Cao Tăng Pháp Hiển

(9)

Lại đi về hướng đông nữa, cách 12 do tuần thì đến quốc đô Câu di na kiệt. Phía bắc quốc đô này là rừng Song thọ, cạnh sông Hy liên thiền. Vùng này là chỗ Phật nằm xoay đầu hướng bắc mà nhập diệt, chỗ người đắc đạo cuối cùng là Tu bạt, chỗ để kim quan của Phật mà cúng dường 7 ngày, chỗ Kim cang lực sĩ buông kim xử, chỗ 8 quốc vương phân chia xá lợi của Phật, tất cả chỗ này đều dựng tháp, đều có chùa, và nay hiện còn. Tuy nhiên, quốc đô Câu di na kiệt bây giờ dân chúng cũng ít ỏi, chỉ có một ít chư tăng và hộ dân.

Từ vùng này mà đi về đông nam, cách 12 do tuần thì đến chỗ mà các người Lê xa muốn đuổi theo Phật khi Ngài sắp nhập diệt, nhưng Phật không cho. Họ luyến mộ Phật mà không chịu về. Phật hóa ra hào sâu và lớn, họ không vượt qua được. Phật cho bát ứng khí để làm tin, bảo họ về nhà mà dựng trụ đá. Trên trụ đá có khắc đề như vậy.

Từ đây mà đi về hướng đông, 10 do tuần thì đến quốc gia Tỳ xá ly. Phía bắc quốc đô Tỳ xá ly là tinh xá trùng các Đại lâm. Đây là chỗ Phật từng ở, và là chỗ có tháp nửa thân của tôn giả A nan. Trong quốc thành vốn có nhà của bà Yêm bà la, bà làm tháp chỗ ấy hiến Phật, nay đang còn. Cách 3 dặm phía nam quốc đô, phía tây của đường đi, là chỗ bà Yêm bà la đem vườn hiến Phật, làm chỗ ở của Ngài. Khi sắp nhập diệt, Phật đi với đệ tử ra khỏi cửa tây quốc đô Tỳ xá ly, xoay mình lại phía phải, nhìn quốc đô ấy mà nói với đệ tử, rằng đây là chỗ Như lai đi lần cuối cùng. Người sau dựng tháp chỗ này.

Tây bắc quốc đô, cách 3 dặm, có ngôi tháp tên là Buông cung gậy. Có cái tên này là vì bên sông Hằng có 1 quốc vương. Hoàng hậu nhỏ của quốc vương sinh cái thai 1 khối thịt. Hoàng hậu lớn ganh ghét, bảo là sinh điềm xấu. Tức khắc đem bỏ vào cái hộp gỗ, ném xuống sông Hằng. Hạ lưu sông Hằng có 1 quốc vương đi du ngoạn, thấy hộp gỗ trôi nổi trên dòng nước, vớt mở xem thì là cả ngàn bé trai khỏe, đẹp. Quốc vương ấy đem về nuôi, lớn dần lên và rất khỏe mạnh, chinh phạt đâu cũng làm cho khuất phục. Kế đến chinh phạt nước của vua cha mình. Vua cha quá lo rầu, hoàng hậu nhỏ của vua hỏi lo rầu việc gì. Vua bảo, vua kia có ngàn đứa con trai, mạnh vô địch, muốn đánh nước ta nên ta lo rầu. Hoàng hậu nhỏ bảo đừng lo rầu làm gì. Hãy làm cái lầu cao phía đông quốc thành, giặc đến thì để tôi trên lầu ấy, tôi có thể làm cho giặc lui đi. Vua làm như lời. Khi giặc đến thì hoàng hậu nhỏ ở trên lầu, bảo rằng các người là con ta, tại sao cố ý phản nghịch ? Giặc bảo, bà là ai mà bảo là mẹ chúng tôi? Hoàng hậu nhỏ nói, nếu các con không tin, thì cứ ngước lên mà hả miệng ra. Hoàng hậu nhỏ liền hai tay vắt 2 vú, mỗi vú chảy ra 500 dòng sữa, và rơi cả vào miệng của ngàn đứa con. Giặc biết đích mẹ mình, liền buông bỏ cung và gậy. Hai vị quốc vương nhân đó mà tư duy, và thành 2 vị Duyên giác. Nay tháp của 2 vị ấy đang còn. Sau này, khi Phật thành đạo rồi, bảo các đệ tử, rằng đây là chỗ mà Như lai xưa kia đã cùng buông bỏ cung gậy. Người sau biết được như vậy nên dựng tháp chỗ này, và đặt tên là tháp Buông cung gậy. Ngàn đứa con thì chính là ngàn đức Phật trong hiền kiếp. Phật đứng cạnh tháp Buông cung gậy mà bảo tôn giả A nan, rằng 3 tháng nữa Như lai sẽ nhập diệt. Bấy giờ ma vương quấy rối tâm trí tôn giả A nan, làm cho tôn giả đã không biết xin Phật ở đời thêm nữa. Từ đây mà đi về hướng đông, cách ba bốn dặm thì có 1 ngôi tháp. Bách kỷ thứ 1 sau Phật nhập diệt, các vị tỷ kheo quốc gia Tỳ xá ly làm sai giới luật bằng 10 sự, mà lại viện chứng rằng Phật đã dạy như vậy. Bấy giờ các vị La hán và những vị tỷ kheo trì luật, có 700 tất cả, hội nhau tại đây mà tầm cứu luật tạng. Người sau dựng tháp tại đây, và nay cũng hiện còn.

Từ đây đi về hướng đông, cách 4 do tuân, thì đến chỗ mà 5 dòng sông hợp lại. Tôn giả A nan từ quốc gia Ma kiệt hướng về quốc gia Tỳ xá ly, muốn nhập diệt ở quốc gia này. Chư thiên báo cho A xà thế vương. Vương tức khắc nghiêm chỉnh xa giá, đem tướng sĩ đuổi theo đến trên sông. Các người Xa lê nước Tỳ xá ly nghe tôn giả A nan đến, cũng đến đón rước. Hai bên cùng đứng trên 2 bờ sông. Tôn giả A nan nghĩ rằng, đi tới thì A xà thế vương giận, đi lui thì các người Xa lê oán. Nghĩ vậy nên tôn giả ở chính giữa dòng sông, nhập định Ánh sáng của lửa, tự đốt mình mà nhập diệt, phân xá lợi ra 2 phần, mỗi phần cho 1 bờ sông. Hai bên do vậy mà cùng được một nửa xá lợi thân Ngài, đem về dựng tháp.

(10)

Qua sông Hằng, đi xuống phía nam 1 do tuần thì đến quốc đô Ba liên phất của quốc gia Ma kiệt đề. Ba liên phất là quốc đô A dục vương trị vì. Trong đó, cung điện của vua toàn do quỉ thần làm ra, chất đá mà xây tường dựng cửa, khắc chạm văn vẻ, không phải thế gian làm được. Nay vẫn đang còn. Hoàng đệ của A dục vương được đạo quả La hán, thường ở núi Kỳ xà quật, chí thích yên tĩnh. A dục vương kính trọng, muốn mời về cung cúng dường. Vì ưa núi non yên tĩnh nên hoàng đệ không nhận lời. A dục vương nói với em, hãy nhận lời anh, anh sẽ làm núi ngay trong quốc đô cho em. A dục vương liền sắp sửa đồ ăn thức uống, triệu tập quỉ thần mà bảo, ngày mai các vị hãy nhận lời mời của ta. Nhưng giường ghế không đủ, vậy xin các vị cùng tự mang đến. Sáng mai, các quỉ thần lớn cùng mang đá lớn đến, mở rộng bốn năm bước ngồi rồi, A dục vương liền nhờ quỉ thần chất lại làm hòn núi đá lớn. Dưới núi đá, lấy 5 viên đá vuông lớn làm phòng đá, dài 3 trượng, rộng 2 trượng, cao hơn 1 trượng.

Có một vị Bà la môn đại thừa tên là La thải tư mê, ở trong quốc đô của A dục vương. Người trí tuệ sáng láng, không việc gì không thấu triệt, và lấy sự thanh tịnh mà sống. A dục vương tôn kính, thờ như thầy, nên đến thăm viếng thì không dám cùng ngồi. A dục vương kính trọng mà nắm tay đi nữa, Bà la môn đại thừa cũng rửa tay. Năm vị này hơn 50 tuổi thì cả nước ngưỡng vọng. Chính nhờ 1 người như vậy tuyên dương pháp hóa của Phật mà ngoại đạo không thể lấn lướt chư tăng. Bên cạnh tháp A dục vương xây dựng, vị ấy dựng ngôi chùa đại thừa. Chùa rất tráng lệ. Cũng có chùa tiểu thừa. Gồm cả lại thì có sáu bảy trăm chư tăng, uy nghi đàng hoàng, nhã quan. Bốn phương cao đức, sa môn và học giả, muốn cầu nghĩa lý thì đều đến chùa đại thừa. Thầy của vị Bà la môn đại thừa cũng tên là Văn thù sư lợi. Cả nước, bao nhiêu đại đức sa môn và tỷ kheo đại thừa đều tôn thờ vị Thầy ấy. Vị Thầy ấy cũng ở tại chùa đại thừa.

