Trà Thư (The Book of Tea)

Tựa đề: Trà Thư (The Book of Tea).

Tác giả: OKAKURA KAKUZO.

Dịch giả: BẢO SƠN.

Nguồn: NHÀ XUẤT BẢN (NXB) LÁ BỐI, NXB VĂN NGHỆ,

NXB VĂN HỌC, NXB THẾ GIỚI, … & Tư liệu.

Năm xuất bản:

Thực hiện ebook: @tducchau.

Ngày hoàn thành: 17-03-2015 (27-Giêng_Ất Mùi, PL 2559)

http://tve-4u.org/

Mục lục

Lời giới thiệu

Chén trà nhân loại

Môn phái trà

Đạo Gia và Thiền

Trà thất

Thưởng giám nghệ thuật

Hoa

Trà tượng

Lời giới thiệu

Tôi thường nhớ tới mấy lần đến thăm một gia đình vào bậc phong lưu có bộ phòng khách bằng trắc kiểu Tàu bóng lộn, bà chủ trịnh trọng bưng ra một bộ đồ trà cổ từ đời Khang Hi bày trên một chiếc khay gụ chạm và khảm xà cừ quý giá. Tôi vui vẻ nhìn theo đôi bàn tay khéo léo của bà pha trà. Bà mở nắp ấm trà trong đã có sẵn một ít lá màu xanh lợt nở trương ra trong một ít nước; bà bỏ thêm vào ấm mây cánh trà mới, lấy trong một chiếc hộp thiếc xinh xinh; bà chế nước đựng trong một bình thủy vào, rồi đợi một lúc rót ra chén tống, chuyển sang chén con và trịnh trọng hai tay nâng mời tôi uống.

Tôi đưa chén trà lên môi nhấp, nước nguội và toàn một vị tanh tanh, nhổ ra cũng dở mà nuốt vào cũng dở. Nước đựng trong bình thủy, không còn là nước sôi nữa nên không đủ sức ngấm vào mấy cánh trà mới, nó chỉ là nước nóng pha vào một thứ nước ngâm bã trà tàu từ lâu.

Bà chủ tươi cười nói: "Thưa bác, đây là Vương Trà đấy, người ta mới làm quà cho tôi đấy ạ".

Tôi nói: "Ồ, quý hóa thế, thảo nào...".

*

* *

Vì vậy, trong một bài bàn về văn hóa, tôi đã có dịp trình bày ý kiến rằng những tập quán phong tục, những lề lối sinh hoạt hàng ngày - từ cách ăn cách ở, cách trang điểm phục sức, cách nấu bếp, làm việc v.v... đều có tương quan mật thiết đến văn hóa, cũng như Okakura Kakuzo nghĩ rằng nhân loại sẽ đỡ đau khổ nếu biết bảo tồn những thuần phong mỹ tục và những tín ngưỡng của ông cha ngày xưa. Và cũng vì thế tôi thấy cần dịch cuốn Trà Thư Tiểu luận này để cống hiến bạn đọc. Cuốn Trà Thư nguyên viết bằng Anh văn, xuất bản năm 1906 đã làm cho tác giả là Okakura Kakuzo càng ngày càng nổi danh trên văn đàn quốc tế. Okakura sinh năm 1862 tại Yokohama, theo học Anh văn và Hán văn từ hồi còn nhỏ. Năm 15 tuổi được vào Hoàng Gia Đại Học Đường ở Tokyo, học luật và kinh tế chính trị, nhưng rồi bỏ học khi gặp giáo sư Mỹ Ernest Fenellosa. Hai thầy trò đồng tâm cộng tác làm công việc nghiên cứu Mỹ thuật Á Đông. Gặp hồi có phong trào canh tân chính trị, chia rẽ ảnh hưởng của chính phủ đối với đạo giáo, các chùa chiền đem bán đắt bán rẻ tất cả đồ cổ, nhẵt là họa phẩm và điêu khắc phẩm. Có khi không kịp bán, họ đem đốt phá đi để lấy chỗ xây dựng và trưng bày đồ tân thời.

Fenellosa tổ chức một hội gồm một số người có nhiệt lâm đối với công cuộc bảo tồn đồ cổ Nhật Bản, trong số đó có Okakura Kakuzo và Baron Kuki là người sốt sắng nhất. Fenellosa lại khuyên một người bạn giàu có là William Sturgis Bigelow bỏ tiền ra mua những món đồ ấy, sau này thành những hiện vật chủ yếu trong những bộ đồ quý giá của Á Dông mà Bảo tàng viện Boston sưu tầm.

Hội này về sau biến thành một trường mỹ nghệ, một bảo tàng viện quốc gia, và một ủy ban Bảo tồn Tác phẩm Văn hóa. Năm 1890, Fenellosa về Mỹ, còn Okakura được ủy nhiệm làm hiệu trưởng trường Quốc Gia Mỹ Nghệ. Lúc ấy Okakura mới 29 tuổi. Các môn đồ gọi ông là Tenshin (Thiên Tâm). Ông phát động những phong trào bảo thủ môn hội họa Nhật, chống lại những xu hướng ngoại lai và được nhiều môn đồ hưởng ứng, tuy nhiên kết quả không được như ý muốn. Năm 1890, ông từ chức hiệu trưởng và gần nửa sĩ số cũng bỏ trường theo ông ra lập một trường và một hội lấy tên là Nihon Bijutsu-in tiếp tục chương trình bảo thủ môn hội họa cổ truyền và tìm phương pháp phát triển đến những hình thể mới hơn và linh hoạt hơn, một phương pháp cải cách nội bộ, tuy có nghiên cứu tới những tư tưởng Âu Mỹ nhưng không noi theo.

Hai cuộc viễn du sang Ấn Độ và Trung Hoa lại càng khiến Okakura hết sức tin tưởng vào tiền đồ của Đông Phương là một phản điểm văn hóa và triết lý đối với chủ nghĩa duy vật đương bành trướng mau lẹ của Tây Phương. Sau khi gặp và trao đổi tư tưởng với thi triết gia Tagore, Okakura viết cuốn Đông Phương Lý Tưởng (The ideals of the East) xuất bản lần thứ nhất bằng Anh ngữ ở London năm 1904, hai năm trước khi xuẩt bản cuốn Trà Thư này.

Hội Nihon Bijutsu-in vẫn bị thiếu thốn tài chính và hy vọng bán được một vài tác phẩm ở Mỹ để cứu vãn lại tình thế khó khăn. Vì vậy, okakura cùng ba người bạn nữa mới đi Mỹ và được John La Farge giới thiệu với bà Isabella Gardner, một người rất thích mỹ thuật phẩm Á Đông.

Okakura thu được kết quả mỹ mãn trong những cuộc triển lãm ở New York và Boston, kiếm đủ tiền cho ba người bạn đem về Nhật; còn ông thì ở lại Mỹ và được bà Gardner giới thiệu với ban tổ chức Triển lãm Quôc tế ở St. Louis. Tại đây, Okakura diễn thuyết tại Hội Nghị Văn Hóa Quốc Tế và nhờ đó được mời vào Bảo Tàng Viện LOUVE lúc ấy đương khuyết chức giám đốc. Sau bài diễn văn về "vấn đề Tân Hội Họa" và nhờ sự nâng đỡ của bà Gardner, Okakura lại được mời vào Bảo Tàng Viện Boston, lúc đầu làm cô" vấn, sau làm Quản Lý Bộ Trung Nhật Mỹ Thuật. Okakura nhậm chức năm 1906 và làm việc luôn cho tới khi ông qua đời.

Trong thời gian này ông du lịch mấy lần qua Âu châu, Trung Hoa, Ân Độ và về Nhật Bản, để tìm kiếm các mỹ thuật phẩm cho Bảo Tàng Viện Boston. Nhờ đó Viện có nhiều đồ sưu tầm quý giá của Trung Hoa và đứng vào bậc nhất ở Tây Phương về phương diện này.

Okakura Tenshin thành ra người của cả hai phương Đông - Tây. Công việc của ông ở Mỹ dẫu sao vẫn không cắt rời dược cuộc sống của ông ở Nhật; ông không đem vợ con ra ở ngoại quốc cùng ông mà thường về thăm gia đình ở lzura.

Ông mất tại suối nước nóng ở Akakura, ngày 2 tháng 9 năm 1913. Ngoài những thiên khảo luận về mỹ thuật, ông để lại nhiều tác phẩm như: Lý tưởng của Đông phương (The ideals of the East), Sự Phục hưng của nước Nhật (The Awak- ening of Japan), Con Cáo Trắng (The VVhite Fox) và cuốn Trà Thư Tiểu Luận (The Book of Tea) này.

Elise Grilli có kể lại rằng: "Ngay khi tới Mỹ, Tenshin viết cuốn Trà Đạo và trước khi in thành sách, ông đem ra đọc cho một nhóm văn nghệ sĩ nghe. Nhóm này thường tập hợp ở nhà bà Gardner, gồm một số ít phần tử thượng lưu trí thức có thể đồng tình với Tenshin phản đối sự ngộ hội về mặt tinh thần giữa Đông và Tây. Tác giả hình như cho rằng người ta coi đề tài của ông là một thứ bão tố, một thứ "nội hồng trong chén chà": "Bất cứ người Tây Phương trung lưu nào sống trong cách êm đềm tự mãn, tự túc cũng chỉ coi tiệc trà là một trường hợp của ngàn lẻ một những việc kỳ dị dã tạo thành cái tính kỳ cục và ngây thơ của phương Đông...".

"Cuốn sách được chuyền hết tay này sang tay khác và người đọc nào cũng đều có sẵn quan niệm cho rằng đấy là một bí quyết giúp cho họ hiểu biết những tư tưởng Đông phương, một bí quyết siêu xuất ra ngoài tên cuốn sách. Kiến thức và lòng trắc ẩn của Okakura, tính hài hước và khả năng tự xét, cái giọng tâm sự chua chát trong lối hành văn của ông đã lôi cuốn cho ông một số thính giả mà ông không thể ngờ nhiều đến như thế. Từ ngữ được chọn lọc cẩn trọng và phương pháp trình bày đề tài khéo léo gợi cảm của ông làm cho người đọc lúc đầu thì lạ lẫm, sau thích thú và cuối cùng lại thấy ham thích tìm hiểu sâu hơn. Về sau cũng có nhiều người khác viết về nghi thức uống trà của Nhật Bản một cách chủ quan hơn; nhưng riêng Okakura đã làm cho Tây phương thấy rõ quan niệm thống nhất về nghệ thuật và đời sống, về thiên nhiên và nghệ thuật hỗn hợp thành một sự đồng điệu hài hòa của cuộc sống sinh hoạt hàng ngày, nó phát ra một giai âm gợi cảm trong một thế giới mà ai ai cũng băn khoăn tìm một lối thoát khỏi con đường quanh co khúc khuỷu đầy những sự phức tạp mà họ đã lạc chân bước tới.

