Tô Đông Pha — Những Phương Trời Viễn Mộng

PHẦN 2. NHỮNG PHƯƠNG TRỜI LỮ THỨ

LỜI DẪN

Thơ từ phế phủ ra

Lại làm sầu phế phủ

Nào chỉ có thế thôi ư? Thơ phát ra từ những khổ lụy và những nguyện ước khơi vơi của cuộc tồn sinh; từ độ đó, Thơ đi vào giữa những thảm họa hoành sinh của Lịch sử. Từ buổi bình mình, Thơ vang vọng những lời tình tự thiết tha, từ tiếng chim thư cưu nơi cồn cát, đến những đêm dài trăn trọc, trong nguyện ước lứa đôi. Cho tới lúc, Thơ là Ly tao, là nỗi buồn cô quạnh của một lão thần nơi đất Trích, bên dòng sông Mịch la. Lịch sử đã gây nên những trường khốc liệt, cuộn dòng Thơ trôi mãi, trôi không bao giờ thấy lại được nguồn suối ban sơ; đừng nói chi đến việc trở về. Thơ bị đẩy trôi theo tuế nguyệt. Mà Tuế nguyệt đã đi là đi mất. Thế là, từ những phương trời viễn mộng ban sơ, Thơ dấn bước đi vào Cuộc Lữ, kỳ cùng trong những phương trời của Cuộc Lữ. Nhưng Cuộc Lữ không bao giờ cùng tận. Vì tượng của cuộc Lữ là những ngọn lửa bốc cháy trên đỉnh núi, cháy liên miên không hề gián đoạn. Núi vẫn đứng trơ ra đó, mà lửa thì cứ mãi bốc thẳng và mất hút trong bầu trời cô tịch. Tại sao lại phải từ cái có, muôn đời có đó, để đi vào cái không? Kiệt tận bình sinh, hay sống trọn đời với tuổi đời, hay sống cho tận cùng cuộc sống, thì tất cả đời sống đó đã không ngừng mang trọn tài hoa phong nhụy đổ vào khơi vơi, vào cõi miền hư tịch, không hư, không hình tích, không bóng dáng và không lời. Cuộc Lữ nếu được đi trong mực Trung Dung, thì cũng đi như mũi tên bắn thẳng tới phía trước, dù có bắn được một con chim Trĩ, chim của biểu tưởng văn minh, của lịch sử hiền hòa; nhưng mũi tên bắn đi không còn cách nào quay đầu trở lại. Nếu Cuộc Lữ được dẫn tới chỗ kỳ cùng của Cuộc Lữ, đấy là lúc con chim trên rừng đã đốt tổ bay đi. Có muốn về, cũng không còn tổ ấm bao dung của Quê Hương nguyên thủy nữa.

Thơ phát ra từ Cuộc Lữ đọa đày, rồi trở lại đọa đày Cuộc Lữ. Cuộc Lữ là trường thể nghiệm Lịch sử tồn sinh thảm họa của Thơ. Và Thơ mở rộng những phương trời Lữ Thứ. Quê Hương nguyên thủy chỉ là những âm vang của Lịch sử, vang dội ngân dài trong những phương trời viễn mộng. Cho nên, Đất của Thơ đất Trích, là những vùng đày ải; Đường của Thơ là Quán Trọ, là những bước đường ngược gió. Mặn nồng nơi Đất Trích, lân la nơi Quán Trọ, cuộc thể nghiệm dây dưa hằng triệu vấn vương, và cũng là cuộc thể nghiệm cho khước từ tuyệt đối. Cho nên lời Thơ càng lúc càng trầm trọng, như viên sỏi rơi vào lòng biển bao giờ cho tới đáy thì thôi. Biết bao giờ cho tới đáy, để lấy đó làm Quê Hương hằng cửu? Bởi cách điệu trầm trọng như thế, nên Thơ là phong vận tài hoa, đẹp như những cụm mây trời trong nắng sớm.

Từ đây trở xuống, Thơ của ông sẽ được công bố cho thành một Cuộc Đi, đi trong những đoạn đường Lữ Thứ, đi trong những phương trời Lữ Thứ. Bố trí cho Thơ lịch nghiệm trong cuộc Riêng, để thể nghiệm trong cuộc Chung của Lịch sử. Trong cuộc Riêng, Tình Thơ sẽ cũng chỉ là Tình Riêng. Một vài lời phụ chú, một ít chuyện bàn bạc của người soạn sách, từ cuộc Riêng đó, nỗ lực giới hạn, trên những trang lịch sử của phong trần cổ lục, để xem có thể dẫn tới được một cuộc Chung đồng vọng nào đó chăng?

I. TRỜI QUÊ HƯƠNG KHÓI MÙ BAY VIỄN MỘNG

(1061 -1071)

LỜI DẪN

1061-1071, trong khoảng 10 năm này, ông làm quan tại các chỗ: Kiểm phán tại Phượng tường, rồi Giám quan cáo viện tại Sử quán ở Kinh đô, và sau đó xin ngoại nhiệm, được đổi ra Hàng châu vào năm 1071. Những chi tiết về sự vụ làm quan của ông, ở đây chỉ lược đại khái.

Bắt đầu với bài thơ Hoài Cựu. Rồi chúng ta sẽ thấy, Đất Khách luôn luôn phảng phất bóng dáng Quê Hương; trời của quê hương là vang vọng của lịch sử. Sầu cố quận hay tình tha phương là những tiếng ngân dài của lịch sử. Đó là đoạn đầu của một cuộc lịch nghiệm. Thơ được trích do bố trí dự định sẵn, thì những cách điệu khác nhau của chúng chỉ là những sai dị trong bước đi mà thôi. Cái Tình ẩn và cái Tình hiện trong mỗi bài thơ chỉ cùng chung một nỗi. Nỗi đó, tạm thời gói lại trong Trời quê hương khói mù bay viễn mộng ở đây. Gọi là trời quê hương, là muốn nói tới hoài vọng của người khách vừa bước ra đi, từ giã quê hương, cho đoạn đầu của Lữ Thứ. Quê hương qua lớp khói mù, là muốn nói tới hoài vọng trẻ trung, vì quê hương là nơi ngụ ẩn tình của lịch sử. Bay viễn mộng, là đoạn đường Lữ Thứ đã mở ra rồi, nên cuộc lịch nghiệm thoáng hiện những nét đăm chiêu. Cũng có thể lưu ý rằng, những chữ này chỉ dùng theo nghĩa Riêng của đoạn này, để tương xứng với một cuộc Tình Riêng của Thơ.

(1)

Đồi mai ngơ ngác nụ cười

Cánh hồng là mộng của đời lưu ly

Tồn sinh thấp thoáng nẻo về

Dấu trơ bãi tuyết ngoài tê cánh đồng

Sư già tháp mới hồn không

Tường rêu đổ xuống đâu đồng vọng Thơ

Gập ghềnh năm tháng hay chưa

Đường dài người mỏi gót lừa kêu đau

Năm Canh tý (1060), Ông làm chủ bạc tại huyện Phước xương, tỉnh Hà nam. Năm trước, sau khi mãn tang mẹ, Ông và Tử Do theo cha, Lão Tô, dong thuyền Nam du. Thơ văn của hai anh em được gói thành "Nam hành tập". Đó là những bài thơ của tuổi trẻ; người ta nói như vậy. Hồn thơ bộc phát tự nhiên, như cánh chim hồng đang ước hẹn với trời cao. Trong con mắt của người đời, cái cảnh giang sơn thanh kỳ tú lệ đã tô điểm cho phong cách tự phụ của thời niên thiếu:

Giang sơn dưỡng hào tuấn

Lễ số khốn anh hùng

Chấp bản nghinh quan trưởng

Xu trần bái hạ phong

Cốt cách đó chưa hiện rõ những nét cuồng ngạo. Sóng Trường giang vẫn ào ạt mùa nước lũ trong từng năm một; nhưng lịch sử vẫn mãi triền miên bất động trải dài thành hai bờ bến. Hồn thơ sẽ đến để mở cánh cửa trời, và rồi sẽ khép lại thành một cõi của từ sinh trường mộng. Lúc nào mở, và lúc nào đóng? Con chim trên rừng đốt tổ bay đi, cuộc Lữ không tính được khoảng đầu và khoảng cuối.

Trên con đường của những ngày tháng đầu tiên từ giã quê hương, thơ Ông đồng vọng tiếng hát này:

Đài thượng hữu khách ngâm thu phong

Bi thanh tiêu tán phiêu nhập cung

Đài biên du nữ lai thiết thính

Dục học thanh đồng ý bất đồng

Quân bi cánh hà sự?

Trên gò cao, khách đứng hát với ngọn gió mùa thu. Âm hưởng trầm buồn hững hờ bay vào khung cửa kín. Bên gò có nàng du nữ đến nghe lén. Muốn học tiếng hát đó, nhưng chỉ có thể cùng âm vang mà không thể cùng đồng vọng. Thế thì, ngài buồn chuyện gì nhỉ?

