Kinh Kim Cang

3. Phần dịch chú

Kim cang (Kc), tại Ấn và qua Tàu, được sớ giải nhiều bản, với nhiều cách. Cách phải quan tâm là của ngài Tăng triệu. Ngài là bút thọ, khi thầy ngài, ngài La thập, dịch kinh Kc. Ngài lại chú thích, đầu tiên, và bằng cách chia đại thể Kc làm ba phần là cảnh không, tuệ không, nhân không. Tôi thuận tùng cách này, bám sát 52 đoạn của Kc, dùng lời càng ít càng tốt.

Về chính văn Kc, ngoài phần chỉnh cú, nay thêm phần tản văn, cho rõ hơn. Như vậy, nay làm việc cho Kc, có chỉnh cú, có tản văn, có ghi chú.
kinh Kim cang bát nhã

1 (1-12)

Kinh Kim cang này,
tôi là A nan,
nghe đức Thế tôn
đã tuyên thuyết ra,
trong một thì gian
cư trú thích đáng
tại nước Xá vệ,
trong khu lâm viên
Chiến thắng Thiện thí,
cùng với một ngàn
hai trăm năm mươi
vị đại tỷ kheo.

Kinh này, tôi là A nan, nghe đức Thế tôn dạy, trong một thì gian thích đáng, Ngài ở tại khu lâm viên Chiến thắng Thiện thí, thuộc nước Xá vệ, với các bậc đại tỷ kheo 1250 vị.

Trong đoạn chót, 52, cho thấy pháp hội Kc có 4 chúng và 8 bộ, nhưng đoạn 1 mở đầu này chỉ nói 1250 vị tỷ kheo. Như vậy đủ thấy 1250 vị ấy là đương cơ chủ yếu của pháp thoại Kc.

2 (13-26)

Vào lúc bấy giờ
gần đến giờ ăn,
nên đức Thế tôn
sửa y, cầm bát,
đi vào khất thực
trong thành Xá vệ.
Tuần tự khất thực
trong thành này rồi,
Ngài về chỗ ở,
ăn uống xong xuôi,
thu gọn y bát,
rửa sạch hai chân,
trải tọa cụ ra
lót chỗ mà ngồi.

Lúc ấy sắp đến giờ ăn, đức Thế tôn chỉnh pháp y, cầm ứng khí, vào khất thực trong đô thành lớn của nước Xá vệ. Trong đô thành ấy, đức Thế tôn tuần tự khất thực rồi, trở về chỗ ở. Ăn xong, Ngài thu gọn pháp y và ứng khí, rửa chân, trải chỗ mà ngồi.

Đoạn 2 này rất quan trọng. Phật làm một vị tỷ kheo rất gương mẫu. Qua gương mẫu ấy, Ngài đích thân truyền đạt Bát nhã, chứ không phải qua lời nói, và truyền đạt cho tỷ kheo mà bấy giờ đã hoặc đang chuyển thành bồ tát - chữ mà sau này được dùng đến.

3 (27-52)

Lúc ấy Thiện hiện,
một vị trưởng lão,
cũng có ở trong
các đại tỷ kheo.
Từ chỗ mình ngồi,
trưởng lão đứng lên,
vắt một vạt y
để trần vai phải,
đầu gối bên phải
quì xuống chấm đất,
hai tay chắp lại
kính cẩn mà thưa :
bạch đức Thế tôn,
Ngài thật hiếm có ;
Ngài khéo truyền cảm
cho các bồ tát,
lại khéo giáo dục
cho các bồ tát.
Kính bạch Thế tôn,
thiện nam thiện nữ
đã phát tâm nguyện
vô thượng bồ đề,
thì phải làm sao
sống theo tâm ấy ?
tức phải làm sao
chiến thắng tâm mình ?

Bấy giờ trưởng lão Thiện hiện cũng có ở trong các bậc đại tỷ kheo, đứng lên khỏi chỗ ngài ngồi, vén vai pháp y bên phải, gối bên phải quì xuống sát đất, chắp tay tôn kính mà thưa, bạch đức Thế tôn, Ngài thật hiếm có. Ngài khéo truyền cảm cho các vị bồ tát, khéo giáo dục cho các vị bồ tát. Bạch đức Thế tôn, những thiện nam thiện nữ phát tâm vô thượng bồ đề thì làm cách nào để sống theo tâm ấy ? có nghĩa làm cách nào để chiến thắng tâm mình ?

Lời thưa của ngài Thiện hiện (Tu bồ đề) có 2 phần. Trước, ngài ý thức sự đích thân mặc khải Bát nhã của Phật, sau, hỏi Phật rằng ai có chí đạt được Bát nhã ấy (tức phát bồ đề tâm) thì làm sao để sống theo tâm ấy bằng cách thắng được tâm mình ?

4 (53-74)

Đức Thế tôn dạy :
tốt lắm, Thiện hiện,
thật đúng như lời
trưởng lão đã nói,
Như lai rất khéo
truyền cảm bồ tát,
Như lai rất khéo
giáo dục bồ tát.
Do đó, trưởng lão,
hãy nghe cho kỹ,
Như lai sẽ nói
cho các vị biết
thiện nam thiện nữ
phát tâm bồ đề
thì bằng cách nào
sống theo tâm ấy,
và bằng cách nào
thắng được tâm mình.
Trưởng lão kính thưa,
dạ, bạch Thế tôn,
chúng con ước nguyện
được nghe Ngài dạy.

Đức Thế tôn dạy, tốt lắm, Thiện hiện, trưởng lão nói rất đúng, rằng Như lai khéo truyền cảm và khéo giáo dục cho các vị bồ tát. Vậy trưởng lão hãy nghe cho kỹ, Như lai sẽ nói cho các vị biết, thiện nam hay thiện nữ phát tâm vô thượng bồ đề thì làm sao để sống theo tâm ấy và chiến thắng tâm mình. Trưởng lão bạch đức Thế tôn, dạ, thưa Ngài, chúng con ước nguyện và thích thú được nghe Ngài dạy.

Tâm ấy là tâm bồ đề. Tâm mình là tâm vô minh. Nhưng không phải 2 tâm mà chỉ như sáng với tối, và sáng thì không tối, tối thì không sáng, mà thôi. Và Phật sẽ dạy làm sao để sáng mà không tối - làm sao thể hiện Bát nhã (Bồ đề) ? (75-106)

Đức Thế tôn dạy trưởng lão Thiện hiện, bồ tát chiến thắng tâm mình như vầy : bao nhiêu chúng sinh hoặc sinh bằng trứng,
hoặc sinh bằng thai,
sinh bằng độ ẩm,
sinh bằng biến hình ;
hoặc có hình sắc,
hoặc không hình sắc ;
hoặc có tư tưởng,
hoặc không tư tưởng,
hoặc là cả hai ;
tôi làm cho họ
đều được nhập vào
niết bàn hoàn toàn
mà giải thoát cả.
Làm cho vô lượng
vô số chúng sinh
niết bàn như vậy,
mà thật không thấy
có chúng sinh nào
được niết bàn cả.
Tại sao như vậy ?
Trưởng lão Thiện hiện,
vì nếu bồ tát mà vẫn còn có ý niệm ngã, nhân, chúng sinh, thọ giả, thì bồ tát ấy không phải bồ tát.

Đức Thế tôn dạy, trưởng lão Thiện hiện, bồ tát đại sĩ thì phải chiến thắng tâm mình như thế này : bao nhiêu chúng sinh sinh ra bằng trứng, bằng thai, bằng độ ẩm, bằng biến hình ; có hình sắc, không hình sắc ; có tư tưởng, không tư tưởng, không phải có không phải không tư tưởng, tôi làm cho ai cũng nhập vào niết bàn. Làm cho nhập vào niết bàn như vậy mà không thấy mình độ thoát cho ai. Tại sao, vì thấy mình là người độ thoát thì như thế là có ngã nhân chúng sinh thọ giả. Mà có như thế thì không phải là bồ tát nữa.

Niết bàn ở đây là trạng thái Bát nhã toàn hảo của Phật. Phật, vì vậy, có 3 phẩm chất : đoạn đức (xóa sạch vô minh) trí đức (toàn giác vạn hữu) ân đức (độ thoát tất cá).

Vô minh ở đây là trạng thái phi Bát nhã. Vô minh như vậy là chấp ngã, cái ngã có 4 mặt : ngã (ta đây, một thực tại đây) nhân (ta đây, một sinh thể đây) chúng sinh (ta đây, một sinh thể sống với lắm đời kiếp đây) thọ giả (ta đây, một đời sống cụ thể đây). Chấp ta như vậy bị tấn công liền : hóa độ chúng sinh mà đừng thấy "ta là người hóa độ". Thấy ta là người hóa độ thì thế là chấp ngã, không còn là bồ tát nữa. (107-148)

Thêm nữa, Thiện hiện, đối với các pháp, bồ tát không nên trú ở đâu cả mà làm bố thí :
không ở nơi sắc
mà làm bố thí,
không ở nơi thanh,
hương, vị, xúc, pháp,
mà làm bố thí.
Trưởng lão Thiện hiện,
bồ tát hãy nên
bố thí như thế :
không ở đâu cả.
Tại sao như vậy,
vì nếu bồ tát
không ở đâu cả
mà làm bố thí,
thì được phước đức
không thể lường được.
Trưởng lão Thiện hiện,
ông nghĩ thế nào,
không gian hướng đông
có lường được không ?
Không, bạch Thế tôn.
Trưởng lão Thiện hiện,
không gian hướng nam,
hướng tây, hướng bắc,
và cả bốn góc,
cả trên, cả dưới,
có lường được không ?
Càng không, bạch Ngài.
Trưởng lão Thiện hiện,
bồ tát bố thí
mà không ở đâu
thì được phước đức
cũng y như thế,
không thể lường được.
Trưởng lão Thiện hiện,
bồ tát chỉ nên trú ở theo lời Như lai dạy đây.

Thêm nữa, trưởng lão Thiện hiện, đối với các pháp, bồ tát không nên trú ở đâu cả mà bố thí : không trú ở sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp, mà bố thí. Trưởng lão Thiện hiện, bồ tát hãy bố thí như thế, "không ở đâu cả". Tại sao phải như vậy ? Vì bồ tát không ở đâu cả mà bố thí thì phước đức không thể lường được. Trưởng lão Thiện hiện, ý của trưởng lão nghĩ thế nào, không gian 4 phương, hướng, thiên đỉnh và thiên đế, có thể lường được không ? Không, kính bạch Thế tôn. Trưởng lão Thiện hiện, không ở đâu cả mà bố thí thì phước đức cũng vậy, không thể lường được. Thế nên, trưởng lão Thiện hiện, bồ tát thì chỉ nên ở theo sự chỉ dạy của Như lai.

Sáu trần ở đây là sắc : hình sắc đẹp, thanh : âm thanh hay, hương : hơi hướng thơm, vị : mùi vị khoái, xúc : xúc giác thích, pháp : ấn tượng được. Đem sáu trần mà bố thí là Bát nhã hoạt dụng ; bố thí mà bám trụ là vô minh chấp ngã tăng lên (làm sao gọi là có phước và phước như không gian). (

149-168)

Trưởng lão Thiện hiện,
ông nghĩ thế nào,
đối với Như lai,
có thể nhìn thấy
bằng thân tướng không ?
Không, bạch Thế tôn,
không thể thấy Ngài
thông qua thân tướng ;
tại sao như vậy,
vì theo Ngài dạy
thì thân tướng ấy
là phi thân tướng.
Đức thế tôn nói,
Trưởng lão Thiện hiện,
hễ có thân tướng
thì thân tướng ấy toàn là giả dối, nếu thấy thân tướng là phi thân tướng thì thấy Như lai.

Trưởng lão Thiện hiện, trưởng lão nghĩ thế nào, có thể nhìn thấy Như lai bằng thân tướng không ? Không, bạch Thế tôn ; không thể qua thân tướng mà gọi là thấy được Ngài, vì Ngài đã nói thân tướng là phi thân tướng. Đức Thế tôn dạy, trưởng lão Thiện hiện, hề có thân tướng thì toàn là hư vọng, thấy thân tướng phi thân tướng thì thấy Như lai.

Từ đoạn 7 này thấy Kc khởi sự dùng một cách trong ngôn ngữ của Kc, đó là sở ngôn, tức phi, thị danh. Thí dụ nói A (sở ngôn) thì vì là phi-A (tức phi) mới nói là A (thị danh). Qua các đoạn 8, 9, 28, Kc nói các pháp toàn là chân như. Và hình thành cách nói của ngôn ngữ Kc : nói các pháp (A) toàn là chân như (phi-A) mới là các pháp (A). Thân tướng của Phật càng là như vậy : thân tướng ấy là chân như mới là thân tướng của Phật.