Các quốc gia trong lĩnh vực trung bộ Thiên trúc, chỉ quốc đô Ba liên phất của quốc gia Ma kiệt đề là lớn nhất. Dân chúng giàu thịnh, đua theo nhân nghĩa, hằng năm lấy ngày 8 tháng 2 làm ngày rước tượng Phật. Làm cỗ xe 4 bánh, cột tre thành 5 tầng, chồng cao 2 trượng, hình dáng như cái tháp. Trên quấn lụa trắng rồi vẽ hình chư thiên. Trang sức bằng bạc vàng, lưu ly, treo lụa, treo phan, cắm lọng. Bốn phía làm khám, trong có tượng Phật ngồi, tượng Bồ tát đứng hầu. Có đến 20 cổ xe như vậy. Mỗi cỗ trang hoàng khác nhau. Vào ngày 8 tháng 2, Tăng tục toàn xứ đều hội diễn kịch nhạc, cúng dường hoa hương. Vị Bà la môn đại thừa làm lề thỉnh tượng Phật. Các cỗ xe tượng Phật tuần tự đi vào quốc đô, và ở đêm tại đây. Cả đêm đốt đèn, hiến cúng kịch nhạc.

Nước nào cũng có đại lê rước tượng như vậy.

Trưởng giả và cư sĩ các nước cũng thiết lập ngay trong quốc đô của họ những ngôi nhà Phước đức và Y dược. Mọi người nghèo nàn, cô độc, tàn tật, bịnh hoạn, đều đến những ngôi nhà ấy và được cung cấp mọi sự. Y sĩ khám bịnh, chăm sóc, uống ăn và thuốc thang thích đáng, làm cho yên ổn. Lành rồi thì tự do mà đi.

A dục vương phá 7 tháp làm 84.000 tháp. Tháp lớn xây dựng đầu tiên là ở phía nam quốc đô, cách hơn 3 trăm dặm. Trước tháp có dấu chân của Phật nên dựng tinh xá, cửa hướng phía bắc. Phía nam của tháp có 1 trụ đá, chu vi 1 trượng bốn hay năm, cao hơn 3 trượng. Trên trụ có khắc đề, rằng A dục vương đem đại lục Diêm phù hiến cúng chư tăng 4 phương, rồi đem tiền chuộc lại, và 3 lần làm như vậy. Phía bắc của tháp, cách ba bốn trăm bước, vốn là chỗ A dục vương làm vườn địa ngục. Trong vườn có 1 trụ đá cũng cao hơn 3 trượng, trên có tượng sư tử. Trên trụ có khắc ghi lý do và năm tháng làm vườn địa ngục.

Từ đây đi về phía đông nam, 9 do tuần thì đến núi cô thạch Nhất tâm. Đầu núi có phòng đá, hướng ra phía nam. Phật từng ngồi ở đây. Bấy giờ là lúc và chỗ Đế thích đem thiên nhạc sĩ Bát giá đến gãy đàn cầm để làm vui Phật. Đế thích còn đem 42 sự hỏi Phật, mỗi câu hỏi đều lấy tay vẽ đá, dấu vẽ nay vẫn còn. Ở đây cũng có chùa.

Từ đây đi về tây nam, 1 do tuần thì đến làng Na la. Ây là sinh quán của tôn giả Xá lợi phất. Tôn giả cũng trở về làng này mà nhập diệt. Tháp được dựng lên tại đây, mà nay đang còn.

(11)

Từ đây đi về hướng tây 1 do tuần thì đến quốc đô Vương xá mới. Quốc đô mới này do A xà thế vương kiến thiết. Trong quốc đô ấy có 2 ngôi chùa. Ra cửa tây quốc đô mới, đi 3 trăm bước, là chỗ A xà thế vương được một phần xá lợi của Phật đem về xây tháp, cao lớn tráng lệ. Ra phía nam quốc đô mới, đi 4 dặm thì vào hang, đến giữa 5 núi. Năm núi bao vây, hình thế như là thành quách, và đó là quốc đô Vương xá cũ của Bình sa vương. Quốc đô cũ này đông sang tây chừng năm sáu dặm, nam sang bắc bảy tám dặm. Đây là nơi 2 ngài Xá lợi phất và Đại mục liên đầu tiên gặp ngài Át bệ; nơi Ni kiền tử làm hầm lửa và cơm độc mời Phật ; nơi A xà thế vương cho voi đen uống rượu để hại Phật. Góc đông bắc quốc đô cũ này là chỗ những bậc kỳ cựu đã xây tinh xá trong vườn Yêm bà la, thỉnh Phật và 1.200 đệ tử mà cúng dường. Tinh xá nay vẫn còn. Nhưng quốc đô cũ thì hoang vu, không còn ai ở. Vào hang rồi ven theo hướng đông nam của núi mà lên 15 dặm, thì đến núi Kỳ xà quật. Chưa đến đầu 3 dặm đã có hang đá, cửa hướng phía nam, đó là nơi Phật ngồi thiền. Qua tây bắc 30 bước, có 1 hang đá nữa, đó là nơi tôn giả A nan ngồi thiền. Bấy giờ thiên ma Ba tuần hóa chim kên kên, đậu trước hang mà hù. Phật dùng thần thông lực, cách đá mà luồn tay xoa vai tôn giả A nan, tôn giả liền hết sợ. Dấu chim đứng, lỗ tay luồn, nay còn cả. Do vậy mà gọi là núi Hang điêu thứu. Trước hang có chỗ ngồi thiền của 4 đức Phật. Các vị La hán ai cũng có hang đá để ngồi thiền, nên hang đá có đến vài trăm. Phật kinh hành từ đông sang tây trước hang đá, Điều đạt đứng phía bắc của núi, chỗ rất hiểm, ném đá làm bị thương ngón chân của Phật. Đá ấy nay vẫn còn. Ngôi nhà Phật thuyết pháp thì nay đã hư hỏng, chỉ còn gạch, vách và nền.

Núi Kỳ xà quật cao, xanh, hùng vĩ, và đây là ngọn cao nhất trong 5 ngọn núi. Ở trong quốc đô Vương xá mới, tôi mua hoa hương, dầu đèn, nhờ 2 vị tỷ kheo cũ đưa đến núi Kỳ xà quật. Cúng dường hoa hương, đốt sáng dầu đèn rồi, tôi rất bi cảm, gạt nước mắt mà vái, xưa, tại đây, Phật đã nói Lăng nghiêm ; con sinh không gặp Phật, ngày nay chỉ thấy được chỗ Phật để dấu vết lại mà thôi ! Tôi liền tụng Lăng nghiêm trước hang đá. Và ngủ lại ở đây 1 đêm mới trở về quốc đô Vương xá mới. Rồi lại ra phía bắc của quốc đô Vương xá cũ, đi hơn 3 trăm bước, thì phía tây của đường đi là tinh xá vườn tre Ca lan đà. Tinh xá đang còn, có chư tăng quét rưới. Phía bắc tinh xá hai ba dặm là bãi Thi ma xa na. Thi ma xa na, Trung hoa dịch là Bãi mộ bỏ người chết. Ven theo núi phía nam, đi về hướng tây 3 trăm bước, thì có 1 phòng đá gọi là Tân ba la, là chỗ Phật thường ăn rồi ngồi thiền. Lại đi về hướng tây năm sáu dặm, trong bóng im phía bắc của núi có 1 hang đá, tên là Xa đế. Đó là chỗ 500 vị La hán kiết tập pháp tạng sau khi Phật nhập diệt. Khi kiết tập, đặt 3 ghế cao, trang nghiêm, bên trái vọng ngài Xá lợi phất, bên phải vọng ngài Đại mục liên, còn ngài Đại ca diếp làm thượng tọa. Trong số 500 vị La hán còn thiếu 1 vị. Bấy giờ ngài A nan đang đứng ngoài cửa, chưa được vào. Chỗ đứng này cũng được dựng tháp, và nay vẫn còn. Ven theo núi còn có nhiều hang đá của chư vị La hán ngồi thiền.

Ra phía bắc quốc đô Vương xá cũ, đi xuống phía đông 3 dặm, thì có hang đá của Điều đạt. Cách đó 50 bước có hang đá đen vuông lớn. Xưa có 1 tỷ kheo kinh hành trên hang đá này, tư duy thân là vô thường, khổ không, nên được bất tịnh quán, chán ghét thân này, liền cầm dao muốn tự sát. Nhưng nghĩ rằng Phật qui định giới luật cấm chỉ tự sát, lại nghĩ, nhưng đây là ta chỉ giết tên giặc đầy 3 độc tố. Liền đưa dao tự vẫn, mới đứt thịt thì được sơ quả, vào một nửa thì được tam quả, đã đứt thì thành La hán mà nhập diệt.

