, nên thả trâu dê ra. Lại bái tạ lời thiết tha đó. Được no cơm, sẽ không dám quên.

(VI)

Trồng cây táo chờ đến mùa bóc vỏ; trồng cây thông cũng chờ đến mùa đốn được. Đó là việc mười năm sau; nhưng việc tính toán của mình coi như đã tốt đẹp. Mười năm có là bao? Một nghìn năm thì cũng như gió rào, mưa đá. Xưa kia, có nghe chuyện người tớ của Lý Hành. Cái cách đó có lẽ học được.

Tôi có người bà con, làm quan ở Tiềm Nhạc, tặng cho cây cam chừng ba tấc; rọi chỗ ngồi sáng chói. Trồng nó hàng trăm lần mới được. Gặp lúc mùa xuân, tuyết bám đầy, tưởng chừng như nơi hàng dậu, màu xanh màu vàng rũ bên góc nhà.

(VII)

Bác Phan từ lâu không đến rủ đi mua rượu xóm Giang nam. Bác Quách đang sửa soạn gieo giống, bán thuốc ở chợ Tây. Bác Cổ lại khá bày vẽ, chắc là bắt con cháu nhín răng. Nhà có mười mẫu tre, không hề có người đến đập cửa. Ta còn ở bước đường cùng, bạn ngày xưa không còn ai. Chỉ còn thấy có ba bác đó, theo ta ở Đông pha, cùng làm lụng mệt nhọc rồi cùng chung bữa. Khá thương Đỗ Thập Di (Đỗ Phủ). Việc gì mà bàn với Chu Nguyễn? Thầy ta là Bốc Tử hạ, bốn biển đều là anh em.

(VIII)

Bác Mã vốn một gã nghèo cùng, theo ta hai mươi năm; ngày đêm coi trọng ta, xin góp tiền mua núi! Ta nay làm lụy đến bác. Nhờ bác cho cày ruộng đó. Nhưng nhổ lông trên lưng con rùa, bao giò dệt thành chiếc mũ dạ cho nổi? Đáng thương bác mã dại dột, đến nay cứ tâng bốc ta là hay. Người ta cười cho mà không hối, cứ như cho một lấy lại nghìn!

(7)

Mùa đông chí, cháu ông, An Tiết đến thăm. Ông ra Hoàng châu đến bây giờ đã gần hai năm. Tình cố quận, tình tha hương, cả hai đền mặn mà. Tuổi ông lúc đó gần tròn 46, mà đầu đã bạc. Mùa thu, tóc trắng, đâu đâu cũng đồng vọng âm hưởng tịch liêu. Một già một trẻ, nơi đồi núi xa xăm, sự đời như sóng nước Trường Giang; tháng 9 đã bắt đầu mùa nước lũ; cuối đông, sương mù kéo dày trùng điệp. Cái nồng nàn, thắm thiết của hồn thơ, biết đâu là cùng tận? Con chuột đói lần ra trong những đêm vắng. Tạo vật vốn dĩ vô tình, nhưng tuế nguyệt la đà, mây trời chìm nổi; thì trên những triền núi cheo leo, có khi cũng có thể nghe được tiếng đồng vọng mơ hồ của đêm dài heo hút. Đồng vọng đó cũng có thể thấy ở chỗ “năm tháng cheo leo”, hay năm tháng trơ vơ. Nắng buổi chiều trợt dốc dài trên sườn núi, ruỗi dài giữa cô quạnh mông lung. Cái đó như là tâm sự được ký thác bên kia bờ viễn mộng; tâm sự riêng biệt của năm tháng, hay của cánh chim hồng, bay ngang qua dòng thác thời gian đổ xuống ào ạt?

(I)

Nam lai bất giác tuế tranh vanh

Tọa bát hàn hôi thính vũ thanh

Già nhãn văn thơ nguyên bất độc

Bạn nhân đặng hỏa diệc đa tình

Ta dư lạo đạo vô qui nhật

Linh nhữ ta đà dĩ bán sanh

Miễn sử Hàn công bi thế sự

Bạch đầu hoàn đối đoản đăng khanh⁴⁰

(II)