8 (169-232)

Trưởng lão Thiện hiện bạch đức Thế tôn,
có thể có ai
nghe pháp thoại này
mà sinh đức tin
chắc thật hay không ?
Đức Thế tôn dạy,
đừng hỏi như vậy,
trưởng lão Thiện hiện ;
sau khi Như lai
nhập niết bàn rồi,
năm trăm năm sau,
có ai giữ giới,
làm phước, tu tuệ,
thì với pháp thoại
như thế này đây,
có thể tin tưởng
rất là chắc thật ;
trưởng lão phải biết
những người như vậy
không chỉ gieo trồng
gốc rễ điều lành
nơi một đức Phật,
nơi hai đức Phật
nơi ba bốn năm
đức Phật mà thôi,
mà đã gieo trồng
gốc rễ điều lành
ở nơi vô số
ngàn vạn đức Phật.
Những người như vậy
mà được nghe đến
pháp thoại thế này,
thì dẫu đến nỗi
chỉ một ý nghĩ
tin tưởng trong sáng,
Như lai cũng vẫn
biết và thấy rõ
họ thực hiện được
vô lượng phước đức.
Tại sao như vậy,
vì những người này
không còn có nữa
cả ba ý niệm :
một, chính ý niệm,
hai, ý niệm pháp,
ba, là ý niệm
gọi là phi pháp ;
ba ý niệm còn
thì ý niệm nào
cũng là ngã nhân
chúng sinh thọ giả.
Vì lý do ấy,
đừng nắm lấy pháp,
lại càng đừng nên
nắm lấy phi pháp.
Bởi ý nghĩa ấy,
Như lai thường nói
"Các vị tỷ kheo,
hãy nhận thức rằng
pháp Như lai nói
tựa như chiếc bè :
pháp còn phải bỏ
huống chi phi pháp".

Trưởng lão Thiện hiện bạch đức Thế tôn, có thể có ai nghe pháp thoại này mà tin chắc hay không ? Đức Thế tôn dạy đừng nói như vậy, vì 5 bách ký sau khi Như lai nhập diệt, ai giữ giới, làm phước, tu tuệ, thì tin pháp thoại này một cách rất chắc chắn. Các vị phải ý thức người này không phải gieo trồng thiện căn nơi một số chư Phật, mà là nơi ngàn vạn chư Phật, và nghe pháp thoại này đến nỗi chỉ một thoáng tin tưởng trong sáng, thì, trưởng lão Thiện hiện, Như lai thấy biết rõ ràng họ có vô lượng phước đức. Vì sao? Vì những người này không có cả 3 ý niệm : một là chính bản thân ý niệm, hai là ý niệm về pháp, ba là ý niệm về phi pháp. Cả 3 ý niệm ấy, ý niệm nào cũng là chấp ngã nhân chúng sinh thọ giả. Vì vậy mà không nên nắm lấy pháp và phi pháp, cũng vì vậy mà Như lai thường nói "Chư vị tỷ kheo, hãy nhận định pháp của Như lai in như chiếc bè : pháp còn phải bỏ, huống chi phi pháp".

Pháp và phi pháp, theo bồ tát Công đức thi (Chính 25/889) và đại sư Tăng triệu (Vạn 38/ 200b) thì "pháp" là Bát nhã ; 3 ý niệm là "phi pháp" : phi pháp hết thì pháp cũng hết. Đại ý đoạn này là như vậy.

Trở lại, còn ý niệm, còn ý niệm pháp, còn ý niệm phi pháp, gọi là 3 ý niệm, và toàn là vô minh chấp ngã, toàn là phi pháp.

9 (233-262)

Trưởng lão Thiện hiện,
ông nghĩ thế nào,
phải chăng Như lai
được vô thượng giác ?
phải chăng Như lai
có pháp được thuyết ?
Trưởng lão thưa Ngài
kính bạch Thế tôn,
theo con hiểu biết
ý của Ngài nói,
thì không thể có
một pháp cố định
để được mệnh danh
là vô thượng giác ;
cũng không thể có
một pháp cố định
để được gọi là
pháp Thế tôn thuyết.
Tại sao như vậy,
vì Pháp Ngài thuyết
không thể nắm lấy
không thể diễn tả,
không phải là pháp
không phải phi pháp.
Do vậy, hết thảy
các vị hiền thánh
có ra, khác nhau,
toàn do tu chứng
"chân như vô vi"
cạn sâu sai biệt.

Trưởng lão Thiện hiện, trưởng lão nghĩ thế nào, phải chăng Như lai được vô thượng bồ đề ? Phải chăng Như lai có pháp được thuyết ? Trưởng lão kính thưa, theo con hiểu ý Ngài thì không có gì cố định là vô thượng bồ đề, cũng không có gì cố định là pháp được Ngài thuyết. Tại sao, vì Pháp Ngài thuyết thì không thể nắm lấy, không thể diễn tả, không phải là pháp, không phải là phi pháp. Các bậc hiền thánh, có ra và khác nhau, là toàn do tu chứng "chân như vô vi", nhưng trình độ cạn sâu khác nhau.

Đoạn này quan trọng ở từ ngữ "chân như vô vi". Từ ngữ này ngài La thập chỉ dịch vô vi (Chính 8/749), ngài Chân đế dịch đủ chân như vô vi (Chính 8/762).

Tuệ của Phật là sự toàn giác của Ngài, Pháp của Phật là Pháp được Ngài nói, cả hai cùng là chân như. Chân như như vậy tạo ra hiền thánh, những bậc tu chứng chân như nhất thể, nhưng trình độ tu chứng ấy vẫn có cao thấp bất đồng. Chân như là như vậy : nhất thế và diệu dụng.

10 (263-298)

Trưởng lão Thiện hiện,
ông nghĩ thế nào,
có ai đem cho
đủ hết bảy loại
vàng ngọc chất đầy
đại thiên thế giới,
thì người cho ấy
phước đức nhiều không ?
Trưởng lão kính thưa :
Rất nhiều, bạch Ngài ;
nhưng phước đức ấy
là phi phước đức,
thế nên Ngài nói
phước đức rất nhiều.
Trưởng lão Thiện hiện,
nhưng nếu có ai
từ pháp thoại này,
tiếp nhận ghi nhớ
dầu là chỉ được
chỉnh cú bốn câu,
và biết đem nói
cho bao người khác,
thì phước người ấy
vẫn hơn người trước.
Tại sao như vậy,
vì lẽ, trưởng lão,
hết thảy chư Phật
cùng với Phật pháp
- pháp vô thượng giác
của chư Phật đà -
toàn là xuất ra
từ pháp thoại này.
Trưởng lão Thiện hiện,
gọi là Phật pháp,
thì Như lai nói
là phi Phật pháp.

Trưởng lão Thiện hiện, ý trưởng lão nghĩ thế nào, có ai đem cho 7 loại vàng ngọc chất đầy đại thiên thế giới, thì người này được phước nhiều không ? Trưởng lão thưa Ngài, rất nhiều, bạch đức Thế tôn. Thế nhưng phước ấy là phi phước, nên Ngài nói phước rất nhiều. Trưởng lão Thiện hiện, nếu có ai khác, đối với pháp thoại này tiếp nhận ghi nhớ đến nỗi chỉ có chỉnh cú 4 câu, và giới thiệu dẫn giải cho những người khác, thì phước người này vẫn hơn người trước. Vì sao như vậy, trưởng lão Thiện hiện, vì lẽ tất cả như Phật, và Phật pháp [tức là vô thượng giác] toàn là xuất ra từ pháp thoại này. Trưởng lão Thiện hiện, gọi là Phật pháp cũng là phi Phật pháp.

Làm theo Kc dĩ nhiên hơn bố thí lớn. Nhưng lý do đưa ra cũng hơn : hơn vì Kc xuất sinh Phật và Phật pháp. Có điều nếu chấp như vậy thì là niềm tự hào tự thị bị sai lầm không nhỏ.

11 (299-390)

Trưởng lão Thiện hiện,
ông nghĩ thế nào,
vị Tu đà hoàn
có ý nghĩ rằng
ta được đạo quả
Tu đà hoàn chăng ?
Trưởng lão thưa Ngài
không, bạch Thế tôn ;
tại sao như vậy,
vì Tu đà hoàn
là Vào dòng nước,
thế nhưng thật ra
không có cái gì
nhập vào đâu cả :
không nhập sắc thanh
hương vị xúc pháp,
nên được mệnh danh
là Tu đà hoàn.

Trưởng lão Thiện hiện,
ông nghĩ thế nào,
vị Tư đà hàm
có ý nghĩ rằng
ta được đạo quả
Tư đà hàm chăng ?
Trưởng lão thưa Ngài,
không, bạch Thế tôn ;
tại sao như vậy,
vì Tư đà hàm
là Một trở lại,
thế nhưng thật ra
không có cái gì
một lần trở lại,
nên được mệnh danh
là Tư đà hàm.

Trưởng lão Thiện hiện,
ông nghĩ thế nào,
vị A na hàm
có ý nghĩ rằng
ta được đạo quả
A na hàm chăng ?
Trưởng lão thưa Ngài,
không, bạch Thế tôn ;
tại sao như vậy,
vì A na hàm
là Không trở lại,
thế nhưng thật ra
không có cái gì
không còn trở lại,
nên được mệnh danh
là A na hàm.

Trưởng lão Thiện hiện,
ông nghĩ thế nào,
vị A la hán
có ý nghĩ rằng
ta được đạo quả
A la hán chăng ?
Trưởng lão thưa Ngài,
không, bạch Thế tôn ;
tại sao như vậy,
vì lẽ thật ra
không có cái gì
là A la hán,
nên được mệnh danh
là A la hán.
Kính bạch Thế tôn,
nếu vị La hán
nghĩ rằng mình được
đạo quả La hán,
thì như thế là
chấp trước ngã nhân
chấp trước chúng sinh
chấp trước thọ giả.
Bạch Ngài, Ngài nói
trong số những người
được định Không cãi,
con là hơn hết,
con là La hán
ly dục bậc nhất ;
nhưng con không có
ý nghĩ mình là
một vị La hán
ly dục bậc nhất.
Nếu con còn nghĩ
mình là La hán,
thì Ngài không nói
Thiện hiện là người
thích thú làm theo
chánh định Không cãi ;
vì con không còn
làm theo gì cả,
nên Ngài nói con
thích định Không cãi.

Trưởng lão Thiện hiện, trưởng lão nghĩ thế nào, một vị Tu đà hoàn thì có nghĩ rằng mình được đạo quả ấy không ? Không, kính bạch Thế tôn. Tu đà hoàn có nghĩa "Nhập vào dòng nước", nhưng thật ra vị ấy không nhập vào đâu cả : không nhập vào lục trần là sắc đẹp, tiếng hay, hơi thơm, mùi ngon, xúc khoái, pháp tốt, như vậy mới gọi là một vị Tu đà hoàn.

Trưởng lão Thiện hiện, trưởng lão nghĩ thế nào, một vị Tư đà hàm thì có nghĩ rằng mình được đạo quả ấy không ? Không, kính bạch Thế tôn. Tư đà hàm có nghĩa "Một lần trở lại", nhưng thật ra vị ấy không lùi lại gì cả, như vậy mới gọi là một vị Tư đà hàm.

Trưởng lão Thiện hiện, trưởng lão nghĩ thế nào, một vị A na hàm thì có nghĩ rằng mình được đạo quả ấy không ? Không, kính bạch Thế tôn. A na hàm có nghĩa "Không còn trở lại", nhưng thật ra vị ấy không tới lui gì cả, như vậy mới gọi là một vị A na hàm.

Trưởng lão Thiện hiện, trưởng lão nghĩ thế nào, một vị A la hán thì có nghĩ rằng mình được đạo quả ấy không ? Không, kính bạch Thế tôn, vì thật ra "Không có gì nữa" mới gọi là một vị A la hán. Nếu một vị A la hán mà nghĩ rằng mình được đạo quả ấy thì thế là chấp trước ngã nhân chúng sinh thọ giả. Bạch đức Thế tôn, Ngài nói con hơn hết trong những người được định Không cãi, con là vị A la hán lý dục bậc nhất. Nhưng con không nghĩ mình là vị A la hán ly dục. Bạch đức Thế tôn, nếu con nghĩ mình được đạo quả A la hán ly dục thì Ngài đã không nói con là người thích định Không cãi. Vì con không thích gì nên Ngài mới nói con thích định ấy.

Đoạn 11 này, cùng các đoạn 12, 13, 14 và 15, liên tiếp 5 đoạn, nói tất cả hiền thánh tu học Chân như nhất thể bằng trình độ khác nhau. Đại ý 5 đoạn ấy như sau : đoạn 11 nói 4 đạo quả Thanh văn, đoạn 12 nói sự tiếp nhận thọ ký của đức Bổn sư (tức là nói nhất sinh bố xứ), đoạn 13 nói Bồ tát tu hành bồ tát hạnh (trang hoàng quốc độ), đoạn 14 nói tu chứng chân như pháp thân, đoạn 15 kết thúc khá đặc biệt.

Lui lại mà nói, đây là đoạn 11 nói 4 đạo quả Thanh văn.

Về 4 đạo quả, không muốn dài lời cũng phải cắt nghĩa. Một, Tu đà hoàn (nhập lưu) là đã nhận thức pháp tánh chân như, không quay cuồng theo lục trần nữa. Hai, Tư đà hoàn (nhất lai) là ở lại cõi Dục 1 đời nữa, lấy cõi ấy làm môi trường để xóa hết nhân tố đọa vào cõi ấy. Như vậy là bước lên chứ không phải lùi lại. Ba, A na hàm (bất lai) là không luân hồi nữa giữa Bất hoàn thiên với cõi Dục. Bốn, A la hán (vô sinh) là hoàn toàn hết luân hồi ba cõi. Cũng nên biết, ở đây, chữ "cãi" trong chữ Không cãi là mô tả đặc tính luân hồi.

12 (391-400)

Đức Thế tôn bảo
trưởng lão Thiện hiện,
ông nghĩ thế nào,
Như lai xưa kia
nơi đức Nhiên đăng,
được pháp gì không ?
Không, bạch Thế tôn ;
nơi đức Nhiên đăng,
thật sự Thế tôn
không được pháp gì.

