Sống Chung An Lạc

Một mô thức thực tập nhìn sâu

Ở tiểu bang Texas có một cô thiếu nữ thương một người con trai, nhưng ba của cô, một bác sĩ, nhất định không chấp nhận anh chàng kia. Lý do là trong tâm của ông đã có một anh chàng khác cho con gái. Ông nói với con rằng:

- Con phải kết hôn với người con trai này thì mới có hạnh phúc, còn lấy người kia thì con sẽ khổ suốt đời.

Đó là ý niệm của ba. Cô con gái không đồng ý, cô nghĩ rằng nếu cưới anh chàng này thì chắc mình chết! Thấy mặt là đã ghét, làm sao sống chung được!

Hai cha con không đồng ý với nhau, chống đối nhau, cho nên không khí trong gia đình rất ngột ngạt, khó sống. Có thể trong những gia đình khác thì sự chống đối lại xảy ra giữa hai mẹ con. Mẹ có ý này, con có ý khác, và ai cũng tin chắc là mình đúng. Có khi mình giận quá nên nói những câu không dễ thương chút nào: Mẹ chọn anh đó thì mẹ cưới cho mẹ đi, đây là đám cưới của con chứ đâu phải của mẹ!

Hôm đó hai cha con ở Texas đến tìm gặp tôi, và tôi mở cho họ một cánh cửa. Tôi đã nói rằng: Hai cha con đều có tuệ giác trong vấn đề này. Cha có nhận xét, có kinh nghiệm của cha, nhưng con gái cũng có trí tuệ, cũng có kinh nghiệm của con gái. Vậy tại sao mình lại phải theo kinh nghiệm của một người mà không phối hợp kinh nghiệm và tuệ giác của hai người? Tại sao hai cha con, mỗi người không làm trạng sư bênh vực cho anh chàng của mình? Tôi không đề nghị quí vị ngồi lại làm trạng sư và bênh vực bằng lý thuyết, bằng lời nói mà tạo thêm khó khăn. Quí vị nên làm trạng sư theo phương thức thực tập nhìn sâu, nhận xét thực tế.

Tôi giãi bày thêm về đề nghị đó: Tuần sau, gia đình mời một trong hai anh chàng đó đến chơi và ở lại cuối tuần như là một người khách, và mọi người trong gia đình phải đối xử với anh ta với tất cả những lịch sự mà mình có thể dành cho một người khách quý. Dù anh ta là "chàng của ba" nhưng cô con gái cũng phải đối xử rất lễ độ, rất ngọt ngào. Tại vì cha mình đã cho mình một cơ hội để thấy rõ anh chàng này hơn. Trong hai ngày thứ bảy và chủ nhật, chàng ta là khách quí của gia đình, mọi người phải làm những gì có thể làm được để tạo an lạc và thoải mái cho chàng, kể cả cô gái. Không được kiếm cớ lánh mặt, mà phải đưa hết thiện chí của mình ra để hoàn thành cái nhiệm vụ của mình. Trong hai ngày đó, cả gia đình có thể cùng đi coi phim, cùng đi picnic, và người con trai có cơ hội để sống trọn vẹn một cuối tuần với gia đình của cô gái. Nếu người con gái không làm hết lòng mình trong việc cọng tác với người cha, thì đến lúc mình có quyền mời chàng trai mình chọn đến, người cha cũng sẽ không làm hết sức của cha. Vì vậy người con gái phải tự nguyện làm hết sức mình để chính mình có cơ hội hiểu chàng, và để cho cha có cơ hội giới thiệu người cha chọn với mình.

Tuần kế, gia đình mời anh bạn của cô con gái đến. Anh ta cũng là bạn quí của cả gia đình, cũng ở lại hai ngày cuối tuần, và mọi người trong gia đình, nhất là ông cha, đều phải tự nguyện tham dự vào việc săn sóc, làm cho anh ta hạnh phúc và thoải mái trong thời gian ở lại. Trong hai ngày đó ông cha sẽ có cơ hội thấy và biết về anh chàng của con chọn. Đây là cơ hội của con gái để giới thiệu anh chàng của mình với gia đình và nhất là với cha mình.

Hai bên đều có cơ hội đồng đều, rất công bằng. Nếu cần thì có thể lập lại việc tiếp đãi đó lần thứ hai hay lần thứ ba, cho đến khi cả gia đình thấy được chiều sâu của cả hai anh chàng.

Có thể sau một thời gian thì người cha đổi ý. Ông có thể nói: Ngày trước, ba có thành kiến đối với bạn của con, nhưng bây giờ ba thấy nó cũng có những điều dễ thương. Đó là sự thành công của cô gái. Cố nhiên là tuệ giác của ba và của cô con gái về hai anh chàng, càng ngày càng lớn. Khi tuệ giác lớn lên thì quyết định ít bị sai lạc hơn. Sau một thời gian, gia đình có thể ngồi lại pháp đàm, bàn về hai anh chàng đó, và cùng quyết định với nhau. Tại vì vấn đề hạnh phúc của cô con gái không phải chỉ là vấn đề riêng của cô. Nó có ảnh hưởng đến mọi người trong gia đình.