Tâm suy diện cải sấu tranh vanh

Tương kiến duy ưng thức cựu thanh

Vĩnh dạ tư gia tại hà xư

Tàn niên tri nhữ viễn lai tình

Úy nhân mặc tọa thành si độn

Vấn cựu kinh hô bán tử sanh

Mộng đoạn tửu thinh thu vũ tuyệt

Tiếu khan cơ thử thượng đăng khanh

南来不觉岁峥嵘

坐拨寒灰听雨聲

遮眼文书元不讀

伴人燈火亦多情

嗟余潦倒無歸日

今汝跎已半生。

免使韩公悲世事

白頭遑對短燈檠

心衰面改瘦峥嵘

相見惟應識舊聲

永夜思家在何處

残年知汝遠来情。

畏人默坐成痴钝

問舊驚呼半死生

梦断酒醒山雨絕

笑看饑鼠上橙檠。

(I)

Từ sang nam, bỗng chốc năm đã chầy heo hút,

Giữa đêm dài ngồi khơi tro lạnh nghe mưa rơi

Tay che mắt, thơ văn nguyên chẳng đọc,

Bên bóng đèn ánh lửa ấm tình người

Ta lận đận mấy năm trường lưu lạc,

Cháu bon chen bươn bả nửa đời rồi.

Thế sự đó ông Hàn xưa khỏi khóc,

Đèn vắn chân tóc trắng vẫn chưa thay.

(II)

Tâm suy mặt đổi gầy hốc hác,

Gặp nhau qua giọng cũ mà thôi

Quê hương xa đồng vọng đêm dài

Cháu lặn lội sưởi tình năm tháng lại

Ngồi lặng tiếng bởi sợ người nên ngây dại,

Bạn bè xưa sống chết nghĩ mà kinh

Rượu tỉnh mơ tàn mưa đã dứt

Cười xem chuột đói leo chân đèn

(8)

(I)

Cơ nhân hốt mộng phạn tắng dật

Mộng trung nhất bão bách ưu thất

Chỉ tri mộng phạn bản lai không

Vị ngộ chân cơ thị hà vật

Ngã sinh vô điền thực phá nghiễn

Nhĩ lai nghiễn khô ma bất xuất

Khứ niên thái tuế không tại dậu

Bàng xá hồ tương bất dụng khất

Kim niên hạn tuế phục như thử

Tuế vãn hà dĩ kiềm ngô đột

Thanh thiên đãng đãng hô bất văn

Huống dục khê thủ hào nê Phật

Úng trung tích dịch vưu khả tiếu

Kỳ kỳ mạch mạch hà đẳng trật

Âm dương hữu thì vũ hữu số

Dân thị thiên dân thiên tự tuất

Ngã tuy cùng khổ bất như nhân

Yếu diệc tự thị dân chi nhất

Hình dung tuy thị táng gia cẩu

Vị khẳng nhị nhĩ tranh đầu cốt

Đảo quán lạc trách tạ bằng hữu

Độc dữ văn lôi cọng khuê tất.

Cố nhân sân ngã bất khai môn

Quân thị ngã môn thùy khẳng khuất

Khả liên minh nguyệt như bát thủy

Dạ bán thanh quang phiên ngã thất

Phong tùng nam lai phi vũ hầu

Thả vị bì nhân tẩy chưng uất

Khiên thường nhất họa khoái tai dao

Vị hạ cơ hàn niệm minh nhật

飢 人 忽 夢 飯 甑 溢 ，

夢 中 一 飽 百 憂 失 。

只 知 夢 飽 本 來 空 ，

未 悟 真 飢 定 何 物 。

我 生 無 田 食 破 硯 ，

爾 來 硯 枯 磨 不 出 。

去 年 太 歲 空 在 酉 ，

傍 舍 壺 漿 不 容 乞 。

今 年 旱 勢 復 如 此 ，

歲 晚 何 以 黔 吾 突 。

青 天 蕩 蕩 呼 不 聞 ，

況 欲 稽 首 號 泥 佛 。

甕 中 蜥 蜴 尤 可 笑 ，

跂 跂 脈 脈 何 等 秩 。

陰 陽 有 時 雨 有 數 ，

民 是 天 民 天 自 卹 。

我 雖 窮 苦 不 如 人 ，

要 亦 自 是 民 之 一 。

形 容 可 似 喪 家 狗 ，

未 肯 聑 耳 爭 投 骨 。

倒 冠 落 幘 謝 朋 友 ，

獨 與 蚊 雷 共 圭 蓽 。

故 人 嗔 我 不 開 門 ，

君 視 我 門 誰 肯 屈 。

可 憐 明 月 如 潑 水 ，

夜 半 清 光 翻 我 室 。

風 從 南 來 非 雨 候 ，

且 為 疲 人 洗 蒸 鬱 。

褰 裳 一 和 快 哉 謠 ，

未 暇 飢 寒 念 明 日 。

(II)