Đức Thế tôn hỏi trưởng lão Thiện hiện, trưởng lão nghĩ thế nào, Như lai xưa kia, nơi đức Nhiên đăng, được pháp gì không ? Không, bạch đức Thế tôn, nơi đức Nhiên đăng, thật Ngài không được pháp gì.

Đức Thích tôn được đức Nhiên đăng thọ ký làm Phật là trường hợp "bồ tát bổ xứ" : bồ tát cao nhất. Và ngôn ngữ Kc thì nói được là phi- được : được Chân như.

13 (401-424)

Trưởng lão Thiện hiện,
ông nghĩ thế nào,
phải chăng Bồ tát
trang hoàng cõi Phật ?
Không, bạch Thế tôn,
lý do là vì
trang hoàng cõi Phật,
sự trang hoàng ấy
Thế tôn đã nói
là phi trang hoàng,
thế nên Ngài nói
đó là trang hoàng.
Phật dạy, trưởng lão,
Bồ tát đại sĩ
hãy sinh cái tâm
trong sạch như vầy :
không ở nơi sắc
mà sinh tâm ra,
không ở nơi thanh,
hương, vị, xúc, pháp,
mà sinh tâm ra ;
hãy dừng ở vào
bất cứ nơi nào
mà sinh tâm ra.

Đức Thế tôn hỏi trưởng lão Thiện hiện, trưởng lão nghĩ thế nào, phải chăng Bồ tát có sự trang hoàng quốc độ ? Không, bạch đức Thế tôn; tại sao như vậy, vì trang hoàng quốc độ thì sự trang hoàng ấy là phi trang hoàng, mới gọi là trang hoàng. Phật dạy, vì vậy mà, trưởng lão Thiện hiện, các vị Bồ tát đại sĩ hãy sinh cái tâm trong sáng như vầy : không ở nơi 6 trần mà sinh tâm ra, không sinh tâm ra mà ở đâu cả.

Bồ tát tu bồ tát hạnh thì hạnh ấy gọi là trang hoàng quốc độ. Trang hoàng bằng cách vận dụng 6 trần, thanh tịnh hóa chúng ra, không tham đắm vào chúng.

14 (425-434)

Trưởng lão Thiện hiện,
ví dụ có người
thân thể cao lớn
như núi Tu di,
ông nghĩ thế nào,
thân ấy lớn không ?
Rất lớn, bạch Ngài ;
tại sao, bởi vì
Ngài nói phi thân
chính là thân lớn.

Trưởng lão Thiện hiện, ví dụ có người thân như tòa núi chúa Tu di, thì trưởng lão nghĩ thế nào, thân ấy cao lớn không ? Trưởng lão thưa, rất cao lớn, bạch đức Thế tôn ; vì Ngài nói phi thân là thân cao lớn.

Tất cả hiền thánh, từ 4 đạo quả Thanh văn cho đến Bồ tát được thọ ký làm Phật ; đến Bồ tát tu bồ tát hạnh, và chính bồ tát hạnh (được gọi là sự trang hoàng thế giới), tất cả toàn là Phi - là Chân như pháp thân (được ví dụ bằng cái thân cao lớn như núi chúa Tu di). Tương truyền đại sư Tăng triệu giải thích đoạn này rằng "biết thân ta là phi thân thì chính thân ta là thân Phật".

15 (435-502)

Trưởng lão Thiện hiện,
giả thiết sông Hằng
có bao nhiêu cát,
thì mỗi hạt cát
là một sông Hằng,
ông nghĩ thế nào,
số cát tất cả
sông Hằng như vậy
nhiều đến bao nhiêu ?
Quá nhiều, bạch Ngài ;
số lượng sông Hằng
đã là vô số,
huống chi số cát
những sông Hằng ấy.
Trưởng lão Thiện hiện,
với lời nói thật,
Như lai hôm nay
nói với trưởng lão :
giả sử thiện nam
hay thiện nữ nào
đem hết bảy loại
vàng ngọc chất đầy
thế giới đại thiên
nhiều như số cát
những sông Hằng ấy
mà làm bố thí,
thì phước họ được
có nhiều hay không ?
Trưởng lão kính thưa
rất nhiều, bạch Ngài.
Đức Thế tôn dạy,
trưởng lão Thiện hiện,
nếu có thiện nam
hay thiện nữ khác,
với pháp thoại này,
tiếp nhận ghi nhớ
đến nỗi chỉ có
bốn câu chỉnh cú,
và biết đem nói
cho bao người khác,
thì phước người này
hơn phước người trước.
Thêm nữa, trưởng lão,
chỗ nào giảng dạy
pháp thoại như vầy,
dầu chỉ bốn câu,
trưởng lão cũng phải
nhận thức chỗ ấy,
tất cả thế giới
chư thiên, nhân loại,
và a tu la,
đều nên hiến cúng
y như hiến cúng
chùa tháp Như lai.
Huống chi có người
tiếp nhận ghi nhớ
trọn vẹn pháp thoại
Kim cang bát nhã,
trưởng lão phải biết
người ấy thành đạt
cái pháp tối thượng,
hiếm có, bậc nhất,
và những địa điểm
tôn trí bản kinh
Kim cang bát nhã
là có Như lai,
hoặc có các vị
đệ tử cao trọng.

Đức Thế tôn hỏi trưởng lão Thiện hiện, như sông Hằng có bao nhiêu cát thì hãy cho mỗi hạt cát là một sông Hằng nữa, như vậy số cát của những sông Hằng ấy nhiều không ? Trưởng lão thưa Ngài, quá nhiều, bạch đức Thế tôn. Số lượng sông Hằng mà đã vô số, huống chi số cát của những sông Hằng ấy. Đức Thế tôn dạy trưởng lão Thiện hiện, với lời nói chắc thật, Như lai hôm nay nói với trưởng lão. Nếu có thiện nam hay thiện nữ đem cho 7 loại vàng ngọc chất đầy những đại thiên thế giới nhiều như cát của những sông Hằng nói trên, thì được phước nhiều không ? Quá nhiều, bạch đức Thế tôn. Đức Thế tôn dạy trường lão Thiện hiện, thiện nam hay thiện nữ nào đối với pháp thoại này mà đến nỗi chỉ tiếp nhận ghi nhớ chỉnh cú 4 câu, và đem nói cho bao người khác, thì phước người này hơn phước người trước. Thêm nữa, trưởng lão Thiện hiện, chỗ nào giảng dạy pháp thoại này, dầu đến nỗi chỉ có chỉnh cú 4 câu, trưởng lão phải biết chỗ ấy hết thảy chư thiên, nhân loại và tu la, trong thế giới này, cùng nên hiến cúng y như hiến cúng chùa và tháp tôn thờ chư vị Như lai, huống chi những chỗ có người tiếp nhận ghi nhớ trọn pháp thoại này. Trưởng lão Thiện hiện, trưởng lão hãy ý thức người ấy thành đạt cái pháp tối thượng, bậc nhất, hiếm có. Và chỗ có bản kinh Kim cang bát nhã này là chỗ có Như lai, hoặc có các bậc đệ tử cao trọng của Như lai. Đoạn này kết thúc phần 1, gọi là "cảnh không" của ngài Tăng triệu phân 3 phần cho đại thể của Kc.

Đại ý đoạn này nói tài thí và pháp thí trong trường hợp Kc : tài thí cực thượng được phước cũng kém pháp thí mà ở đây là quảng bá Kc : dầu quảng bá chỉ được 1 khổ chỉnh cú 4 câu mà phước đã hơn tài thí cực thượng ; và quảng bá trọn bản kinh Kc thì đạt được cái pháp tối thượng, bậc nhất, hiếm có. Chỗ có bản kinh Kc mà đã có Phật, hoặc có đệ tử cao trọng của Ngài.

16 (503-524)

Vào lúc bấy giờ
trưởng lão Thiện hiện
bạch đức Thế tôn,
pháp thoại như vầy
nên gọi tên gì?
chúng con cần phải
phụng trì thế nào ?
Đức Thế tôn dạy,
trưởng lão Thiện hiện,
pháp thoại như vầy
nên đặt tên là
"Kim cang bát nhã
ba la mật đa",
ông hãy phụng trì
qua danh hiệu ấy.
Tại sao như vậy,
trưởng lão Thiện hiện,
bởi vì Bát nhã
ba la mật đa
thì Như lai nói
là phi Bát nhã
ba la mật đa.

Lúc ấy trưởng lão Thiện hiện kính bạch đức Thế tôn, thua Ngài, pháp thoại này nên đặt tên gì ? Chúng con nên phụng trì cách nào ? Đức Thế tôn dạy, trưởng lão Thiện hiện, pháp thoại này nên đặt tên "Kim cang bát nhã ba la mật". Các vị hãy phụng trì như danh hiệu ấy. Tại sao Như lai đặt tên như vậy ? Vì, trưởng lão Thiện hiện, Như lai nói rằng Bát nhã ba la mật là phi Bát nhã ba la mật.

Đừng hiểu đặt tên kinh như đoạn này là như thông lệ đặt tên kinh để cuối cùng kết thúc một pháp thoại. Kc đặc biệt không có thông lệ đó. Ở đây đặt tên kinh để nói chính Kim cang bát nhã là phi- Kim 1 cang bát nhã - là Chân như, mở đầu phần 2 "tuệ không" của kinh này.

17 (525-532)

Trưởng lão Thiện hiện,
ông nghĩ thế nào,
Như lai có sự
thuyết pháp hay không ?
Trưởng lão thưa Ngài,
không, bạch Thế tôn,
Thế tôn không có
thuyết pháp gì cả.

Đức thế tôn hỏi trưởng lão Thiện hiện, trưởng lão nghĩ thế nào, Như lai có cái Pháp được thuyết ra không ? Trưởng lão thưa Ngài, Ngài không có cái Pháp được thuyết ra.

Pháp mà Phật thuyết là "phi Pháp" - là Chân như.

18 (533-550)

Trưởng lão Thiện hiện,
ông nghĩ thế nào,
thế giới đại thiên
có bao vi trần,
số lượng nhiều không ?
Rất nhiều, bạch Ngài.
Trưởng lão Thiện hiện,
những vi trần ấy,
Như lai nói chúng
là phi vi trần,
thế nên Như lai
nói là vi trần.
Và bao thế giới,
Như lai cũng nói
những thế giới ấy
là phi thế giới,
thế nên Như lai
nói là thế giới.

Đức Thế tôn hỏi trưởng lão Thiện hiện, trưởng lão nghĩ thế nào, vi trần của đại thiên thế giới nhiều không ? Trưởng lão thưa, rất nhiều, bạch đức Thế tôn. Ngài nói, Thiện hiện, vi trần thì Như lai nói là phi vi trần, [vì là phi vi trần] nên Như lai nói là vi trần. Và thế giới, Như lai cũng nói phi thế giới, [vì là phi thế giới] nên Như lai nói là thế giới.

Đại thiên thế giới nên mở rộng ra cả vũ trụ mà nói. Bình thường nói phân tử, nói vũ trụ, thì Kc cũng nói. Nhưng nói vậy mà khác vậy : phân tử phải là phi phân tử, vũ trụ phải là phi vũ trụ, toàn là Chân như, mới là ý của Kc nói.

19 (551-568)

Trưởng lão Thiện hiện,
trong ý của ông
ông nghĩ thế nào,
có thể hay không
nhìn thấy Như lai
bằng ba mươi hai
đặc tướng siêu nhân ?
Không, bạch Thế tôn ;
không thể thông qua
đặc tướng siêu nhân
mà nói có thể
nhìn thấy Thế tôn,
tại sao như vậy,
vì các đặc tướng
thì Thế tôn nói
là phi đặc tướng,
thế nên Thế tôn
nói là đặc tướng.

Đức Thế tôn hỏi trưởng lão Thiện hiện, trưởng lão nghĩ thế nào, có thể hay không thể thấy được Như lai qua 32 đặc tướng ? Trưởng lão thưa Ngài, không, kính bạch Thế tôn, không thể qua 32 đặc tướng mà thấy được đức Thế tôn. Tại sao, vì Ngài nói 32 đặc tướng là phi đặc tướng, như thế mới gọi là 32 đặc tướng. Đặc tướng 32 nét càng là phi đặc tướng : càng là Chân như. Thấy như vậy mới là thấy 32 đặc tướng của Phật, thấy Phật qua 32 đặc tướng ấy.

20 (569-584)

Trưởng lão Thiện hiện,
nếu có thiện nam
hay thiện nữ nào
đem cho thân mình
nhiều bằng số cát
của cả sông Hằng,
[thì phước đã nhiều] ;
nhưng có người khác
đối với pháp thoại
Kim cang bát nhã,
tiếp nhận ghi nhớ
dầu chỉ bốn câu,
và đem giảng nói
cho bao người khác,
thì phước người này
mới thật quá nhiều.

Đức Thế tôn nói với trưởng lão Thiện hiện, nếu có thiện nam hay thiện nữ đem bố thí thân mạng của mình nhiều bằng số cát của sông Hằng [thì phước đã nhiều] ; nhưng nếu có ai đối với pháp thoại Kim cang bát nhã này mà đến nỗi chỉ tiếp nhận ghi nhớ 1 khổ chỉnh cú 1 câu, và nói cho người khác, thì phước người này mới thật quá nhiều.

Bố thí tính mạng của mình thì phước rất nhiều, nhưng vẫn không nhiều bằng cái phước thọ trì và quảng bá Kc.