(12)

Từ đây mà đi về phía tây 4 do tuần thì đến thành Già da, trong thành cũng hoang vắng. Lại đi về phía nam 20 dặm thì đến chỗ Bồ tát khổ hạnh 6 năm. Chỗ này có rừng có cây. Từ đây đi về phía tây 3 dặm thì đến chỗ Phật xuống nước tắm rồi chư thiên ấn cành cây xuống để Phật vin mà lên. Lại đi về phía bắc 2 dặm thì đến chỗ nữ nhân Di da ²⁹ hiến sữa cho Phật. Từ đây đi về phía bắc 2 dặm là chỗ Phật ngồi trên viên đá dưới đại thụ, hướng về phía đông mà dùng sữa. Đá và cây đang còn, đá rộng dài chừng 6 thước, cao chừng 2 thước. Trung bộ Thiên trúc lạnh nóng điều hòa, cây cối có thứ sống vài ngàn cho đến cả vạn năm.

Từ đây đi về phía đông bắc, cách một nửa do tuần thì đến 1 hang đá, là nơi Bồ tát vào trong đó, hướng về phía tây mà ngồi kiết già, lòng nghĩ rằng nếu ta mà thành chánh giác thì hãy có sự linh nghiệm. Tức thì trên vách đá hiện ra bóng của Bồ tát, cao chừng 3 thước, đến nay vẫn còn sáng rõ. Bấy giờ trời đất đại động, chư thiên ở trong không gian mà thưa rằng đây không phải là chỗ chư Phật quá khứ và vị lai đắc thành chánh giác; cách đây về phía tây nam, đi gần nửa do tuần, đến dưới cây Bối đa ³⁰ mới là chỗ chư Phật quá khứ vị lai đắc thành chánh giác. Chư thiên thưa rồi đi trước dẫn đường. Bồ tát đứng dậy đi theo, đến cách cây Bối đa 30 bước thì chư thiên trao cho Ngài thứ cỏ cát tường. Bồ tát nhận lãnh rồi đi 15 bước nữa, thì 500 chim sẻ xanh bay lại, quanh Bồ tát 3 vòng mới bay đi. Bồ tát bước tới dưới cây Bối đa, trải cỏ cát tường, hướng về phía đông mà ngồi. Bấy giờ ma vương sai 3 người con gái tuyệt đẹp từ phía bắc đến thử, ma vương mang quân từ phía nam đến thử. Bồ tát lấy ngón chân ấn xuống đất thì ma quân thoái tán hết, 3 người con gái biến thành bà già cả. Từ chỗ khổ hạnh ở trên cho đến các chỗ ở đây, người sau đều xây tháp, dựng tượng, và ngày nay đang còn tất cả.

Chỗ Phật thành chánh giác rồi, 7 ngày nhìn cây Bối đa mà hưởng thụ cái vui giải thoát ; chỗ Phật 7 ngày kinh hành từ đông sang tây dưới cây Bối đa ; chỗ chư thiên hóa ra đài thất bảo cúng dường Phật 7 ngày; chỗ rồng quấn quanh Phật 7 ngày ; chỗ Phật ngồi dưới cây Ni câu luật, trên đá vuông, hướng về phía đông, Phạn vương đến thỉnh cầu Ngài chuyển pháp luân; chỗ 4 vị thiên vương hiến bát ứng khí; chỗ 500 thương khách hiến miến, mật ; chỗ Phật hóa độ thầy trò cả ngàn người của anh em các ngài Ca diếp ; tất cả các chỗ như vậy cũng đều có tháp dựng lên.

Chỗ Phật thành chánh giác thì có 3 ngôi chùa, đều có chư tăng cư trú. Chư tăng được dân chúng hiến cúng, không thiếu thốn gì. Giới luật lại nghiêm cẩn, phong cách cử động và cư xử toàn là do phong cách thánh chúng thời Phật dẫn đến ngày nay. Từ khi Phật nhập diệt cho đến bây giờ, chư tăng 4 chỗ tháp lớn vẫn thừa kế phong cách như vậy, không hề dứt mất. Bốn tháp lớn là chỗ Phật giáng sinh, chỗ Phật thành chánh giác, chỗ Phật chuyển pháp luân, chỗ Phật nhập diệt.

A dục vương đời trước, khi làm 1 bé con chơi giữa đường, gặp đức Phật Ca diếp đi khất thực, bé con hoan hỷ, vốc 1 vốc đất hiến Ngài. Đức Phật Ca diếp đem về tô mặt đất đường đi kinh hành của mình. Do vậy mà kết quả kiếp này bé con được làm Thiết luân vương, thống quản đại lục Diêm phù. Vương cưỡi xe sắt thị sát Diêm phù, thấy sự trị tội của địa ngục giữa 2 dãy núi Thiết vi, liền hỏi quần thần chỗ đó là gì. Họ tâu, đó là chỗ quỉ vương Diêm la trị tội nhân. Vương nghĩ quỉ vương mà còn làm địa ngục trị tội nhân, ta đây là chúa tể loài người sao không làm như vậy. Vương hỏi quần thần, ai có thể làm chủ ngục mà trị tội nhân cho ta? Quần thần tâu rằng, chỉ có kẻ rất ác mới làm được. Vương liền sai quần thần tìm khắp đây đó cho ra 1 kẻ rất ác. Thì thấy bên hồ có 1 người rất lớn, khỏe, da đen, tóc vàng, mắt xanh, đang dùng chân câu cá, miệng hú chim thú. Chim thú bay chạy đến thì bắn giết liền, không con nào thoát được. Tìm được người như vậy rồi, quần thần dân về dâng vương. Vương mật sắc rằng, nhà ngươi hãy xây tường cao 4 phía, bên trong trồng những thứ cây hoa trái, lại làm hồ đẹp, trang sức sao cho ai cũng thích. Rồi làm cửa cho chắc, hễ ai vào thì bắt liền, trị tội đủ cách, đừng cho thoát ra. Cho dẫu ta vào đó cũng trị tội, không tha. Nay ta phong cho nhà ngươi làm chủ ngục đó.

Bấy giờ có 1 vị tỷ kheo tuần tự khất thực nên vào cửa ngục ấy. Chủ ngục bắt được liền muốn trị tội. Vị tỷ kheo sợ hãi, xin hoãn chốc lát để ăn cơm ngọ. Thoáng cái, có 1 người vào, chủ ngục liền bắt bỏ vào cối mà giã, bọt đỏ chảy ra. Vị tỷ kheo thấy vậy, tư duy cái thân thật vô thường, khổ không, như bóng, như bọt, liền đắc thành đạo quả La hán. Thế rồi chủ ngục bắt vị tỷ kheo bỏ vào vạc sôi, vị ấy nhan sắc vẫn khoan hòa. Khi lửa tắt, nước nguội, thì thấy trong vạc có hoa sen, vị tỷ kheo ngồi ở trên. Chủ ngục tức khắc chạy tâu vương, rằng trong ngục có 1 sự kỳ lạ, xin vua đến xem. Vương bảo, ta đã có lịnh rồi, nay không dám vào đâu. Chú ngục tâu, việc này không phải nhỏ. Vua nên đến mau, và đổi bỏ lịnh cũ đi. Vương theo vào. Vị tỷ kheo thuyết pháp cho vương. Vương tin hiểu, liền phá địa ngục, hối hận việc ác đã làm. Do vậy mà tin kính Tam bảo, thường đến dưới cây Bối đa mà sám hối, thọ giới Bát quan trai. Hoàng hậu hỏi vua thường đi đâu, quần thần tâu thường đến dưới cây Bối đa. Hoàng hậu liền rình lúc vương không có, sai người chặt ngã cây ấy. Vương đến thấy vậy thì ngã ra bất tỉnh. Quần thần rưới nước vào mặt, hồi lâu mới tỉnh. Vương liền dùng gạch nung xây 4 phía, đem cả trăm vò sữa bò mà rưới gốc cây. Vương lại nằm sải cả 2 tay 2 chân xuống đất, thề rằng cây Bối đa này không sống thì ta không đứng dậy. Thế rồi, cây ấy liền từ gốc mọc lên, và còn cho đến ngày nay, cao gần 10 trượng.

(13)

Từ đây đi về phía nam 3 dặm thì đến 1 núi tên là Kê túc. Tôn giả Đại ca diếp nay đang ở trong núi này. Bửa núi ra mà xuống, xuống đến chỗ không xuống được nữa thì rất xa ³¹, ở đây có 1 lỗ hổng bên cạnh. Toàn thân tôn giả Đại ca diếp hiện ở trong lỗ hổng ấy. Ngoài lỗ hổng có đất của tôn giả rửa tay. Người địa phương đau đầu, lấy đất ấy xoa thì lành liền.

Từ ngày tôn giả Đại ca diếp vào trong núi Kê túc, thì núi này có các vị La hán đến ở. Chư tăng các nước hằng năm đến đây cúng dường tôn giả. Ai thiết tha thì đêm có vị La hán đến, cùng nói chuyện, thảo luận, cởi mở thắc mắc cho rồi ẩn mất. Núi Kê túc có cây chăn um tùm, lại lắm sư tử, cọp sói, không thể đi ẩu.

Tôi trở lại quốc đô Ba liên phất của quốc gia Ma kiệt đề, xuôi theo hướng tây sông Hằng, đi xuống 10 do tuần, thì đến 1 tinh xá tên là Khoáng dã, nguyên là chỗ Phật ở, nay đang còn chư tăng. Lại xuôi theo hướng tây sông Hằng mà đi 12 do tuần nữa, thì đến quốc đô Ba la nại của quốc gia Ca thi. Đông bắc quốc đô này, cách chừng 10 dặm, là tinh xá của Tiên nhân lộc dã uyển. Ở đây vốn có vị Duyên giác ở, lại thường có dã lộc đến ở lại. Khi Phật sắp thành chánh giác thì chư thiên ở trong không gian hô lên, rằng người con trai của Bạch tịnh vương xuất gia học đạo, 7 ngày nữa sẽ thành một đức Phật. Vị Duyên giác nghe rồi liền nhập diệt, nên gọi chỗ này là vườn Tiên nhân lộc dã.