Khứ niên đông pha thập ngỏa lịch

Tự chủng hoàng tang tam bách xích

Kim niên ngải thảo cái tuyết đường

Nhật chích phong xuy diện như mặc

Bình sinh lại đọa kim thủy hối

Lão đại cần nông thiên sở trực

Phái nhiên lệ tứ tam xích vũ

Tạo hóa vô tâm hoảng nan trắc

Tứ phương thượng hạ đồng nhất vân

Cam chú bất vi long sở cách

Bồng cao hạ thấp nghinh hiểu lỗi

Đăng hỏa tân lương thôi dạ chức

Lão phu tác bãi đắc cam tẩm

Ngọa thính tường đông nhân hưởng kịch

Bôn lưu vị dĩ khanh cốc bình

Chiết vi khô hà tứ phiêu nịch

Hủ nho thô lệ chi bách niên

Lực canh bất thọ chúng mục liên

Pha pha lậu thủy bất nại hạn

Nhân lực vị chí cầu thiên toàn

Hội đương tác đường kính thiên bộ

Hoành đoạn tây bắc già sơn tuyền

Tứ lân tương suất trợ cử xử

Nhân nhân tri ngã nang vô tiền

Minh niên cọng khan quyết cừ vũ

Cơ bão tại ngã ninh quan thiên

Thùy năng bạn ngã điền gian ẩm

Túy đảo duy hưu chi đầu chuyên

去 年 東 坡 拾 瓦 礫 ，

自 種 黃 桑 三 百 尺 。

今 年 刈 草 蓋 雪 堂 ，

日 炙 風 吹 面 如 墨 。

平 生 懶 惰 今 始 悔 ，

老 大 勸 農 天 所 直 。

沛 然 例 賜 三 尺 雨 ，

造 物 無 心 怳 難 測 。

四 方 上 下 同 一 雲 ，

甘 霪 不 為 龍 所 隔 。

蓬 蒿 下 濕 迎 曉 耒 ，

燈 火 新 涼 催 夜 織 。

老 夫 作 罷 得 甘 寢 ，

臥 聽 牆 東 人 響 屐 。

奔 流 未 已 坑 谷 平 ，

折 葦 枯 荷 恣 漂 溺 。

腐 儒 麤 糲 支 百 年 ，

力 耕 不 受 眾 目 憐 。

破 陂 漏 水 不 耐 旱 ，

人 力 未 至 求 天 全 。

會 當 作 塘 徑 千 步 ，

橫 斷 西 北 遮 山 泉 。

四 鄰 相 率 助 舉 杵 ，

人 人 知 我 囊 無 錢 。

明 年 共 看 決 渠 雨 ，

飢 飽 在 我 寧 關 天 。

誰 能 伴 我 田 間 飲 ，

醉 倒 惟 有 支 頭 磚 。

(III)