21 (585-658)

Vào lúc bấy giờ
trưởng lão Thiện hiện
nghe pháp thoại này
lĩnh hội sâu xa,
lòng đầy xúc cảm,
rơi lụy mà khóc.
Trưởng lão thưa rằng,
thật là hiếm có,
kính bạch Thế tôn ;
Ngài đã tuyên thuyết
pháp thoại cực sâu.
Từ khi có được
con mắt "tuệ nhãn"
cho đến ngày nay,
con chưa được nghe
pháp thoại như vầy.
Bạch Ngài, có ai
nghe pháp thoại này
tin tưởng trong sáng,
phát hiện "thật tướng",
thì biết người ấy
đạt được công đức
hiếm có bậc nhất.
Kính bạch Thế tôn,
thật tướng như vậy
là phi thật tướng,
thế nên Ngài nói
đó là thật tướng.
Kính bạch Thế tôn,
hôm nay con được
nghe pháp thoại này,
tin tưởng, lĩnh hội,
tiếp nhận, ghi nhớ,
thì không khó mấy.
Nhưng trong tương lai,
năm trăm năm sau,
người nào nghe được
pháp thoại như vầy,
tin tưởng, lĩnh hội,
tiếp nhận, ghi nhớ,
mới hiếm có nhất.
Tại sao như vậy,
bởi vì người ấy
không còn có nữa
ý niệm ngã nhân
chúng sinh thọ giả 1H
Ý niệm ngã nhân
chúng sinh thọ giả
là phi ý niệm :
phi mọi ý niệm
thì thế chính là
chư Phật thế tôn.
Đức Thế tôn dạy
trưởng lão Thiện hiện,
thật đúng như vậy,
nếu có người nào
nghe được pháp thoại
Kim cang bát nhã
mà không kinh ngạc,
cũng không sợ hãi,
thì biết người ấy
cực kỳ hiếm có.
Tại sao, trưởng lão,
bởi vì Bát nhã
chính là tối thượng
ba la mật đa,
và Như lai nói
cái pháp tối thượng
ba la mật đa
là phi tối thượng
ba la mật đa,
thế nên Như lai
nói là tối thượng
ba la mật đa.

Lúc ấy trưởng lão Thiện hiện nghe đức Thế tôn tuyên thuyết pháp thoại này thì lĩnh hội sâu xa ý hướng của Ngài, lòng tràn xúc động, khóc đổ nước mắt nước mũi, mà thưa, thật là hiếm có, kính bạch Thế tôn. Pháp thoại cực kỳ sâu thẳm như thế này mà Ngài đã tuyên thuyết, từ khi được con mắt tuệ giác cho đến ngày nay con chưa được nghe đến. Bạch đức Thế tôn, nếu ai nghe được pháp thoại này mà tin tưởng trong sáng, phát kiến "thật tướng", thì phải ý thức người ấy đạt được công đức hiếm có nhất. Kính bạch Thế tôn, "thật tướng" mà người ấy phát kiến chính là phi thật tướng, vì vậy mà Ngài nói đó là thật tướng.

Kính bạch đức Thế tôn, nay con nghe được pháp thoại như thế này mà tin tưởng, lĩnh hội, tiếp nhận, ghi nhớ, tương đối không khó. Trong tương lai, 500 năm sau khi đức Thế tôn đã nhập Niết bàn, bấy giờ có ai nghe được pháp thoại này mà tin tưởng, lĩnh hội, tiếp nhận, ghi nhớ, thì người ấy hiếm có nhất. Lý do là vì, từ căn bản, người ấy thì không còn có nữa những ý niệm ngã nhân chúng sinh thọ giả. Những ý niệm này thật ra cũng toàn là phi ý niệm. Và "phi ý niệm thì gọi là Phật". Đức Thế tôn nói với trưởng lão Thiện hiện, rằng đúng như vậy, đúng như vậy ! Nếu ai nghe được pháp thoại Kim cang bát nhã này mà không kinh ngạc, không sợ hãi, thì phải nhận thức người ấy rất hiếm có. Tại sao, Thiện hiện, bởi vì Như lai nói Bát nhã ba la mật là tối thượng, mà phải là phi ba la mật tối thượng, Như lai mới nói là ba la mật tối thượng.

Sự xúc động của ngài Thiện hiện không những là hiếm thấy, mà còn cho thấy Kc càng hiếm thấy, và 500 năm sau Phật nhập diệt, ai nghe Kc mà thiết tha thì càng thấy đáng trọng, đáng mến, vì từ căn bản, người này không còn những ý niệm về vô minh chấp ngã.

Áp chót đoạn này phải chú ý câu "các ý niệm ngã nhân chúng sinh thọ giả cũng toàn là phi ý niệm" : cũng toàn là thật tướng bát nhã. Nói như vậy thì biết vô minh chấp ngã tận diệt có nghĩa là hoàn nguyên, tịnh hóa.

22 (659-688)

Trưởng lão Thiện hiện,
nay nói nhẫn nhục
ba la mật đa,
Như lai cũng nói
là phi nhẫn nhục
ba la mật đa.
Vì sao, trưởng lão,
vì như xưa kia,
trong khi Như lai
bị Ca lị vương
cắt xẻo cả người,
Như lai không có
ý niệm ngã nhân
chúng sinh thọ giả.
Nếu lúc bấy giờ
Như lai còn có
ý niệm ngã nhân
chúng sinh thọ giả
thì phải sinh ra
tức giận, hận thù.
Trưởng lão Thiện hiện,
Như lai lại nhớ
trong thì quá khứ,
có năm trăm đời
Như lai đã làm
tiên nhân Nhẫn nhục.
Vào lúc bấy giờ
Như lai cũng không
ý niệm ngã nhân
chúng sinh thọ giả.

Trưởng lão Thiện hiện, nhẫn nhục ba la mật thì Như lai nói là phi nhẫn nhục ba la mật. Vì sao, trưởng lão, vì như xưa kia, khi bị Ca lị vương cắt xẻo khắp người, mà Như lai bấy giờ không có ý niệm ngã nhân chúng sinh thọ giả. Trong lúc cơ thể bị cắt xẻo rã rời mà Như lai còn ý niệm ngã nhân chúng sinh thọ giả thì tất nhiên nổi tức giận, hận thù. Thế nhưng việc này đã không xảy ra.

Trưởng lão Thiện hiện, Như lai lại nhớ quá khứ có 500 đời kiếp đã làm vị tiên Nhẫn nhục, bấy giờ cũng không có ý niệm ngã nhân chúng sinh thọ giả mới kiên trì như vậy.

Trong 6 ba la mật, Nhẫn nhục khó thể hiện nhất. Bị cắt bị xả cả người, kiên trì đến nửa thiên kỹ, toàn do chữ Phi mà không thống hận, thoái chuyển.

23 (689-748)

Vì lý do ấy,
trưởng lão Thiện hiện,
Bồ tát thì phải
rời mọi ý niệm
mà phát huy tâm
vô thượng bồ đề :
đừng ở nơi sắc
mà sinh tâm ra,
đừng ở nơi thanh
hương vị xúc pháp
mà sinh tâm ra.
Hãy sinh cái tâm
không ở đâu cả.
Nếu tâm ở đâu,
là không trú ở.
Vì lý do này,
Như lai nói rằng
Bồ tát thì phải
không ở sắc thanh
hương vị xúc pháp
mà làm bố thí.
Trưởng lão Thiện hiện,
Bồ tát thì vì
lợi ích khắp cả
mà hãy bố thí
theo cách như vậy.
Vì lý do ấy,
Như lai đã nói
tất cả ý niệm
toàn phi ý niệm,
tất cả chúng sinh
toàn phi chúng sinh
Trưởng lão Thiện hiện,
Như lai là người
nói phải, nói chắc,
nói như sự thật,
nói không lừa đảo,
nói không mâu thuẫn.
Trưởng lão Thiện hiện
Pháp mà Như lai
đã chứng ngộ được,
cái Pháp như vậy
không phải cứng chắc,
không phải trống rỗng.
Trưởng lão Thiện hiện,
Bồ tát nếu tâm
bám vào mọi thứ
mà làm bố thí,
thì như một kẻ
vào trong bóng tối,
không còn thấy được
một thứ gì hết ;
Bồ tát nếu tâm
không bám mọi thứ
mà làm bố thí,
thì như một người
mắt sáng đã có
lại có ánh sáng
mặt trời soi rõ,
nên thấy đủ hết.

Trưởng lão Thiện hiện, vì thế mà Bồ tát thì phải tách rời mọi thứ ý niệm mà phát huy tâm chí vô thượng bồ đề : đừng bám trụ lục trần mà sinh tâm ra. Hãy sinh cái tâm không có bám trụ. Nếu tâm bám trụ thì như thế chính là không phải bám trụ. Thế nên Như lai đã nói Bồ tát thì tâm trí đừng bám trụ lục trần mà bố thí. Trưởng lão Thiện hiện, Bồ tát thì vì lợi ích hết thảy chúng sinh nên phải bố thí như vậy. Như lai vì vậy mà nói tất cả ý niệm toàn phi ý niệm, lại nói tất cả chúng sinh toàn phi chúng sinh. Trưởng lão Thiện hiện, Như lai là người nói phải, nói chắc, nói như sự thật, nói không lừa đảo, nói không mâu thuần. Trưởng lão Thiện hiện, cái Pháp mà Như lai đạt được, cái Pháp ấy không chắc cũng không rồng. Và trưởng lão Thiện hiện, trở lại mà nói, Bồ tát tâm trí bám trụ các pháp mà bố thí thì như người vào trong bóng tối, không thấy gì hết ; Bồ tát tâm trí không bám trụ các pháp mà bố thí, thì như người đã có mắt sáng, lại có ánh sáng mặt trời soi sáng, thấy hết mọi thứ vật sắc.

Đoạn 23 này có mấy chỗ cần nói. Thứ nhất là Pháp của Phật chứng. Pháp ấy được nói là vô thật vô hư, dịch sát là không chắc không rỗng, ý nói Pháp của Phật chứng là "thật tướng bát nhã", đủ mọi diệu dụng. "Bên nay bên kia ứng dụng đầy đủ", Cảnh sách hình dung thật tuyệt. Thứ hai, nên nói về sự vô trú. Vô trú là không ở : không ở nơi lục trần. Thế nhưng lục trần phải được sử dụng, và trường hợp này phải nói là vận dụng, hoạt dụng, thiện dụng, tịnh hóa. Còn trường hợp lụy vì lục trần thì phải "tự cưỡng lại mà làm chủ lấy mình" như lời Cảnh sách dạy. Thứ ba là tướng với tưởng: ngài La thập dịch tướng, các ngài khác dịch tưởng. Nay tôi dùng chữ ý niệm. Đoạn 23 này nói ý niệm liền cành với chúng sinh, rằng Phật nói ý niệm toàn phi ý niệm, lại nói chúng sinh toàn phi chúng sinh. Có nghĩa ý niệm và chúng sinh toàn là Chân như. Huấn dụ này đem lại sự lĩnh hội rất độc đáo, đem lại sự tin tưởng rất trong sáng.

24 (749-766)

Trưởng lão Thiện hiện,
trong thì vị lai,
nếu có thiện nam
hay thiện nữ nào,
đối với pháp thoại
Kim cang như vầy,
tiếp nhận, ghi nhớ,
đọc xét văn nghĩa,
tụng được thuộc lòng,
[đem nói cho người],
thì thế là được
Như lai sử dụng
tuệ giác Như lai
mà biết rất rõ
và thấy rất rõ
những người như vậy
ai cũng đạt được
công đức vô biên.

Trưởng lão Thiện hiện, trong tương lai, thiện nam hay thiện nữ nào, đối với pháp thoại Kim cang bát nhã mà có năng lực tiếp nhận, ghi nhớ, đọc xét văn nghĩa, tụng được thuộc lòng, và giảng nói cho người, thì thế là được Như lai sử dụng "tuệ giác Phật" mà biết rõ, và thấy rõ, những người như vậy ai cũng đạt được công đức không có sỐ lượng, không có giới hạn.

Đối với Kc mà ai làm 5 pháp hạnh thì phải là "Phật tuệ" mới biết và thấy rõ công đức của họ ngoài tầm số lượng và giới hạn.

25 (767-840)

Trưởng lão Thiện hiện,
nếu có thiện nam
hay thiện nữ nào
buổi sáng đã đem
hằng sa thân mạng
mà bố thí cả,
buổi trưa cũng đem
hằng sa thân mạng
mà bố thí nữa,
buổi chiều lại đem
hằng sa thân mạng
mà bố thí tiếp,
và sự bố thí
thân mạng như vậy
làm đến trăm ngàn
vạn ức thời kỳ ;
và có người khác
nghe kinh Kim cang
mà rất tin tưởng
chứ không phản kháng,
thì phước người này
hơn phước người trước ;
huống chi có người
sao chép ấn hành,
tiếp nhận ghi nhớ,
đọc xét văn nghĩa,
tụng được thuộc lòng,
giảng nói cho người.
Trưởng lão Thiện hiện,
chính yếu mà nói
thì bài pháp thoại
Kim cang bát nhã
có những công đức
ngoài tầm nghĩ bàn,
ước lượng, đối chiếu,
siêu việt giới hạn ;
Như lai nói cho
những người muốn đi
cỗ xe vĩ đại,
những người muốn đi
cỗ xe tối thượng.
Đối với Kim cang,
ai có năng lực
tiếp nhận, ghi nhớ,
đọc xét văn nghĩa,
tụng được thuộc lòng,
trình bày phong phú
cho bao người khác,
thì chính Như lai
biết những người ấy,
thấy những người ấy,
đạt được công đức
không thể ước lượng,
không thể đối chiếu,
không có giới hạn,
ngoài tầm nghĩ bàn.
Những người như vậy
có thể gánh vác
tuệ giác vô thượng
của chính Như lai.
Tại sao như vậy,
trưởng lão Thiện hiện,
vì ai ưa thích
giáo pháp thấp nhỏ,
chấp trước ngã nhân
chúng sinh thọ giả,
thì với pháp thoại
Kim cang bát nhã
không thể lắng nghe,
tiếp nhận, ghi nhớ,
đọc xét văn nghĩa,
tụng được thuộc lòng,
trình bày phong phú
cho bao người khác.