"Trong nửa thế kỷ vừa qua người ta đã gạt bỏ đi được ít nhiều sự ngộ hội giữa Đông và Tây mà Okakura đã nêu ra một cách chua chát. Người ta đã bớt có ý tưởng coi thường Đông phương. Đông, Tây, hai bên đã hiểu biết và kính nể nhau... Và nếu Okakura còn sống, có lẽ chính ông cũng sẽ ngạc nhiên thấy ngày nay "nhân loại đã gặp nhau trong một chén trà"".

B.S.

Chén trà nhân loại

Trà nguyên thủy là một thứ thuốc sau biến dần thành một đồ uống. Ở Trung Hoa, vào thế kỷ thứ tám, uống trà được coi là một thú tiêu khiển thanh lịch trong giới thi nhân. Đến thế kỷ thứ mười lăm, Nhật Bản nâng cao giá trị của Trà lên thành một tôn giáo của chủ nghĩa thẩm mỹ, tức là Trà Đạo. Trà Đạo là một đạo lập ra để tôn sùng cái đẹp trong những công việc tầm thường của cuộc sinh hoạt hàng ngày. Nó là nghi thức của đức tinh khiết và sự hòa hợp; nó làm cho người ta cảm thấy sự huyền bí của lòng hỗ tương nhân ái và ý nghĩ lãng mạn của trật tự xã hội. Bản chất của Trà Đạo là sùng bái sự "Bất Hoàn Toàn", vì trong cái bất khả năng mà chúng ta đều biết là nhân sinh thế sự này có cái gì có thể làm được thì Trà Đạo luôn luôn cố gắng hoàn thành cho bằng được.

Triết lý của Trà không phải chỉ là một chủ nghĩa thẩm mỹ đơn giản theo ý nghĩa thông thường của nó, vì triết lý này, cùng với luận lý và tôn giáo biểu thị tất cả quan niệm của chúng ta về con người và tạo hóa. Nó là khoa vệ sinh, vì nó bắt buộc phải tinh khiết, nó là khoa kinh tế, vì nó chứng tỏ rằng an lạc là do sự giản dị nhiều hơn là do ở sự phức tạp và tổn phí mà ra; nó là một thứ kỷ hà học (*) về tinh thần, vì nó minh định ý niệm về sự cân xứng của ta đối với vũ trụ. Sau chót, Trà Đạo tiêu biểu cho tinh thần dân chủ thực sự của Á Đông, vì nó đã khiến cho tất cả những người tôn sùng Trà Đạo thành những bậc thẩm mỹ quý phái.

Cái thế cô lập từ ngàn xưa của nước Nhật Bản đối với toàn thể thế giới, cái thế đã thúc đẩy người ta đến chỗ nội tỉnh nghĩa là tự xét mình, đã giúp cho Trà Đạo phát triển mạnh vô cùng. Nhà cửa, tập quán của chúng tôi, cách phục sức, cách nấu ăn, đồ sơn, đồ sứ, đồ vẽ - ngay chính nền văn học của chúng tôi - tất cả đã chịu ảnh hưởng của Trà Đạo. Người đã nghiên cứu về Văn hóa Nhật Bản, không ai là không biết đến Trà Đạo. Nó đã thấm nhuần vào vẻ thanh nhã của những khuê phòng cao quý, cũng như nó đã thâm nhập vào những nơi nhà tranh vách đất nghèo nàn. Nó đã dạy cho nông dân nước chúng tôi biết cách trưng bày hoa, nó dã dạy cho công nhân thấp kém nhất nước Nhật biết coi trọng những hòn đá, khe nước. Theo lối nói thông thường, ta vẫn gọi những người hờ hững đối với những tấn kịch nửa trang nghiêm nửa hài hước của chính mình là những kẻ "thiếu hơi trà". Và ta lại chê trách những nhà thẩm mỹ thô lỗ bất chấp những thảm kịch của thế gian, để mặc cho mình chuồi theo nguồn cám xúc không kiềm chế, không chừng mực, là những kẻ "quá dư hơi trà".

Người ngoại cuộc chắc thế nào cũng không khỏi ngạc nhiên về cái lối "kiểu cách bày vẽ" ra cho nhiều mà chẳng đi tới đâu ấy. Họ sẽ bảo: "Trong một chén trà sao mà lắm phong ba bão tố đến thế!". Nhưng nếu chúng ta nhận thấy chén vui của nhân gian bé nhỏ như thế nào, mau chóng đầy tràn nước mắt thế nào, và trong cơn khát vọng cái "vô biên vô hạn", chúng ta đã dễ dàng uống cạn chén trà như thế nào, thì chắc chắn chúng ta sẽ không tự trách mình đã bày vẽ lắm chuyện vì chén trà Nhân loại đã tồi tệ hơn. Thờ "Tửu Thần Bacchus", chúng ta đã hy sinh quá trớn, chúng ta lại còn biến đổi cả hình dạng đẫm máu của "chiến Thần Mars" nữa. Tại sao ta không tự hiến thân cho "Camelia nữ vương" và đắm mình tiêu khiển trong dòng suối thân ái ấm áp chảy tự trên ban thờ Nữ vương xuống? Trong chất nước màu hổ phách đựng trong chiếc chén sứ màu trắng ngà, những người đã gia nhập Đạo rồi có thể thưởng thức đức trầm mặc hiền từ của Khổng Tử, tính chua chát của Lão Tử, và hương thơm cao quý của chính Thích Ca Mâu Ni.

Những người không tự cảm thấy được cái bé nhỏ trong những công việc to tát của chính mình, rất có thể sơ suất không nhận thấy được cái to tát trong những công việc bé nhỏ của người khác. Bất cứ một người Tây phương trung lưu nào, sống trong cảnh êm đềm tự túc tự mãn, cũng đều không thấy trong nghi thức dùng Trà có gì khác hơn là một trường hợp của ngàn lẻ một những việc kỳ dị đã tạo thành cái tính kỳ cục và trẻ con của Đông phương. Thấy Nhật Bản chỉ ham chuộng những nghệ thuật tao nhã của hòa bình, họ quen coi Nhật Bản như một nước lạc hậu: nhưng từ khi Nhật Bản bắt tay vào cuộc tàn sát trên chiến trường Mãn Châu, thì họ lại gọi Nhật Bản là một nước văn minh. Sau lại còn không biết bao nhiêu lời bình luận về Quy luật của "Võ sĩ Đạo", cái "Nghệ Thuật Chết" của quân nhân Nhật Bản, vui vẻ tự hi sinh tính mệnh; nhưng người ta ít chú ý đến Trà Đạo, cái đạo tiêu biểu rất nhiều cho "Nghệ Thuật Sống" của chúng tôi. Nhờ vào cái vinh dự đáng ghê sợ của chiến tranh mà được tiếng là văn minh, như vậy thà chúng tôi cam chịu là thô lậu còn hơn, thà chúng tôi đợi đến lúc nghệ thuật và lý tưởng của chúng tôi được người ta hiểu biết đến mà đương nhiên tôn kính còn hơn.

Biết đến bao giờ Tây phương mới chịu hiểu hoặc tìm hiểu Đông phương? Chúng tôi vốn rất sợ cái màng lưới kỳ cục thiên hạ đã thêu dệt ra về chúng tôi bằng những sự kiện và những chuyện bịa đặt hão huyền. Nếu họ không bảo chúng tôi sống cùng chuột với dán, thì họ lại tưởng tượng chúng tôi sống bằng hương sen. Chúng tôi là một giống hoặc cuồng tín, bất lực, hoặc dâm đãng ti tiện. Họ đã cười thuyết duy linh của Ân Độ dốt nát, đức khiêm nhượng của Trung Hoa là ngu xuẩn, lòng ái quốc của Nhật Bản là kết quả của thuyết túc mệnh. Họ còn cho rằng chúng tôi vì thần kinh hệ trì độn nên cảm xúc đau thương.

Tại sao chư vị không đem chúng tôi ra mà làm trò vui? Á Đông chúng tôi xin đáp lễ lại. Nếu chư vị biết chúng tôi đã nghĩ những gì, đã viết; những gì về chư vị, chắc chư vị còn vui cười hơn nữa. Tất cả cái mị lực của viễn cảnh là ở đó, tất cả lòng cảm phục một cách vô ý thức những cái kỳ ảo, tất cả lòng oán hận một cách thầm lặng những cái mới lạ và vô định là ở đó mà ra. Người ta gán cho chư vị những đức tính quá cao thượng không ai có thể đố kỵ được, và buộc cho chư vị nhiều tội ác quá đẹp không ai có thể trách cứ được. Văn nhân của chúng tôi ngày xưa - những nhà hiền triết, bác học - đã kể cho chúng tôi nghe rằng chư vị có một cái đuôi xù giấu đâu ở trong quần áo, và chư vị thường ăn thịt trẻ sơ sinh! Chúng tôi đối với chư vị còn một điều này tệ hơn nữa là: chúng tôi vẫn thường nghĩ rằng chư vị là giống người kém thực tế nhất trần đời, vì người ta bảo chư vị chỉ thuyết giáo mà không bao giờ thực hành.