Thiên công hiệu lệnh tái bất xuất

Thập nhật sầu lâm tính vi nhất

Quân gia hữu điền thủy mạo điện

Ngã gia vô điền ưu nhập thất

Bất như Tây châu Dương đạo sĩ

Vạn lý tùy thân duy lưỡng tất

Duyên lưu bất ố tố diệc giai

Nhất diệp biển chu nhiệm phong đột

Sơn khung mạch khúc đô bất dụng

Nê hành lộ túc chung vô tật

Dạ lai cơ trường như chuyển lôi

Lữ sầu phi tửu bất khả khai

Dương sinh tự ngôn thức âm luật

Động tiêu nhập thủ thanh thả ai

Bất tu cánh đãi thu tỉnh sáp

Kiến nhân bạch cốt phương hàm bôi

公号令再不出，

十日愁霖併為一。

君家有田水冒田，

我家無田憂入室。

不如西州杨道士，

萬里随身惟两膝。

沿流不恶惡斥亦佳，

一葉扁舟任風突。

山芎麦麴都不用，

泥行露宿终無疾。

夜來飢腸如轉雷，

旅愁非酒不可開。

杨生自言識音律，

洞蕭入手清且哀。

不须更待秋井塌，

见人白骨方衔杯。

Ba bài họa thơ của Không Nghị Phủ. Thơ họa vần, nhưng cốt cách không phải là họa. Không chỉ tài tình, mà còn tài hoa nữa. Giọng khinh bạc, thì cao vòi vọi. Giọng cay đắng, thì cay cùng cực. Giọng nồng nàn, giọng giận dữ. Trong một cảm tình, Đó há không là những phương trời viễn mộng, trong cùng một lúc, bỗng đột ngột hiện về? Ban đầu ông nói sử tình nắng hạn và cảnh khó của ông. Rồi bất chợt lời thơ như phẫn nộ, có thể thấy những chỗ ông gằn giọng, Cuối cùng là giọng thơ trở nên điềm đạm, và đến lúc chấm dứt thì ngậm ngùi: rượu nồng cho tình người nồng nàn trong một cõi nhân sinh, và xương trắng lạnh lùng với đất cho lịch sử trở thành những lời vĩnh tịch

Nắng hạn cùng cực, mưa gió cùng cực; mọi cái hiện ra trong sự cùng cực sôi động. Lời thơ có phẫn nộ, có phóng dật, mang tất cả phong vận tài hoa sôi động, nhưng phảng phất một cõi trầm lặng tịch liêu; một viên đá nhỏ nằm giữa ngã ba đường, trong cảnh tượng náo nhiệt. Hồn thơ tỏa ra từ đó, bao trùm cả một cõi thơ bát ngát. Đá cuội say sưa nghiêng ngửa, và xương trắng lạnh lùng không nói: đâu là trời thơ? Đó là dấu lặng trong một bản đại hòa tấu. Không nên nghe một cách khinh suất.

Dịch nghĩa:

(Các bài này vạn nhất đừng cố dịch theo vần điệu. Người đọc dù không biết một tí chữ Hán. Trời thơ sẽ đến bất ngờ. Mai sau xương trắng cửa mình nín lặng dưới lòng đất, nhưng đá cuội bên đường sẽ nghe ra thế, và gật đầu trong sự tình giao ứng.)

(I)

Người đói bỗng nằm mộng thấy bát cơm đầy;

Một bữa no trong cơn mộng mà một trăm nỗi ưu phiền tiêu tất cả

Chỉ biết rằng cái no trong mộng bản lai là không.

Chứ chưa tỏ ngộ được cái đói thực sự là cái gì.

Tôi sinh ra không có ruộng, kiếm ăn bằng nghiên mực mẻ;

Từ lâu nghiên mực đã khô, mài không ra

Năm ngoái sao Thái tuế nằm trơ tại dậu,

Nhà bên cạnh, một lọ tương cũng không chịu xin.

Mà năm nay, cái thế hạn lại như vậy.

Cuối năm, lấy gì nấu cho đen ống khói nhà tôi?

Trời xanh vòi vọi, kêu không thấu.

Còn lại muốn cúi đầu réo Phật đất nữa ư?

Con thằn lằn trong vò lại đáng nực cười

Bò tới bò lui lịch kịch, chẳng ra đầu đuôi gì cả.

Âm dương có thời, mưa gió có số

Dân là dân của trời, trời phải thương;

Tôi tuy cùng khổ, chẳng hơn được ai,

Nhưng cũng là một người trong đám dân đó.

Hình dung tuy như con chó nhà ma,

Nhưng chưa chịu vểnh tai dành cái mẩu xương vứt ra đó.

Bứt giải, lột mũ, tạ bạn bè,

Một mình cùng với lũ ruồi, chúng kêu vo vo như sấm, bu lại trên đám hành.

Bạn bè giận tôi không mở cửa

Nhưng ngài thử coi, ai khứng nghiêng mình trước cửa nhà tôi?

Chỉ thương tình trăng ngây thơ tuôn ánh sáng như nước xối,

Nửa đêm đổ ánh sáng mát lọt vào nhà ta,

Gió từ nam thổi tới, chưa phải là lúc có mưa

Nhưng cũng vì cái người mệt mỏi mà rửa sách những nực nội ấm ức trong lòng

Vén tay áo đáp lại bằng một bài dao: rằng sướng thay!

Nhưng chưa một thoáng, lại nghĩ tới chuyện đói no ngày mai.

(II)

Năm ngoái, dọn gạch ngói tại đông pha,

Tự trồng dâu trong ba trăm thước đất.

Năm này cắt cỏ lợp nhà tuyết

Nắng rám, gió thổi, mặt đen như mực.

Bình sinh biếng nhác, nay mới hối.