Đức Thế tôn dạy trưởng lão Thiện hiện, có ai hằng ngày 3 buổi, sớm trưa tối, bố thí hằng sa thân mạng, và bố thí như vậy lâu đến vô lượng đời kiếp ; lại có người nghe pháp thoại Kim cang bát nhã này mà tin tướng chứ không phản kháng, thì phước người này hơn phước người trước. ( Chỉ tin tưởng mà đã như vậy/, huống chi làm cả 5 pháp hạnh. Trưởng lão Thiện hiện, lây cốt yếu mà nói, thì pháp thoại Kim cang bát nhã có vô biên công đức ngoài tầm tư duy mô tả, không thế ước lượng, đối chiêu. Như lai nói cho những người muốn đi tới bằng cỗ xe vĩ dại, cổ xe tối thượng. Ai đủ sức tiếp nhận, ghi nhớ, đọc học, tụng thuộc, trình bày phong phú cho người, thì chính Như lai biết người ấy và thấy người ấy thành đạt công đức không thể ước lượng, đối chiếu, không có giới hạn, không thể tư duy mô tả. Người như thế thì có thể gánh vác tuệ giác vô thượng bồ đề của Như lai. Còn những người ưa thích giáo pháp thấp nhỏ, chấp trước ngã nhân chúng sinh thọ giả thì đối với pháp thoại Kim cang bát nhã không thể lắng nghe, tiếp nhận, nghiên cứu, thuộc lòng, và giới thiệu hay thuyết trình cho ai.

Nên lược giải 5 pháp hạnh : 1. tiếp nhận (thọ), 2. ghi nhớ (trì), 3. nghiên cứu (độc), 4. tụng thuộc (tụng), 5. thuyết trình (thuyết). Thứ 1 và thứ 2 đọc ghép lại là thọ trì (tiếp nhận ghi nhớ) nhưng nghĩa không biến : vẫn là 2 chứ không phải là 1 pháp hạnh, và theo sự giải thích chính thống và cổ nhất, thì thọ do tín lực, trì do niệm lực. Kim cang qua đoạn này cũng cho thấy thọ là tín lực "tin không phản kháng". Thứ 3 thì độc không chỉ đọc như thường hiểu, mà là học, là nghiên cứu, nên đã được dịch đọc xét văn nghĩa. Thứ 4, được dịch là tụng được thuộc lòng dầu không loại bỏ sự tụng rõ mặt chữ. Thứ 5, dầu dịch gọn là thuyết trình, dịch rõ chút nữa là giảng giải cho người, nhưng thật ra "nói cho người" phải có đủ cả sự giới thiệu, sự loan báo, sự dẫn giải. Pháp hạnh không phải chỉ có 5 sự trên đây mà còn có, và phải có, những sự cần thiết nữa, như thư tả (sao chép, sao chép ấn hành) giải nghĩa thú (hiểu đúng ý hướng của Phật) như thuyết hành (làm đúng lời Phật)... Nhưng 5 pháp hạnh thì phải có nhất, phải cố gắng nhất, và ai có thì người ấy "gánh vác được vô thượng bồ đề của Phật" Sau hết đoạn này dẫn đến sự không chấp nhận tiểu thừa. Nhưng sự này phải suy nghĩ có thương tổn đến sự "bên nay bên kia ứng dụng đầy đ," của cái Pháp mà Phật đã chứng ngộ, hay không.

26 (841-854)

Trưởng lão Thiện hiện, bất cứ chỗ nào,
hễ có bản kinh
Kim cang bát nhã,
thì cả thế giới
chư thiên, nhân loại,
và a tu la,
đều nên hiến cúng.
Nên biết chỗ ấy
chính là chùa tháp
phụng thờ Như lai ;
hãy lạy, đi nhiễu,
tung rải các loại
bông hoa, hương liệu.

Trưởng lão Thiện hiện, bất cứ chỗ nào, hễ có bản kinh Kim cang bát nhã, thì những chỗ ấy, hết thảy thế giới chư thiên, nhân loại và tu la, đều nên hiến cúng. Nên biết chỗ ấy như là chùa tháp thờ phụng Như lai, hãy tôn kính, lạy, đi nhiễu, tung rải hoa và hương.

Hãy tôn kính như tôn kính Phật những chỗ đọc tụng, diễn giảng, hay thờ phụng cuốn kinh Kim cang bát nhã

27 (855-870)

Thêm nữa, trưởng lão,
bất cứ thiện nam
hay thiện nữ nào
học hỏi, ghi nhớ,
nghiên cứu, tụng thuộc
Kim cang bát nhã
mà bị khinh dễ,
thì biết người ấy
tội ác đời trước
đáng sa chỗ dữ,
nhưng vì dời này
bị người khinh dễ,
nên tội ác đó
tiêu tan hết cả,
người ấy sẽ được
vô thượng bồ đề.

Thêm nữa, trưởng lão Thiện hiện, thiện nam hay thiện nữ nào học hỏi, ghi nhớ, nghiên cứu, tụng thuộc đối với Kim cang bát nhã, mà bị khinh khi, thì biết người ấy tội ác đời trước đáng dọa ác đạo, nhưng vì đời này bị người khinh khi, thì tội ác đó tiêu ma hết cả, và sẽ được tuệ giác tối thượng.

Đối với Kim cang bát nhã, đã làm đủ các pháp hạnh, mà vẫn bị khinh khi, thì đó là do tội ác đời trước. Nhưng do oai lực của kinh này và do thần lực của các pháp hạnh, mà chỉ bị khinh khi thì tội ác đó tiêu hết, hết đọa ác đạo, lại sẽ được tuệ giác tối thượng của Phật. Hiệu năng của Kc thần kỳ như vậy.

28 (871-924)

Trưởng lão Thiện hiện,
Như lai nhớ lại
quá khứ vô số
thời kỳ vô số,
trước khi Như lai
gặp đức Nhiên đăng,
thì đã gặp được
hàng triệu chư Phật,
đối với Ngài nào
Như lai cũng đều
phụng sự hiến cúng
chứ không bỏ qua.
Nhưng nếu có ai
ở trong thời kỳ
mạt vận sau này,
mà có năng lực
học hỏi, ghi nhớ,
nghiên cứu, tụng thuộc
đối với pháp thoại
Kim cang bát nhã,
thì bao công đức
người ấy đạt được,
công đức Như lai
phụng sự chư Phật
không bằng phần trăm,
phần ngàn vạn ức,
đến nỗi toán pháp
và cả ngụ ngôn
cũng không nói lên
được phần nào cả.
Trưởng lão Thiện hiện,
nếu có thiện nam
hay thiện nữ nào
ở trong thời kỳ
mạt vận sau này
mà có năng lực
tiếp nhận, ghi nhớ,
nghiên cứu, tụng thuộc,
cùng với diễn giảng
Kim cang bát nhã,
thì bao công đức
mà họ đạt được,
Như lai nói đến
một cách đầy đủ,
thì tất có kẻ
nghe mà nổi khùng,
bối rối, hoài nghi,
không thể tin được.
Trưởng lão Thiện hiện,
phải nhận thức rằng
nghĩa lý Kim cang
không thể nghĩ bàn,
hiệu quả cũng vậy
không thể nghĩ bàn.

Trưởng lão Thiện hiện, Như lai nhớ lại quá khứ vô số thời kỳ, trước khi được gặp đức Nhiên đăng, Như lai đã gặp được vô số chư Phật, phụng sự hiến cúng chứ không bỏ qua vị nào. Ngày nay, trong thời kỳ mạt vận, có ai học hỏi, ghi nhớ, nghiên cứu, tụng thuộc và diễn nói Kim cang bát nhã, thì công đức họ có, công đức phụng sự chư Phật của Như lai không bằng một phần trăm, phần ngàn, phần vạn, phần ức, thậm chí sự diễn tả của toán pháp hay ngụ ngôn cũng không nói lên được phần nào cả.

Trưởng lão Thiện hiện, nếu thiện nam hay thiện nữ nào, trong thời đại mạt vận mà làm được 5 pháp hạnh đối với Kim cang bát nhã thì công đức họ có được, và Như lai nói cho đủ, tất có người nghe mà nổi khùng, hoài nghi, không thể tin dược. Trưởng lão Thiện hiện, trưởng lão nên biết nghĩa lý của Kim cang ngoài tầm tư duy và mô tả, hiệu năng của Kim cang cũng vậy, ngoài tầm tư duy và mô tả. Đến đây là kết thúc phần 2 "tuệ không" của ngài Tăng triệu nói đại thể của Kc. Và đây nữa là một lời kết thúc đoạn 28 này, thì hãy lặng người, lắng lòng mà suy ngẫm lời và ý của đức Đại đạo sư.

29 (925-960)

Vào lúc bấy giờ
trưởng lão Thiện hiện
kính bạch Thế tôn,
thiện nam thiện nữ
đã phát tâm nguyện
vô thượng bồ đề,
thì phải làm sao
sống theo tâm ấy ?
và phải làm sao
thắng được tâm mình ?
Đức Thế tôn dạy,
trưởng lão Thiện hiện,
thiện nam thiện nữ
phát bồ đề tâm
thì phải nghiêm cẩn
mà nghĩ như vầy :
ta phải làm cho
hết thảy chúng sinh
thật hiện niết bàn ;
hết thảy chúng sinh
niết bàn cả rồi
mà ta không thấy
một chúng sinh nào
đạt được niết bàn.
[Không nghĩ như vậy] là vẫn còn có
ý niệm ngã nhân
chúng sinh thọ giả,
mà như thế là
không phải Bồ tát.
Tại sao như vậy,
trưởng lão Thiện hiện,
bởi vì thật ra
không có cái gì
là người phát tâm
vô thượng bồ đề.

Lúc ấy trưởng lão Thiện hiện bạch đức Thế tôn, những ai đã phát bồ đề tâm thì phải làm sao sống theo tâm ấy ? làm sao thắng được tâm mình ? Đức Thế tôn dạy, trưởng lão Thiện hiện, những ai đã phát bồ đề tâm thì phải nghiêm cẩn suy nghĩ như vầy : ta phải làm cho chúng sinh thật hiện niết bàn; chúng sinh niết bàn cả rồi mà ta không thấy một ai niết bàn. Không nghĩ như vậy thì Bồ tát ấy còn có ý niệm ngã nhân chúng sinh thọ giả, và không phải là Bồ tát nữa. Vì sao, trưởng lão Thiện hiện, vì chính xác mà nói thì không có cái gì cả để gọi là người phát tâm vô thượng bồ đề. Trước hết phải chú ý kỹ chữ "cái", ở đoạn 29 này và còn ở khá nhiều những đoạn sau nữa. Chữ này chính văn là "pháp", ở đây để nguyên thì khó hiểu, dịch thì chưa có chữ cho ổn. Dùng chữ hoa việt hóa mà dịch "chủ thế", có vẻ tạm ổn mà khó hiểu hơn lên. Dùng chữ " cái gì", "một cái gì đó", có thể tạm ổn, dầu khá thiếu nghiêm chỉnh. Hãy chú ý mà hiểu, vì "không có cái gì đó" mới thật là vô ngã, quan trọng hơn nữa cho thấy cái rất khác nhau giữa những chỗ ta tưởng là trùng lặp, ở đoạn 29 này và các đoạn trước hay sau đoạn này.

30 (961-1032)

Trưởng lão Thiện hiện,
ông nghĩ thế nào,
nơi đức Nhiên đăng,
phải chăng Như lai
có một cái gì
gọi là đạt được
vô thượng bồ đề ?
Không, bạch Thế tôn,
theo chỗ con hiểu
ý nghĩa đã được
Thế tôn dạy cho,
thì khi Ngài ở
nơi đức Nhiên đăng,
không có cái gì
gọi là đạt được
vô thượng bồ đề.
Đức Thế tôn dạy,
đúng vậy, Thiện hiện,
đúng là không có
cái gì gọi là
Như lai đạt được
vô thượng bồ đề.
Nếu có cái gì
gọi là Như lai
đạt được tuệ giác
vô thượng bồ đề,
thì đức Nhiên đăng
đã không ghi nhận,
rằng trong tương lai
ông thành Phật đà,
danh hiệu gọi là
Thích ca mâu ni ;
vì thật không có
cái gì gọi là
Như lai đạt được
vô thượng bồ đề,
nên đức Nhiên đăng
mới ghi nhận cho,
bằng cách nói rằng
ông thành Phật đà,
danh hiệu gọi là
Thích ca mâu ni.
Tại sao như vậy,
"vì chữ Như lai
chính là nghĩa Như
của tất cả pháp".
Nếu có ai nói
Như lai đạt được
vô thượng bồ đề,
thì nói như vậy
là không chính xác,
bởi vì, trưởng lão,
thật ra không có
cái gì gọi là
Như lai đạt được
vô thượng bồ đề.
Trưởng lão Thiện hiện,
Như lai đạt được
vô thượng bồ đề,
sự đạt được ấy
không phải chắc thật,
không phải trống rỗng.
Vì lý do này,
Như lai tuyên ngôn
tất cả các pháp
toàn là Phật pháp.
Trưởng lão Thiện hiện,
tất cả pháp ấy
Như lai đã nói
phi tất cả pháp,
nên Như lai nói
là tất cả pháp.