Rất may là những điều hiểu lầm như vậy ở chúng tôi đã tiêu tan nhanh chóng. Việc thương mại đã bắt buộc phải dùng những thứ tiếng Âu châu trên các hải cảng Á châu. Thanh niên Á châu đổ xô đến các trường đại học Tây phương để hấp thụ nền giáo dục cận đại. Tuy chúng tôi chưa thấu hiểu sâu xa nền văn hóa của chư vị, nhưng ít ra chúng tôi cũng có thiện chí muốn học hỏi. Biết bao nhiêu đồng bào của chúng tôi đã theo đòi quá nhiều những tập quán và quá nhiều những lễ nghi của chư vị, họ nhầm tưởng rằng đeo cổ áo cứng và đội mũ lụa cao nòng là thâu hiểu ngay được nền văn hóa của chư vị. Thực đáng thương mà cũng đáng trách cho những kiểu cách ấy, nhưng dẫu sao thì nó cũng chứng tỏ rằng chúng tôi đã hạ mình xuống tiếp cận với nền văn minh của chư vị. Không may thái độ của Tây phương lại thờ ơ đối với sự lý giải của Đông phương. Hội truyền giáo Cơ Đốc sang nước chúng tôi để cấp phát chứ không phải để lãnh thụ. Sự hiểu biết của chư vị, nếu không căn cứ vào những giai thoại không đáng tin của những khách lữ hành, thì chỉ căn cứ vào dăm ba bài dịch thuật nghèo nàn của cả một nền văn hiến bao la rộng rãi của chúng tôi. Ít khi mà ngòi bút hào hiệp vô tư của một Latcadio Heam hay của một nhà văn như tác giả cuốn Vận Mệnh Ấn Độ (The Web of Indian Lite) soi sáng vào khoảng âm u của Á Đông bằng ngọn đuốc cảm tình của chính chúng tôi.

Nhưng nói thẳng ra như vậy, rất có thể tôi lại phô cái dốt của mình ra về Trà Đạo. Chính cái tinh thần văn nhã của Trà Đạo bắt buộc chỉ được nói ra những điều người-ta trông chờ muốn nghe ở mình mà thôi, chứ không được nói gì hơn. Song tôi lại không phải là một tay Trà Đạo văn nhã. Sự hiểu lầm lẫn nhau giữa hai thế giới Tân và Cựu đã gây ra biết bao nhiêu sự tổn thương, thiết tưởng khi người ta làm được một việc gì - dẫu cỏn con đến đâu đi nữa - mà giúp ích thêm được cho sự thông cảm của đôi bên thì người ta cũng chẳng cần phải biện giải làm gì. Nếu nước Nga chịu hạ cố tìm hiểu nước Nhật hơn thì có lẽ đã tránh dược cảnh chiến tranh đẫm máu kinh khủng ở đầu thế kỷ hai mươi. Sự khinh thường không thèm hiểu biết đến những vấn đề Á Đông có những kết quả tai hại cho nhân loại không thể nói được! Đế quốc chủ nghĩa Âu châu lo sợ hồ đồ la lên mấy tiếng "Họa Da Vàng", đã quên không nghĩ rằng Á châu cũng có thể thấu hiểu được ý nghĩa thâm hiểm của cái "Họa Da Trắng". Chư vị có thể cười chúng tôi “dư quá nhiều hơi trừ", vậy sao chúng tôi lại không thể ngờ rằng trong thể chất của chư vị Tây phương "thiếu hơi trà"?

Chúng ta hãy ngăn các lục địa đừng châm chích nhau nữa, và chúng ta nên vì sự hỗ tương lợi ích của hai bán cầu mà xử sự khôn ngoan hơn, nếu không thì thực đáng buồn. Chúng ta đã phát triển theo những chiều hướng khác nhau, nhưng không vì lý do gì cái nọ lại không bổ túc cho cái kia. Chư vị đã bành trướng thắng lợi nhờ có sự thiếu ổn cố; còn chúng tôi thì tạo ra một sự điều hòa nhưng không đủ sức chống lại xâm lăng. Chư vị có tin không? - Đông phương có một vài điểm hơn hẳn Tây phương!

Lạ một điều là nhân loại mãi vẫn chưa gặp nhau ở chén trà! Đó là cái nghi thức Á Đông duy nhất làm cho toàn thế giới kính mến. Người da trắng đã nhạo báng tôn giáo và luân lý của chúng tôi, nhưng họ đã không rụt rè chấp nhận cái món đồ uống sắc nâu vàng lúa chúng tôi. Tiệc trà buổi xế trưa, ngày nay đã thành một nghi thức quan trọng trong đời sống xã hội Tây phương. Trong những tiếng khay chén khe khẽ va chạm nhau, trong những tiếng áo quần sột soạt dịu dàng của các bà các cô khoản đãi khách, trong những lời thăm hỏi ứng đáp thông thường về kem, về đường, chúng tôi biết lòng "Sùng Bái Trà" của người ta đã được chứng minh qua rõ ràng, không còn nghi ngờ gì nữa. Đức tính cam chịu một cách rất triết lý của khách về cái số phận đương chờ dợi mình ở trong chất nước trà chẳng biết mùi vị ra sao, nói lên cho người ta thấy rõ rằng tinh thần Đông phương đã nghiễm nhiên ngự trị trong lúc đó.

Nghe nói người ta tìm thấy tại Âu châu bản văn đầu tiên viết về trà. Chuyện của một du khách người Ả Rập kể lại rằng sau năm 879 mấy nguồn lợi chính của Quảng Đông là thuế đánh vào muối và trà. Marco Polo có ghi chép chuyện một vị Hộ bộ đại thần Trung Hoa năm 1285 bị cách chức vì đã chuyên quyền tự ý tăng thuế trà lên. Chính ở vào thời đại đại phát hiện, Âu Tây bắt đầu hiểu biết thêm về Á Đông. Vào cuối thế kỷ thứ mười sáu, người Hòa Lan truyền đi cái tin ở Đông phương có loại thức uống làm bằng một thứ lá cây rất ngon. Các nhà du lịch Giovanni Batista Ramusio (1559), L.Almeida (1576), Maffeno (1528), Tareira (1610), cũng nói đến trà. Trong năm cuối cùng kể trên, thương thuyền của Hòa Lan Đông Ấn Độ Công ty đem những lá trà đầu tiên về Âu châu. Trà được nước Pháp biết đến năm 1636, và lọt vào nước Nga năm 1638. Năm 1650, nước Anh hoan nghênh trà và khi nói đến trà thì ca ngợi coi là "một món đồ uống ngon tuyệt, tất cả các y sĩ đều tán thành món đồ uống Trung Hoa, mà người Trung Hoa gọi là trà, các nước khác thì gọi là tê (thé) hay ti (tea)".

Cũng như tất cả những cái gì tốt đẹp ở trên đời, việc cổ xúy trà không tránh khỏi gặp sự phản đối. Những vị giáo đồ như Henry Saville (1678) tố cáo việc uống trà là một tập quán thô tục. Jonas Hanway (trong cuốn Trà Luận, 1756) cho rằng thói uống trà làm cho đàn ông thì mất hết tài cán và phong độ, còn đàn bà thì mất hết sắc đẹp. Buổi đầu, giá trà rất đắt (khoảng mười lăm, mười sáu siu-linh một poong) khiến cho trà không thể thành một món thông dụng mà chỉ là "một món cao sang thượng đẳng dùng để khoản đãi trong những bữa tiệc long trọng, tặng phẩm dành riêng cho hoàng gia quý phái". Tuy gặp những cản trở như vậy, tập quán uống trà phát triển mau lẹ không thể tưởng tượng dược, trong nửa đầu thế kỷ thứ mười tám, những quán cà phê ở London, trên thực tế, đã biến thành những phòng trà, nơi hẹn hò của những bậc anh tài như Addison và Steele, tiêu khiển bên những "món trà”. Chẳng bao lâu, trà trở thành một món cần thiết cho đời sống sinh hoạt - một món có thể đánh thuế được. Nhân đây, chúng tôi cũng xin nhắc qua về vụ Trà đã tham dự một phần hết sức quan trọng trong lịch sử hiện đại. Thuộc địa Mỹ cam chịu áp chế cho đến khi sức nhẫn nhục của con người phải nổi dậy trước những khoản thuế quá nặng đánh vào Trà. Nền độc lập của Mỹ bắt đầu từ ngày người ta quẳng những thùng trà xuống hải cảng Boston.

Hương vị Trà có sức quyến rũ làm cho người ta say mê không thể chống đối lại và đặc biệt là có thể lý tưởng hóa được. Vì thế cho nên những nhà văn u mặc hoạt kê Tây phương đã không chậm trễ đem pha trộn ngay cái hương khí tư tưởng của họ với hương vị của trà.

Trà không có cái tính chất tự tôn xằng như của rượu, tự ý thức như của cà phê, hay ngây thơ khờ khạo như của ca cao. Ngay năm 1711, tờ Bàng Quan Nhật Báo (The Spectator) đã nói: "... Vì vậy cho nên tôi muốn đặc biệt trình bày và tiến dẫn những điều suy luận này của tôi với tất cả những gia đình mà công việc nội trợ khéo điều hòa, biết dành ra, một buổi sáng, một tiếng đồng hồ để dùng trà, bánh và bơ; và tha thiết khuyên họ hãy vì sự lợi ích của bản thân, đòi hỏi cho bằng được tờ nhật báo này gửi đến thật đúng giờ và coi nó như một bộ phận của bộ đồ trà". Samuel Johnson tự tả chân dung mình là "một tay uống trà ngoan cố và vô sỉ, trong hai mươi năm trời chỉ chan thức ăn với nước của thứ lá mê ly tuyệt vời ấy; một tay lấy trà để tiêu khiển chiều hôm, lấy trà để giải muộn đêm khuya, và lấy trà để đón mừng buổi sáng".

Charles Lamb, một tín đồ công nhiên của Trà Đạo, đã định đúng nghĩa hai chữ Trà Đạo khi viết rằng cái cảm khoái nhất đời ông là lén làm một điều thiện rồi ngẫu nhiên bị lộ. Vì Trà Đạo là nghệ thuật che giấu cái đẹp mà người ta có thể khám phá ra được, và gợi ra những điều mà tự mình không dám tiết lộ. Nó là cái pháp ảo diệu cao quý tự cười mình, tuy bình tĩnh nhưng rất đáo để, và cũng vì thế mà nó chính là "u mặc" - cái cười của triết học. Tất cả những u mặc giachân chính theo ý nghĩa đó có thể gọi là "trà triết gia" - chẳng hạn như Thackeray, và đương nhiên, Shakespeare. Những thi sĩ của Thời kỳ Đồi Phế (The Decadence) - lúc nào mà thế giới này chẳng đồi phế? - trong những kháng nghị chống vật chất chủ nghĩa, cũng đã mở đường khai lối cho Trà Đạo đến một trình độ nào. Rất có thể ngày nay, nhờ có suy nghĩ chín chắn về sự Bất Hoàn Toàn (The imperfect) mà Đông và Tây có thể gặp nhau trong một niềm an ủi lẫn nhau.