Già nua mà chăm chỉ làm ruộng, nên trời thương,

Chiếu lệ đổ mưa rầm rầm, cao ba thước.

Tạo hóa vô tâm, mù mờ khó lường nổi.

Mây cả một vùng, khắp bốn phía, từ trên đến dưới;

Đổ mưa dầm không ngớt, không cho rồng nghỉ ngơi.

Sớm mai, lau sậy dưới đất trùng đã đón lưỡi cày.

Đèn lửa sáng tươi trở lại, thúc giục người ta dệt vải ban đêm.

Lão phu làm ruộng xong được một giấc ngon;

Nằm nghe bên tường đông có người khua tiếng guốc.

Nước chảy chưa bao lâu, hầm hố đầy cả.

Lau gãy, sen héo, mặc tình chìm nổi.

Hủ nho giã gạo thô tưởng chừng một trăm năm chưa chắc xong;

Ra sức cày, mà cày không nổi, con mắt mọi người trông thấy mà thương.

Bờ ruộng vỡ, nước chảy tràn vào, bất kể trời hạn.

Sức người chưa ra hết sực, lại phải cầu trời làm trọn cho, mới mong!

Lại phải đào ao, dài một nghìn bộ,

Nằm ngang cắt đôi tây bắc, cản suối trên đổ xuống.

Hàng xóm kéo nhau đến giúp tay, nhắc hộ cái chày!

Ai ai cũng biết túi tôi không mống tiền.

Sang năm rồi coi, mưa sẽ làm vỡ con kênh đó!

Đói no tại ta, mắc chi đến trời?

Ai có thể ngồi uống rượu với ta giữa ruộng?

Đó là viên sỏi đầu ngã ba, nó đã say nghiêng ngửa.

(III)

Ông trời không ban hiệu lệnh mưa nữa.

Mưa một lần suốt luôn mười hôm, dầm dề ủ dột.

Nhà bác có ruộng, nước tuôn ngập ruộng

Nhà tôi không ruộng lại lo nước tràn lên thềm.

Chẳng bằng như Tây Châu Dương đạo sĩ,

Đi hàng vạn dăm, chỉ theo mình hai cái đầu gối.

Xuôi dòng không ghét, ngược dòng cũng tốt

Một mảng thuyền, mặc tình trôi.

Cỏ thuốc rừng, rượu bếp tẻ, đều không cần.

Lội bùn, ngủ sương, không vội vã;

Nhưng đêm đến, bụng đói, kêu như sấm

Thì cái sầu cô lữ, không rượu, làm sao nguôi?

Lão Dương tự cho giỏi âm luật,

Đưa sáo vào tay, tiếng nghe trong mà buồn.

Khỏi đợi giếng mùa thu vỡ nước

Thấy người xương trắng mới ngậm chén.

IV. TRỜI TRĂNG SAO IN MỘNG TRIỆU SÔNG HỒ

(1086-1093)

LỜI DẪN

Trăng thanh cấm trên kia vùng sa mạc

Trời Vũ lâm in mộng triệu sông hồ

Đó là bầu trời đồng vọng, trong tương ứng. Thơ chen chúc giữa những gió và nhưng bụi của kinh thành, của ngọc đường kim mã, nên cái đồng vọng nghe ra những tiếng nghẹn ngào. Thăng hay trầm trong cuộc sống, cái đó không làm ra Thơ, không tạo dựng nổi cõi thơ. Không phải đi từ cực đỉnh công hầu xuống đến tận chỗ đọa đày cùng quẫn áo cơm mà trời Thơ có thể mở rộng. Thơ là cánh nạn lạc bầy đi tìm kiếm quê hương khắp suốt sơn cùng thủy tận, mà quê hương vẫn đồng vọng trong cách điệu không lời, không chốn. Thì người lịch nghiệm tồn sinh trên đôi cánh mỏng của Thơ, đến đâu chẳng là đất Trích. Gió bấc lạnh kinh hồn thổi vèo sương tuyết lên cùng sa mạc của đất Trích, cho nên trời trăng sao kia vẫn in mộng triệu sông hồ. Nhưng, trăng sao trên đó, và sông hồ dưới này, hai cõi miền xa xôi hoằng viễn. Mộng triệu đó mới thành ra là Viễn mộng. Bầu trời đó mới trở nên Trời Viễn mộng đọa đày cuộc Lữ. Rồi kỳ cùng của cuộc Lữ sẽ là đâu?