Đức Thế tôn hỏi trưởng lão Thiện hiện, trưởng lão nghĩ thế nào, nơi đức Nhiên đăng, phải chăng Như lai có cái gì đó gọi là đạt được tuệ giác tối thượng ? Không, kính bạch Thế tôn; theo như con hiểu ý nghĩa đã được Ngài dạy cho, thì khi ở nơi đức Nhiên đăng, Ngài đã không có cái gì đó để gọi là đạt được tuệ giác tối thượng. Đức Thế tôn dạy, đúng như vậy, Thiện hiện ; đúng là không có cái gì để gọi là Như lai đạt được tuệ giác tối thượng. Nếu có cái gì đó đế gọi như vậy thì đức Nhiên đăng đã không thọ ký cho Như lai, rằng trong vị lai ông thành Phật với danh hiệu Thích ca mâu ni ; vì thật không có cái gì gọi là Như lai đạt được tuệ giác tối thượng, nên Ngài mới thọ ký cho bằng cách nói như trên. Tại sao ? Vì "Như lai là nghĩa NHU của các pháp". Ai nói Như lai đạt được tuệ giác tối thượng, thì nói thế là không chính xác, vì thật ra không có cái gì gọi là Như lai đạt được tuệ giác tối thượng. Trưởng lão Thiện hiện, Như lai đạt được tuệ giác tối thượng, sự đạt được ấy không chắc không rỗng. Vì thế mà Như lai tuyên ngôn "các pháp toàn là Phật pháp". Trưởng lão Thiện hiện, các pháp là phi các pháp nên gọi là các pháp.

Đoạn 30 này có thể nói ngược lại về thứ tự thì dễ hiểu hơn nữa : 1. Tổng quát của Kc thì các pháp là "phi các pháp" : là Như (là Chân như). 2. Nên "các pháp toàn là Phật pháp" : là toàn thể và toàn dụng của Như. 3. Cũng y như Pháp (đoạn 23, lời ghi chú), ở đây sự đạt được tuệ giác tối thượng là toàn dụng của Như. 4. Sở dĩ như vậy là vì "Như lai là Như". 5. Cũng sở dĩ như vậy mà được thọ ký làm Phật. 6. Chứ không phải "do cái gì đó", cái Ngã, mà được những gì trên đây, những gì nên viết hoa cả.

31 (1033-1060)

Trưởng lão Thiện hiện,
ví như có người
thân thể cao lớn...
Trưởng lão Thiện hiện
kính bạch Thế tôn,
thân cao lớn ấy
thì Ngài đã nói
phi thân cao lớn,
thế nên Ngài nói
là thân cao lớn.
Trưởng lão Thiện hiện,
Bồ tát cũng vậy ;
Bồ tát mà nói
ta phải làm cho
vô số chúng sinh
thật hiện niết bàn,
thì bồ tát ấy
không còn được gọi
là vị Bồ tát.
Trưởng lão Thiện hiện,
chính xác mà nói
thì vì thật ra
không có cái gì
gọi là bồ tát.
Vì thế Như lai
nói tất cả pháp
không phải ngã nhân
chúng sinh thọ giả.

Đức Thế tôn nói với trưởng lão Thiện hiện, ví như có người thân thể cao lớn... Trưởng lão thưa, kính bạch đức Thế tôn, thân cao lớn ấy thì Ngài đã dạy phi thân cao lớn, mới là thân cao lớn. Đức Thế tôn dạy, trưởng lão Thiện hiện, Bồ tát cũng vậy. Bồ tát mà nói ta phải làm cho vô số chúng sinh thật hiện niết bàn, thì bồ tát ấy không còn được gọi là bồ tát nữa. Trưởng lão Thiện hiện, bởi vì thật ra không có cái gì gọi là bồ tát. Do đó mà Như lai nói toàn thể các pháp không ngã nhân, không chúng sinh, không thọ giả.

Đoạn 14 nói thân cao lớn là ví dụ cho pháp thân, đoạn 31 này cũng nói thân cao lớn nhưng ví dụ cho bồ tát. Bồ tát thì phải làm cho ai cũng niết bàn. Nhưng tự xưng như vậy thì hết còn là Bồ tát. Thật ra, ý chính là "không có cái gì gọi là bồ tát". Vì thế mà Phật dạy, các pháp, chứ không phải chỉ bồ tát, toàn là vô ngã - vô cái ngã đủ hết sắc thái của nó.

32 (1061-1078)

Trưởng lão Thiện hiện,
nếu Bồ tát nói
ta phải trang hoàng
cõi Phật của ta,
thì không được gọi
là vị Bồ tát.
Tại sao, trưởng lão,
trang hoàng cõi Phật
thì Như lai nói
là phi trang hoàng,
thế nên Như lai
nói là trang hoàng.
Trưởng lão Thiện hiện,
Bồ tát thấu triệt
đạo lý vô ngã,
Như lai mới nói
vị ấy đích thị
là vị Bồ tát.

Trưởng lão Thiện hiện, nếu là Bồ tát mà nói ta trang hoàng cõi Phật của ta, thì vị ấy không còn nên gọi là Bồ tát. Vì sao ? Vì trang hoàng cõi Phật thì Như lai nói là phi trang hoàng mới gọi là trang hoàng. Trưởng lão Thiện hiện, Bồ tát thông suốt đạo lý vô ngã, Như lai mới nói đích thị là vị Bồ tát.

Trang hoàng cõi Phật là từ ngữ gọi sự làm bồ tát hạnh. Sự trang hoàng ấy phải là phi trang hoàng : phải làm theo Chân như, mới là trang hoàng cõi Phật. Bồ tát thì phải quán triệt đạo lý "vô ngã" như vậy mới thật bồ tát.

33 (1079-1148)

Trưởng lão Thiện hiện,
ông nghĩ thế nào,
Như lai có đủ
mắt thịt phải không ?
Dạ đúng như vậy,
Ngài có mắt thịt.
Trưởng lão Thiện hiện,
ông nghĩ thế nào,
Như lai có đủ
mắt trời phải không ?
Dạ đúng như vậy,
Ngài có mắt trời.
Trưởng lão Thiện hiện,
ông nghĩ thế nào,
Như lai có đủ
mắt tuệ phải không ?
Dạ đúng như vậy,
Ngài có mắt tuệ.
Trưởng lão Thiện hiện,
ông nghĩ thế nào,
Như lai có đủ
mắt pháp phải không ?
Dạ đúng như vậy,
Ngài có mắt pháp.
Trưởng lão Thiện hiện,
ông nghĩ thế nào,
Như lai có đủ
mắt Phật phải không ?
Dạ đúng như vậy,
Ngài có mắt Phật.
Trưởng lão Thiện hiện,
cát của sông Hằng
Như lai cũng nói
là cát phải không ?
Dạ phải, Thế tôn
cũng nói là cát.
Trưởng lão Thiện hiện,
ông nghĩ thế nào,
trong một sông Hằng
có bao nhiêu cát,
thì mỗi hạt cát
là một sông Hằng.
Những sông Hằng này
có bao nhiêu cát,
thì có bấy nhiêu
quốc độ của Phật.
Quốc độ như vậy
có nhiều hay không ?
Quốc độ như vậy
quá nhiều, bạch Ngài.
Đức Thế tôn dạy,
trưởng lão Thiện hiện,
trong những quốc độ
nhiều đến như vậy,
có bao tâm tưởng
của bao chúng sinh,
Như lai biết hết,
lý do là vì
Như lai nói rằng
bao nhiêu tâm tưởng
là phi tâm tưởng
mới là tâm tưởng.
Tại sao như vậy,
trưởng lão Thiện hiện,
tâm tưởng quá khứ
không tìm thấy được,
tâm tưởng hiện tại
không tìm thấy được,
tâm tưởng vị lai
không tìm thấy được.

Đức Thế tôn hỏi trưởng lão Thiện hiện, trưởng lão nghĩ thế nào, Như lai có đủ 5 loại mắt, mắt thịt mắt trời mắt tuệ mắt pháp mắt Phật, tức nhục nhãn, thiên nhãn, tuệ nhãn, pháp nhãn, Phật nhãn, phải không ? Dạ thưa, đúng là Ngài có đủ cả 5 loại mắt ấy. Trưởng lão nghĩ thế nào, cát sông Hằng Như lai cũng nói là cát, phải không ? Dạ phải, Ngài cũng nói là cát. Trưởng lão Thiện hiện, trong một sông Hằng có bao nhiêu cát thì mỗi hạt cát là một sông Hằng nữa, rồi bao nhiều cát của bao nhiêu sông Hằng này mỗi hạt là một cõi Phật, cõi Phật như vậy nhiều không ? Dạ thưa rất nhiều, bạch Ngài. Bao nhiêu cõi Phật như vậy có bao nhiêu chúng sinh, với bao nhiêu tâm tưởng của họ, Như lai biết hết. Biết hết mà biết thế nào ? Biết bao nhiêu tâm tưởng toàn là "phi tâm tưởng" : biết, qua cả 3 thì gian, vẫn không quán triệt được tính "phi tâm tưởng" của tâm tưởng nếu không có đủ cả 5 con mắt.

Về 5 mắt, nghĩa súc tích như vầy :

Mắt thịt, nhục nhãn : thấy bình thường.

Mắt trời, thiên nhãn : thấy xuyên thủng.

Mắt tuệ, tuệ nhãn : thấy bản thể.

Mắt pháp, pháp nhãn : thấy diệu dụng.

Mắt Phật, Phật nhãn : thấy toàn bộ.

Có đủ 5 mắt mới thấy mọi mặt của các pháp. Nên Phật thì cát cũng biết là cát, biết hết hằng sa quốc độ, hằng sa chúng sinh, hằng sa tâm tưởng... Tâm tưởng bình thường cũng biết, tâm thế siêu việt càng biết, đối tượng của Tâm càng biết - biết bằng cả 5 mắt.

34 (1149-1164)

Trưởng lão Thiện hiện,
giả sử có ai
đem hết vàng ngọc
đầy cõi đại thiên
mà bố thí cả,
người này vì thế
được phước nhiều không ?
Rất nhiều, bạch Ngài.
Trưởng lão, phước ấy,
tự nghĩ là nhiều,
nên Như lai đã
không nói phước nhiều,
nhưng vì phước ấy
thật "là phi phước"
thế nên Như lai
nói là phước nhiều.

Trưởng lão Thiện hiện, trưởng lão nghĩ sao, có ai bố thí 7 loại vàng ngọc chất đầy thế giới đại thiên, thì dược phước nhiều không ? Rất nhiều, bạch đức Thế tôn. Nhưng, trưởng lão Thiện hiện, phước đó mà tự cho là nhiều, nên Như lai đã không nói là phước nhiều ; phước đó "là phi phước", Như lai mới nói phước nhiều.

Phước, mà ở đây nói, là tài thí cực đa. Phước ấy người làm tự nghĩ là nhiều, cái nhiều ấy Phật không nói. Cái nhiều Phật nói là do phước ấy "là phi phước" : là Chân như. Tư tưởng ngôn ngữ của Kc là như vậy.

35 (1165-1204)

Trưởng lão Thiện hiện,
ông nghĩ thế nào,
có thể hay không
nhìn thấy Như lai
bằng cái sắc thân
toàn hảo đặc tướng?
Không, bạch Thế tôn,
không nên nhìn Ngài
bằng cái sắc thân
toàn hảo đặc tướng.
Tại sao như vậy,
vì cái sắc thân
toàn hảo đặc tướng
thì Thế tôn nói
là phi sắc thân
toàn hảo đặc tướng,
đó là lý do
tại sao Thế tôn
nói là sắc thân
toàn hảo đặc tướng.
Trưởng lão Thiện hiện,
ông nghĩ thế nào,
có thể hay không
nhìn thấy Như lai
bằng các đặc tướng
toàn hảo tất cả ?
Không, bạch Thế tôn,
không nên nhìn Ngài
bằng các đặc tướng
toàn hảo tất cả.
Tại sao như vậy,
vì các đặc tướng
toàn hảo tất cả
thì Thế tôn nói
là phi đặc tướng
toàn hảo tất cả,
đó là lý do
tại sao Thế tôn
nói là đặc tướng
toàn hảo tất cả.

Đức Thế tôn nói với trưởng lão Thiện hiện, trưởng lão nghĩ thế nào, có thể hay không nhìn thấy Như lai bằng cái sắc thân đủ 32 đặc tướng ? Không, không thể nhìn thấy Ngài bằng cái sắc thân dủ 32 đặc tướng, vì Ngài nói sắc thân là phi sắc thân, nên Ngài mới nói là sắc thân. Trưởng lão Thiện hiện, trưởng lão nghĩ thế nào, có thể hay không nhìn Ngài bằng 32 đặc tướng ? Không, không thể nhìn Ngài bằng 32 đặc tướng, vì 32 đặc tướng là phi đặc tướng, Ngài mới nói là đặc tướng.

Đoạn 35 này nói khá dễ hiểu về sắc thân đủ 32 tướng, lại nói về 32 tướng của sắc thân ấy. Sắc thân, và đặc tướng của sắc thân, phải toàn là Phi : là Chân như, mới là thân và tướng của Phật.