Các tín đồ Đạo Giáo thuật lại rằng ngay từ lúc sơ kỳ của "Vô Thủy" (No-Beginning), Tâm và Vật (Spirit and Matter) đã gặp nhau trong một trận tử chiến. Mãi sau Hoàng đế, Thiên Thượng Thái Dương, mới chiến thắng được Chúc Dung, thổ địa và hắc ám tà thần. Tà thần, trong lúc hấp hối, đập đầu vào Thiên Khung Lung làm cho vòm ngọc bích tan ra từng mảnh. Các vì sao thì mất ổ, trăng thì lang thang vô định trong những hang sâu vực thẳm hoang lương của đêm tối. Tuyệt vọng, Hoàng đế cho đi khắp bốn phương tìm người tu sửa Thiên Cung. Ngài không đến nỗi mất công vô ích, ở ngoài Đông Hải nổi lên một vị Nữ hoàng, tức là thần Nữ Oa, đầu sừng, đuôi rồng, mình mang hỏa giáp chói lọi. Bà đem hàn năm sắc của cầu vồng trong chiếc nồi thần của bà và kiến tạo lại vòm trời Trung Hoa. Nhưng người ta cũng kể lại rằng Nữ Oa đã bỏ quên không bịt hai kẽ nứt nhỏ của vòm trời xanh: Do đó phát minh ra nhị nguyên tính của tình ái - một đôi linh hồn cứ lăn tròn trong không gian không lúc nào ngừng mãi cho đến khi cả đôi hợp lại với nhau để hoàn thành Vũ trụ. Mỗi người đều phải tái thiết lại bầu trời hy vọng và hòa bình của mình.

Bầu trời của nhân loại ngày nay thực ra đã bị tan tác trong trận đại tranh đấu giành lấy tài phú và quyền lực. Thế giới đương lần mò đi trong bóng tối của tư lợi và ô trọc. Người ta dùng ác tâm để mua tri thức, người ta làm điều thiện chỉ cốt để trục lợi riêng. Đông phương và Tây phương chẳng khác gì hai con rồng lồng lộn trong một biển cuồng loạn, tranh đấu một cách vô hiệu để giành giật nhau viên bảo ngọc của nhân sinh. Chúng ta cần một người như Nữ Oa để chỉnh lý lại sự tàn phá, chúng ta mong Đại Thiên Thần hạ giới. Trong khi ấy, chúng ta hãy cùng nhau nhắp một chén trà. Ánh sáng xế trưa đương chiếu vào bụi trúc, dòng suối đương róc rách vui tai, và tiếng ngàn thông đương rì rào trong ấm trà của chúng ta. Hãy thả hồn mơ vào chỗ vô thường và lưu liên, tha thẩn trong cái vẻ cuồng dại mỹ miều của sự vật.

Môn phái trà

Trà là một tác phẩm nghệ thuật và cần phải có tay của một bậc thầy giỏi (mà người Nhật gọi là Trà lương hoặc Trà nhân) mới có thể phát huy được hết tất cả tính chất cao quý của nó. Có trà ngon và trà dở, cũng như có bức họa đẹp và bức họa xấu - thường thường là xấu. Không có một phương pháp riêng nào để chế tạo được thứ trà tuyệt hảo, cũng như không có một quy tắc nào để sáng tác ra một Titian hay một Tuyết Thôn (Sesson). Mỗi cách sấy ủ lá trà có một đặc tính, một "thân hòa lực" đặc biệt đối với nước và hơi nóng của nó, những ký ức di truyền cần phải ghi nhớ của nó, một lối kể chuyện riêng của nó. Cái Đẹp chân xác luôn luôn tồn tại ở chỗ đó. Thấy xã hội không chấp nhận cái luật căn bản vô cùng đơn giản của nghệ thuật và nhân sinh, chúng ta không để đâu cho hết nỗi đau thương! Lý Chi Lai, (Lichilai) một thi sĩ đời Tống đã buồn rầu nhận thấy ở trên đời có ba điều đáng tiếc nhất là: những thanh niên ưu tú bị hư hỏng vì một chế độ giáo dục sai lầm; những bức danh họa bị mất giá trị vì những kẻ phàm phu tục tử tán thưởng; và những cánh trà ngon bị hao phí quá nhiều vì những bàn tay bất tài vầy vò.

Trà, cũng như nghệ thuật, có những thời đại và môn phái của nó. Sự phát triển của Trà có thể chia làm ba giai đoạn chính: trà nấu (đoàn trà), trà khuấy (mạt trà) và trà ngâm (yêm trà hoặc tiễn trà). Hiện đại chúng ta thuộc về môn phái thứ ba. Mấy lối thưởng thức trà này biểu thị cho tinh thần của thời đại mà lối đó được thịnh hành. Vì nhân sinh là một sự biểu hiện, nên những hành động vô ý thức của chúng ta luôn luôn biểu hiện những tư tưởng thầm kín của chúng ta. Đức Khổng Tử có nói: "Người ta không ai giấu giếm được cái gì cả". Có lẽ vì chúng ta có quá ít việc lớn để mà giấu giếm nên đã tự tố cáo quá nhiều trong những việc nhỏ. Những việc nho nhỏ xảy ra trong những công việc hàng ngày vừa là căn nguyên lời phê bình những lý tưởng của một dân tộc mà cũng vừa là những phóng tứ cao nhất của triết học hay thi ca. Ngay như những phương pháp cất rượu ngon khác nhau cũng đánh dấu những tính chất đặc biệt của mỗi thời đại và mỗi dân tộc Âu châu, thì những lý tưởng đối với Trà cũng biểu thị những tính chất khác nhau của nền văn hóa Đông phương. Đoàn trà - tức trà bánh mà người ta đem nấu lên; Mạt trà - trà vụn mà người ta đem khuấy lên; Diệp trà - trà lá, người ta đem ngâm trong nước sôi biểu thị những tình cảm xung động dưới những triều nhà Đường, nhà Tống và nhà Minh bên Tàu. Nếu chúng ta có phải buộc lòng mượn thuật dụng ngữ của phép phân loại nghệ thuật mà thiên hạ đã lạm dụng quá nhiều, thì chúng ta có thể mệnh danh chúng theo thứ tự là môn phái trà cổ điển, lãng mạn và tự nhiên.

Cây trà nguyên thổ sản của miền Hoa Nam, đã dược các nhà thực vật học và dược vật học Trung Hoa biết đến từ những thời đại rất xa xưa. Các văn gia cổ điển gọi nó bằng những tên khác nhau: Đồ (Tou), Thiết (Tach), Thuấn (Chung), Giả (Kha), và Minh (Ming), và trà được tán dương là có hiệu năng làm cho người ta hết mệt nhọc, tinh thần sảng khoái, ý chí tăng cường và thị lực hồi phục. Người ta không chỉ dùng trà làm thuốc uống bên trong, mà còn hay dùng như một thứ cao đắp ở bên ngoài để trị phong thấp nữa. Các môn đồ Đạo gia coi trà là một vị trọng yếu trong môn thuốc trường sinh bất lão; còn các tăng đồ Phật giáo thì thường dùng trà để chống lại cơn buồn ngủ trong những giờ ngồi trầm tư mặc tưởng dài đằng đẵng.

Vào thế kỷ thứ tư và thứ năm, Trà đã thành một món đồ uống ưa thích của dân chúng ở thung lũng Dương Tử Giang. Chính vào khoảng thời gian này mới nảy ra tiếng biểu-ý-văn-tự "Trà", rõ ràng là tiếng nói chệch đi của tiếng "Đồ" cổ điển. Thi nhân của các triều đại miền Hoa Nam đã để lại một vài dấu vết tỏ lòng tôn sùng nhiệt liệt với cái chất "dịch thể ngạnh ngọc bào" - bọt của chất nước ngọc này. Hồi đó vua thường lấy trà quý loại hảo hạng thượng chế hiếm có ra để ban thưởng công lớn cho các đại thần. Tuy nhiên, phương pháp uống trà thời kỳ ấy hãy còn cổ lỗ hết sức. Người ta lấy lá trà đem hấp lên, bỏ vào cối giã, làm thành bánh rồi đem nấu với gạo, gừng, muối, vỏ cam, hương liệu, sữa, và một đôi khi cả hành nữa! Tập quán này cũng còn thịnh hành trong dân xứ Tây Tạng và các bộ tộc Mông Cổ, họ chế tất cả các vị kể trên thành một chất "xi rô" kỳ xảo. Lối dùng những lát chanh của người Nga tập uống trà tại những đội thương lữ quán Trung Hoa là một lối cổ còn sót lại.

Sau nhờ thiên tài của Đường triều, trà mới được "giải thoát" khỏi trạng thái thô lậu này và được lý tướng hóa một cách tuyệt diệu. Lục Vũ (Luvvuh) ở khoảng giữa thế kỷ thứ tám, là đệ nhất sứ đồ của trà. Ông sinh vào thời kỳ mà Phật giáo, Đạo giáo và Khổng giáo đang tìm đường tổng hợp với nhau. Phiến thần luận của tượng trưng chủ nghĩa lúc bấy giờ có ý muốn phản chiếu cái "Phổ biến" (Universal) ra khỏi cái "Đặc thù" (the Particular). Lục Vũ là một nhà thơ, nhận thấy trong bộ đồ trà cũng có đủ cả sự điều hòa và trật tự như trong mọi sự vật khác. Trong tác phẩm danh tiếng của ỏng là cuốn Trà Kinh (Kinh thư của Trà Đạo), ông đã định thức hóa Pháp điển về Trà. Từ đó ông được thờ như vị thần giám hộ của các nhà buôn trà Trung Hoa.

Trà Kinh gồm có ba cuốn và mười chương. Trong chương thứ nhất, Lục Vũ bàn về tính chất của cây trà; trong chương thứ hai bàn về những dụng cụ dùng để trồng trà; trong chương thứ ba, bàn về phương pháp chọn lựa lá trà. Theo ông, lá trà ngon nhất phải có "những nếp nhăn nheo như chiếc ủng da của những người kỵ mã Thát Đát, quăn như cái yếm của bò mộng, tỏa ra như hơi sương từ khe suối hốc lên, lấp lánh như mặt hồ vờn gió tây, và sau hết vừa ẩm vừa mềm như thứ đất tốt mưa vừa tưới dội".