Gió thu rồi cũng sẽ tới lúc thổi lên tóc trắng. Và cánh chim hồng rồi cũng sẽ để lại dấu vết trên bãi tuyết trắng... Ngẫu nhiên:

HOÀI CỪU

Nhân sinh đáo xứ tri hà tợ

Ưng tợ phi hồng đạp tuyết nê

Nê thượng ngẫu nhiên lưu chỉ trảo

Hồng phi na phục kế đông tây

Lão tăng dĩ tử thành thân tháp

Hoại bích vô do kiến cựu đề

Vãng nhật kỳ khu hoàn ký phủ

Lộ trường nhân khốn kiển lô tê

懷舊

人生到處知何似

應似飛鴻踏雪泥

泥上偶然留指爪

鴻飛那計東西

老僧已死成新塔

壞壁無由見舊題

往日崎嶇還記否

路長人困蹇驢嘶

Bài thơ của Ông được trích ở đây, nó là một tình tự trẻ trung; cái tình hoài cựu chưa đượm mùi sương gió. Mãi về sau, thơ và từ của Ông vẫn còn âm hưởng đồng vọng của một cánh chim hồng, lẻ loi và cao vút. Dù là tung cánh trong bình minh hay giữa nắng quái, nguồn thơ đó càng lúc càng ngời sáng phong vận cuồng ngạo và phóng dật. Bắt được tiết điệu của bài thơ, và thấy ra phong vận của nó, thì cái dòng thơ triền miên bất tuyệt của Ông cũng được thấy ra từ đó.

Cuộc nhân sinh, rồi đây biết nó sẽ như thế nào? Có lẽ, nên coi như một cánh chim hồng dẫm chân lên bãi tuyết. Ngẫu nhiên mà trên bãi tuyết đó còn in nguyên vẹn những vết chân của cánh hồng. Cánh hồng sẽ bay bổng mù khơi, còn kể gì đến những dấu chân kia.

Sư già vừa chết, ngôi tháp mới cũng vừa được dựng lên. Tường rêu đã đổ xuống, không tìm đâu ra những bài thơ đề trên đó nữa. Một ngày qua, đường đời gập ghềnh, có biết chưa? Đường thì dài, người thì mỏi, con lừa khấp khiểng kêu đau.

(2)

THẠCH TỊ THÀNH

Bình thời chiến quốc kim hà tại

Mạch thượng chinh nhân tự bất nhàn

Bắc khách sơ lai thí tân hiểm

Thục nhân tùng thử tống tàn sơn

Độc xuyên ám nguyệt mông lung lý

Sầu độ bôn hà thương mang gian

Tiệm nhập tây nam phong cảnh biến

Đạo biên tu trúc thuỷ sàn sàn

石鼻城

平时战国今无在，

陌上征夫自不闲。

北客初来试新险，

蜀人从此送残山。

独 穿暗月朦胧里，

愁渡奔河苍茫间。

渐入西南风景变，

道边修竹水潺潺

Thạch tị thành, không rõ địa danh này. Hoặc giả là núi Thạch thành; phía đông nam, huyện Tín dương, tỉnh Hà nam có một ngọn; phía tây huyện Nghi tân, tỉnh Tứ Xuyên, thấy một ngọn; đông bắc huyện Thiệu hưng, tỉnh Triết giang, một ngọn. Trong thơ có nói Thục nhân, tức người đất Thục, tỉnh Tứ xuyên ngày nay. Quê Ông, huyện My Sơn, cũng ở trong vùng này. Thơ cũng nói Bắc khách, người khách từ phương bắc đến; tất nhiên chỉ cho Ông. Có lẽ bấy giờ Ông từ Kinh đô về tại vùng này.

Năm tân sửu (1061), từ Hà nam, Ông được triệu về Kinh, rồi được bổ làm Kiểm phán phủ Phượng tường, trong hạt Tứ xuyên. Đến năm bính ngọ (1066), 5 năm sau đó, Lão Tô mất. Ông về quê chôn cha. Vậy, bài thơ được làm trong khoảng thời gian này, từ 26 đến 31 tuổi.

Bấy giờ Ông còn trẻ, lời thơ sảng hoạt mà thanh thiết. Đó cũng là bản sắc độc đáo trong tiết điệu thơ của Ông. Hai câu 3-4, ngụ những ẩn tình nồng hậu, thắm thiết.

Thi tân hiểm, thưởng thức cảnh lạ giữa những ngọn đá cheo leo; ứng với 4 chữ "Bắc khách sơ lai" ở trước, và đối với 3 chữ "tống tàn sơn" ở câu dưới. Ứng và đối trong một bút pháp tuyệt vời, nói được cái tình tự đậm đà của khách phương xa đến và đi, cùng tấm lòng đón và đưa của những gì ở đó.

Tống tàn sơn, đưa tiễn ngọn núi tàn, ngọn núi trơ vơ. Thơ Đỗ Phủ có những câu:

Thặng thủy thương giang phá

Tân sơn kiệt thạch khai

Nước lũ sông đầy vỡ

Non trơ đá chởm lên

Thặng thủy tàn sơn tả cảnh núi non không tề chỉnh; núi thì thấp xuống, nước thì tràn ra, chẳng hạn

***

Dấu vết của một thời chiến quốc không thấy đâu đây nữa; nhưng người rong ruổi trên con đường qua đó vẫn còn phải bươn bả.

Khách phương bắc mới tới, đã tìm đến thưởng thức các lạ giữa những ngọn đá cheo leo;

Và từ đó, người đất Thục ở đó sẽ hằng ngày đưa tiễn những ngọn núi trơ vơ kia.

Khi thì một mình len lỏi qua con trăng mờ trong cảnh mông lung. Khi thì ngậm ngùi vượt qua dòng sông chảy xiết giữa nước xanh mênh mang.

Càng về phía tây nam, phong cảnh càng thay đổi dần.

Ở đó, hai bên đường có những hàng tre thẳng tắp và những con nước dật dờ.

(3)

Đá mòn phơi nẻo tà dương

Nằm nghe nước lũ khóc chừng Cuộc Chơi

Nghìn năm vang một nỗi đời

Gió đưa cuộc Lữ lên lời Viễn phương

Đan sa rã mộng Phi thường

Đào tiên trụi lá bên đường Từ Sinh

Đồng hoang Mục tử Chung tình

Đăm chiêu dư ảnh nóc đình Hạc khô

Tâm tình Hoài vọng của Lữ khách y nhiên là tâm nguyện chí thành được khơi dậy từ những bước đường ngược gió. Con đường của Lịch sử, của dòng sông trôi xuôi, và trôi ào ạt như nước lũ, cuốn trôi tất cả những giấc mộng bình sinh. Đó là lịch sử của tử sinh trường mộng. Trong cõi mộng đó, trên bước đường ngược gió của Lữ khách đó, nắng hiu hắt trổi màu trầm tư tịch mặc giữa những tàn lụi, hoang phế, và băng hoại; là sự chung cục của tất cả trong sự hủy diệt nồng nàn. Hơi thở mòn mỏi tiêu pha; Người đã lãng phí trọn vẹn tinh thể của Người, để cho Thiên nhiên bày tỏ ân tình trơ trọi, như viên sỏi bên đường lây lất với nắng và với gió. Nắng lên cùng với dấu hiệu của hao mòn và sụp đổ. Gió lên cùng với những ước nguyện thiên thu phảng phất ra ngoài khung trời Hoằng viễn và Tịch nhiên. Mộng Phi thường được ký thác trong đan sa, trong dấu hiệu của trường sinh bất tử; nhưng đường Sinh tử đi trong cõi Hoằng viễn Tịch nhiên, ấy thế mà không bao giờ dừng bước cho Lữ khách một lần ngụ cư ở đó. Sống và chết vẫn như một nỗi đời hư huyễn, vẫn rầm rộ như một cuộc chơi. Giữa khoảng đồng rộng, đồng trống, đồng không mông quạnh, Mục tử đăm chiêu tư lự những chuyện đường đời và Lịch sử qua bóng dáng con Hạc gầy; rồi tự hỏi: đâu là cõi Mộng Thiên Thu?