36 (1205-1224)

Trưởng lão Thiện hiện,
đừng nói Như lai
có cái ý nghĩ
Như lai thuyết pháp.
Đừng nói như vậy.
Lý do tại sao,
vì nói Như lai
có sự thuyết pháp,
thì thế chính là
phỉ báng Như lai -
Nói thế tức là
không khéo lĩnh hội
ý nghĩa đã được
Như lai truyền đạt.
Trưởng lão Thiện hiện,
gọi là thuyết pháp
là thật không có
pháp gì để thuyết,
như thế mới được
gọi là thuyết pháp.

Đức Thế tôn dạy trưởng lão Thiện hiện, đừng nói Như lai có cái ý nghĩ Như lai thuyết pháp. Đừng nói như vậy. Nói như vậy là phỉ báng Như lai. Nói như vậy là không khéo lĩnh hội ý nghĩa đã được Như lai truyền đạt. Trưởng lão Thiện hiện, thuyết pháp là không chấp cái Pháp được thuyết, như thế mới gọi là thuyết pháp.

Tổng quan về sự thuyết pháp trong Kc thì thấy phải hiểu về Pháp và phải hiếu về sự thuyết Pháp ấy. Pháp là Chân như : là bản thể toàn dụng ; thuyết Pháp là thuyết cái dụng ấy cho chúng sinh tu. Như vậy thuyết Pháp mới cần cho chúng sinh, và thuyết bằng cả lục trần, thí dụ như kinh Địa tạng trước nói bằng ánh sáng (sắc trần thuyết pháp) rồi nói bằng âm thanh (thanh trần thuyết pháp) sau nói bằng ngôn ngữ (ngữ văn thuyết pháp)... Cách sau thường được gọi là thuyết pháp. Trong cách này thường có sự đề cao và hạ thấp, thí dụ sự bố thí có khi Phật khen (cho ai tiếc của) có khi Phật chê (cho ai tự mãn)... Không hiểu cách thuyết pháp, "không khéo lĩnh hội ý Phật", thì nghĩ gì nói gì về sự thuyết pháp của Ngài cũng bị bảo đừng cả, là phải.

37 (1225-1242)

Lúc ấy Thiện hiện, người lấy tuệ giác
mà làm mạng sống,
kính bạch Thế tôn,
có thể có ai
trong thì vị lai
nghe Pháp như vầy
mà tin tưởng không ?
Đức Thế tôn dạy,
những người như vậy
không phải chúng sinh
hay không chúng sinh ;
tại sao, trưởng lão,
gọi là chúng sinh
thì Như lai nói
là phi chúng sinh,
vì thế Như lai
gọi là chúng sinh.

Vào lúc ấy,

Thiện hiện, vị trưởng lão lấy tuệ giác làm mạng sống của mình, kính bạch với đức Thế tôn, trong tương lai, có ai được nghe Pháp này mà tin tưởng không ? Đức Thế tôn nói, người ấy không phải chúng sinh, cũng không phải không chúng sinh. Trưởng lão Thiện hiện, chúng sinh mà gọi là chúng sinh thì Như lai nói là phi chúng sinh mới là chúng sinh.

Được nghe Kc thì là không phải chúng sinh, nhưng nghe mà có thể không tin thì là không phải không chúng sinh - là kẻ không phải "pháp khí", không phải vật dụng chứa đựng Kc. Đó không phải chúng sinh theo ý Phật nói, rằng "chúng sinh phải là phi chúng sinh mới là chúng sinh" - là đương thể tiện thị Chân như.

38 (1243-1272)

Trưởng lão Thiện hiện
kính bạch Thế tôn,
Thế tôn đạt được
vô thượng bồ đề,
thật ra là sự
phi đạt được chăng ?
Đúng, đúng như vậy,
trưởng lão Thiện hiện ;
Như lai đối với
vô thượng bồ đề
không có chút gì
gọi là đạt được,
nên được gọi là
vô thượng bồ đề.
Thêm nữa, trưởng lão,
Pháp thì đồng đẳng,
không bất đồng dẳng,
thế nên gọi là
vô thượng bồ đề :
không có ngã nhân
chúng sinh thọ giả
mà làm pháp lành,
thế thì đạt được
vô thượng bồ đề.
Trưởng lão Thiện hiện,
gọi là pháp lành
thì Như lai nói
là phi pháp lành,
thế nên Như lai
gọi là pháp lành.

Trưởng lão Thiện hiện bạch đức Thế tôn, Thế tôn đạt được tuệ giác tối thượng là phi đạt được chăng ? Đúng, đúng như vậy. Thiện hiện, đối với tuệ giác tối thượng, Như lai không có chút gì gọi là đạt được, thế mới gọi là tuệ giác tối thượng. Thêm nữa, Thiện hiện, Pháp thì đồng đẳng, không có cao thấp bất đồng, thế mới gọi là tuệ giác tối thượng. Không ngã nhân, không chúng sinh và không thọ giả mà làm tất cả pháp lành, thì đó : đạt được tuệ giác tối thượng. Thiện hiện, gọi là pháp lành thì Như lai nói là phi pháp lành, thế mới là pháp lành.

Vô ngã mà tu thiện pháp thì được Phật tuệ. Huấn dụ như vậy thật minh bạch, cho bất cứ ai tu theo Kc.

39 (1273-1292)

Trưởng lão Thiện hiện,
có người đem cho
bảy loại vàng ngọc
chất đống bằng với
những núi Tu di
trong cõi đại thiên ;
và có người khác
tiếp nhận, ghi nhớ,
nghiên cứu, tụng thuộc,
trình bày cho người,
đến nỗi chỉ có
chỉnh cú bốn câu
của kinh Kim cang
bát nhã như vầy,
thì phước người trước
không bằng phần trăm
phần ngàn vạn ức,
toán pháp, ngụ ngôn,
cũng không nói lên
được phần nào cả.

Đức Thế tôn nói với trưởng lão Thiện hiện, trong đại thiên thế giới này có bao nhiêu núi chúa Tu di thì có bấy nhiêu đống 7 loại vàng ngọc, có người đem bố thí cả. Và có người khác đem bản kinh Kim cang bát nhã ba la mật này, thậm chí chỉ có một khổ chỉnh cú 4 câu trong đó, mà tiếp nhận, ghi nhớ, nghiên cứu, tụng thuộc, và trình bày cho người, thì phước đức của người bố thí nói trên không bằng một phần trăm phần ngàn phần vạn phần ức, toán số và ngụ ngôn cũng không nói lên được phần nào cả.

Tài thí nhiều đến mấy cũng không hẳn đem lại được chính tài thí. Pháp thí như Kc thì đem lại tài thí và bao nhiêu thiện pháp ba la mật khác.

40 (1293-1318)

Trưởng lão Thiện hiện,
các vị đừng nói
Như lai nghĩ rằng
Như lai giải thoát
các loại chúng sinh.
Trưởng lão Thiện hiện,
dừng nói như vậy,
vì thật không có
chúng sinh nào được
Như lai giải thoát.
Nếu có chúng sinh
Như lai giải thoát,
thì thế chính là
Như lai đã có
ý niệm ngã nhân
chúng sinh thọ giả.
Trưởng lão Thiện hiện,
ý niệm về ngã
thì Như lai nói
phi ý niệm ngã,
nhưng người tầm thường
thì bảo là ngã.
Trưởng lão Thiện hiện,
về người tầm thường
thì Như lai nói
phi người tầm thường.

Đức Thế tôn nói với trưởng lão Thiện hiện, các vị đừng nghĩ Như lai giải thoát chúng sinh. Đừng nghĩ như vậy. Thật ra Như lai không thấy có ai Như lai giải thoát cho cả. Nếu Như lai thấy có ai Như lai giải thoát cho thì thế là Như lai có ngã nhân chúng sinh thọ giả. Trưởng lão Thiện hiện, ngã thì Như lai nói phi ngã, nhưng phàm phu cho là có ngã. Phàm phu thì Như lai nói phi phàm phu.

Không có cái thấy mình giải thoát chúng sinh, không có ngã, không có phàm phu... Không hết. Phi hết. Thế thì là "đoạn kiến" rồi chứ gì nữa ! Do đó mà có 3 đoạn 41, 42 và 43 dưới đây.

41 (1319-1360)

Trưởng lão Thiện hiện,
ông nghĩ thế nào,
phải chăng có thể
nhìn thấy Như lai
bằng ba mươi hai
đặc tướng siêu nhân ?
Trưởng lão thưa Ngài,
kính bạch Thế tôn,
đúng là có thể
nhìn thấy Thế tôn
bằng ba mươi hai
đặc tướng siêu nhân.
Đức Thế tôn dạy,
trưởng lão Thiện hiện,
nếu nói có thể
đem ba mươi hai
đặc tướng siêu nhân
nhìn thấy Như lai,
thì Chuyển luân vương
tức là Như lai.
Trưởng lão thưa Ngài,
kính bạch Thế tôn,
theo con hiểu ý
đức Thế tôn dạy,
thì thật không thể
đem ba mươi hai
đặc tướng siêu nhân
mà nhìn thấy Ngài.
Hãy nhìn thấy Ngài
bằng cách nhìn thấy
tất cả đặc tướng
toàn phi đặc tướng.
Bấy giờ Thế tôn
nói chỉnh cú này :

"

Nếu đem sắc tướng
nhìn thấy Như lai,
hay đem âm thanh
nhận thức Như lai,
thì những người ấy
đã đi lạc đường,
không còn có thể
thấy biết Như lai".

Đức Thế tôn hỏi trưởng lão Thiện hiện, ý trưởng lão nghĩ thế nào, phải chăng có thế nhìn thấy Như lai bằng 32 đặc tướng ? Trưởng lão thưa, đúng, đúng là có thể nhìn thấy Ngài bằng 32 đặc tướng. Đức Thế tôn dạy, nếu nhìn thấy Như lai bằng 32 đặc tướng thì Chuyển luân thánh vương là Như lai. Trưởng lão thưa lại, bạch đức Thế tôn, bây giờ con hiểu ý Ngài nói, không nên dem 32 đặc tướng mà nhìn Ngài. Nhìn Ngài thì hãy nhìn tất cả đặc tướng toàn là phi đặc tướng. Lúc ấy đức Thế tôn nói bài chỉnh cú sau đây.

Nếu đem sắc tướng nhìn thấy Như lai, hay dem âm thanh nhận thức Như lai, thì những người ấy đã di lạc đường, không còn có thể thấy biết Như lai.

Tôn giả Thiện hiện thấy Phật nói Không, nói Phi, thì ngại rằng người nghe sẽ lạc vào "đoạn kiến", một loại chủ thuyết hoài nghi và phá hoại tồi tệ bậc nhất. Tôn giả quá biết, rằng thấy Phật là thấy bằng 32 tướng, rằng phải thấy 32 tướng ấy là Phi, là Như. Nhưng cảnh giác "đoạn kiến", tôn giả chỉ nói 32 tướng, dẫn đến sự xác quyết của Phật qua đoạn 41 này, và suốt đến các đoạn 42 và 43, bác bỏ "đoạn kiến" của ngoại đạo và "ác thủ không" của chính đại thừa.

42 (1361-1372)

Trưởng lão Thiện hiện, nếu ông nghĩ rằng
Như lai không do
đặc tướng toàn hảo
mà được tuệ giác
vô thượng bồ đề,
thì này, trưởng lão,
dừng nghĩ như vậy,
rằng ta, Như lai,
không do đặc tướng
toàn hảo mà được
vô thượng bồ đề.

Trưởng lão Thiện hiện, nếu trưởng lão nghĩ rằng Như lai không do đặc tướng toàn hảo mà đạt được tuệ giác tối thượng, thì đừng nghĩ như thế, rằng Như lai không do đặc tướng toàn hảo mà đạt được tuệ giác tối thượng.

Đoạn 42 này nói giai đoạn thành đạt của sự tu tập. Giai đoạn này bác bỏ chủ thuyết "đoạn diệt", bằng cách xác quyết đạt được tuệ giác tối thượng là do 32 tướng.

43 (1373-1384)

Trưởng lão Thiện hiện,
nếu ông nghĩ rằng
những người phát tâm
vô thượng bồ đề
nói rằng các pháp
là tiêu diệt hẳn,
thì đừng nghĩ thế,
tại sao, bởi vì
những người phát tâm
vô thượng bồ đề
đối với các pháp
không nói tiêu diệt.

Trưởng lão Thiện hiện, nếu trưởng lão nghĩ rằng những người phát tâm tuệ giác tối thượng nói rằng các pháp là tiêu diệt, thì dừng nghĩ như vậy. Vì những người phát tâm tuệ giác tối thượng, đối với các pháp, không nói đến sự tiêu diệt.

Đoạn 43 này nói giai đoạn mở đầu của sự tu tập. Giai đoạn này càng bác bỏ chủ thuyết "đoạn diệt", bằng cách xác quyết phát bồ đề tâm chính là sự tự phủ định về chủ thuyết ấy.

44 (1385-1412)

Trưởng lão Thiện hiện,
một vị bồ tát
đem cho tất cả
bảy loại vàng ngọc
chất đầy thế giới
như cát sông Hằng ;
vị bồ tát khác
biết tất cả pháp
toàn là vô ngã
mà thành sức Nhẫn,
thì bồ tát này
hơn bồ tát trước.
Lý do là vì,
trưởng lão Thiện hiện,
bồ tát thì không
tiếp nhận phước đức.
Trưởng lão Thiện hiện
kính bạch Thế tôn,
sao bồ tát không
tiếp nhận phước đức ?
Bởi vì, Thiện hiện,
bồ tát làm hết
mọi sự phước đức,
nhưng không tham đắm
mọi phước đức ấy,
Như lai do vậy
nói không tiếp nhận
mọi sự phước đức.