Sau khi Phật đắc đạo, thì nơi vườn ấy được xây dựng tinh xá. Vì Phật đã đến vườn ấy để hóa độ nhóm 5 người Câu lân. Khi Ngài đến, 5 người bảo nhau, sa môn Cù đàm khổ hạnh 6 năm, mỗi ngày chỉ ăn một nhúm mè và gạo, mà chưa đắc đạo, huống chi nay đi vào dân gian, buông thả thân miệng ý thì có đạo sao được. Ngày nay đến đây, chúng ta cẩn thận, đừng tiếp chuyện. Nhưng khi Phật đến thì cả 5 người đều đứng dậy mà lạy. Lại đi qua hướng bắc 60 bước, thì đó là chỗ Phật ngồi hướng về phía đông, mở đầu chuyển pháp luân, hóa độ cho 5 người. Hướng bắc chỗ này mà đi 20 bước nữa, là chỗ Phật thọ ký cho Di lạc đại sĩ. Hướng nam chỗ này mà đi 50 bước nữa, là chỗ long vương Ế la bát hỏi Phật, rằng bao giờ thì con thoát được thân rồng. Những chỗ này đều có dựng tháp, và nay đang còn. Trong vườn Lộc dã có 2 ngôi chùa, có chư tăng ở cả.

Từ tinh xá của vườn Lộc dã mà hướng về tây bắc, đi 13 do tuần thì có 1 quốc gia tên Câu diệm di. Tinh xá ở đây tên là Cù sư la, là chỗ xưa kia Phật đã ở, và nay vẫn còn chư tăng, phần nhiều theo tiểu thừa. Từ đây đi về hướng đông 8 do tuần, thì đến chỗ Phật đã ở đó hóa độ cho ác quỉ. Phật cũng hay ở tại đây. Chỗ Ngài kinh hành ngồi thiền đều có tháp, lại có cả chùa, với chừng 100 chư tăng.

Từ đây mà đi về hướng nam 200 do tuần thì có 1 quốc gia tên là Đạt sấn. Quốc gia này có ngôi chùa của đức Phật Ca diếp đã quá khứ. Chùa xoi núi đá lớn mà thành, có 5 lớp. Lớp dưới hết là hình voi, có 500 phòng đá. Lớp thứ hai là hình sư tử, có 400 phòng đá. Lớp thứ ba là hình ngựa, có 300 phòng đá. Lớp thứ tư là hình bò, có 200 phòng đá. Lớp thứ năm là hình bồ câu, có 100 phòng đá. Trên hết cả thì có nước suối, ven theo trước phòng đá mà chảy qua chảy lại quanh phòng. Cứ như thế cho đến lớp dưới hết thì xuôi các phòng mà chảy ra cửa. Trong các phòng đá, chỗ nào cũng xoi đá thành cửa ngõ thông suốt và sáng sủa. Các phòng đá không có chỗ nào tối tăm. Bốn góc thì xoi đá làm thang mà đi lên. Người thời nay thân nhỏ, theo thang mà lên thì chỉ bằng một bước chân nhẹ của người thời đức Phật Ca diếp ³².

Ngôi chùa này được đặt tên là Ba la việt. Ba la việt là tiếng Thiên trúc gọi chim bồ câu. Trong chùa thường có La hán cư trú. Nhưng đất đai hoang vắng, không có cư dân. Cách rất xa mới có 1 làng, mà toàn là tà kiến, không hiểu gì về Phật pháp. Sa môn và bà la môn, dị giáo và dân chúng, thường thấy người bay vào chùa. Nên chư tăng các nước đến lễ bái chùa thì người làng hỏi sao không bay ; chúng tôi thấy chư tăng ở đây bay cả. Chư tăng các nước nói thác rằng cánh chưa thành !

Quốc gia Đạt sấn hiểm hóc, đường sá khó khăn, khó mà biết chỗ chùa nói trên. Nên ai muốn đi đến chùa ấy thì phải mang theo tiền của mà hiến cho vua Đạt sấn, rồi vua sai người đưa đi, giúp đỡ và dẫn đường. Rốt cuộc tôi không đi được, chỉ nghe dân chúng Đạt sấn nói mà nói thôi.

(14)

Từ quốc đô Ba la nại, tôi đi theo hướng đông, trở về quốc đô Ba liên phất. Chí nguyện của tôi là đi tìm giới luật, mà các nước bắc bộ Thiên trúc toàn là khẩu truyền cho nhau, không có bản viết để sao chép. Vì vậy mà tôi lặn lội xa hơn, đến các xứ trung bộ Thiên trúc. Tại đây, trong 1 ngôi chùa đại thừa, tôi tìm được 1 bộ luật, đó là luật của Đại chúng bộ. Luật này khi Phật tại thế, được đại chúng đầu tiên tuân hành, được lưu truyền tại tinh xá Kỳ hoàn. Ngoài ra, 18 bộ cũng đều có luật và Thầy trò truyền cho nhau. Nhưng, đại trí tuy đồng mà chi tiết có khác, hoặc sự dụng có khai có giá, chỉ bộ luật của Đại chúng bộ là phong phú và đầy đủ nhất. Tôi lại tìm được 1 bộ luật có chừng 7.000 kệ. Đó là luật của bộ Tát bà đa mà chư tăng Trung hoa tuân hành, và cũng là khẩu truyền cho nhau chứ không chép ra văn tự. Cũng trong bộ Tát bà đa mà tôi tìm được Tạp a tì đàm tâm, có chừng 6.000 kệ. Lại tìm được 1 bộ kinh có chừng 2.500 kệ ; tìm được 1 cuốn kinh Phương đẳng bát niết bàn, có chừng 5.000 kệ ; tìm được A tì đàm của Đại chúng bộ ³³. Tôi ở lại 3 năm tại quốc đô Ba liên phất, vừa học Phạn bản, Phạn văn vừa sao chép luật bản.

Sau đó, thầy Đạo chỉnh vì đến các xứ trung bộ Thiên trúc, thấy được qui tắc của chư tăng, chư tăng cử động thật uy nghi và nhã quan, nên Thầy than thở chư tăng Trung hoa biên địa giới luật thiếu sót. Thầy nguyện từ nay sắp đi cho đến lúc thành Phật, không bao giờ sinh nhằm các xứ biên địa. Do vậy mà Thầy ở lại Thiên trúc, không về. Còn tôi thì bản tâm muốn làm cho giới luật lưu thông tại Trung hoa nên trở về một mình.

(15)

Xuôi theo hướng đông sông Hằng, đi xuống 18 do tuần thì trên bờ phía nam có quốc gia lớn Chiêm ba. Tại đây có tinh xá của Phật, có chỗ Phật kinh hành, có chỗ ngồi của 4 đức Phật, tất cả đều có tháp và hiện có chư tăng cư trú. Từ đây đi về hướng đông gần 50 do tuần thì đến quốc gia Ma lê đế, tức đến cửa biển. Ma lê đế là quốc gia có 24 ngôi chùa, đều có chư tăng ở, Phật pháp cũng hưng thịnh. Tôi ở lại tại đây 2 năm, chép kinh và vẽ tượng. Rồi chở theo thuyền lớn của thương gia mà ra biển, đi theo hướng tây nam, được gió nên 14 ngày thì đến quốc gia Sư tử ³⁴.

Người Sư tử nói quốc gia này cách Thiên trúc 700 do tuần. Quốc gia này là đảo quốc, đông sang tây có 50 do tuần, nam sang bắc có 30 do tuần. Đảo nhỏ hai bên phải trái thì có đến vài trăm, cách nhau 10 dặm, 20 dặm, 200 dặm, và thống thuộc đảo lớn cả. Phần nhiều sản xuất ngọc quí, sản xuất cả ngọc ma ni, địa phương sản xuất vuông đến 10 dặm, được vua phái người giữ, và ai tìm được ngọc thì được lấy 3 phần 10.

Quốc gia Sư tử vốn không phải có người ở, chỉ có quỉ thần và rồng. Thương gia các nước đến họp chợ tại đây. Khi chợ họp thì quỉ thần không hiện ra, chỉ đưa vật báu và đề giá. Thương gia y giá thì trả mà lấy. Nhờ thương gia qua lại mà ở, nên người các nước khác nghe biết cái vui ở đây mà kéo đến, do vậy mà thành nước lớn. Khí hậu điều hòa, không có mùa hè mùa đông khác nhau. Cỏ cây lúc nào cũng tốt, làm ruộng thì tùy ý, không cần có mùa.