Chương thứ tư dành riêng để liệt kê và miêu tả hai mươi bốn thứ "trà khí", bắt đầu từ cái lò ba chân cho đến cái tủ tre để đựng những dụng cụ ấy. Ở đây ta thấy Lục Vũ có ý thiên về tượng trưng chủ nghĩa của Đạo Gia, và cũng do đó ta xét thấy ảnh hưởng của trà đối với nghề làm đồ gốm Trung Hoa không phải là không lý thú. Nghề làm đồ gốm của Thiên quốc, như người ta đã biết rõ, khởi thủy với ý định tái tạo màu sắc tuyệt vời của ngạnh ngọc, kết quả dưới đời nhà Đường, ở Nam phương người ta chế được nước men xanh (thanh từ) và ở Bắc phương, nước men trắng (bạch từ). Lục Vũ cho màu xanh là màu lý tưởng của chén đựng trà, vì nó tăng thêm màu lục cho nước trà, còn màu trắng thì làm cho nước trà có vẻ hồng hồng kém ngon. Đó là vì ông dùng trà bánh, về sau, khi các tay Trà tượng đời Tống dùng trà vụn, họ ưa những chiếc bát nặng màu thanh mặc tức xanh đen và màu âm hạt tức nâu sẫm. Người đời Minh uống trà ngâm lại thích dùng những chiếc chén nhẹ men trắng.

Trong chương thứ năm, Lục Vũ trình bày phương pháp nấu trà. Trừ muối, ông bỏ hết các thứ gia vị khác. Ông cũng đề cập tới vấn đề mà người ta đã bàn đến rất nhiều là vấn đề chọn nước và mức độ đun nước sôi. Theo ông thì nước sơn tuyền tốt nhất, rồi đến nước sông, và sau chót nước các nguồn khác. Có ba độ nước sôi: độ thứ nhất, khi có những bọt nho nhỏ như mắt cá bơi trên mặt nước; độ thứ hai, khi bọt nước trông giống như những hạt châu bằng pha lê lăn đi trong suối; độ thứ ba, khi sóng nước sủi lên sùng sục trong ấm. Người ta đem Trà bánh hong trước bếp lửa cho đến khi mềm ra như cánh tay con nít, rồi đặt giữa hai tờ giấy thật tốt, nghiền vụn ra. Khi nước sôi ở độ thứ nhất thì bỏ muối vào, ở độ thứ nhì thì bỏ trà. Đến độ sôi thứ ba thì đổ một thìa nước lã vào ấm để "trấn" trà và làm cho "nước hồi phục lại nguyên khí". Rồi người ta rót trà ra chén dể uống. Ôi cam lộ! Những chiếc lá nhỏ mong manh treo lên như những đám lân vân trên nền trời thanh quang, hoặc nổi vật vờ như những đóa sen trên dòng thủy lục. Chính về món đồ uống này mà Lỗ Đồng, một thi nhân đời Đường đã viết: "Chén thứ nhất dấp ướt môi và cổ họng; chén thứ hai phá tan nỗi cô quạnh của ta; chén thứ ba thấm vào lòng ruột khô khan của ta và kiếm ra được năm ngàn cuốn biểu ý văn tự kỳ dị. Chén thứ tư làm cho ta dâm dấp mồ hôi, - bao nhiêu những điều tà ác ở trên đời đều tiết ra khỏi lỗ chân lông ta. Uống đến chén thứ năm, lòng thấy lâng lâng thanh tịnh; chén thứ sáu chiêu vời ta tới cõi bất tử. Chén thứ bảy - a, nhưng ta không thể nhắp hơn được nữa! Ta chỉ thấy luồng gió lạnh thổi phồng cánh tay áo ta lên thôi, bồng Lai Sơn ở đâu? Thôi hãy để cho ta cưỡi ngọn gió mát này bay đi đến đó cho xong".

Những chương khác của Trà Kỉnh nói về sự phổ thông hóa những phương pháp uống trà bình thường, về lịch sử khái quát những tay Trà tượng trứ danh, những vườn trà nổi tiếng ở Trung Hoa về sự biến chế bộ đồ trà, với những bức minh họa dụng cụ nấu trà. Phần chót của Trà Kinh không may đã bị thất lạc.

Bộ Trà Kinh xuất hiện chắc đã gây một sự khích động rất lớn thời bấy giờ; Lục Vũ được Đại Tôn Hoàng đế (763-779) sủng ái, và danh tiếng của ông đã lôi cuốn đến cho ông rất nhiều môn đệ. Người ta kể có mấy tay sành sỏi nếm trà có thể phân biệt thứ nào do Lục Vũ pha chế với thứ nào do các môn đệ ông pha chế. Lại có một quan nhân danh tính trở nên bất tử vì ông không thể nào tán thưởng hương vị trà của tay tổ sư này.

Đến đời nhà Tống, Mạt trà thịnh hành và dựng nên đệ nhị phái Trà. Người ta bỏ lá trà vào cối đá xay thành bột, rồi đem khuấy trong nước sôi bằng một chiếc "trà tiển" vót rất khéo bằng tre tốt, một đầu chẻ tách ra thành nhiều mảnh. Phương pháp mới này đem lại một vài kiểu thay đổi trong bộ đồ trà của Lục Vũ, và cả trong cách lựa chọn lá trà nữa. Muối bị loại bỏ hẳn. Lòng hâm mộ trà của người Tống thực vô bờ bến. Các tay sành sỏi ganh đua nhau tìm ra những giống trà mới, và đặt ra những cuộc thi có định kỳ để phân tài cao thấp. Huy Tông Hoàng đế (1101-1124) là một nghệ đại tài nên không thể làm một ông vua hiền lương, đã đem của kho tiêu phí vào việc tìm kỉếm một loại trà tân kỳ trân hảo hơn nữa. Chính ông đã viết một thiên luận văn về hai mươi loại trà, trong số đó ông ca tụng loại "bạch trà" phẩm chất tuyệt hảo và trân kỳ nhất.

Đối với Trà, lý tưởng của người nhà Tống khác lý tưởng người nhà Đường cũng như quan niệm về nhân sinh của họ khác hẳn nhau. Họ tìm cách hiện đại hóa những cái mà các bậc tiền nhân của họ đã cố công tượng trưng hóa. Đối với trí não của những người Tân Nho giáo, luật vũ trụ không bị phản chiếu trong hiện tượng thế giới, mà hiện tượng thế giới chính là luật vũ trụ vậy. Vĩnh kiếp chẳng qua chỉ là một sát na - Niết bàn luôn luôn ở trong tầm tay của mọi người. Quan niệm của Đạo gia cho rằng bất tử tồn tại trong sự biến hóa vĩnh cửu đã thấm nhuần vào các cách suy tưởng của họ.

Giữa phương sách với hành động, phương sách mới đáng kể. Giữa động tác hoàn thành với sự việc hoàn thành, động tác hoàn thành mới thực là thiết yếu. Có thế con người mới có thể diện đối diện với tạo hóa được. Một ý nghĩa mới sinh sôi nảy nở trong thuật sống. Trà không còn là một thú tiêu khiển nên thơ nữa, mà là một phương pháp tự kỷ lãnh ngộ.Vương Vũ Xứng (Wang- yuchieng) tán thưởng trà đã "tràn ngập tâm hồn ông như một mỵ lực trực tiếp, mà cái vị đăng đắng ngon lành của nó nhắc ông nhớ tới dư vị của một lời khuyến thiện".

Tô Đông Pha (Sotumpa) viết ca tụng tính chất tinh khiết không chút nhơ bẩn của trà có khả năng làm cho trà không sợ hư hỏng như một người có đức hạnh cao quý thực sự. Trong Phật giáo đồ, có phái Thiền ở phương Bắc hấp thụ khá nhiều giáo lý của Đạo Gia, đã đặt thành một nghi thức đầy đủ về trà. Các tăng lữ tập họp nhau ở trước tượng đức Bồ Đề Đạt Ma và chung nhau uống trà trong một chiếc bát với tất cả nghi thức thâm trọng của một thánh lễ. Chính do ở nghi thức Thiền gia này mà tiệc Trà gọi là Trà Thang hoặc Phẩm Minh Hội phát triển tại Nhật Bản vào thế kỷ thứ mười lăm.

Không may, cuộc bạo phát bất ngờ của dân Mông Cổ ở thế kỷ thứ mười ba mà kết quả là Trung Hoa bị các vua nhà Nguyên tàn phá chinh phục và cai trị một cách dã man, đã hủy hoại tất cả thành quả của nền văn hóa nhà Tống. Vào giữa thế kỷ mười lăm, triều đình của thổ dân là nhà Minh đương lúc muốn tái hưng quốc gia thì lại bị loạn nội phân và đến thế kỷ mười bảy, Trung Hoa lại bị ở dưới quyền đô hộ của ngoại bang Mãn Châu. Phong tục và tập quán đều biến đổi đến độ gần mất hết vết tích của những thời xưa. Người ta quên hẳn mạt trà. Ta thấy có một vị huấn cổ học giả người nhà Minh bị lúng túng khi nhắc tới hình dáng chiếc "trà tiển" dùng để khuấy trà ghi chép trong một tác phẩm cổ điển đời Tống. Bấy giờ người ta đem ngâm lá trà vào nước nóng đựng trong một cái bát hay cái chén. Lý do tại sao thế giới Tây phương không biết phương pháp uống trà thời cổ là vì mãi tới gần cuối đời nhà Minh, Âu châu mới biết đến trà.

Đối với người Trung Hoa ngày nay, trà là một món đồ uống ngon, nhưng không phải là một lý tưởng. Những nỗi thống khổ triền miên của đất nước đã làm cho họ mất cả hứng thú của lẽ sống. Họ đã hiện đại hóa, nghĩa là cằn cỗi hết mơ mộng. Họ đã mất cả lòng tin tưởng cao siêu đối với ảo tưởng là cái tạo ra thứ tinh thần trẻ trung và khí phách bất diệt của thi nhân và cổ nhân. Họ theo chủ nghĩa chiết trung và kính cẩn chấp nhận những quán tệ của Vũ trụ. Họ đùa cợt với Tạo hóa, nhưng không chịu chinh phục hoặc tôn sùng Tạo hóa. Lá trà của họ thường làm cho người ta phải kinh ngạc vì hương nó thơm như hoa, nhưng cái thi vị của những nghi thức Phẩm Minh Hội dưới đời Đường, đời Tống không còn thấy trong chén trà của họ nữa.