***

Năm đó, tân sửu (1061), ông 26 tuổi, làm kiểm phán tại phủ Phượng tường. Trong bài ký viết cho "Phượng tường bát quan thi", những bài thơ về tám chỗ Ông đến thăm viếng tại phủ Phượng tường, Ông, viết: "Phượng tường nằm nơi chỗ giao tiếp của đất Tần và Thục; các bậc sĩ đại phu, sớm chiều thường qua lại đó". Và đoạn trước của bài ký, Ông viết: "Đấy là buồn cho đời, cảm khái cho tục, và tự thương mình đã không thấy được người xưa mà lại muốn một lần xem thấy những di tích của họ." Cái ý đó, được thấy hiện rõ nơi bài thơ dưới đây:

LÂU QUÁN

Môn tiền cổ kiệt ngọa tà dương

Duyệt thế như lưu sự khả thương

Trường hữu u nhân bi Tấn Huệ¹

Cưỡng tu di miếu học Tần Hoàng²

Đan sa³ cửu diếu tỉnh thủy xích

Bạch truật thùy triêu trù táo hương

Văn đạo thần tiên diệc tương quá

Chỉ nghi điền tẩu thị Canh Tang⁴

摟 觀

門前古碣臥斜陽

閲世如流事可傷

長有幽人悲晉惠

強修遺廟學秦皇

丹砂久窖井水赤

白朮誰燒廚灶香

聞道神仙亦相過

只疑田叟是庚桑

Lâu quán, gác của đạo sĩ, tại phủ Phượng tường. Ông tự viết lời dẫn: "Tần Thủy Hàng lập miếu Lão tử phía nam của quán. Tấn Huệ đế mới sửa lại quán này"

Ngọa tà dương, "Môn tiền cổ kiệt ngọa tà dương", trước cửa quán, hòn đá chởm nằm trơ trong nắng chiều. Có thể cùng bắt gặp một cảm hứng như vậy trong một bài từ của Ông, làm theo điệu từ "Hoán khê sa" (Toàn mạt hồng trang khán sứ quân), câu kết như vầy:

Đạo phùng túy tẩu ngọa tà dương

Giữa đường, người ta gặp ông cụ say năm trơ giữa nắng chiều. Có lẽ đó là cảnh khi ông bị đày ra ở Hải Nam. Lúc đó đã già lắm rồi. Một già, một trẻ, cùng một quãng đời chìm nổi, cách xa nhau, mà vẫn cùng một tiết điệu, một cảm hứng, một phong vận tài hoa kỳ lạ, giữa những mòn mỏi tiêu dao của tuế nguyệt:

Đá mòn phơi nẻo tà dương.

Nằm nghe nước lũ khóc chừng cuộc chơi

*

Trước cửa quán, hòn đá chởm nằm trơ trong nắng chiều.

Ngắm sự đời, như nước chảy, trôi đi và đi mất, thấy mà đau.

Cho đến nay vẫn còn có người không thiết sự đời -- tức Ông -- ngậm ngùi cho Tấn Huệ đế -- mộng trường sinh hóa thành bất đắc kỳ tử. Cũng có người vẫn còn bắt chước Tần Thủy Hoàng, gượng sửa lại cái miếu hoang.

Đan sa ngày đó luyện thuật trường sinh, nay không dùng nữa, chìm dưới giếng, làm đỏ cả nước giếng.

Bạch truật ngày đó, nay thấy có người lấy làm nhang đốt trong bếp.

Nghe đâu thần tiên cũng thường có giao thiệp với người đời. Vậy có lẽ cụ già cày ruộng kia chắc là lão tiên Canh Tang Sở.

(4)

VI TUYẾT HOÀI TỬ DO

(1)

Kỳ dương⁵ cửu nguyệt thiên vi tuyết

Dĩ tác tiêu điều tuế mộ tâm

Đoản nhật tống hàn châm xử cấp

Lãnh quan vô sự ốc lô thâm⁶

Sầu trường biệt hậu năng tiêu tửu

Bạch phát thu lai dĩ thượng trâm

Cận mãi điêu cừu⁷ kham xuất tái

Hốt tứ thặng truyền vấn tây sâm

(2)

Giang thượng đồng⁸ chu thi mãn hiệp

Trịnh tây phân mã⁹ thế thùy ưng

Vị thành báo quốc tàm thơ kiếm

Khởi bất hoài qui úy hữu bằng

Quan xá độ thu kinh tuế vãn

Tự lậu kiến tuyết dữ thùy đăng

Diêu tri độc Dịch đông song¹⁰ hạ

Xa mã xao môn định bất ưng

微雪怀子由

(1)

岐阳九月天微雪，

已作萧条岁暮心。

短日送寒砧杵急，

冷官无事屋庐深。

愁肠别后能消酒，

白发秋来已上簪。

近买貂裘堪出塞，

忽思乘传问西琛。

(2)

江上同舟诗满箧，

郑西分马涕垂膺。

未成报国惭书剑，

岂不怀归畏友朋。

官舍度秋惊岁晚，

寺楼见雪与谁登。

遥知读《易》东窗下，

车马敲门定不应。

Bây giờ là năm nhâm dần (1060), Ông 27 tuổi, làm một chức quan nhỏ tại phủ Phượng Tường. Chức quan Ông nhỏ, mà tài Ông cao, chí Ông lớn. Cho nên, người đời nói, trong hai bài thơ này, tình tự Ông ẩn hiện những uẩn khúc, cũng khá kỳ lạ. Đó là tâm sự của tuổi già với cái tuổi 27, thấy trong bài 1, các câu: từ 2-5; nhưng vẫn là phong vận trẻ trung, thấy được nơi bài 1 trong câu 6. Bài 2 mới thật sự tỏ rõ cái cao ngao và thị tài của tuổi trẻ.

Tháng 11 năm trước, Ông chia tay Tử Do ở Trịnh Châu (thuộc tỉnh Hà Nam) để đi Phượng Tường; lúc chia tai ngoài cửa Tây, ngồi trên ngựa, Ông làm thơ gởi lại Tử Do, với 4 câu cuối:

Hàn đặng tương đối ký trù tích

Dạ vũ hà thời thinh tiêu sắt

Quân tri thử ý bất khả vong

Thận vật khổ ái cao quan chức.

Đại khái, hai anh em cùng đang ngồi dưới ngọn đèn mờ nhạt mà tính nhẩm, biết bao giờ cùng ngồi nghe mưa đêm tiêu sắt? và Ông dặn em đừng bao giờ quen ý đó, nên đừng bươn bả đuổi theo chức quan cao.

(Tháng 9, tại huyện Kỳ Dương, trời đổ tuyết nhẹ;

Cũng đủ làm cho tâm tình trong cảnh năm già trở nên vẻ xơ xác.

Ngày vắng, tiếng chày xua đuổi cái lạnh nghe như vội vã.

Viên quan nhỏ, không việc gì, ngồi trong nhà tranh hun hút

Gan ruột sầu héo có thể làm tiêu tan được rượu,

Tóc trắng, mùa thu tới, đã thấy như cài trâm.

Vừa mới bán chiếc áo lạnh lông điêu, nên không dám đi chơi xa.

Bỗng nghĩ đến việc ruỗi xe đi tìm cái lạnh.

Năm xưa, hai anh em cùng dong thuyền, xách theo những túi thơ đầy

Năm ngoái, chia tay nhau rẽ ngựa ngoài cửa tây Trịnh Châu, nước mắt ướt đẫm ngực.

Chưa làm nên sự nghiệp với đời nên thẹn cùng sách và kiếm.

Há không mong trở về; nhưng về lúc này hẳn là ngại với bạn bè.

Nhà quan qua mùa thu, kinh sợ cho năm đã quá xế

Trên nóc chùa đã đầy tuyết, nhưng không biết rủ ai cùng lên đó.

Tưởng chừng em hẳn ngồi đọc kinh Dịch bên cửa sổ mái tây.

Lúc đó, dù xe ngựa có đến gõ cửa, hẳn là không đáp lại.)

(5)

Cuối năm Nhâm Dần, bấy giờ Ông đang công tác tại Kỳ Dương; lúc mọi người đang sửa soạn ngày tết, nhớ nhà, Ông làm ba bài thơ gửi Tử Do: Quĩ tuế, Biệt tuế và Thủ tuế. Đây trích một bài. Phong tục ở đất Tây Thục, quê của ông, cuối năm người ta tặng đồ ăn cho nhau gọi là “quĩ tuế”; mang rượu và thức ăn tặng nhau thì gọi là “biệt tuế”; kể từ đêm trừ tịch cho đến rạng ngày nguyên đán mà không ngủ, gọi là “thủ tuế”, thức đêm để canh chừng một năm cũ rắp qua và một năm mới sắp đến.

Thủ pháp già dặn và lời thơ điềm đạm, tạo cho thành một khí vị rất cổ kính. Cái đó không những phản ảnh một nỗi nhớ, hoài vọng quê hương, mà còn phản ảnh cái ray rứt kỳ lạ của ngày tháng trôi đi biền biệt. Cảnh đưa đón cuối năm, coi cũng có vẻ tấp nập, nhưng không che dấu nổi cái lạnh nhạt: nhà quan thì vắng bóng những người bạn cũ, mà làng xóm thì nhộn nhịp chờ đón những ngày mới sẽ đến. Tình dù có, cũng bằng không. mấy câu thơ cuối trong bài “Quĩ tuế”

Quan cư cố nhân thiểu

Lý hạng giai tiết quá

Diệc dục cử hương phong

Độc xướng vô nhân họa

*

Nhà quan người thưa bóng

Thôn ấp rộn ngày vui

Quê cũ tình dẫu đượm

Tình riêng nói với ai

Năm cũ sắp qua đi qua, như một con rắn đang chui vào lỗ, làm sao bắt nó lại? Nắm lấy đuôi, cũng bằng vô dụng. ngày tháng trôi đi như con rắn trườn đi; cái hoài vọng ở đó quả khắc nghiệt và độc hại.