(1)

(I)

Trúc ngoại đào hoa tam lưỡng chi

Xuân giang thủy noãn áp tiên tri

Lâu cao mãn địa lô nha đoản

Chính thị hà đồn dục thượng thì

竹 外 桃 花 三 两 枝,

春 江 水 暖 鸭 先 知

萎 蒿 满 地 芦 芽 短

正 是 河 豚 欲 上 时

(II)

Lưỡng lưỡng qui hồng dục phá quần

Y y hoàn tợ bắc qui nhân

Diêu tri sóc mạc đa phong tuyết

Cánh đãi Giang nam bán nguyệt xuân

兩 兩 歸 鴻 欲 破 群，

依 依 還 似 北 歸 人。

遙 知 朔 漠 多 風 雪，

更 待 江 南 半 月 春

Mùa xuân, ở Huệ sùng, buổi chiều trên sông. Bấy giờ là vào năm bính dần (1086), ông đã trở về kinh, sau năm năm bị biếm trích. Tâm sự vẫn như cánh nhạn lạc bầy, giữa đất kinh kỳ của sa mạc bắc phương, đầy sương tuyết.

(I)

Ngoài khóm trúc đào hoa mấy nhánh

Nước mùa xuân nắng ấm vịt hay rồi

Lau lách um tùm, chồi vi lô vừa lú

Cá lòng sông lên đớp bóng ăn mồi

(II)

Đường lên bắc mấy cánh hồng lẻ bọn

Bay dật dờ như người trở gót lưu li

Trời sa mạc tưởng chừng sương tuyết nặng

Đợi con trăng nửa mảnh ở nam về.

(2)

Bấy giờ là năm bính dần (1086), năm đầu của triều vua Triết tông, nguyên hựu thứ nhất. Ông 51 tuổi, được vận thất phẩm phục, vào hầu triều, giữ chắc Trung thư xá nhân, rồi được dời sang Hàn lâm viện phụ trách soạn Chế Cáo cho vua

Ngày 29 tháng 11 năm đó, bàn chuyện cũ với Đặng Thánh Cầu. Cầu là Hàn lâm viện thừa chỉ, trước kia làm Vũ xương lệnh, thường chơi Hà khê, Tây sơn. Lúc Đông Pha bị biếm trích ở Hoàng châu, đối ngạn với Vũ Xương, cũng từng chơi mấy chỗ đó. Thánh Cầu có làm bài mình khắc tại vách đá ở Vũ Xương; nhân đó, Ông làm bài thơ để cho người khắc cạnh bài minh của Cầu. Ông nói những ngày tháng ngao du ở Vũ Xương, trong thời kỳ bị biếm trích. Đây là những câu cuối của bài thơ đó:

Sơn nhân trướng không viên hạc oán

Giang hồ thủy sinh hồng nhạn lai

Thỉnh công tác thi ký phụ lão

Vãng hoà vạn hác tùng phong ai

Người thợ săn bủa lưới giăng trời làm cho vượn, hạc sinh oán. Sông hồ đầy nước, cánh hồng cánh nhạn bay đến. Bài thơ làm khắc bên vách đá để ngày tháng cùng kêu với gió thông và các hốc núi.

Làm xong bài thơ đo, mà tình tự còn dài, cảm hứng tưởng còn đồng vọng xa xôi. Ông làm thêm một bài nữa, lấy vận của bài trước. Đó là bài được trích ở đây.