Nước Nhật theo sát gót nền văn minh Trung Hoa dà làm quen với trà trong cả ba giai đoạn của nó. Sách có chép ngay từ năm 729, Thánh Vũ Thiên Hoàng ban trà cho một trăm vị tăng lữ ở trong cung Nại Lương. Chắc lá trà đã được các sứ thần Nhật Bản tại triều nhà Đường đem về pha chế theo phương pháp lưu hành thời bây giờ. Năm 801, nhà sư Tối Chừng (Saicho) đem về một ít hạt giống trồng ở Duệ Sơn. Nghe nói trong những thế kỷ sau, có nhiều vườn trà được khai thác và giới quý tộc cùng tăng lữ rất hoan hỷ với món đồ uống này. Trà đời Tống đến Nhật Bản vào năm 1191, khi Vinh Tây Thiền sư (Yeisaizenji) đi nghiên cứu về phái Thiền ở Nam Hoa trở về. Những hạt giống mà Thiền sư đem về trồng ở ba nơi rất kết quả, một nơi là Vũ Thủy địa phương ở gần Kinh đô (Kioto), hiện tại vẫn còn nổi danh sản xuất ra thứ trà ngon nhất thế giới. Nam phương Thiền tông bành trướng nhanh chóng một cách kỳ diệu, cùng với nghi thức uống trà và lý tưởng đối với trà của nhà Tống. Vào thế kỷ thứ mười lăm, dưới quyền Mạc Phủ Tướng Quân Túc Lợi Nghĩa Chính (Shogun, Ashikaga - Voshinasa), nghi lễ Trà thang được đặt ra và biến thành một tổ chức độc lập và hoàn toàn có tính cách thế tục. Từ đó Trà Đạo được thiết lập hẳn hoi ở Nhật Bản. Phương pháp dùng "tiển trà", trà ngâm nước sôi của hậu đại Trung Hoa, tương đối là mới đối với Nhật Bản, vì mãi giữa thế kỷ mười bảy người Nhật mới biết đến phương pháp này. Thường ngày tiển trà thay thế mạt trà, tuy nhiên mạt trà vẫn còn giữ nguyên địa vị "trà trong các loại trà" của nó.

Chính trong nghi thức Trà Thang của người Nhật, chúng tôi thấy những lý tưởng đối với trà đã đạt tới tuyệt đỉnh của nó. Công cuộc kháng chiến thắng lợi của chúng tôi đối với cuộc xâm lăng của Mông cổ năm 1281 đã khiến cho chúng tôi có thể tiếp tục công cuộc vận động của nhà Tống bị gián đoạn một cách nguy hại ngay ở Trung Hoa bởi những cuộc xâm nhập của người du mục. Trà đối với chúng tôi đã được coi trọng hơn là sự lý tưởng hóa hình thức dùng món đồ uống: nó là một tôn giáo của thuật sống. Món đồ uống này đã thành một cớ để tôn thờ sự tinh khiết và thanh tao, một nghi thức thiêng liêng mà chủ nhân với tân khách nhân dịp đó cùng tiếp tay nhau để tạo nên cái hạnh phúc tối cao trên cõi thế này. Trà thất ví như khoảnh đất phì nhiêu trên sa mạc quạnh, hiu buồn tẻ của cõi đời mà khách lữ hành có thể gặp gỡ nhau ở đó để cùng nhau giải khát trong nguồn suối chung của lòng ham chuộng thưởng thức nghệ thuật. Trà Thang là một vở kịch tức thời đặt ra với những tình tiết thêu dệt quanh những chén trà, bông hoa và họa phẩm. Không một màu nào làm biến loạn sắc điệu của căn phòng, không một tiếng động nào làm tao lộng tiết tấu của sự vật, không một cử chỉ nào làm sai lạc giai điệu, không một lời nào phá ngang sự thống nhất của cảnh vật xung tranh, mọi động tác đều làm một cách đơn giản tự nhiên - đó là những mục đích của Trà Đạo. Và cũng khá lạ lùng là nó thường thành công.

Đạo Gia và Thiền

Mối liên quan giữa Thiền với Trà đã thành câu ngạn ngữ. Chúng ta đã nhận thấy Trà Thang là một sự phát triển của nghi thức Thiền tông. Danh tánh của Lão Tử, thủy tổ của Đạo Gia, cũng thắt chặt vào lịch sử Trà. Trong sách giáo khoa Trung Hoa về nguyên thủy các phong tục tập quán, có chép rằng nghi thức dâng trà mời khách bắt đầu do Quan Duẫn (Kvvanyin), một cao danh đệ tử của Lão Tử, người đầu tiên dâng cho "Lão Triết Nhân" một chén linh dược trường sinh bất lão màu hoàng kim, ở Hàm Cốc Quan. Ta không ngưng tại đây để bàn xem những chuyện như vậy có đích thực hay không, dẫu sao nó cũng có giá trị để xác nhận việc dùng trà của các môn đồ Đạo gia đã có từ lâu. Điều ta chú trọng nhất trong Đạo gia và Thiền ở đây nhằm vào những tư tưởng về nhân sinh và nghệ thuật bao hàm trong cái mà ta gọi là Trà Đạo.

Đáng tiếc là chưa có một cuốn ngoại ngữ nào giới thiệu được chính xác những giáo lý của Đạo Gia và của Thiền, mặc dầu cũng đã có nhiều sự cố gắng đáng khen.

Phiên dịch luôn luôn là một sự phản nghịch, và cũng như một tác giả đời Minh đã nhận xét, phiên dịch dù hay đến đâu, cũng chỉ có thể ví như mặt trái của một thứ gấm - chẳng thiếu một sợi tơ nào duy chỉ thiếu có vẻ tinh xảo của màu sắc và kiểu hoa. Nhưng, nói tóm lại, có giáo lý vĩ đại nào mà người ta đem ra thuyết minh được dễ dàng không? Các vị hiền triết cổ nhân không bao giờ đem học thuyết của mình đặt thành hệ thống hình thức. Các cụ nói theo lối phản luận, vì các cụ sợ thốt ra những chân lý phiến diện. Các cụ thoạt tiên nói như người điên, người khùng và cuối cùng làm cho người nghe thành hiền minh. Chính Lão Tử vốn tính khôi hài kỳ dị có nói: "Người kém tri thức nghe nói về Đạo thì phá lên cười. Nhưng nếu không cười thì đã không phải là Đạo".

Theo tự nghĩa, Đạo tức là đường đi, Hành lộ (Path), nhưng người ta thường dịch nó ra là Đường lối (the Way), Thượng Đế (the Absolute), Phép tắc (the Law), Thiên nhiên (the Nature), Tối thượng lý tính (Supreme Reason), Phương thức (the Mode). Những chữ dịch này không phải là không đúng, vì lối dùng danh từ của môn đồ Đạo Gia thay đổi tùy theo đề mục của việc tham cứu. Về điều này, chính Lão Tử đã nói: "Có một cái nó bao gồm hết thảy, nó sinh ra trước khi có Trời Đất. Nó yên tĩnh biết bao! Nó trơ trọi biết bao! Nó đứng một mình và không thay đổi. Nó hồi chuyển về bản thể của nó không một chút nguy hại và nó là mẹ của Vũ trụ. Ta không biết tên nó, nên gọi nó là "Hành lộ" là "Đường đi" (the Path). Miễn cưỡng ta gọi nó là Vô cùng tận (the Infinite). Vô cùng tận là Phù du (Fleeting); Phù du là Tiêu tán (the Vanishing); Tiêu tán là Phản hồi (the Reverting). Đạo ở trong Thông lộ (Passage) hơn là ở trong "Hành lộ" (Path). Nó là tinh thần của "Vũ trụ biến hóa" - sự sinh trưởng không ngừng luôn luôn quay trở về bản thể để sản sinh ra những hình thức mới. Nó cuộn mình lại như rồng, biểu tượng sở thích của môn dồ Đạo Gia. Nó cuốn lại và tỏa ra như mây. Có thể ví Đạo như cuộc Biến thiên vĩ đại. Theo chủ quan, nó là Khí chất của Vũ trụ. Tuyệt đối của nó là Tương đối.

Trước hết phải nhớ rằng Đạo Gia, cũng như phái thừa kế chính thống của nó là Thiền tông, đại biểu cho xu hướng cá nhân chủ nghĩa của tinh thần Hoa Nam tương phán với cộng đồng chủ nghĩa của Hoa Bắc là một chú nghĩa tự biểu thị ra bằng Nho giáo. Trung Quốc rộng bằng Âu châu và đặc tính của các miền khác hẳn nhau bởi hai con sông lớn chảy ngang qua. Dương Tử Giang và Hoàng Hà có thể theo thứ tự ví với Địa Trung Hải và biển Ban Tích. Cho đến bây giờ, tuy đã thống nhất hàng bao nhiêu thế kỷ, mà người Hoa Nam vẫn khác biệt với đồng bào Hoa Bắc về tư tưởng và tín ngưỡng, cũng như người thuộc chủng tộc La-tinh khác với người chủng tộc Tiu-tân (Teuton). Ngày xưa, hồi mà đường giao thông còn khó khăn hơn bây giờ, và nhất là ở thời đại phong kiến, sự khác biệt về tư tưởng càng rõ rệt hơn nhiều. Nghệ thuật và thi ca của miền này sống trong một bầu không khí hoàn toàn khác biệt hẳn miền kia. Ở Lão Tử và những người theo ông và ở Khuất Nguyên (Kutsugen), bậc tiên khu của các thi sĩ phái tự nhiên ở Dương Tử Giang, ta thấy một quan niệm hoàn toàn mâu thuẫn với quan niệm luân lý về tản văn của các văn sĩ đồng thời với họ ở Bắc phương. Lão Tử sinh năm trăm năm trước Kỷ nguyên Cơ Đốc.