BIỆT TUẾ

Cố nhân thích thiên lý

Lâm biệt phượng trì trì

Nhân hành do khả phục

Tuế hành na khả truy

Văn tuế an sở chi

Viễn tại thiên nhất nha

Dĩ trục đông lưu thủy

Phó hải qui vô thì

Đông lân tửu sơ thục

Tây xá trệ diệc phì

Thả vị nhất nhật hoan

Ủy thử cùng niên bi

Vật sai cựu tuế biệt

Hành dữ tân niên từ

Khứ khứ vật hồi cố

Hoàn quân lão dữ suy

别岁

故人适千里，

临别尚迟迟。

人行犹可复，

岁行那可追。

问岁安所之，

远在天一涯。

已逐东流水，

赴海归无时。

东邻酒初熟，

西舍彘亦肥。

且为一日欢，

慰此穷年悲。

勿嗟旧岁别，

行与新岁辞。

去去勿回顾，

还君老与衰。

(Cố nhân lên đường đi xa

Lúc chia tay vẫn còn bịn rịn

Người đi còn mong có ngày trở lại;

Năm tháng ra đi, làm sao đuổi theo kịp?

Hỏi thử, “năm” đi đâu?

Đi xa đến một ven trời nào?

Hay đã theo dòng nước chảy xuôi về đông,

Đổ vào biển và không bao giờ trở lại?

Xóm đông, rượu vừa chín;

Nhà mé tây, lợn nái cũng vừa mập thêm ra

Hãy cứ vui cho hết trọn một ngày

Để bù lại trọn một năm đầy sầu héo.

Đừng quên giã từ một năm cũ,

Và hãy để cho năm cũ giã từ năm mới.

Bảo nó hãy đi đi,

Đừng có quay đầu lại.

Gởi trả lại nó tuổi già và sức yếu kém.)

(6)

LÂU QUÁN¹¹

Điểu thảo viên hô trú bế môn

Tịch liêu thùy thức Cổ hoàng tôn¹²

Thanh ngưu¹³ cửu dĩ từ viên ách

Bạch hạc lai thời phỏng tử tôn

Sơn cận sóc phong xuy tích tuyết

Thiên hàn lạc nhật đạm cô thôn

Đạo nhân ưng quái du nhân chúng

Cấp tận giai tiền tỉnh thủy hồn

摟 觀

鳥 噪 猿 呼 晝 閉 門 ，

寂 寥 誰 識 古 皇 尊 。

青 牛 久 已 辭 轅 軛 ，

白 鶴 時 來 訪 子 孫 。

山 近 朔 風 吹 積 雪 ，

天 寒 落 日 淡 孤 村 。

道 人 應 怪 遊 人 眾 ，

汲 盡 階 前 井 水 渾 。

Ông tự dẫn: “Từ Thanh Bình trấn, chơi tại các nơi: Lâu quán, Ngũ quận, Đại tần, Diên sinh, Tiên du. Vừa đi vừa về hết 4 ngày, làm được 11 bài thơ gửi xá đệ Tử Do”

Khí vị của thơ là hoài cổ, phảng phất âm hưởng thời Đường; đặc biệt là nơi hai câu 5-6.

(Chim gào vượn hú; ban ngày vẫn đóng cửa.

Đìu hiu vắng vẻ, ai biết ngài Cổ hoàng tôn đi đâu?

Con trâu xanh của ngài, từ lâu đã cởi bỏ cái ách, cái gọng;

Và bây giờ, con hạc trắng bay đến hỏi thăm con cháu.

Núi gần đó, gió bấc thổi tung những đống tuyết.

Trời lạnh, mặt trời ngã bóng nhạt trên xóm vắng.

Có lẽ đạo nhân lấy làm lạ, sao du khách đông thế!

Họ uống sạch hết cả một giếng nước phía trước sân.)

(7)

THỌ KINH ĐÀI¹⁴

Kiếm vũ hữu thần thông thảo thánh¹⁵

Hải sơn vô sự tác cầm công

Thử đài nhất lãm Tần xuyên¹⁶ tiểu

Bất đãi truyền kinh ý dĩ không

授經臺

剑舞有神通草聖，

海山無事化琴工

此台一览秦川小

不待傳經意已空

Những ngọn cỏ với dáng dấp cao kỳ như Thánh, khi đong đưa, trông như những ngọn thần kiếm đang vũ lộng.

Núi và sông, nhàn rỗi vô sự, tự nhiên trở thành những tay thợ đàn.

Chỉ một lần nhìn thấy đài này rồi, cả một dãy Tần xuyên thành ra nhỏ bé.

Không phải đợi nghe được lời kinh, mà ý đã là không.

(8)

THIỀN THƯỢNG TIỂU THI

Oa minh thanh thảo bạc

Thiền tháo thùy dương phố

Ngô hành diệc ngẫu nhiên

Cập thử tân quá vũ

船 上小 詩

蛙 鳴 青 草 泊 ，

蟬 噪 垂 楊 浦 。

吾 行 亦 偶 然 ，

及 此 新 過 雨 。

Ếch kêu bên thanh thảo

Ve khóc bãi thùy dương

Ta đi cùng ngẫu nhĩ

Đến đó mưa qua đường.

II. TRỜI THU CAO CÂY LÁ NGỦ MƠ HỒ

(1072-1079)

LỜI DẪN

Trời mùa Thu, là trời cho nỗi sầu Riêng Biệt của Thơ. Trời Thu thường quạnh ráo, nen cao vọi không cùng. Càng cao, càng trong, càng tĩnh lặng trong điệu buồn thiên cổ. Cũng ở chỗ đó mà trời Thu đẹp với cốt các diễm lệ kiêu kỳ. Diễm lệ kiêu kỳ như Nàng Tây Tử.

Tuy nhiên, trời Thu cũng thường có mưa gió, cũng có mùa nước lũ. Vậy thì, buồn tĩnh lặng của vòm trời nhưng cũng là nỗi buồn xôn xao của mặt đất. Tây Hồ và Tây Tử, hoặc xôn xao với mưa gió và xiêm y; hay tư lự khi quạnh ráo hay lột hết trang phục , nét thanh tân tú lệ vẫn là cốt cách tài hoa:

Dục bả Tây Hồ tỉ Tây Tử

Đạm trang nùng diễm tổng tương nghi

Trong ngọn gió thu, bàng bạc có những cuộc giao tình. Tình của Thiên nhiên bủa rộng bao la và tình của những tao nhân tri ngộ. Ở đây Lịch sử hoá thân nơi mùa thu và tóc trắng. Cuộc lịch nghiệm nghe ra những thống thiết nguyên sơ.

(1)

Mắt người mang cả quê hương

Lòng ta mang cả đoạn trường tháng năm

(Hoài Khanh)

Năm Hi ninh thứ 5, nhâm tý (1072), Ông 37 tuổi, bấy giờ ra giữ chức thông phán tại Hàng châu. Trước đó, năm ất tỵ (1065), Ông được triệu về kinh sư, làm việc tại sử quán. Cho đến năm 36 tuổi, tân hợi (1071), lúc đang giữ chức Giám quan cáo viện; nhân việc Vương An Thạch muốn sửa đổi thể lệ thi cử, Thần tông đưa ra cho Lưỡng chế và Tam quán nghị sự. ông dâng lên Thần tông ba điểm, khiến đảng Vương An Thạch bất mãn, nên tìm cớ vu tấu những lỗi lầm của Ông. Ông không một lời biện hộ, xin đi ngoại nhiệm để tránh. Do đó được cử đi làm thông phán tại Hàng châu. Lúc mới đến được hàng châu, Ông làm hai bài thơ tuyệt cú gửi Tử Do, lời co 1 đôi chút than trách pha lẫn vẻ trào lộng. Đại để như 2 câu:

Thánh triều khoan đại hứa toàn thân

Suy bịnh tồi đồi tự ý nhân

Ông nói đến bịnh hoạn của mình và làm như có vẻ sợ thiên hạ

Những bài thơ Ông làm kể từ năm 36 tuổi về sau, phong vận không thay đổi, nhưng tình tự hình như đã biến cách rất nhiều. Rồi ta sẽ thấy, càng già dặn phong trần, tình quê hương của Ông càng thắm thiết. Thơ Ông như là những đồng vọng từ phương trời diệu vợi của quê hương. Đó là một thứ tình cảm hoài vọng thoạt trông có vẻ dung dị, bình thường, nhưng cảng đọc thơ Ông, càng thấy cái tình đó mở ra một trời thơ bát ngát

Văn Trưởng lão, một nhà sư đồng hương với Ông, hình như là hiện thân cụ thể của một cõi nào đó trong thơ Ông. Cho nên, những bài thơ Ông làm tặng nhà sư này đều từ một cảm hứng tự nhiên và rất bình thường, nhưng cũng từ đó, thơ bỗng chuyển thành âm hưởng kỳ lạ, vọng tới một khát vọng u trầm nào đó. Cõi thơ có thể là nơi trường mộng của đêm dài sinh tử, mà cũng chính ở đó là cõi Hư Không tịch mặc, với một màu xanh thẳm nhưng xa xôi không cùng tận.