Chu nhan phát quá như xuân phôi

Hung trung lê táo sơ vị tài

Đan sa vị dị tảo bạch phát

Xích tùng khước dục tham Hoàng mai

Hàn khê bản tự Viễn công xã

bạch liên thúy trúc y thôi ngôi

Đương thời thạch tuyền chiếu kim tượng

Thần quang dạ phát như Ngũ đài

Ẩm tuyền giám diện chân đắc ý

Tọa khan vạn vật giai phù ai

Dục thâu mộ cảnh phản điền lý

Viễn tố giang thủy cùng ly đôi

Hoàn triều khởi độc tu lão bịnh

Tự thán tài tận khuynh không lôi

Chư công cừ cừ nhược hạ ốc

Thôn thổ phong nguyệt thanh ngung ôi

Ngã như phế tỉnh cửu bất thực

Cổ trứu khuyết lạc sinh âm đài

Số thi vãng phục tương cảm phát

Cấp tân trừ cựu hàn quang khai

Diêu tri nhị nguyệt xuân giang khoát

Vân lãng đảo quyển vân phong tồi

Thạch trung vô thanh thủy diệc tĩnh

Vân hà giải chuyển không sơn lôi

Dục tựu chư công bình thử ngữ

Yếu thức ưu hỉ hà tùng lai

Nguyện cầu Nam tông nhất điếu thủy

Vãng dữ Khuất Giả tiên dư ai

朱 顏 發 過 如 春 醅 ，

胸 中 梨 棗 初 未 栽 。

丹 砂 未 易 掃 白 髮 ，

赤 松 卻 欲 參 黃 梅 。

寒 溪 本 自 遠 公 社 ，

白 蓮 翠 竹 依 崔 嵬 。

當 時 石 泉 照 金 像 ，

神 光 夜 發 如 五 臺 。

飲 泉 鑑 面 得 真 意 ，

坐 視 萬 物 皆 浮 埃 。

欲 收 暮 景 返 田 里 ，

遠 泝 江 水 窮 離 堆 。

還 朝 豈 獨 羞 老 病 ，

自 歎 才 盡 傾 空 罍 。

諸 公 渠 渠 若 夏 屋 ，

吞 吐 風 月 清 隅 隈 。

我 如 廢 井 久 不 食 ，

古 甃 缺 落 生 陰 苔 。

數 詩 往 復 相 感 發 ，

汲 新 除 舊 寒 光 開 。

遙 知 二 月 春 江 闊 ，

雪 浪 倒 卷 雲 峰 摧 。

石 中 無 聲 水 亦 靜 ，

云 何 解 轉 空 山 雷 。

欲 就 諸 公 評 此 語 ，

要 識 憂 喜 何 從 來 。

願 求 南 宗 一 勺 水 ，

往 與 屈 、 賈 湔 餘 哀 。

Xích Tùng Tử là lão tiên ông đã dạy đạo cho Trương Lương, cái đạo công thành thân thoái của Lão Tử. Hoàng Mai là Ngũ tổ Hoằng Nhẫn trao diệu lý Thiền tông cho Huệ Năng. Tuệ Viễn, từ đời Tấn, đã ẩn mình thế ngoại trên Lô Sơn, trọn đời không bước qua khỏi Hổ khê; cùng với 18 người bạn, Đông lâm thập bát hiền, lập Bạch Liên xã tu Phật ở đó. Ngũ đài sơn là ngọn núi mà Bồ tát Văn Thù thường lai vãng, có khi hiện thân làm mục đồng hát nghêu ngao. Đó cũng là nhưng phương trời viễn mộng vang dội mãi trong thơ của ông.

Nét thanh xuân nở rộ như rượu nồng trinh nguyên chưa lọc,

Mà rừng táo ẩn dật đã chưa gieo trồng trong bụng

Đan sa cũng chưa dễ gì quét sạch tóc bạc.

Kiếm xích tùng rồi lại muốn hỏi đạo với Hoàng Mai

Dòng suối lạnh vẫn chỉ riêng nơi bạn bè của Tuệ Viễn

Sen trắng, tre xanh, vẫn còn cao xa diệu vợi.

Lúc bấy giờ suối đá chiếu tượng vàng,

Ban đêm thần quang rực rỡ trên Ngũ đài

Uống nước suối, soi mặt, mà thấy được chân ý,

Ngồi coi vạn vật đều như bụi mờ

Những dọn cảnh trời chiều trở về ruộng rẫy

Rong xa cùng sông nước, đi suốt cùng rặng núi Ly đôi (ở bên dòng Trường giang tại tỉnh Tứ xuyên)

Nay trở về triều, đâu chỉ thẹn vì tuổi già và yếu kém,

Mà sầu khô vì tài đã hết, đã dốc cạn chén không;

Các bạn phơi phới như căn nhà rộng

Còn tôi như giếng bỏ lâu không dùng

Thành giếng gãy đổ, rêu mờ phủ kín.

Vài câu thơ qua lại gợi nhớ mà thôi.

Uống cái mới, trừ cái cũ, ánh sáng lạnh lẽo mở ra vắng vẻ.

Trời tháng hai, ngoài kia con nước mùa xuân lai láng,

Sóng cuồn cuộn đổ rầm như gió tuôn ào ạt

Đá im hơi dòng nước lặng như tờ,

Làm sao nghe được tiếng sấm dậy trên rừng hoang?