Ta có thể tìm thấy mầm mống lý thuyết Đạo Gia trước Lão Tử, biệt danh là "Trường Nhĩ", đã có sẵn từ lâu lắm. Các sách cổ, nhất là Kinh Dịch đã mang mầm mống những tư tưởng của Lão Tử. Nhưng khi nhà Chu thành lập vào thế kỷ thứ mười hai trước Tây lịch kỷ nguyên, lòng tôn trọng luật pháp và tập quán của thời đại cổ điển của nền văn minh Trung Quốc lúc bây giờ lên tới tột điểm, đã làm cho chủ nghĩa cá nhân không phát triển được trong một thời gian khá lâu, mãi tới khi nhà Chu suy mạt và có nhiều vương quốc độc lập kiến tạo, chủ nghĩa cá nhân mới nở hoa trong cảnh huy hoàng của tự do tư tưởng. Lão Tử và Trang Tử đều là người Nam phương và là hai đại biểu lớn nhất của phái Tân Học. Mặt khác, Khổng Tử với số môn đồ rất đông của ông lại tìm cách bảo tồn những tập tục của tiền nhân. Nếu không có chút ít tri thức về Nho giáo thì ta khó có thể hiểu Đạo Gia, và trái lại cũng thế.

Ta đã nói rằng cái "Tuyệt Đối" của Đạo Gia là "Tương Đối", về luân lý học, môn đồ Đạo Gia phủ nhận pháp luật, và đạo đức xã hội, vì đối với họ thiện hay ác, trái hay phải chỉ là những từ ngữ tương đối. Định nghĩa luôn luôn là một sự hạn định - "cố định" và "bất biến" chỉ là những tiếng biểu thị sự trưởng thành bị ngưng lại. Khuất Nguyên nói: "Thánh nhân dao động nhân gian". Các tiêu chuẩn đạo đức của ta do những nhu cầu quá khứ của xã hội sinh ra, nhưng xã hội có luôn luôn đứng y nguyên bất biến như vậy không? Sự tôn trọng những truyền thống chung buộc người ta phải luôn luôn hy sinh cá nhân cho quốc gia. Để duy trì ảo tưởng mạnh mẽ, phương pháp giáo dục đã khuyến khích một lối vô tri ngu muội. Dân chúng không được dạy dỗ để trở nên người có đức hạnh thực sự, mà chỉ đủ để biết cách cư xử cho phải đạo. Chúng ta xấu ác vì chúng ta tự tri tự giác một cách kinh khủng. Chúng ta không bao giờ dung thứ người khác, vì chúng ta tự biết mình tội lỗi. Chúng ta bảo dưỡng lương tâm của chúng ta, vì sợ nói sự thật ra với người khác; chúng ta nương mình trong tính tự tôn tự đại, vì sợ nói ra sự thật với chính mình. Khi mà nhân gian kỳ cục đến như thế, thử hỏi làm sao người ta có thể đối xử với thế gian cho đứng đắn được? Tinh thần đổi chác ở khắp nơi cùng chốn. Danh dự và Trinh tiết! Hãy coi người bán hàng tự mãn đi rao bán Của Tốt và Của Thật! Người ta có thể mua cả một cái tự xưng là Tôn Giáo, nhưng chính thực ra chỉ là một thứ đạo đức thông thường thần thánh hóa bằng hoa với âm nhạc. Hãy tước bỏ những vật phụ thuộc của Giáo Hội đi xem còn lại những gì? Ấy thế mà lòng hy vọng vẫn nảy nở ra một cách kỳ diệu, vì giá rẻ một cách vô lý lạ lùng - một lời cầu nguyện đổi lấy được một vé lên Thiên đàng, một bằng khen thưởng đổi lấy được một quyền công dân danh dự! Chư vị hãy kịp ẩn dưới một cái đấu đi, vì nếu thiên hạ biết được cái chân tài hữu ích của chư vị, thì chư vị sẽ bị hỗ giá viên phán định bán cho người trả giá cao nhất. Không hiểu tại sao đàn ông cũng như đàn bà thích làm cho thiên hạ biết đến mình thế? Phải chăng đó chỉ là một bản tính phát sinh từ thời còn chế độ nô lệ?

Trong cái sức đả phá những tư tưởng đồng thời đại, và trong cái khả năng chi phối những cuộc vận động hậu lai, trong cả hai trường hợp, khí lực của một tư tưởng đều mạnh không kém gì nhau. Đạo Gia là một hoạt lực trong thời nhà Tần, tức là thời thống nhất nước Tàu, và do đó mới có cái tên Trung Quốc. Ảnh hưởng của Đạo Gia đối với các tư tưởng gia, toán học gia, binh và pháp trước thuật gia, thần bí gia, luyện kim thuật sư, và các thi sĩ thuộc phái tự nhiên sau này của Dương Tử Giang, nếu chúng ta có thời giờ để ghi chép lấy những ảnh hưởng đó thì cũng thú vị lắm. Chúng ta cũng nên biết đến cả chuyện mấy Thuần lý luận gia kia về Thực tại đã nghi ngờ không biết một con ngựa bạch hiện có thực vì sắc nó trắng, hay vì thể nó đặc và chuyện mấy Thanh đàm gia (conversationgilists) của Lục Triều kia, có tài miệng lưỡi thích bàn về vấn đề Thuần khiết và Tuyệt đối, như các triết gia Thiền Tông. Trước hết, chúng ta phải tỏ lòng tôn trọng Đạo Gia vì ảnh hưởng của Đạo Gia đã tạo nên cái đặc tính của Trung Hoa, phú cho đức tính thận trọng kinh tế và văn nhã "ôn như ngạnh ngọc". Trong lịch sử Trung Hoa có đầy dẫy những tỷ dụ cho ta thấy những người hâm mộ Đạo Gia, vương hầu cũng như ân sĩ, đều tuần hành các tín điều và thu thập được rất nhiều kết quả thú vị khác nhau. Câu chuyện không phải là không có tính cách giáo dục và tiêu khiển. Những dật sử, ngụ ngôn và cách ngôn đều hết sức phong phú. Ta sẽ thấy khoái trá được nói chuyện với vị hoàng đế vui tính bất tử kia, vì lý do là ông không hề được sinh ra đời bao giờ. Ta có thể cùng Liệt Tử cưỡi gió mà không chút nguy hiểm vì chính ta là gió, hoặc ta lơ lửng không trung với "Hoàng Hà Lão nhân", là người sống giữa Trời với Đất vì ông già chẳng lệ thuộc vào Trời mà cũng chẳng lệ thuộc vào Đất. Ngay ở trong lối biện giải kỳ quái cho Đạo Gia hiện đương thấy có ở Trung Hoa ấy, ta có thể khám phá ra không biết bao nhiêu là ảo tưởng mà ta không thể tìm thấy trong bất cứ một tôn giáo nào khác.

Nhưng chính Đạo Gia đã có ảnh hưởng lớn nhất đối với sinh hoạt của Á châu ở lĩnh vực mỹ thuật. Các lịch sử gia Trung Hoa thường ví Đạo Gia như "Thuật xử thế" vì nó liên quan với Hiện tại, nghĩa là với chính bản thân chúng ta. Chính ở bản thân chúng ta mà "Thiên Thần" cùng "Thiên Nhiên", tương hợp, và ngày hôm qua với ngày mai tương biệt.

Hiện tại và Vô hạn vận hành chuyển động, phạm vi hợp pháp của Tương đối. Tương đối tính đòi hỏi sự Điều chỉnh: Điều chỉnh chính là Nghệ thuật Nhân sinh. Nghệ thuật cốt tại sự không ngừng tái điều chỉnh với hoàn cảnh ở xung quanh ta. Thế tục như thế nào, Đạo Gia chấp nhận như vậy; và khác với Nho giáo và Phật giáo, Đạo Gia cố tìm cái đẹp trong cõi đời gian lao khổ sở của ta. Truyện ngụ ngôn "Ba tay nếm giấm" đời Tống giải thích hết sức khéo léo xu hướng của ba học thuyết. Thích Ca Mâu Ni, Khổng Tử, và Lão Tử một hôm tình cờ đứng trước một hũ giấm - ngụ ý là nhân sinh - và cả ba người đều nhúng ngón tay vào nếm. Khổng Tử tay thực tế thấy chua, Phật thấy đắng, Lão Tử thấy ngọt.

Các môn đồ Đạo Gia cho rằng tấn hài kịch nhân sinh có thể hay ho thú vị hơn nếu tất cả mọi người đều biết giữ lòng hòa hợp với nhau. Giữ sự vật cho quân hành, nhường chỗ cho người khác mà không mất địa vị của riêng mình là những bí quyết thành công trong kịch trường phù thế. Ta cần phải thuộc hết vở kịch nói mới có thể đóng đúng vai trò của ta; không bao giờ được để cho quan niệm về toàn thể mất đi trong quan niệm về cá nhân, về điểm này Lão Tử đã dùng ẩn dụ đắc ý của ông về Hư vô (Vacuum) để giải thích cho rõ. Ông cho rằng chân bản chất chỉ thực sự tồn tại trong Không Xử. Chẳng hạn như người ta thấy thực thể của một cái phòng trong khoảng trống không có mái có tường bao vây, chứ không phải trong chính những tường và mái ấy. Công dụng của một cái bình nước là ở khoảng trống rỗng có thể chứa được nước, chứ không ở hình thù cái bình, hoặc vật liệu dùng để chế tạo ra cái bình ấy. Hư vô là toàn năng vì có sức chứa đựng hết thảy vạn vật. Chỉ trong Hư vô mới có thể có sự chuyển động. Người nào có thể tự làm cho mình thành một khoảng hư vô mà người khác có thể tự do nhập vào, người ấy có thể làm chủ được mọi tình thế. Toàn thể luôn luôn có khả năng chi phối được bộ phận.

Những tư tưởng này của môn đồ Đạo Gia đã có ảnh hưởng rất lớn tới những lý thuyết về hành động, ngay tới cả lý thuyết về môn kiếm và đấu vật của chúng ta. Nhu đạo, tức là thuật tự vệ của Nhật Bản, sở dĩ có cái tên như vậy là do một đoạn trong Đạo Đức Kinh. Trong Nhu đạo, người ta dùng cách bất để kháng nghĩa là hư không, để dụ cho địch thủ kiệt lực trong khi mình vẫn giữ vững hơi sức để chiếm lấy thắng lợi trong trận đấu cuối cùng. Áp dụng vào Nghệ thuật, sự quan trọng của nguyên lý ấy được giải thích bằng giá trị ám thị. Nghệ thuật gia giữ không nói hết ý nghĩa của mình, để cho người thưởng thức tác phẩm của mình có cơ hội tự tìm ra và hoàn thành lấy ý nghĩ đó, như vậy một kiệt tác vĩ đại mới làm cho chư vị không thể không lưu tâm chú ý cho đến một lúc chư vị tự nhiên cảm thấy hình như trên thực tế mình cũng là một bộ phận của tác phẩm. Ở đó đã có một chỗ trống, một khoảng hư vô để chư vị có thể nhập vào và tha hồ thả tâm hồn thẩm mỹ chứa chan cảm xúc mặc sức tràn ngập trong đó.