Ba bài thơ trích ở dưới đây, Ông làm rải rác trong các thời gian khác nhau. Đọc chung một lần, sẽ thấy cốt cách của Ông, và đó là cốt cách cho suốt cả thời gian Ông làm thông phán tại Hàng châu.

Bài thứ nhất, sau khi đến Hàng châu một năm, trên đường đi Nhuận châu, Ông ghé thăm. Sáu năm sau, Ông đến thăm lần nữa, bấy giờ Văn trưởng lão bịnh. Mười năm sau, từ Hàn lâm học sĩ, Ông ra làm thái thú Hàng Châu, bấy giờ Văn đã tịch.

BÀI THỨ NHẤT:

秀州報本禪院

鄉僧文長老方丈

TÚ CHÂU¹⁷ BÁO BẢN THIỀN VIỆN

HƯƠNG TĂNG VĂN TRƯỞNG LÃO PHƯƠNG TRƯỢNG

Vạn lý gia sơn nhất mộng trung

Ngô âm¹⁸ tiệm dĩ bến nhi đồng

Mỗi phùng Thục tẩu¹⁹ đàm chung nhật

Tiện giác Nga mi²⁰ thúy tảo không

Sư dĩ vong ngôn chân hữu đạo

Ngã trừ sưu cú bách vô công

Minh niên thái dược Thiên thai²¹ khứ

Cánh dục đề thi mãn Triết đông²²

萬里家山一夢中，

吳音漸已變兒童。

每逢蜀叟談終日，

便覺峨眉翠掃空。

師已忘言真有道，

我除搜句百無功。

明年採藥天台去，

更欲題詩滿浙東。

(Quê hương diệu vợi tưởng chừng như trong một giấc mộng.

Bấy giờ, giọng của ta đã dần dần bập bẹ như giọng trẻ nít

Nhưng mỗi lần gặp cụ Thục thì vẫn còn bàn bạc suốt cả một ngày.

Rồi bỗng thấy ra ngọn núi Nga Mi xanh mướt quét bầu trời

Sư đã quên lời, quả tình là sư đã có Đạo

Tôi thì ngoài việc tìm câu nối chữ, hoàn toàn vô công.

Sang năm sẽ vào núi Thiên thai hái thuốc để cầu Đạo

Những vẫn còn muốn đề thơ đầy cả Triết đông)

BÀI HAI:

DẠ CHÍ VĨNH LẠC VĂN TRƯỞNG LÃO VIỆN

Dạ văn²³ Ba tẩu²⁴ ngọa hoang đồn²⁵

Lai đả tam canh nguyệt hạ môn

Vãng sự²⁶ quá niên như tạc nhật

Thử thân vị tử đắc trùng luân

Lão phi hoài thổ tình tương đắc

Bịnh bất khai đường đạo ích tôn

Duy hữu cô thê cựu thời hạc

Cử đầu kiến khách tợ trường ngôn

愁聞巴叟臥荒村，

來打三更月下門。

往事過年如昨日，

此身未死得重論。

老非懷土情相得，

病不開堂道益尊。

惟有孤棲舊時鶴，

舉頭見客似長言。

Ban đêm, Ông đến Vĩnh Lạc, thăm Văn trưởng lão. Bấy giờ trưởng lão ngọa bịnh không tiếp khách. Ông làm thơ tặng. Từ và ý của bài thơ cũng bình thường. Nhưng nếu đã đọc lại bài thơ Ông tặng Văn trưởng lão ở trên, và sẽ đọc một bài khác sau này nữa, ta sẽ thấy nơi Ông, tình thơ và tình quê hương là hai mối tình khắng khít. Tình quê hương thì thấp thoáng như những bóng hình trong mộng. Tình thơ thì hiu hắt như đồng vọng không lời của hư không.

(Chừng đêm, hay cụ Ba thục ngọa bịnh nơi xóm vắng;

Canh ba đến gõ cửa dưới trăng

Chuyện qua năm trước, trông như vừa hôm qua;

May nhờ cái thân này chưa chết nên được cùng ngài chuyện trò nữa.

Cụ tuổi già mà không phải là hạng bo bo (khép kín miệng) cho nên tình lại càng tương đắc;

Nhưng lúc này cụ bịnh, không khai đường, không tiếp khách hay giảng đạo, thì cái đạo của cụ lại càng thêm cao. (Ông muốn nói, đến thăm, dù không được tiếp chuyện mà vẫn không có ý trách).

Chỉ có con hạc tự năm nào vẫn đứng lẻ loi ở đó.

Ngẩng đầu nhìn khách vẻ như đã nói rất nhiều.)

BÀI BA:

過 永 樂 文 長 老 已 卒

QUÁ VĨNH LẠC VĂN TRƯỞNG LÃO DĨ TỐT

Sơ kinh hạc sấu bất khả thức

Tuyền giác vân qui vô xứ tầm

Tam quá môn gian lão bịnh tử

Nhất đàn chỉ khoảnh khứ lai kim

Tồn vong quân kiến hồn vô lệ

Hương tỉnh²⁷ nan vong thượng hữu tâm

Dục hướng Tiền đường phỏng Viên Trạch²⁸

Cát Hồng²⁹ xuyên bạn đãi thu thâm

初 驚 鶴 瘦 不 可 識

旋 覺 雲 歸 無 處 尋

三 過 門 間 老 病 死

一 彈 指 頃 去 來 今

存 亡 慣 見 渾 無 淚

鄉 井 難 忘 尚 有 心

欲 向 錢 塘 訪 圓 澤

葛 洪 川 畔 待 秋 深

(Ban đầu, sửng sốt vì cánh hạc đã hao gầy mà không hay.

Nhưng vừa tỉnh cơn sửng sốt, thì cụm mây trời đã bay về nơi không vết tích.

Người đời có ba cửa ải: già, bịnh và chế (mà ngài đã đi qua hết cả ba).

Cuộc đời thoảng trong một cái búng tay là đủ cả cái đã qua, cái đang đó và cái sẽ đến (bây giờ ngài trong một thoáng đó mà đã là thiên thu)

Chuyện mất còn nhìn đã quen, nên nước mắt ráo quạnh;

Nhưng cái tình hương lý khó nguôi được trong lòng.

Tôi muốn đến Tiền đường hỏi thăm Viên Trạch.

Tiên Cát Hồng đứng bên bờ suối đợi cái thu già.)

(2)

HỒ THƯỢNG ẨM

湖上飲

(I)

Triêu hi nghinh khách diễm trùng cương

Vãn vũ lưu nhân nhập túy hương

Thử ú tự giai quân bất hội

Nhất bôi đương chúc thủy tiên vương³⁰

朝曦迎客艷重岡

晚 雨留人入醉鄉

此意自佳君不會

一杯當屬水仙王

(II)

Thủy quang liễm diễm tình phương hảo

Sơn sắc không mông vũ diệc kỳ

Dục bả Tây hồ³¹ tỉ Tây Tử³²

Đạm trang nùng mạt tổng tương nghi.

水光瀲灩晴方好

山色空濛雨亦奇

欲把西湖比西子

淡妝濃抹總相宜

Nguyên đề: “Ẩm Hồ thượng sơ tình hậu vũ nhị thủ”. Uống rượu trên tây hồ, vừa tạnh sau cơn mưa, 2 bài.

Bút pháp trong bài vô cùng độc đáo, nên thường được truyền tụng. Khi trời mưa, hồ được bao phủ trong lớp bụi mờ như nàng Tây Thi khoác lên mình lớp áo lụa mỏng. Lúc trời tạnh ráo, cảnh hồ lộ liễu như nàng Tây Thi đẹp với vẻ trong ngọc trăng ngà. Có thể thấy cái tài hoa lãng mạn của Ông trong lối thơ ngoạn cảnh như bài này.

(Bài I)

(Nắng mai đón khách rải vẻ tươi thắm trên những sườn núi chập chùng

Buổi chiều, cơn mưa cầm chân khách, rồi đưa khách vào làng say

Tình ý đó bộc lộ một cách nồng nàn mà tự nhiên cho những người ngoạn cảnh.

Vậy hãy nâng một chén mời ngài Thủy tiên vương.)

(Bài II)

(Mặt nước sáng lóng lánh, mưa vừa tạnh trông càng đẹp

Sắc núi quạnh ráo, mưa lại càng làm cho trông lạ ra.

Có thể đem Tây hồ mà sánh với nàng Tây Tử

Dù trang điểm sơ sài, hay rửa sạch hết phấn son, cả hai đều diễm lệ.)