Đức Thế tôn nói với trưởng lão Thiện hiện, nếu một vị bồ tát đem cho 7 loại vàng ngọc chất đầy những thế giới nhiều như cát sông Hằng, và một vị bồ tát khác biết các pháp vô ngã mà thành Vô sinh pháp nhân, thì phước vị sau hơn phước vị trước, dầu các vị bồ tát thì không ai tiếp nhận phước đức cả. Trưởng lão kính bạch Thế tôn, tại sao bồ tát không tiếp nhận phước đức ? Thế tôn dạy, vì bồ tát làm phước đức mà không tham trước phước đức ấy, nên Như lai nói là không tiếp nhận phước đức.

Phước đức của bồ tát nhiều và lạ đến bao nhiêu, các ngài cũng không say không vướng vào đó là để tăng tốc tinh tiến, viên thành Phật tuệ, chứ không phải bị cái ma lực của đoạn kiến hay của ác thủ không mà không thiết phước đức.

45 (1413-1424)

Trưởng lão Thiện hiện,
ai nói Như lai
có đến, có đi,
có ngồi, có nằm,
thì người nói ấy
không hiểu ý nghĩa
Như lai đã nói.
Tại sao như vậy,
bởi vì Như lai
không đến từ đâu,
không đi về đâu,
nên gọi Như lai.

Trưởng lão Thiện hiện, ai nói Như lai có đến có đi có ngồi có nằm, thì người nói đó không hiểu ý nghĩa [trong cử động bình thường] của Như lai. Như lai thì không phải đến từ đâu, không phải đi về đâu, nên tôn xưng là bậc Như lai.

Một là Phật cứ động bình thường, nhưng không có trong đó sự vô thức, sự vô ký. Hai là Phật đến thế giới này, cũng như đi khỏi thế giới này, là đến và đi như chư Phật, trong đó hết rồi sự chi phối của nghiệp lực như chúng ta.

46 (1425-1442)

Trưởng lão Thiện hiện,
có ai nghiền nát
thế giới đại thiên
thành ra bụi nhỏ,
thì ông nghĩ sao,
những bụi nhỏ ấy
là nhiều hay ít ?
Rất nhiều, bạch Ngài.
Tại sao, bởi vì
những bụi nhỏ ấy
nếu cho có thật,
thì Ngài không nói
là những bụi nhỏ.
Thế nhưng bụi nhỏ
thì Ngài đã nói
là phi bụi nhỏ,
do đó Ngài nói
là những bụi nhỏ.

Trưởng lão Thiện hiện, ai đem thế giới đại thiên nghiền thành bụi nhỏ, bụi nhỏ ấy nhiều không ? Rất nhiều, kính bạch Thế tôn. Nhưng bụi nhỏ ấy có thật đi nữa đức Thế tôn cũng không nói là bụi nhỏ. Đức Thế tôn nói bụi nhỏ là phi bụi nhỏ, Ngài mới nói là bụi nhỏ.

Bụi nhỏ là vi trần hay cực vi. Bụi nhỏ nhiều thì Phật, cũng như ai, nói là nhiều. Nhưng không phải vì cho là thật (cho là nguyên tố của vũ trụ vạn hữu) mà Ngài nói là nhiều. Phật nói bụi nhỏ là Phi (là Chân như) mới là bụi, và bụi nhiều.

47 (1443-1466)

Và bạch Thế tôn,
cái mà Ngài nói
thế giới đại thiên
thì phi thế giới,
vì thế nên được
gọi là thế giới.
Tại sao như vậy,
bởi vì nếu nói
thế giới có thật,
thì cũng chỉ là
ý niệm hợp nhất.
Ý niệm hợp nhất
thì Ngài nói phi
ý niệm hợp nhất,
nên được gọi là
ý niệm hợp nhất.
Đức Thế tôn dạy,
trưởng lão Thiện hiện,
ý niệm hợp nhất
thì không là gì
để mà nói cả,
nhưng người tầm thường
đam mê dính mắc
sự thể như vậy.

Và bạch đức Thế tôn, cả cái thế giới đại thiên nữa Ngài cũng nói là phi thế giới, như thế mới gọi là thế giới. Tại sao ? Bởi vì thế giới có thật đi nữa thì cũng chỉ là sự tổ hợp. Mà sự tổ hợp thì đức Thế tôn nói là phi tổ hợp mới gọi là tổ hợp. Trưởng lão Thiện hiện, sự tổ hợp thì không là gì để mà nói cả, nhưng phàm phu thì dính mắc vào sự thể ấy.

Gọi là thế giới, và rộng ra là vũ trụ, chỉ là khái niệm. Tham đắm khái niệm như vậy chỉ là tập tính của phàm phu.

48 (1467-1490)

Trưởng lão Thiện hiện,
nếu có ai nói
Thế tôn cũng nói
ý niệm ngã nhân
chúng sinh thọ giả,
thì này, trưởng lão,
ông nghĩ thế nào,
người đó có hiểu
ý nghĩa Như lai
đã nói hay không ?
Không, bạch Thế tôn,
người ấy không hiểu
Ý nghĩa đã được
Thế tôn nói đến.
Lý do tại sao,
vì Thế tôn nói
ý niệm ngã nhân
chúng sinh thọ giả
thì tức là phi
ý niệm ngã nhân
chúng sinh thọ giả,
thế nên gọi là
ý niệm ngã nhân chúng sinh thọ giả.

Trưởng lão Thiện hiện, nếu ai nói rằng đức Thế tôn cũng nói 4 ý niệm ngã nhân chúng sinh thọ giả, thì trưởng lão nghĩ thế nào, có cho rằng nói như vậy là hiểu ý Như lai nói, hay không ? Không, bạch đức Thế tôn. Ai nói như trên là không hiểu ý Ngài nói. Ngài nói 4 ý niệm là phi 4 ý niệm, mới gọi là 4 ý niệm.

Người ta nghĩ Phật nói 4 cái danh là thừa nhận cái thật của chúng. Họ không lĩnh hội Phật nói 4 cái danh là nói cái Phi của chúng.

49 (1491-1506)

Trưởng lão Thiện hiện,
những người phát tâm
vô thượng bồ đề,
thì với các pháp
hãy biết như vậy,
hãy thấy như vậy,
tin tưởng, lĩnh hội
cũng là như vậy :
dừng nên sinh ra
ý niệm về pháp.
Trưởng lão Thiện hiện,
ý niệm về pháp
thì Như lai nói
phi ý niệm pháp,
vì thế mới gọi
là ý niệm pháp.

Trưởng lão Thiện hiện, những người phát tâm vô thượng bồ đề thì đối với các pháp hãy biết như vầy, hãy thấy như vây, tin tưởng và lĩnh hội cũng là như vầy : đừng có sinh ra ý niệm về pháp. Ý niệm về pháp thì Như lai nói là phi ý niệm về pháp, thế mới là ý niệm về pháp.

Pháp ở đây là khái niệm. Mỗi khái niệm là một pháp. Phát bồ đề tâm thì không biết, không thấy, không tin tưởng và không lĩnh hội theo mọi khái niệm. Khái niệm là phi khái niệm mới gọi là khái niệm. Câu này, và đoạn này, xác định tổng quát hết thảy các pháp toàn là Phi : là Chân như. Đạo lý tối cao và tối hậu của Kc là như vậy.

50 (1507-1524)

Trưởng lão Thiện hiện,
nếu có người nào
đem cho tất cả
bảy loại vàng ngọc
chất đầy vô lượng
vô số thế giới ;
và có người khác
không kể thiện nam
hay là thiện nữ,
phát tâm bồ tát,
thọ trì pháp thoại
Kim cang như vầy,
tiếp nhận, ghi nhớ
nghiên cứu, tụng thuộc,
dẫn giải cho người
dầu chỉ bốn câu,
thì phước họ được
vẫn hơn người trước.

Trưởng lão Thiện hiện, có người đem cho 7 loại vàng ngọc chất đầy vô số con số thế giới ; và người khác, bất kế thiện nam hay thiện nữ, phát tâm bồ tát, trì kinh Kim cang bát nhã này, dầu chỉ 1 khổ 4 câu chỉnh cú, và làm đủ hết 5 pháp hạnh : tiếp nhận, ghi nhớ, nghiên cứu, tụng thuộc, và dẫn giải cho người, thì phước của người này hơn phước người trước.

Trì kinh Kim cang bằng sự "phát tâm bồ tát" mà làm 5 pháp hạnh. Như thế đó gọi là quảng bá Kc. Chớ có nghĩ, và làm, sự quảng bá ấy bằng cách tụng không, hay thuyết không, là được. "Phát tâm bồ tát" là chữ duy nhất của kinh này, nghe rất đáng cảm.

51 (1525-1540)

Dẫn giải cho người
nên bằng cách nào ?
Bằng cách dừng nắm
ý niệm về pháp,
mà như Chân như
chứ không dao động.
Lý do tại sao
phải làm như vậy ?
"Bởi vì tất cả
các pháp hữu vi
toàn là in như
chiêm bao, ảo thuật,
bóng nước, hình ảnh,
sương mai, điện chớp :
rất cần phải có
cái nhìn như vậy".

Dẫn giải cho người bằng cách nào ? Bằng cách không xoay theo mọi khái niệm [mọi "pháp"], vững như Chân như chứ không dao động. Tại sao phải như vậy ? "

Bởi vì tất cả
các pháp hữu vi
toàn là in như
chiêm bao, ảo thuật,
bóng nước, hình ảnh,
sương mai, điện chớp :
rất cần phải có cái nhìn như vậy".

Trong bài chính cú này có chữ hình ảnh. Ở đây chữ ấy có nghĩa hình ảnh trong gương. Bài chỉnh cú này, nói rõ là những thí dụ trong đó, có mấy ý kiến liên hệ đến sự giải thích, xin ghi xuất xứ đế ai muốn thì tra cứu : Nhiếp luận (tôi dịch, tr 179-181) ; Kim cương (cũ, tôi dịch, tr 261) ; Đại tạng bản Đại chính, tập 25, tr 797, 884; tập 31, tr 140; tập 8, tr 762. Còn đây là sự lược ghi. Thì bài chỉnh cú này, xét đi xét lại thật kỹ, thấy đơn sơ như vầy. Một, nói các pháp, kế cả mọi sự ví dụ và mọi sự được ví dụ, toàn là Phi, là Chân như. Hai, các pháp ấy, và tất cả mọi pháp, toàn là diệu dụng của Chân như, thần kỳ và bất tận.

52 (1541-1556)

Khi đức Thế tôn
tuyên thuyết hoàn tất
pháp thoại "Kim cang
bát nhã" này rồi,
trưởng lão Thiện hiện,
các vị tỷ kheo
và tỷ kheo ni,
cùng những thiện nam
với những thiện nữ,
toàn thể thế giới
chư thiên, nhân loại,
và a tu la,
được nghe những điều
Thế tôn tuyên thuyết,
ai cũng hoan hỷ,
tín thọ, phụng hành.

Khi đức Thế tôn tuyên thuyết hoàn tất bản kinh "Kim cang bát nhã ba la mật", thì trưởng lão Thiện hiện cùng với các vị tỷ kheo và tỷ kheo ni, thiện nam và thiện nữ, lại cùng với chư thiên, nhân loại và tu la trong lĩnh vực thế gian, ai được nghe đức Thế tôn tuyên thuyết cũng cực kỳ hoan hỷ, tín thọ và phụng hành. Chư thiên, nhân loại và tu la, 3 chủng loại này được thuận tiện hơn trong sự tín thọ phụng hành chánh pháp, nên thường được kể ra.

Cùng với hộ pháp thiện thần, các vị vận dụng nguyện lực và thần lực mà hộ trì chánh pháp, "gánh vác chúng sinh", như kinh Dược sư đã ghi.

Trên đây là nói các vị hộ trì Kc. Còn phụng trì Kc thì thế nào? Một, phụng trì Kc thì đang sông trong quốc độ này mà thấy là "phi quốc độ".

Hai, phụng trì Kc thì đang hưởng : "hiện pháp lạc trú" : hiện thực hóa niềm vui về chữ PHI ra ngay trong thì gian và cảnh ngộ hiện tại.

Ba, phụng trì Kc thì như thế là đời này đang "sống trong một Phật quốc" ; đời sau sinh ra bất cứ ở đâu cũng là "đến trong một Phật quốc". Đại phẩm bát nhã, vì vậy, nói rõ phụng trì Bát nhã thì đời nào và ở đâu cũng là "từ một nước Phật đến một nước Phật" - nhất là nước Phật của đức Vô lượng thọ.

Khuya 10. 11 . 2554, (2010) Tỷ kheo Trí quang

Kinh Kim cang do Trưởng lão tỷ kheo Trí quang dịch. Nhà xuất bản Hồng Đức, số 65 Tràng Thi, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội. Chịu trách nhiệm xuất bản: GĐ. Bùi Việt Bắc. Chịu trách nhiệm nội dung: TBT. Lý Bá Toàn. Biên tập: Phan Thị Ngọc Minh. Sửa bản in: Quảng Tuấn. In số lượng 2000 cuốn, tại Xí nghiệp in FAHASA, 774 Trường Chinh, phường 15, Quận Tân Bình, Tp. HCM. Số XNĐKXB: 1293-2017/ CXBIPH/56 - 20/HĐ. Số QĐXB của NXB: 224/QĐ- NXBHĐ, cấp ngày .... In xong và nộp lưu chiếu năm 2017. Mã số sách tiêu chuẩn quốc tế (ISBN) 978-604-955-592-3.