Muốn gặp các bác bình việc đó,

Để biết cái vui buồn từ đâu mà lại,

Chỉ mong một giọt nước đạo Thiền đốn ngộ,

Cùng Khuất Nguyên, Giả Nghị, rửa sạch mọi u sầu.

Ông tự chú: Thơ Vị Ứng Vật:

Thủy tánh bản vân tĩnh

Thạch trung cố vô thinh

Như hà lưỡng tương kích

Lôi chuyển không sơn kinh.

Tánh nước nói là tĩnh

Trong đá vốn không tiếng

Sao khi chúng chạm nhau

Sấm dậy vang núi vắng?

(3)

Vân hải tương vọng ký thử thân

Na nhân viễn thích cánh thiêm cân

Bất từ dịch kỵ lăng phong tuyết

Yếu sử thiên kiêu thức phụng lân

Sa mạc hồi khan Thanh cấm nguyệt

Hồ sơn ứng mộng Vũ lâm xuân

Thiên vu nhược vấn quân gia thế

Mạc đạo trung triều đệ nhất nhân.

云 海 相 望 寄 此 身，

那 因 远 适 更 沾 巾。

不 辞 驿 骑 凌 风 雪，

要 使 天 骄 识 凤 麟。

沙 漠 回 看 清 禁 月，

湖 山 应 梦 武 林 春。

单 于 若 问 君 家 世，

莫 道 中 朝 第 一 人

Từ Tống Triết tông, nguyên hựu thứ 4, năm kỷ ty. (1089), ông xin ra ngoại nhiệm; cốt ý tránh tai vạ. Bấy giờ ông lĩnh chức Long đồ các học sĩ ra coi Hàng châu. Vì ông trực ngôn, gây nhiều oán hận nơi các quan lại đương triều, càng ngày càng nhiều.

Kể từ lúc ông trở về triều, năm nguyên hựu thứ nhất, cho đến năm đó, trải qua bốn năm; ông giữ chức Trung thư xá nhân, rồi Hàn lâm viện học sĩ, Hàn lâm viện thị độc. Trong những năm này, thơ ông phần lớn là những bài thù tạc, đối ứng. Chúng chen chúc với khói bụi kinh thành. Cho nên khi trở lại Hoàng châu, ông dâng biểu về triều, có nói: “Giang sơn cố quốc, đến cũng như đi; phụ lão, di dân, cùng với thần chăm hỏi nhau…”. Đấy là lúc sau 15 năm trở lại Hàng châu. Rối lúc viếng lại Tây hồ, ông tưởng chừng như gặp lại cái gì đó thao thiết nhất của mình trong quá khứ:

Hoàn tùng cựu xã đắc tâm ấn

Tợ tỉnh tiền sinh mịch thủ thơ.

Khi ông lãnh chức Long đồ các học sĩ ra coi Hàng châu, Tử Do thay ông giữ chức Hàn lâm viện Thị độc tại triều. Năm đó, kỷ tỵ (1089). Tử Do đi sứ Khiết đan. Năm trước, ông được cử đi, nhưng xin từ.

Bấy giờ ông đang ở tại Hàng châu, nên thơ nói: “Vũ lâm…”, đó là ngọn núi ở Hàng châu. Và Tử Do cũng đang làm Hàn lâm viện thị độc tại triều, nên thơ nói: “… Thanh cấm…” Thanh cấm, tức câm cung ở nội triều, nơi làm việc của các quan Hàn. Thoạt tiên, thơ gợi hứng tự tình giữa ông và Tử Do, nên lời thơ bộc trực và đậm đà. Nhưng rồi trời thơ đó bỗng mở ra cánh cửa hoằng viễn. Trăng trên miền sa mạc bắc phương cùng hiện về trong cõi mộng trên các sông hồ của nam hoa. Đó là cách điệu thanh thiết, và tráng lệ của thơ. Hai câu 5 và 6 thật tuyệt diệu.

Người từ biển đông trông sang;

Người từ mây bắc ngó lại.

Đường xa xôi và tình đẫm mấy lần khăn.

Vượt gió tuyết qua mấy trùng quán trọ,

Cho giặc trời trông rõ mặt phượng lân.

Trăng Thanh cấm trên kia vùng sa mạc,

Trời Vũ lâm in mộng triệu sông hồ.

Thiền vu nếu hỏi gia thế chú,

Đừng nói trong triều Đệ nhất nhân