(3)

DU TÂY BỒ ĐỀ TỰ

Lộ chuyển sơn yêu vị túc di

Thủy thanh thạch sấu tiện năng ký

Bạch vân tự chiếm đông tây lãnh

Minh nguyệt thùy phân thượng hạ trì

Hắc tất hoàng lương sơ thục hậu

Chu cam lục quất bán kiềm thì

Nhân sinh thử lạc tu thiên phó

Mạc khiến nhi lang thủ thứ tri

遊西菩寺

路转山腰足未移

水清石瘦便能奇

白雲自占东西嶺

明月谁分上下池

黑黍黄粟初熟候

朱柑绿橘半甜時

人生此樂须天付

莫遣兒曹取次知

Kỷ Hiểu Lam, nhà bình thơ Đông Pha khá nổi tiếng, nói, nội một bài này đã đủ mở ra thì phái Kiếm nam.

Kiếm nam là đất Tứ xuyên, phong thổ đó đã lôi cuốn được tay thi bá một thời: Tống Lục Du. Rồi tên đó trở thành tập sách bất hủ của Lục Du.

Niên hiệu Hi ninh thứ 7 (1074), theo lời chú của ông, ngày 27 tháng 8, ông cùng Mao Quan Bảo và Úy Phương Quân Vũ đi chơi ở Minh Trí viện trên núi Tây bồ; tương truyền thơ đề khắc vào đá nay vẫn còn (?). Chùa Tây bồ (đề) cách huyện Tiềm (?) 25 dặm.

Bài thơ tả những phong thổ và nhân tình. Cảnh trí thơ mộng với những con đường uốn lượn quanh co qua eo núi, với những dòng nước trong, những tảng đá gầy ngộ nghĩnh, những cánh đồng nức mùi lúa chín, những khu vườn đầy cam quít. Không cần ngụ tình mà tình vẫn đẹp, đó cũng là chỗ độc đáo trong lối thơ ngoạn cảnh của Ông.

Dịch nghĩa.

Đường đã chuyển quanh eo núi mà chân chưa dời bước.

Nước trong, đá gầy, càng trông lạ.

Mây trắng chiếm trọn một giải từ ngọn núi đông sang tây.

Trăng sáng, như chia ao ra làm trên và dưới.

Lúa hắc thử, thóc hoàng lương vừa đến độ chín

Cam đỏ quít xanh đang nửa mùa ngọt

Cái vui đó của cuộc nhân sinh phải nói là của trời cho.

Đừng để lại cho con cháu coi thường điều ấy.

(Có lẽ ông ngụ ý chê tân pháp của Vương An Thạch; cái thanh bình giả tạo của người không sao hơn nổi cái vui có sẵn của trời cho)

(4)

Những bài thơ cảm hứng từ nhạc, ít khi được phô diễn trực tiếp. Âm thanh phát ra từ cung bậc của nhạc, vượt ra ngoài sự rung động bình thường; nó rung từ một chiều sâu bất tận. Do đó, tiếng nhạc khi kích động dòng cảm hứng của thơ, không còn là những tiếng có thể nghe bằng lỗ tai. Các thi sĩ Trung Hoa cũng thường làm các bài thơ gợi hứng từ nhạc, mà được truyền tụng nhiều nhất có lẽ là bài “Cầm sắt” của Lý Thương Ẩn, với các câu độc đáo:

Trang Chu hiểu mộng mê hồ điệp

Vọng đế xuân tâm thác đỗ quyên

Thương hải nguyệt minh châu hữu lệ

Lam điền nhật noãn ngọc sinh yên.

Khúc đâu đầm ấm dương hòa

Ấy là hồ điệp hay là Trang sinh

Khúc đâu êm ái xuân tình

Ấy hồn Thục đế hay mình Đỗ quyên

Trong sao châu dọ duềnh quyên

Ấm sao hạt ngọc Lam điền mới đông

Một bài khác của Lý Hạ với những âm hưởng kỳ dị: Nghe Lý Bằng đàn Không hầu. Đàn này là một loại nhạc khí được chế từ đời Hán, có gốc ở rợ Hồ; hình gãy và dài, có 23 dây. Lý Bằng là tay đàn trong đám nhạc công của Đường Huyền Tôn. Những câu tiêu biểu trong bài thơ này của Lý Hạ:

Côn sơn ngọc toái, phượng hoàng khiếu

Phù dung khấp lộ, hương lan tiếu

Thập nhị môn tiền dung lãnh quang

Nhị thập tam ty động Tử hoàng

Nữ Oa luyện thạch bổ thiên xứ

Thạch phá thiên kinh đậu thu vũ

...

Lộ cước tà phi thấp hàn thố

Tiếng đàn như tiếng ngọc rạn vỡ trên Côn sơn, quê hương của các loại ngọc. Tiếng đàn như tiếng phượng hoàng réo rắt. Long lanh như phù dung khóc sương sớm. Như hương lan vừa hé nụ. Mười hai cổng thành Trường an như đẫm ánh sáng mờ lạnh lẽo. Hai mươi ba sợi tơ đàn ngân tiếng vang dội đến chín cung trời. Chỗ Nữ Oa luyện đá vá trời, tiếng đàn nghe đá vỡ, trời rung, tuôn mưa thu xuống…. Tiếng đàn như sương mù lảng vảng dưới chân; như sương mù đẫm ướt vầng trăng lạnh.

Nhạc mà nghe đến chỗ đó là đã đến mức thượng thừa. Nhưng vì lời thơ không nói thẳng vào lời nhạc được, mà luôn luôn phải thác lời vào những cái không phải là nhạc, cho nên, dễ trở thành sáo.

Một bài thơ khác của ông, gợi hứng từ cuộc nghe đàn tranh tại chùa Cam lộ, cũng chỉ phô diễn gián tiếp cảm hứng về nhạc:

Giang phi xuất thính vụ vũ sầu

Bạch lãng phiên không động phù ngọc

Hoán thủ ngô gia song phượng tào

Khiển tác Tam giáp cô viên hào

Ở đây, tiếng nhạc lên khơi vơi cho bầu trời như thu mình trong lớp bụi mưa mù. Từng tiếng nhạc bềnh bồng như từng hạt ngọc lóng lánh trên lớp sóng. Đôi cánh phượng múa, và con vượn lẻ loi kêu gào giữa sườn núi vắng.

Chỗ tận cùng của nhạc là những đồng vọng không lời, mà lời thơ lại cảm hứng từ đồng vọng đó; nghe đã khó mà nghe qua lời thơ lại càng khó.

Bài thơ của ông được trích dưới đây cũng nằm trong chỗ khó này. Nó chỉ nói cái cảnh chung quanh chỗ tấu nhạc, mà không nói thẳng tiếng nhạc. Nhưng nghe được từ chỗ đó, thì thấy tình tự tài hoa của ông. Dĩ nhiên, không thể bàn cho thấu đáo nổi. Trừ phi muốn nói lai rai mà chơi.

THÍNH HIỀN SƯ CẦM

Đại huyền xuân ôn hòa thả bình

Tiểu huyền liêm chiết lượng dĩ thanh

Bình sinh vị thức cung dữ giốc

Đản văn ngưu minh ảnh trung

Trĩ đang mộc môn tiền bác trác

Thùy khấu môn sơn tăng vị nhàn

Quân vật sân

Qui gia thả mịch thiên hộc thủy

Tịnh tẩy tùng lai tranh địch nhĩ

聽賢師琴

大 絃 春 溫 和 且 平

小 絃 廉 折 亮 以 清

平 生 未 識 宮 與 角

但 聞 牛 鳴 盎 中

雉 登 木 門 前 剝啄

誰 叩 門 山 僧 未 閑

君 勿 嗔

歸 家 且 覓 千 斛 水

淨 洗 從 前 箏 笛 耳

Sư Hiền là ai thì không rõ, nhưng tài chơi đàn của sư có lẽ khá tuyệt vời. Nghe sư đàn, ông có cảm tưởng những tiếng nhạc được nghe trước đây chỉ như tiếng trâu rống trong ảng sành hay tiếng chim sẻ mổ cánh cửa gỗ; rửa sạch cái lỗ tai đó, cũng phải mất hết hằng nghìn thùng nước.

Tiết điệu thơ bắt nhịp với cảm hứng thơ, tạo cho bài thơ có phong vận tiêu sái đặc biệt.

* * *

(Giây lớn tỏa hơi ấm mùa xuân, vừa thong thả vừa nhịp nhàng.

Giây nhỏ nghe thanh thót, gãy gọn, mà trong sáng

Bình sinh, tôi chưa biết cung và giốc là gì

Chỉ nghe tiếng trâu rống trong ảng sành

Hoặc con chim sẻ đậu trước cửa gỗ, mổ và rỉa

Rồi có ai đến gõ cửa, thầy không còn rảnh nữa

Ngài đừng giận!

Về nhà, hãy kiếm một nghìn thùng nước,

Rửa sạch cái lỗ tai vướng những tiếng tranh tiếng sáo trước kia.)