Phật đến quốc gia Sư tử, muốn hóa độ rồng dữ nên dùng thần thông lực, 1 chân đạp nhẹ phía bắc hoàng thành, 1 chân đạp nhẹ đỉnh núi, 2 dấu chân cách nhau 15 do tuần. Tại phía bắc hoàng thành, trên dấu chân của Phật, vua Sư tử xây dựng tháp lớn, cao 40 trượng, trang sức bằng bạc vàng, hợp thành bằng các thứ ngọc. Cạnh tháp lại xây 1 ngôi chùa, tên là Vô úy sơn. Chùa có 5.000 chư tăng, lại cất 1 điện Phật, chạm cẩn bạc vàng, trang sức các thứ ngọc. Trong điện có vị tượng ngọc xanh, cao 3 trượng, cả mình ánh lên ánh sáng 7 thứ quí báu, tướng hảo uy nghiêm, diễn tả không hết. Trong tay phải của vị tượng có 1 viên ngọc vô giá.

Tôi từ khi rời Trung hoa đến giờ, tiếp xúc mấy năm toàn là người ngoại quốc, nhìn vào đâu sông núi cây cỏ cũng không có gì giống xứ mình. Thêm nữa, các vị cùng đi thì hoặc bỏ cuộc, hoặc ở lại, hoặc chết chóc. Nhìn lại chỉ thấy bóng mình, lòng thường bi cảm. Hôm nay bỗng nhiên thấy 1 thương gia đến bên vị tượng ngọc, lấy 1 cái quạt lụa trắng (của Trung hoa) mà cúng dường, tôi bất giác buồn thảm, nước trào đầy mắt.

Tiên vương Sư tử phái sứ thần đến trung bộ Thiên trúc xin hạt cây Bối đa, về trồng cạnh điện Phật, cao chừng 20 trượng. Cây nghiêng về phía đông nam, quốc vương sợ lớn lên sẽ ngã, nên lấy 8 cột trụ lớn đầy ôm mà cắm quanh cây. Cây Tăng trưởng giữa vòng trụ, xuyên trụ xuống đất mà thành gốc lớn, cỡ 4 ôm. Trụ tuy bị xoi ở trong mà vẫn bọc ở ngoài, nên người ta cũng không phá bỏ. Dưới cây xây tinh xá, trong tinh xá có tượng ngồi, Tăng tục phụng thờ không mệt.

Trong hoàng thành có tinh xá thờ răng Phật, làm bằng 7 thứ quí báu. Tại đây quốc vương hay đến tịnh tu phạn hạnh, dân chúng hoàng thành cũng dốc lòng kính tin.

Sư tử từ khi lập quốc đến giờ không hề đói khát, tan hoang, hỗn loạn. Kho tàng chư tăng cũng có ngọc, có cả ngọc ma ni vô giá. Quốc vương Sư tử một hôm du ngoạn vào kho chư tăng, thấy ngọc ma ni thì sinh tham, nghĩ muốn chiếm đoạt. Nhưng 3 ngày thì tỉnh ngộ, liền đến chư tăng mà lạy, sám hối tâm lý tội lỗi. Nhân đó bạch với chư tăng nên lập qui chế, rằng từ nay về sau không chấp nhận quốc vương vào coi kho tàng, tỷ kheo đi nữa cũng phải đủ 40 tuổi giới mới được vào.

Trong hoàng thành có nhiều cư sĩ, trưởng giả, thương gia, nhà cửa mỹ lệ, đường ngõ bằng phẳng. Giữa các ngã tư thì đâu cũng dựng đài thuyết pháp. Mỗi tháng đến ngày mồng 8, 14 và rằm thì sắp tòa cao, 4 chúng Tăng tục đều vân tập nghe pháp.

Theo người Sư tử nói, thì quốc gia này có chừng 60.000 chư tăng, đều ăn đồng chúng. Quốc vương cúng dường riêng trong hoàng thành năm sáu ngàn chư tăng. Ăn đồng chúng thì cầm bát ứng khí đến lấy. Tùy dung lượng của bát, lấy đầy mà về.

Răng Phật thì cứ 3 tháng thỉnh ra 1 lần. Mười ngày trước đó, quốc vương trang sức voi lớn, phái một người nói hay, mặc phục sức của quốc vương, cưỡi voi, gióng trống mà hô lớn, rằng Bồ tát khổ hạnh từ 3 vô số kiếp, không tiếc tính mạng. Bố thí cả quốc thành, vợ con. Móc mắt cho người. Cắt thịt đổi bồ câu. Cắt đầu bố thí. Cho cọp đói ăn mình. Tủy não cũng không tiếc. Khổ hạnh đa dạng như vậy là vì chúng sinh mà cầu thành Phật đạo. Rồi ở đời 45 năm, thuyết pháp giáo hóa, làm cho ai bất an thì được an ổn, ai chưa vượt qua bờ bên bên kia thì được vượt qua. Cơ duyên chúng sinh hết rồi Ngài mới nhập niết bàn. Từ đó đến nay đã có 1497 năm. Ngài nhập niết bàn là con mắt của thế giới đã khép lại, chúng sinh khổ não mãi hoài. Nên 10 ngày sau đây, răng Ngài sẽ xuất hiện tại tinh xá Vô úy sơn. Tăng tục trong nước muốn kiếm phước thì ai nấy hãy sửa dọn đường sá, trang hoàng cửa ngõ, sắp đặt hoa hương cùng những cúng phẩm !

Hô như vậy rồi, quốc vương cho làm 2 bên các đường đi những hình tượng biến thể từ 500 đời trở lui của Bồ tát. Hoặc làm Tu đại noa. Hoặc làm Diệm biến. Hoặc làm voi chúa. Hoặc làm hươu ngựa. Mọi hình tượng đều vẽ và trang sức như sống. Sau đó răng Phật mới được thỉnh ra, đi giữa đường, vừa rước vừa cúng dường. Rước đến tinh xá Vô úy sơn, đặt trong điện Phật, Tăng tục vân tập, đốt hương thắp đèn, cử hành nhiều tiết mục pháp sự, ngày đêm liên tục. Đủ 90 ngày rồi mới rước về lại tinh xá trong hoàng thành. Tại đây, đến các ngày chay cũng mở cửa và lễ kính đúng cách.

Phía đông tinh xá Vô úy sơn, cách 40 dặm có 1 núi, trong núi có tinh xá tên Chi đề, với 2.000 chư tăng. Trong chư tăng này có vị đại đức sa môn tên Đạt ma cù đế, dân chúng Sư tử ai cũng ngưỡng vọng. Ngài ở trong phòng đá 40 năm, thường hành từ tâm, cảm đến rắn chuột cùng ở 1 phòng mà không hại lần nhau.

Phía nam hoàng thành, cách 7 dặm có 1 tinh xá tên Ma ha tì kha la, với 3.000 chư tăng cư trú. Trong số đó có 1 vị cao đức sa môn, giới hạnh trong sạch, dân chúng đều nghi là bậc La hán. Ngày gần mất, quốc vương đến thăm, xin triệu tập chư tăng đúng phép mà hỏi ngài đắc đạo chăng ? Ngài nói thật, rằng là La hán. Khi mất, quốc vương xét theo kinh luật, đem cách táng La hán mà táng ngài. Bằng cách ở phía đông tinh xá, cách bốn năm dặm, chất củi lớn và tốt, chu vi 3 trượng, cao cũng gần đến số đó. Trên đặt gỗ thơm, như là đàn hương, trầm thủy. Bốn phía làm bậc đi lên. Ở trên dùng lụa trắng loại tốt, quấn quanh. Lại làm 1 cái giường xe lớn, trông như xe tang Trung hoa, chỉ không có rồng có cá. Khi sắp hỏa thiêu thì quốc vương và quốc dân đều vân tập, cúng dường hoa hương. Rồi theo giường xe đến chỗ hỏa thiêu, quốc vương lại tự cúng dường hoa hương. Cúng dường rồi đặt giường trên đống củi, rưới dầu tô mà đốt. Lửa bốc lên thì ai cũng thành kính, cởi những đồ khoác trên người, cùng với tàn quạt lọng dù, từ xa ném vào lửa để giúp lửa cháy. Cháy rồi thu tro cốt còn lại mà dựng tháp. Khi tôi đến đây thì không kịp lúc ngài còn, chỉ thấy tang lễ. Bấy giờ quốc vương Sư tử càng tin Phật pháp, muốn xây dựng tinh xá mới cho chư tăng. Trước hết quốc vương thiết đại hội, trai Tăng, rồi chọn 1 cặp bò tốt nhất, dùng bạc vàng và bảo vật trang sức trên sừng, làm bò cày. Quốc vương tự cày 4 phía thành quách, rồi chia đất ruộng ấy mà cấp cho dân chúng, với bằng khoán qui định rằng từ nay về sau, đời đời thừa kế như vậy, không được đổi bỏ.