Người nào có thể luyện cho mình tinh thông thuật sống, người đó mới thực sự là người, là "chân nhân" của môn đồ Đạo Gia. Ngay từ lúc mới sinh ra, người đó đã nhập vào cõi mộng cho mãi tới lúc chết mới tỉnh và trở về thực tại. Người đó kìm hãm bớt sự xán lạn của bản thân để hòa mình vào cảnh mông lung của người khác. Người đó "ngần ngại như một người sang sông về mùa đông; do dự như một người sợ hàng xóm láng giềng; lễ phép như một tân khách; run rẩy như tuyết sắp tan; khiêm nhượng như một miếng gỗ chưa đục chạm; hiu quạnh như một cảnh thung lũng; không hình thể nhất định như nước bị khuấy động". Đối với người đó ba của quý trên đời là Đức Từ Ái, Cần Kiệm và Khiêm Nhượng.

Bây giờ nếu chúng ta trở lại vấn đề Thiền, thì sẽ thấy Thiền làm nổi bật thêm những giáo điều của Đạo Gia. "Thiền" nguyên ở chữ Phạn "Dhyana" Thiền Na có nghĩa là "minh tưởng", yên lặng mà suy tưởng. Thiền Na cho rằng nếu người ta chuyên nhất minh tưởng thì có thể đạt tới mức tối thượng tự kỷ liễu giải được. Minh tưởng là một trong sáu đường có thể đạt tới cõi giác ngộ đạo Phật được; và các tín đồ Thiền Tông quả quyết rằng Thích Ca Mâu Ni đã đặc biệt nhấn mạnh vào phương pháp này trong đoạn thuyết giáo chót của ngài và truyền lại những quy tắc cho cao đồ của ngài Ca Diếp (Kashiapia). Theo quy luật của Thiền Tông, Ca Diếp, đệ nhất khai tổ của Thiền Tông, truyền các điều thần bí lại cho A Nan Đà (Ananda); rồi đến lượt A Nan Đà truyền lại cho các sư tổ thừa kế cho đến Bồ Đề Đạt Ma (Bodhi-Dharma) là vị thứ hai mươi tám. Bồ Đề Đạt Ma đến Hoa Bắc vào khoảng đầu thế kỷ thứ sáu và là vị khai tổ Thiền Tông Trung Hoa. Có rất nhiều điểm không được xác định về lịch sử giáo lý của các vị tổ sư này cũng như chính về bản thân của các vị ấy. Đứng về phương diện triết học, Thiền nguyên thủy hình như có những liên hệ, một phần với Ấn Độ, Phủ Định luận của Nagarjuna và một phần khác, với triết học Gnan của Sancharacharya trình bày. Theo sự hiểu biết của chúng ta ngày nay thì người ta cho rằng những giáo huấn tối sơ về Thiền là của vị tể sư Trung Hoa thứ sáu tên là Tuệ Năng (Yeno, 637-713) sáng lập ra Thiền Nam Tông; sở dĩ gọi như vậy là vì ưu thế của nó ở Hoa Nam. Thừa kế ngay sau Tuệ Năng là Mã Tổ (Baso chết năm 788) người đã làm cho Thiền có một ảnh hưởng linh hoạt mãnh liệt trong nếp sinh hoạt của người Trung Hoa. Bách Trượng (Hiakujo, 719-814), đệ tử của Mã Tổ lập ra Thiền viện thứ nhất và đặt ra nghi thức và quy tắc để quản đốc viện (gọi là Thiền Lâm Thanh Quy). Sau thời Mã Tổ, trong những cuộc tranh luận về Thiền Tông, người ta vận dụng tinh thần Dương Tử Giang làm cho đường lối tư tưởng theo tự nhiên chủ nghĩa tăng lên, tương phản với lý tưởng chủ nghĩa của Ấn Độ trước kia. Cho dẫu lòng tự tôn của tông phái có cố tình chối cãi thế nào đi nữa, người ta vẫn không thể không cảm thấy Thiền Nam Tông có điểm tương tự với giáo lý của Lã Tử và Thanh Đàm Phái của Đạo Gia. Trong Đạo Đức Kinh chúng ta đã thấy có ám chỉ tới sự quan trọng của việc tập trung tinh thần và sự thiết yếu của việc điều hòa hô hấp cho thích đáng - hai điểm căn bản trong sự thực hành Thiền định; ngoài ra mấy cuốn phê bình chú giải sách Lão Tử hay nhất đều do đệ tử Thiền Tông viết.

Thiền, cũng như Đạo Gia là sự tôn sùng "Tương Đối Tính" (the Retativity). Một đại sư định nghĩa Thiền là thuật cảm giác thấy Bắc Cực Tinh ở phía trời nam. Người ta chỉ có thể thấu đạt Chân lý nhờ đã lý giải được những sự vật tương phản. Thiền, cũng như Đạo Gia, còn cổ xúy mạnh cho cá nhân chủ nghĩa. Không có gì là thực tại cả, chỉ trừ những gì có liên quan đến công việc của chính trí não ta. Tuệ Năng vị tổ sư thứ sáu, một hôm thấy hai thầy tăng đứng nhìn lá cờ của một ngôi chùa phất phới trước gió. Một người nói: "Chính gió lay động lá cờ", người kia nói: "Chính lá cờ tự lay động"; nhưng Tuệ Năng giải thích cho họ rằng sự lay động thực tại chẳng phải tự gió mà cũng chẳng phải tự lá cờ, mà ở một cái gì trong trí não họ. Bách Trượng đương đi ở trong rừng với đệ tử, gặp một con thỏ, thấy hai người tới gần, nó chạy trốn.

Bách Trượng hỏi:

- Tại sao con thỏ thấy chúng ta lại chạy trốn?

Đệ tử đáp:

- Tại nó sợ đệ tử.

Bách Trượng nói:

- Không phải. Chính tại chúng ta bản năng hung ác.

Cuộc đối thoại này nhắc ta nhớ đến cuộc đối thoại của Trang Tử, môn đồ Đạo Gia. Trang Tử một hôm cùng một người bạn dạo chơi trên bờ sông.

Trang Tử kêu:

- Cá bơi lội dưới nước khoái vô cùng!

Người bạn nói:

- Anh không phải là cá; sao anh biết cá khoái?

Trang Tử đáp:

- Anh không phải là tôi, sao anh biết rằng tôi không biết cá khoái?

Thiền thường phản bác lại sự rườm rà, khó hiểu của giáo lý Phật giáo truyền thống, cũng như Đạo Gia chống đối lại Nho giáo. Đối với kiến thức siêu việt của Thiền gia, ngôn ngữ chỉ làm trở ngại cho tư tưởng; tất cả tạng kinh Phật chỉ là những lời phê bình chú giải về vấn đề suy cứu cá nhân. Môn đồ Thiền Gia mục đích chú trọng vào sự trực tiếp giao cảm với tính chất bề trong của sự vật, coi những đồ phụ thuộc bề ngoài của sự vật là những mối trở ngại cho việc nhận thức sáng suốt Chân lý. Chính lòng sùng mộ Tuyệt đối đã khiến cho Đạo Gia thích những bức họa thủy mặc hơn những bức họa tô màu rất cẩn thận của phái Phật giáo cổ điển. Có những môn đồ Thiền Gia cố tìm hiểu Phật ở ngay chính bản thân họ hơn là qua các hình tượng hay biểu tượng của Phật. Một ngày mùa đông, người ta thấy Đan Hà Hòa thượng (Tankawosho) chẻ một tượng Phật bằng gỗ ra đốt lửa sưởi, một người đứng cạnh hoảng sợ kêu "Phải tội chết!". Thiền Gia điềm nhiên nói: "Tôi muốn kiếm ngọc Xá Lợi trong tro mà". Người kia giận nói: "Nhưng chắc chắn là thầy không thể kiếm được Xá Lợi ở pho tượng này!". Đan Hà đáp: "Nếu không có Xá Lợi thì chắc chắn tượng này đâu phải là Phật và tôi đâu có tội lỗi gì". Rồi Hòa thượng quay lại hơ tay sưởi trên ngọn lửa đang bốc cháy.

Thiền đã góp một phần đặc biệt cho tư tưởng Đông phương là nhận thức tầm quan trọng của thế tục ngang bằng với tầm quan trọng của tinh thần. Thiền chủ trương rằng trong mối tương quan trọng đại của sự vật, không có sự phân biệt lớn với nhỏ, một nguyên tử cũng có những khả năng ngang bằng với khả năng của vũ trụ. Người đi tìm sự hoàn bị có thể khám phá thấy ánh sáng nội tâm phản xạ ngay ở trong sự sinh hoạt của mình, về điểm này, không còn gì có ý nghĩa bằng quy luật trong Thiền viện. Trừ viện chủ ra, mỗi người đều được cắt giữ một nhiệm vụ đặc biệt trong công việc trông nom Thiền viện, và điều lạ lùng nhất là các chú tiểu, tân tín đồ, thì được giao cho làm những công việc nhẹ nhàng, còn những vị tăng sĩ đáng tôn kính nhất, đã tu hành cao thâm nhất thì phải làm những công việc vất vả hèn hạ hơn. Những nhiệm vụ như vậy là một phần thuộc về môn quy của Thiền, và bất cứ một hành vi dù bé nhỏ đến đâu cũng phải làm cho thực hoàn hảo. Như vậy có biết bao nhiêu vấn đề trọng đại được nêu ra trong lúc làm cỏ vườn, gọt củ cải, hay pha trà. Tất cả lý tưởng của Trà Đạo là kết quả của quan niệm Thiền Gia về mức cao siêu trọng đại bao hàm trong những sự việc bé nhỏ nhất xảy ra ở trên đời. Đạo Gia đã đặt ra nền móng cho những lý tưởng về cái đẹp mà Thiền Gia đem ra thực hành.