(5)

HỌA TỬ DO TỐNG XUÂN

子由送椿

Mộng lý thanh xuân khả đắc truy

Dục tương thi cú bạn dư huy

Tửu lan bịnh khách duy tư thụy

Mật thục hoàng phong diệc lại phi

Thược dược anh đào cu tảo địa

Bính ti thiền sắp tưỡng vong ki

Bằng quân tá thủ pháp giới quán

Nhất tẩy nhân gian vạn sự phi

夢裏青春可得追

欲將詩句絆餘暉

酒闌病客惟思睡

蜜熟黃蜂亦懶飛

芍葯櫻桃俱掃地

鬢絲禪榻兩忘機

憑君借取 法界觀

一洗人間萬事非

Bài họa thơ Tống xuân của Tử Do

Bấy giờ là cuối mùa xuân năm ất mão (1075), Ông 40 tuổi, đã đổi sang làm quan ở Mật chây. Bài trích là một trong bốn bài họa gởi cho Tử Do. Ông với Tử Do, ngoài tình anh em, còn có mối giao tình thi tứ rất đậm đà, nên những bài thơ qua lại mang nỗi ngậm ngùi khôn tả.

Trong thời này, Ông phải ra đi một cách bất đắc dĩ, để tránh tai họa; ẩn tình đó còn thấy rõ ở bài khác: vị ưng hồi thủ yểm lung tù, chưa dám quay đầu, vì còn sợ tù đày giam hãm.

Suốt tám năm đi thông thú các nơi: Hàng châu, Mật châu, rồi Từ châu, thơ Ông phần nhiều bị gò bó, rất ít bài có phong vận tài hoa cố hữu. Những bài thơ làm để thù tạc thì không đáng kể. Chúng vẫn hay về âm vận thanh tao, bút pháp điêu luyện, nhưng vẫn chỉ là thù tạc. Những bài khác, thường vương cái sầu héo, hiu hắt, của một người lữ khách bất đắc dĩ:

Thanh xuân thấp thoáng mộng dài

Muốn đem thi tứ dệt lời tà huy

Tuổi thanh xuân chỉ còn tìm thấy thấp thoáng trong giấc mộng.

Nên chỉ muốn mượn câu thơ kết dệt cái ánh tà huy còn sót lại của một đời người.

Rượu đã tàn, người mệt mỏi, chỉ tưởng đến giấc ngủ cho xong.

Mật đã chín, mà con ong vàng lại biếng bay.

Thược dược và anh đào rải đầy mặt đất.

Mái tóc bạc trắng và chiếc giường thiền, cả hai cùng lỡ cả.

Chi bằng mượn môn Pháp giới quán của nhà Phật,

Để một lần rửa sách hết vạn sự trong nhân gian, tất cả là không cả.

(6)

Năm đinh tị (1077), Ông 44 tuổi, từ Mật châu đổi sang Hà trung phủ, rồi đến tháng 4 năm đó lại đổi sang Từ châu. Trước khi đi, ông làm bài thơ lưu biệt này:

LƯU BIỆT THÍCH CA VIỆN

Xuân phong tiểu việc khước lai thì

Bích gian duy kiến sứ quân thi

Ưng vấn sứ quân hà xứ khứ

Bằng hoa thuyết dữ xuân phong tri

Niên niên tuế tuế hà cùng dĩ

Hoa tợ kim niên nhân lão hỉ

Khứ niên Thôi Hộ khước trùng lai

Tiền độ Lưu Lang tại thiên lý

留別釋迦院

春 風 小 院 卻 來 時

壁 間 惟 見 使 君 詩

應 問 使 君 何 處 去

憑 花 說 與 春 風 知

年 年 歲 歲 何 窮 已

花 似 今 年 人 老 喜

去 年 崔 護 若 重 來

前 度 劉 郎 在 千 里

Nếu ngọn gió mùa xuân đi tới nơi chùa nhỏ,

Hẳn là chỉ thấy bài thơ của sứ quân đề trên vắc.

Có lẽ sẽ hỏi sứ quân đi đâu

Nhờ hoa nói cho ngọn gió biết

Năm này rồi năm khác, bao giờ cùng tận nổi;

Nhưng hoa vẫn còn như là hoa năm nay,

Mà người thì đã cằn cỗi ra rồi.

Nếu chàng Thôi Hộ năm xưa có trở lại lần nữa,

Thì chàng Lưu đã đi ngoài xa diệu vợi

Từ đầu đến cuối, ông hoàn toàn mượn ý cổ nhân. Nhưng vẫn giữ được bản sắc. So hai câu 5 và 6 của ông với hai câu Lưu Hi Di đời Đường:

Niên niên tuế tuế hoa tương tợ

Tuế tuế niên niên nhân bất đồng

Trong hai câu của Lưu Hi Di, những điệp ngữ muốn bắt theo cái nhịp vận hành, đi và đến rồi đi của tuế nguyệt, cùng cái đi mất của tuổi người. Nhưng lời còn pha nhiều vẻ tục.

Ông cũng dùng các điệp ngữ đó, nhưng cốt cách của chúng, cứ so lại sẽ thấy. Đem tài hoa mà trộn vào tục, thì cái tục trở thành thanh tao kỳ lạ!

(7)

ĐỘC MẠNH GIAO THI

(I)

Dạ độc Mạnh Giao thi

Tế tự như ngưu mao

Hàn đăng chiếu hôn hoa

Giai xứ nhất thời tao

Cô phương³³ trạc hoang uế

Khổ ngữ dư thi tao³⁴

Thủy thanh thạch tạc tạc

Thoan kích bất thọ cao

Sơ như thực tiểu ngư

Sở đắc bất thường lao

Hựu tợ chử bành việt³⁵

Cánh nhật trì không ngao

Yếu đương đấu Tăng thanh

Vị túc đường Hàn hào

Nhân sinh như triêu lộ

Nhật dạ hỏa tiêu cao

Hà khổ tương lưỡng nhĩ

Thính thử hàn trùng hào

Bất như thả trí chi

Ẩm ngã ngọc sắc giao.

(II)

Ngã tắng Mạnh Giao thi

Phục tác Mạnh Giao ngữ

Cơ trường tự minh hoán

Không bích chuyển cơ thử

Thì tùng phế phủ xuất

Xuất triếp sầu phế phủ

Hữu như Hoàng hà ngư

Xuất cao dĩ tự chử

Thượng ái đồng đấu ca³⁶

Bỉ lý phả cận cổ

Đào cung xạ áp bãi

Độc tốc³⁷ đoản thoa vũ

Bất ưu đạp thuyền phiên

Đạp lãng bất đạp thổ³⁸

Ngô cơ sương tuyết bạch

Xích cước hoán bạch trữ

Giá dữ đạp lãng nhi

Bất thức li biệt khổ

Ca quân giang hồ khúc

Cảm ngã trường cơ lữ

讀 孟 郊 詩

細 字 如 牛 毛

寒 燈 照 昏 花

佳 處 一 時 遭

孤 芳 擢 荒 穢

苦 語 餘 詩 騷

水 清 石 鑿 鑿

湍 激 不 受 篙

初 如 食 小 魚

所 得 不 償 勞

又 似 煮 彭 蚎

竟 日 持 空 螯

要 當 鬥 僧 清

未 足 當 韓 豪

人 生 如 朝 露

日 夜 火 消 膏

何 苦 將 兩 耳

聽 此 寒 蟲 號

不 如 且 置 之

飲 我 玉 色 醪

(II)

我 憎 孟 郊 詩

復 作 孟 郊 語

飢 腸 自 鳴 喚

空 壁 轉 飢 鼠

詩 從 肺 腑 出

出 輒 愁 肺 腑

有 如 黃 河 魚

出 膏 以 自 煮

尚 愛 銅 斗 歌

鄙 俚 頗 近 古

桃 弓 射 鴨 罷

獨 速 短 蓑 舞

不 憂 踏 船 翻

踏 浪 不 踏 土

吳 姬 霜 雪 白

赤 腳 浣 白 紵

嫁 與 踏 浪 兒

不 識 離 別 苦

歌 君 江 湖 曲

感 我 長 羈 旅 。

Mạnh Giao, tự Đông Dã (751-814), người Lạc dương, ẩn cư Tung sơn, gần 50 tuổi mới đến Trường An thi tiến sĩ. Năm Trinh nguyên 12 (795), đậu tiến sĩ; năm sau được tuyển ra làm Phiêu dương úy. Tính cô độc đơn bạc; thơ thì khúc mắc, khắc khổ, bài nào cũng trầm buồn cùng độ; chúng như ẩn khuất một tâm sự nào đó mà lời không nói hết. Hàn Dũ rất thích thơ ông, kết bạn rất thân thiết. Mất năm 64 tuổi.

Hai bài trích ở trên, Đông Pha làm theo lối thơ khúc mắc của Mạnh Giao, gọi là thể thơ Đông dã. Kỷ Hiểu Lam phê rằng, thể đó, dù Hàn Dũ và Phàn Tông Sư đời Đường rất thích, nhưng chưa chắc đã làm nổi. Những Đông Pha cậy cái hùng tài quán triệt của mình nên không ngại.