Khi ở quốc gia Sư tử, tôi được nghe 1 tăng sĩ Thiên trúc ngồi trên tòa cao mà tụng kinh, rằng bát ứng khí của Phật vốn ở nước Tỳ xá ly, nay ở nước Kiền đà vệ, rồi mấy trăm năm thì đến nước Nhục chi, mấy trăm năm thì đến nước Vu điền, mấy trăm năm thì đến nước Khuất tì, mấy trăm năm thì đến nước Sư tử, mấy trăm năm thì quay sang Trung hoa, mấy trăm năm thì trở về Thiên trúc, rồi sau đó lên trên cung trời Đâu suất. Những chữ mấy trăm năm, khi vị ấy tụng thì tôi nghe định số rõ ràng, chỉ nay mới quên mất. Vị tăng sĩ Thiên trúc tụng tiếp, khi bát ứng khí của Phật lên đến Đâu suất, Di lạc đại sĩ thấy thì nói bát ứng khí của đức Phật Thích ca đã đến đây ! Đại sĩ cùng chư thiên hoa hương cúng dường 7 ngày. Sau 7 ngày, bát trở về Diêm phù, và Hải long vương thỉnh vào long cung. Khi Di lạc đại sĩ sắp thành Phật thì bát trở lại làm 4, ở tại chỗ cũ trên núi Át na. Di lạc đại sĩ thành Phật, thì 4 Thiên vương lại nhớ đến bát ấy, và đem dâng như đã dâng chư Phật quá khứ. Ngàn đức Phật thuộc Hiền kiếp cùng dùng bát ấy. Bát ấy đi rồi thì Phật pháp mất dần. Phật pháp mất rồi thì đời sống con người ngắn dần, ngắn đến chỉ còn 5 tuổi. Lúc chỉ còn 5 tuổi thì gạo dầu cũng mất cả. Bấy giờ con người rất ác, nắm lấy cây cỏ gì cũng thành khí giới, tàn sát lần nhau. Ai có phước thì tránh được vào núi, kẻ ác giết nhau hết rồi họ lại trở về, bảo nhau, rằng con người xưa kia vốn sống rất lâu, chỉ vì ác quá mà đời sống ngắn dần cho đến chỉ còn 5 tuổi. Vậy ngày nay chúng ta hãy cùng làm lành, sinh tâm từ bi, sống theo tín nghĩa. Ấy vậy, vì ai cũng sống theo tín nghĩa nên đời sống Tăng dần cho đến 8 vạn tuổi. Bấy giờ Di lạc đại sĩ xuất thế, đầu tiên chuyển pháp luân thì độ thoát cho đệ tử trong giáo pháp để lại của đức Thích ca, là những người đã ở trong giáo pháp để lại ấy mà xuất gia, mà thọ trì 3 qui y, mà giữ 5 giới, mà tu Bát quan trai, mà hiến cúng Tam bảo. Các đại hội thuyết pháp thứ hai và thứ ba của đại sĩ thì hóa độ cho những người có cơ duyên với Ngài.

Tôi nghe rồi muốn chép lại, nhưng vị tăng sĩ Thiên trúc nói bản kinh ấy tôi chỉ tụng miệng.

(16)

Tôi ở quốc gia Sư tử 2 năm, tìm được luật bản của bộ sa di tắc, tìm được Trường a hàm, Tạp a hàm, lại tìm được 1 bộ Tạp tạng, toàn là những thứ Trung hoa không có. Tìm được Phạn bản những kinh luật ấy rồi, tôi chở và đi trên thuyền lớn của các thương gia. Thuyền lớn có hơn 2 trăm người đi. Sau thuyền lớn cột dây kéo 1 thuyền nhỏ. Đi biển nguy hiểm, nên cột kéo thuyền nhỏ như vậy để phòng thuyền lớn hư hỏng. Thế nhưng khi được gió tốt, đi ra hướng đông 3 ngày thì gặp gió lớn, thuyền hở, nước vào. Các thương gia muốn qua thuyền nhỏ, thì người trên đó sợ quá nhiều, nên chặt đứt dây kéo. Các thương gia kinh hoàng. Tính mạng chỉ còn trong chốc lát. Sợ thuyền đầy nước nên đồ gì to nặng thì liệng cả xuống biển. Tôi cũng lấy bình, thau ³⁵, và những đồ khác ném xuống nước. Chỉ sợ các thương gia ném mất kinh tượng, nên tôi nhất tâm mà niệm Quan Âm đại sĩ và qui mạng chư tăng Trung hoa, vái rằng con đi xa cầu pháp, xin được hộ trì cho thuyền có chỗ để đậu.

Gió lớn như vậy 13 ngày đêm thì thuyền đến bờ 1 hải đảo. Thủy triều xuống, thấy được chỗ hở của thuyền nên trám bít lại được. Rồi đi tới. Biển hay có hải tặc, gặp phải là khó sống. Nước biển mênh mông, không thấy bờ bến, không rõ phương hướng, chỉ ngó mặt trời mặt trăng và tinh tú mà đi. Trời mưa thì âm u, thuyền bị gió đẩy đi mà không còn biết chuẩn đích. Đêm tối thì chỉ thấy sóng lớn vồ nhau, ánh bạc như lóe lửa, thủy quái loạn xạ. Các thương gia hoang mang, lo sợ, không biết thuyền trôi hướng nào. Biển lại sâu quá, không có chỗ để bỏ đá xuống mà neo thuyền. Trời tạnh mới biết đông tây, lại nhắm hướng mà đi tới. Thế nhưng nếu gặp đá ngầm thì hết sống.

Tình trạng như vậy kéo dài đến 90 ngày, mới đến 1 quốc gia tên Da bà đề ³⁶. Quốc gia này ngoại đạo bà la môn hưng thịnh, Phật pháp thì không có gì để nói. Dừng ở đây 5 tháng rồi tôi vẫn đi theo các thương gia. Thuyền vẫn có trên vài trăm người, chở theo lương thực 50 ngày, ra đi ngày 16 tháng 4.

Tôi kiết hạ trên thuyền. Thuyền hướng về đông bắc, nhắm đất Quảng châu. Đi hơn 1 tháng thì quãng canh hai gặp phải gió đen, mưa dữ. Các thương gia lại kinh hoàng. Tôi lúc ấy cũng nhất tâm mà niệm Quan âm đại sĩ và qui mạng chư tăng Trung hoa, xin được độ trì cho đến trời sáng. Sáng rồi, những kẻ bà la môn trong số thương gia nói bàn, vì chở sa môn này mà làm cho chúng ta bất lợi, gặp nạn lớn mãi. Vậy hãy bỏ sa môn này xuống bên hải đảo nào đó. Không thế vì 1 người mà gây tai họa cho cả đám. Người tín đồ của tôi nói, các người bỏ vị sa môn này xuống, thì cũng bỏ tôi xuống. Không bỏ xuống thì hãy giết tôi đi. Nếu chỉ bỏ vị sa môn này xuống thì khi đến Trung hoa, tôi sẽ đến vua tố cáo các người. Vua nước Trung hoa cũng tin Phật pháp, trọng sa môn. Các thương gia trù trừ, không dám bỏ tôi xuống ngay. Bấy giờ trời lại âm u mãi, các hướng dần viên nhìn nhau hoang mang. Cứ như thế mà đi hơn 70 ngày. Lương thực và nước uống sắp hết. Phải lấy nước mặn mà làm đồ ăn. Nước uống thì còn vài thăng nữa là hết. Các thương gia nói, bình thường đi 50 ngày là đến Quảng châu, nay mất nhiều ngày rồi, chắc là đã lạc hướng. Họ cho thuyền hướng về phía tây bắc để tìm bờ mà vào. Đi 12 ngày đêm thì đến được bờ phía nam của Lao sơn, thuộc quận Trường quảng, ấy là sau này mới biết rõ như vậy. Ở đây kiếm được nước và rau. Trải bao hiểm nguy, nhiều ngày lo sợ, nên bỗng nhiên đến được bờ bến này, thấy rau lê lá dâu thì biết đích đây là đất Trung hoa, nhưng không thấy người hay dấu người đi, nên chưa biết đích là chỗ nào. Người nói chưa đến Quảng châu, người nói đã quá rồi, không ai định được, nên đi thuyền nhỏ, vào bến tìm người để hỏi. Tìm được 2 người đi săn, đưa về bảo tôi thông dịch tiếng Trung hoa để hỏi. Tôi vỗ về 2 người ấy, rồi hỏi từ từ, rằng các người là người nào, họ nói họ là Phật tử. Lại hỏi các người vô núi làm gì, họ bảo ngày mai là rằm tháng 7, chúng tôi đi kiếm đào để cúng Phật. Lại hỏi chỗ này thuộc về nước nào, họ nói đây là quận Trường quảng, của đất Thanh châu, thống thuộc nhà Tấn. Nghe vậy các thương gia mới rất mừng. Liền kiếm lễ vật, phái người đến quận Trường quảng. Thái thú quận ấy là Lý nghi, tôn kính Phật pháp, nghe nói có vị sa môn chở kinh tượng đi biển mà đến, liền đem người tùy tùng đi đến bờ biển, đón rước kinh tượng, đưa về quận ly. Các thương gia người đi tới Dương châu, người ở lại Thanh châu. Còn tôi thì thái thú mời ở lại hết đông sang hè. Kiết hạ rồi, vì xa cách thầy bạn lâu ngày quá, nên tôi muốn về Trường an liền. Sắp đặt xong công việc, tôi xuôi xuống phía nam, hướng về kinh đô. Rồi gặp thầy bạn ³⁷ xuất trình kinh luật đã kiếm được.