Lối thơ này không cần giàu âm vận như các bài luật thi. Hai bài của Đông Pha rất giàu hình ảnh, mà hình ảnh nào cũng độc đáo, được gói trong các tiết nhịp khúc mắc, rất trầm buồn. Buồn một cách cô đơn kỳ lạ.

(I)

Đêm đọc thơ Mạnh Giao

Chữ nhỏ như lông trâu

Đèn nhạt rọi hoa tối

Cái hay lại gặp nhau

Khơi vơi giủ cấu bợn

Khúc mắc thơ héo sầu

Nước trong đá vằng vặc

Bọt xoáy không chịu sào

Mới như ăn cá nhỏ

Cái được chẳng thấm đâu

Lại như bắt còng nấu

Trọn ngày ôm cua sao?

Có thể đọ Tăng thanh

Chưa thể đọ Hàn hào

Đời người như sương sớm

Sáng tối lửa cạn dầu

Sao khổ hai tai vễnh

Nghe sâu lạnh lẽo kêu?

Chi bằng bỏ quách đi

Mời uống chén rượu ngầu.

(II)

Ta ghét thơ Mạnh Giao

Lại làm thể Đông dã

Bụng đói sôi sục reo

Chuột đói lần vách đá

Thơ từ phế phủ ra

Lại gây sầu phế phủ

Tựa như cá Hoàng hà

Phun dầu tự nấu nó

Còn ham đồng đấu ca

Quê kệch mường tượng cổ

Cung đào bắn con vịt

Lênh đênh múa áo lá

Không sợ đạp lệch thuyền

Đạp sóng chê đất thó

Vợ tớ sương tuyết trắng

Chân trần giặt vải lụa

Làm vợ gã rong chơi

Không màng li biệt khổ

Hát khúc chàng giang hồ

Rầu ta mãi cô lữ

(8)

THỨ VẬN TĂNG TIỀM³⁹ KIẾN TẶNG

Đạo nhân hung trung thủy kính thanh

Vạn tượng khởi diệt vô đào hình

Độc y cổ tự chủng thu cúc

Yến bạn tao nhân xan lạc anh

Nhân gian để xứ hữu nam bắc

Phân phân hồng nhạn hà tằng minh

Bế môn tọa huyệt nhất thiền sáp

Đầu thượng tuế nguyệt không tranh vanh

Kim nhật ngẫu xuất vị cầu pháp

Dục dữ tuệ kiếm gia long hình

Vân nam tân ma sơn thủy xuất

Sương tì bất tiển nhi đồng kinh

Công hầu dục thức bất khả đắc

Cố tri ỷ thị vô khuynh thành

Thu phong xuy mộng quá Hoài thủy

Tưởng kiến quật dữu thùy không đình

Cố nhân các tại thiên nhất giác

Tương vọng lạc lạc như thần tinh

Bành thành lão thú hà túc cố

Táo lâm tang dã tương yêu nghinh

Thiên sơn bất đạn hoang điếm viễn

Lưỡng cước dục sấn như nhu khinh

Đa sinh ỷ ngữ ma bất tận

Thượng hữu uyển chuyển thi nhân tình

Viên ngâm hạc lệ bản vô ý

Bất tri hạ hữu hành nhân hành

Không giai dạ vũ tự thanh tuyệt

Thùy sử yểm ức đề cô quỳnh

Ngã dục tiên sơn chuyết dao thảo

Khuynh khuông tọa thán hà thời doanh

Bạc thơ tiên phố tận điền ủy

Chử minh thiêu lật nghi tiêu chinh

Khất thủ ma ni chiếu trược thủy

Cọng khan lạc nguyệt kim bồn doanh

次韻僧潛見贈

道 人 胸 中 水 鏡 清

萬 象 起 滅 無 逃 形

獨 依 古 寺 種 秋 菊

要 伴 騷 人 餐 落 英

人 問 底 處 有 南 北

紛 紛 鴻 雁 何 曾 冥

閉 門 坐 穴 一 禪 榻

頭 上 歲 月 空 崢 嶸

今 年 偶 出 為 求 法

欲 與 慧 劍 加 礱 硎

雲 衲 新 磨 山 水 出

霜 髭 不 剪 兒 童 驚

公 侯 欲 識 不 可 得

故 知 倚 市 無 傾 城

秋 風 吹 夢 過 淮 水

想 見 橘 柚 垂 空 庭

故 人 各 在 天 一 角

相 望 落 落 如 晨 星

彭 城 老 守 何 足 顧

棗 林 桑 野 相 邀 迎

千 山 不 憚 荒 店 遠

兩 腳 欲 趁 飛 猱 輕

多 生 綺 語 磨 不 盡

尚 有 宛 轉 詩 人 情

猿 吟 鶴 唳 本 無 意

不 知 下 有 行 人 行

空 階 夜 雨 自 清 絕

誰 使 掩 抑 啼 孤 惸

我 欲 仙 山 掇 瑤 草

傾 筐 坐 歎 何 時 盈

簿 書 鞭 扑 晝 填 委

煮 茗 燒 栗 宜 宵 征

乞 取 摩 尼 照 濁 水

共 看 落 月 金 盆 傾

Bi này vốn là một bài họa, do thơ của Đào Tiềm tặng Ông. Nói là họa, nhưng bút pháp và chương pháp của thơ rất ung dung. Đó là chỗ điêu luyện của người làm thơ. Cốt cách và đời sống của Đạo TIềm được tả trong những nét rất linh hoạt. Ngay ở hai câu đầu, lời thơ và tứ thơ đã đi ngay vào chỗ độc đáo bằng biết nhịp và hình ảnh sống động. Thỉnh thoảng trong thơ đột nhiên nổi lên với những hình ảnh rất đẹp được gói trong lời và tứ kỳ diệu. Đại để các câu:

Bế môn tọa huyệt nhất thiền sáp

Đầu thượng tuế nguyệt không tranh vanh

Khép cửa hang sâu một giường thiền

Trên đầu năm tháng trôi chênh vênh

Năm tháng là tuổi già, là mùa thu và tóc trắng, là những hoài vọng xa xôi của nhà thơ. Hoài vọng đó là hình ảnh hiu hắt khép kín cửa trong hang sâu giữa núi rừng xa vắng, và thầm lặng trôi qua trên đầu nhà sư cô quạnh. Cho nên, tấm lòng của sư như một mặt nước trong ngần, bao nhiêu chìm nổi thiên hình vạn trạng của cõi đời hiện rõ lên trong đó.

Rồi khi sư thả bộ rong chơi, màu áo còn pha màu sương khói của núi rừng. Sư mang cái tình đạo đó kết duyên với tình thơ của khách thơ, như ngọn gió mùa thu thổi những phương trời viễn mộng đến làng thơ, thì tình thơ bỗng ngọt ngào như cam quít đang mùa chín đỏ; một thứ ngọt ngào trầm lặng:

Thu phong xuy mộng quá Hoài thủy

Tưởng kiến quật dữu thùy không đình

Gió thu đưa mộng qua Hoài thủy

Này cam nọ quít rũ sân buồn

Khách làng thơ lại muốn bỏ qua những ngày bươn bả, để cùng sư, trong những đêm dài xa xôi, đốt củi nấu trà, ngồi xem bóng trăng nghiêng xuống đáy cốc. Tình thơ sống động, nhưng xa xôi và đơn bạc.

Tấm lòng nhà đạo như nước phẳng;

Rọi bóng chìm nổi của cõi đời.

Chùa xưa lẻ bóng trồng thu cúc

Bạn với làng thơ thưởng chút tài

Cõi nhân gian có chia đường nam nẻo bắc

Mà cánh hồng cánh nhạn vẫn đơn độc lẻ loi

Trên đầu năm tháng trôi chênh vênh

Nay hứng dậy tìm duyên cùng khách tục

Muốn đem kiếm tuệ miệt mài thêm

Áo mây vừa khoác vương màu non nước

Râu sương không cạo trẻ thấy mà kinh

Công hầu muốn quen, quen chẳng được

Mới biết nơi chợ không kẻ khuynh thành

Gió thu thổi mộng qua Hoài Thủy

Tưởng thấy cam quít rũ sân buồn

Bè bạn mỗi người riêng một cõi,

Trông nhau lác đác như sao mai

Người bận việc quan thôi khỏi nói

Rừng táo nương dâu mong đợi nhau

Đường xa quán lẻ không đáng ngại,

Gót vượn nhẹ nhàng bước như bay.

Lời đẹp mấy đời còn dệt mãi,

Tình thơ uyển chuyển còn nhau đây,

Vượn gào hạc réo thế là thế,

Nào biết người đi qua dưới này

Thềm vắng, mưa đêm, buồn da diết,

Nghẹn ngào cô quạnh khóc ai đây?

Tôi muốn núi tiên bứt cỏ dao,

Nghiêng giỏ ngồi than, đầy được sao?

Chép sách, đánh roi, đã làm hết,

Nấu trà đốt củi hẹn đêm nào.

Xin hạt ma ni soi nước đục,

Cùng đợi đáy cốc trăng lao xao.