(17)

Tôi rời Trường an 6 năm thì đến trung bộ Thiên trúc, ở đó cũng 6 năm, rồi về mất 3 năm mới đến Thanh châu. Tôi đi qua gần 30 quốc gia. Từ sa mạc đổ về hướng tây, đi đến Thiên trúc, thì uy nghi của chư tăng, nét đẹp của pháp hóa, không thể nào ghi cho hết, Thầy bạn cũng chưa được nghe cho đủ. Nghĩ vậy nên tôi chẳng kể gì tính mạng, đi biển mà về, gặp đủ gian nan. May mà nhờ uy linh của Tam bảo, trong cơn nguy biến mà được cứu hộ, nên xin ghi chép lại những gì đã trải qua để người hiền cùng nghe thấy.

Năm nay giáp dần ³⁸, đã là năm 12 niên hiệu Nghĩa hy của nhà Tấn, tuế thứ thọ tinh, kiết hạ gần xong thì có 1 tăng sĩ đến đón tôi. Tăng sĩ đến, ở chung mùa đông, nhân lúc rảnh việc giảng diễn, tăng sĩ hỏi thêm những điều tôi đã trải qua. Tăng sĩ là người cung thuận, nói năng chắc thật. Do vậy mà những gì trước đây tôi bỏ qua thì nay được khuyến khích ghi rõ hơn ³⁹. Tôi ghi đầu đuôi mọi việc, nhớ lại những lúc đã trải qua mà vã cả mồ hôi. Lặn lội nguy nan, không tiếc thân mạng là vì chí tôi có mục đích. Nên tôi nhất mực đi tới, gieo mình vào chỗ chắc chết để mong đạt tới muôn một của chí mình.

Do vậy mà được cảm thán, cho rằng xưa nay ít có, rằng từ khi dòng nước pháp hóa chảy qua Trung hoa đến giờ, chưa có ai quên mình cầu pháp như vậy. Thế mới hay lòng thành cảm ứng thì không có sự cùng đường nào mà không thông, chí nguyện hướng dẫn thì không có công nghiệp nào mà không thành. Thành tựu công nghiệp là vì biết quên cái mình trọng để trọng cái mình quên.

Ghi chú

:

(1) Kỷ hợi là năm 399.

(2) Thiên trúc: Ân độ

(3) Chính văn là Hán địa.

(4) Chính văn là Hồ ngữ (ngôn ngữ rợ Hồ). Trung hoa có cái thói gọi các nước vùng này là Hồ.

(5) Dịch không chắc chính xác.

(6) Coi lại ghi chú 5

(7) Chính văn là Tăng già lam.

(8) Chính văn là Kiền chùy.

(9) Chính văn là Tịnh nhân.

(10) Chính văn là Thông lĩnh.

(11) Một cách bố thí cúng dường mà sự thực chỉ có lời nói. Thí dụ 1 ông vua thưa chư tăng hiến cả nước của mình ; chư tăng nhận, rồi ông vua ấy xin chư tăng cho lại.

(12) Cũng gọi là giải chế (hết kiết hạ), thì chư tăng kiết hạ nhận được 1 tuổi hạ mới nữa, nên gọi là thọ tuế.

(13) Chính văn là Tần độ.

(14) Trượng và thước ở đây, nhẫn ở sau đây, toàn là cách và đồ đo xưa, của Tàu.

(15) Dịch không chắc chính xác. (15b) Là đi đến Trung hoa. Xứ này ở hướng đông của xứ Ấn độ.

(16) Cũng độc trành.

(17) Chính văn là trung quốc (nhưng không phải là Tàu).

(18) Mất ở đây, chính văn là vô thường. Nhưng cả câu chính văn tại Phật bát tự vô thường, tại, có bản chép ưng. Do chữ này mà tôi dịch đáng lẽ. Còn ngài Tuệ Cảnh mất thiệt là tại núi Tuyết sơn nhỏ, gần cuối đoạn này.

(19) Suy tưởng mà dịch, chắc chắn không chính xác.

(20) Tức Nhiên đăng Như lai (Dipam- kara).

(21) Là ngài Tuệ Cảnh và ngài Đạo Chỉnh, người mất, người ở lại.

(22) Coi lại ghi chú 18. Mất, ở đây chính văn là chung.

(23) Ấn độ xưa hay gọi trung bộ Ấn độ là trung quốc (xứ trung tâm), gọi các bộ khác là biên địa (xứ biên thùy), gọi các nước khác, kể cả Tàu, cũng bằng danh từ này.

(24) Tức gọi là trung bộ Thiên trúc.

(25) Vỏ ốc lớn thành xa cừ, tức gọi là bảo bối.

(26) Chư tăng của Phật mà thời Phật đang còn.

(27) Là các đức Phật Ca diếp, Câu lâu tần, Câu na hàm mâu ni.

(28) Vì Điều đạt tự xưng là Phật.

(29) Dịch không chắc chính xác.

(30) Tức là cây Bồ đề.

(31) Dịch không chắc chính xác.

(32) Dịch không chắc chính xác.

(33) Những chữ kệ trong đoạn này không phải là thể văn chỉnh cú, mà chỉ là cách tính tổng số chữ. Bất cứ thể văn nào, cứ 32 chữ là 1 bài kệ 4 câu 8 chữ, và có mấy bài kệ như vậy gọi là tổng số chữ của kinh, luật và luận. Thí dụ: 5.000 bài kệ là 5.000 x 32 = 160.000 chữ.

(34) Tức Tích lan (Srilanka ngày nay).

(35) Bình và thau, hay vật nào nữa, là những dụng cụ của tỷ kheo, phải có đúng luật.

(36) Phật học đại từ điển trang 1417, dẫn Thái viêm văn lục, nói địa điểm này là nước Ecuador, Nam Mỹ. Thái viêm kết luận, người phát hiện Mỹ châu trước là ngài Pháp hiển, không phải Kha luân bố sau này.

(37) Chính văn dùng chữ Thiền sư. Coi tiểu truyện thì biết đấy là chỉ cho thiền sư Ấn, tên Phật đà bạt đà.

(38) Giáp dần là năm 414.

(39) Xin coi lại lời dẫn.

2. Tiểu truyện cao tăng Pháp hiển

Tiểu truyện này, như đã nói, ban đầu tôi không muốn dịch và phụ lục. Nhưng nay thấy làm như vậy càng tốt. Tiểu truyện này nằm trong Chính 50/337-338. Đầu đề "Tiểu truyện cao tăng Pháp hiển" là tôi đặt.

Trí quang

Thích Pháp hiển họ Cung, người Vũ dương, Bình dương. Có 3 anh đều mất lúc còn nhỏ. Cha sợ họa cũng đến với ngài nên mới 3 tuổi đã cho làm tiểu. Về nhà mấy năm, bịnh nặng gần chết, nên lại đưa vào chùa. Vào 1 đêm là lành nên không chịu về nữa. Mẹ muốn gặp mà không được, nên làm cái nhà nhỏ ngoài cửa để tính việc ngài đi về. Lên 10 tuổi thì cha mất, chú nghĩ mẹ không sống một mình được nên ép ngài hoàn tục. Ngài thưa, trước đây con không vì có cha mà xuất gia. Con xuất gia là để xa trần lánh tục mà thôi. Chú khen lời ấy nên không ép nữa. Không bao lâu, mẹ mất. Hiếu hạnh hơn người, ngài lo tang mẹ hoàn tất. Rồi vẫn trở về chùa.

Ngài từng cùng đồng bạn vài mươi người đi gặt lúa. Giặc đói đến cướp. Đông bạn chạy hết, ngài đứng lại một mình, nói với giặc, cần lúa thì xin cứ lấy. Có điều xưa kia các người không bố thí nên đời này đói nghèo. Nay lại cướp của người nữa thì e rằng kiếp sau càng đói nghèo hơn. Xin lo trước như vậy cho các người mà thôi. Nói rồi đi về, giặc cũng để lúa lại mà đi. Mấy trăm tăng chúng ai cũng phục.

Ngài thọ đại giới rồi thì chí hướng và hành vi đều sáng sủa, cử động và phong cách rất nghiêm chỉnh. Thường than kinh luật thiếu sót nên quyết chí tìm cầu. Lấy năm thứ 3 niên hiệu Long an của nhà Tấn, cùng các đồng học Tuệ cảnh, Đạo chỉnh, Tuệ ứng, Tuệ ngôi, xuất phát từ Trường an, đi về hướng tây, vượt sa mạc. Sa mạc trên không có chim bay, dưới không có thú chạy, 4 phía mênh mông, không biết đi về ngả nào, chỉ nhìn mặt trời mà định hướng đông tây, ngó xương người chết làm dấu mà đi. Lại còn hay có gió nóng quái quỉ, gặp thì khó sống. Ngài phó mặc cảnh ngộ và tính mạng, nhất mực đi tới mọi sự hiểm nạn.

Nhưng rồi tới được Tuyết sơn. Tuyết sơn mùa đông mùa hè đều có tuyết. Lại có rồng ác phun gió độc, mưa cát sỏi. Đường núi lại gian nguy, dựng đứng cả ngàn nhẫn. Xưa có người xoi đá thông đường, bên cạnh đặt đường thang, vượt hơn bảy trăm nấc. Lại bước trên dây treo lớn mà qua sông, qua mấy mươi chỗ. Ấy toàn là nơi mà Trương mạch và Cam anh đời Hán đã không đi đến.

Kế đó lại vượt qua Tuyết sơn nhỏ, gặp gió lạnh nổi dữ, ngài Tuệ cảnh run cứng, không đi được nữa, bảo ngài, tôi chết ở đây, thầy nên đi trước đi, không được chết cả. Nói rồi thì mất. Ngài vỗ thây mà khóc, rằng chí nguyện không thành, số mạng như vậy thì biết làm sao. Ngài cố sức đi tới một mình, qua được đường núi hiểm nghèo.

Ngài đi qua hơn 30 quốc gia mà đến trung bộ Thiên trúc. Cách thành Vương xá hơn 30 dặm, có 1 ngôi chùa, ngài vào xin ở lại. Sáng ngày ngài muốn đến núi Kỳ xà quật. Trong chùa can rằng, đường đi rất khó, lại có lắm sư tử đen đón đường ăn người, làm sao đến được. Ngài nói, tôi từ xa lặn lội đến đây là nguyện đến Linh sơn. Tính mạng thì không hẹn hò với ai cả, không bảo đảm được trong một hơi thở ra hay vào. Lòng thành bao năm, nay đâu có thể vì tính mạng mà bỏ cuộc. Hiểm nạn dẫu có, tôi cũng không sợ gì. Chư tăng không can được nên phái 2 vị đưa ngài đi. Đến núi thì trời sắp tối nên tính việc ở lại. Hai vị tăng sĩ sợ nên từ biệt mà về. Ngài ở lại một mình, đốt hương lễ bái, cảm thấy dấu cũ như nhìn thấy Phật còn. Đến đêm có 3 con sư tử đen đến ngồi xổm trước ngài, liếm mép, vung đuôi. Ngài tụng kinh không ngừng, nhất tâm nhớ Phật. Sư tử bèn cúi đầu hạ đuôi, phục trước chân ngài. Ngài đưa tay xoa mà nói, như muốn hại nhau thì chờ tôi tụng kinh xong, còn chỉ thử nhau thì xin lui đi. Một lát sư tử mới đi.

Sáng ngày trở về, đường chỉ một lối hẹp đi được. Ngài đi hơn 1 dặm, bỗng gặp 1 vị đạo nhân tuổi chừng 90, y phục thô, nhưng thần khí siêu việt. Ngài biết là bậc cao cả mà không hiểu là thần nhân. Sau đó lại gặp 1 tăng sĩ trẻ, ngài hỏi, vị cao niên tôi vừa gặp là ai, tăng sĩ nói đó là đức Ca diếp, vị đại đệ tử của Phật, ngài đại ân hận, chạy theo đến núi thì có viên đá nằm ngang chận cửa hang, nên không vào được. Ngài ứa nước mắt mà về.

Rồi đi đến nước Ca thi. Tại đây có con rồng tai trắng, thường hứa với chư tăng làm cho mùa màng phong phú, và lời hứa thường hiệu nghiệm. Chư tăng làm nhà cho rồng, lại trai tăng cầu phước cho rồng. Thường kiết hạ rồi rồng hiện ra 1 con rắn nhỏ, 2 tai trắng, nên ai cũng biết là rồng. Bèn lấy bồn đồng đựng sữa, đặt rồng vào trong đó, đem trình từ thượng tọa đến hạ tọa rồi rồng mới ấn. Mỗi năm rồng hiện 1 lần. Ngài cũng thấy.

Ngài đến trung bộ Thiên trúc. Tại chùa Thiên vương, phía nam tháp A dục vương xây dựng, nằm trong thành Ba liên phất của nước Ma kiệt đề, ngài tìm được luật của Đại chúng bộ, lại được luật sao của Thuyết hữu bộ, Tạp a tỳ đàm tâm, kinh Phương đẳng nê hoàn, vân vân. Ngài ở lại 3 năm, học Phạn văn và Phạn bản, lại đích thân sao chép.

Rồi đem kinh tượng đi theo thuyền thương nhân mà đến nước Sư tử. Cùng đi với ngài có hơn 10 người, bấy giờ người ở lại, người chết, nhìn lại chỉ một mình một bóng, nên ngài thường bi cảm. Một hôm, trước tượng Phật bằng ngọc, ngài thấy 1 thương nhân đem cái quạt lụa trắng của Trung hoa mà cúng dường, bất giác xúc động mà khóc.

Ngài ở lại nước Sư tử 2 năm, lại tìm được luật bộ Sa di tắc, Trường a hàm, Tạp a hàm, Tạp tạng, tất cả đều không có ở Trung hoa.

Rồi ngài xuống thuyền lớn của thương nhân, đi theo đường biển mà về. Thuyền có chừng 200 người. Gặp gió dữ, nước vào, ai cũng kinh hoàng, ném bỏ những vật không mấy giá trị. Ngài sợ họ bỏ cả kinh tượng của mình nên nhất tâm xưng niệm Quan âm đại sĩ và qui mạng chư tăng Trung hoa. Thuyền bị đẩy đi theo gió, may mà không vỡ. Hơn 10 ngày thì đến nước Da bà đề, ở lại đây 5 tháng rồi ngài vẫn theo thuyền của thương nhân mà đi về hướng đông, chủ ý để đến Quảng châu. Căng buồm đi 20 ngày thì đêm bỗng nổi gió lớn, cả thuyền lại hoảng sợ. Họ bàn với nhau, rằng vì chở sa môn này nên làm cho chúng ta khốn đốn. Không thể vì 1 người mà để chết cả đám. Họ muốn bỏ ngài xuống. Người tín đồ của ngài lớn tiếng mắng các thương nhân, rằng các người bỏ vị sa môn này xuống thì cũng bỏ cả tôi xuống. Không thì giết tôi đi. Vua đất Trung hoa cũng thờ Phật kính tăng, tôi sống thì khi đến Trung hoa tôi sẽ tố cáo, vua sẽ trị tội các người. Các thương nhân nhìn nhau thất sắc, miễn cưỡng mà thôi bỏ ngài xuống. Thế rồi nước uống hết, thực phẩm hết, thuyền thì mặc cho gió đẩy theo nước. Bỗng nhiên đến bờ, thấy rau lê lá dâu thì biết đích là đất Trung hoa, nhưng vẫn chưa biết rõ xứ nào. Bèn đi thuyền vào bến để tìm xóm làng, thì gặp 2 người đi săn, hỏi họ đây là đâu, họ bảo là bờ nam núi Lao sơn, quận Trường quảng, đất Thanh châu. Hai người đi săn lại báo cho thái thú Lý nghi. Thái thú vốn kính tin Phật pháp, nghe có vị sa môn từ xa mà đến thì đích thân đi đón. Ngài đem kinh tượng về theo thái thú. Không mấy chốc, ngài muốn về nam. Thứ sử Thanh châu mời ở lại qua đông. Ngài nói tôi gieo mình vào chỗ khó mong trở về là chí muốn hoằng thông Phật pháp. Chí tôi chưa đạt, không dám ở lâu.

Rồi ngài xuôi nam, về kinh đô, cùng thiền sư Thiên trúc là ngài Phật đà bạt đà, tại chùa Đạo tràng, dịch luật Ma ha tăng kỳ, kinh Phương đắng nê hoàn, luận Tạp a tì đàm tâm, tổng số hơn trăm vạn chữ.

Kinh Đại nê hoàn của ngài dịch ra thì lưu hành giáo hóa, ai cũng nghe thấy. Có 1 gia đình quên mất tên họ, ở gần cửa Chu tước, đời đời phụng thờ Phật pháp, tự chép 1 bộ để đọc tụng cúng dường. Vì không có phòng riêng nên để 1 phòng với sách khác. Sau đó hỏa hoạn lan đến nhà người này, đồ đạc cháy hết, chỉ kinh Đại nê hoàn là còn y nguyên, khói lửa không táp đến, màu sắc cuốn kinh không hề biến đổi. Kinh đô truyền nhau, ai cũng bảo là thần diệu. Những kinh luật khác mà ngài mang về thì chưa được dịch ra. Sau ngài đến kinh châu, mất ở chùa Tân tự, thọ 86 tuổi, ai cũng thương tiếc.

Sự du hành các quốc gia của ngài thì đã có truyện của ngài ghi lại.

Cao tăng Pháp hiển - Trưởng lão tỷ kheo Trí quang dịch. Nhà xuất bản Hồng Đức, số 65 Tràng Thi, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội. Chịu trách nhiệm xuất bản: GĐ. Bùi Việt Bắc. Chịu trách nhiệm nội dung: TBT. Lý Bá Toàn. Biên tập: Phan Thị Ngọc Minh. Sửa bản in: Quảng Tuân. In số lượng 2.000 cuốn, tại Xí nghiệp in FAHASA, 774 Trường Chinh, phường 15, quận Tân Bình, Tp. HCM. Số XNĐKXB: 1386 - 2017/CXBIPH/21 - 21/HĐ. Số QĐXB của NXB: 739/QĐ-NXBHĐ, cấp ngày 28 tháng 12 năm 2017. In xong và nộp lưu chiểu năm 2018. Mã số sách tiêu chuẩn quốc tế (ISBN) 978-604-955-628-9.