Ở Tây phương người ta thường nói đây là vấn đề hạnh phúc cá nhân của con, thành ra chỉ một mình con quyết định thôi, gia đình đừng nên xen vào quyết định này.

Tây phương ngày xưa có lẽ không như vậy, nhưng ngày nay Tây phương là gần như vậy. It's my own happiness, it's my own business! Điều đó không đúng, tại vì mình là con gái trong gia đình, hạnh phúc của mình cũng là hạnh phúc của ba, của mẹ, của các anh chị em. Vì vậy mỗi người trong gia đình đều phải có quyền có ý kiến. Như vậy mới đúng, và sau này hạnh phúc hay đau khổ của mình mới được gia đình tận tình chia xẻ.

Gia đình trở nên một tăng thân, và con mắt của tăng thân thì lúc nào cũng sáng hơn con mắt của cá nhân. Ngay cả các em nhỏ năm, sáu tuổi của mình, chúng cũng tinh lắm trong ý kiến của chúng, đừng nên xem thường những nhận xét của các em. Em có thể thấy những điều mà mình không thấy. Có thể khi có mặt mình anh chàng là vậy, nhưng khi không có mặt mình, anh chàng rất khác! Nên nhớ rằng trẻ con có ít thành kiến hơn người lớn, cho nên ý kiến của chúng thường trung thực hơn.

Sau khi được tôi mở cho cánh cửa đó thì hai cha con trở về nhà thực tập, và họ thực tập rất thành công.

Cái chi tiết "cuối cùng thì cô gái chọn chàng trai nào" không là quan trọng lắm! Điều quan trọng là gia đình đã phục hồi được sự hài hòa giữa hai cha con, và tạo dựng được hạnh phúc cho cả gia đình.

Phương pháp đó không phải tự tôi đặt ra mà là một phương pháp Bụt đã giảng dạy. Bụt nói rằng mỗi người đều có tuệ giác và kinh nghiệm riêng. Sống trong một gia đình hay trong một tăng thân, mình phải tổng hợp tuệ giác của mọi người trong tăng thân đó. Nhờ có cơ hội để được mọi người lắng nghe, nên mình mất đi cái cảm giác cô đơn, cái mặc cảm không ai hiểu mình, một mình mình biết, một mình mình hay!

Cảm giác cô đơn là một điều rất tội nghiệp cho người trẻ mới lớn lên. Làm cha mẹ mình phải thấy được điều đó. Mình hướng dẫn con mình đi trên một con đường dài chứ không phải đến một ngã tư nào đó thì mình bỏ con bơ vơ, tự nó chịu trách nhiệm hoàn toàn về cuộc đời của nó!

Thật ra thì ông bà cha mẹ, tổ tiên của mình luôn luôn đi theo mình để bảo hộ cho mình. Theo giáo lý của đức Thế Tôn thì ông bà, cha mẹ của mình có mặt trong từng tế bào của cơ thể mình. Mỗi khi mình có khó khăn, mình cầu cứu với ông nội, bà nội, cầu cứu với tổ tiên của mình, nhờ đó mà mình có thêm can đảm, có thêm năng lượng để đối phó với hoàn cảnh. Nếu mình đi một cách đơn độc thì cuộc đời của mình sẽ rất vất vả, khó khăn.

Truyền thông là chìa khóa hạnh phúc

Mình là mẹ, mình là cha, mình hay có cảm tưởng là chỉ có mình mới đủ trí khôn và kinh nghiệm, còn con mình còn nhỏ dại, chưa biết gì, cho nên mình ép con làm theo ý mình. Vì vậy mà sự truyền thông giữa mình và con cái bị đứt đoạn. Khi sự truyền thông giữa mình và con mình không có, thì làm sao có hạnh phúc? Hạnh phúc ngay bây giờ còn không có, làm sao có hạnh phúc trong tương lai? Đức Thế Tôn nói tương lai được làm bằng chất liệu của hiện tại. Cho nên chuyện quan trọng nhất giữa cha mẹ và con cái là giữ vững sự truyền thông, cha mẹ và con cái có thể chia sẻ như hai người bạn, hai người đồng hành thì lúc đó mới thành công được. Khi cánh cửa truyền thông bị đóng lại thì cha, mẹ và con cái ai cũng khổ đau.

Đạo Bụt dạy ta cách sử dụng ái ngữ và cách lắng nghe, như là hai phương pháp mầu nhiệm để mở lại cánh cửa truyền thông. Là cha, là mẹ, mình đừng dùng ngôn ngữ của uy quyền mà nói với con. Mình nên dùng ngôn ngữ của tình thương mà nói với chúng. Khi nói được với con bằng ngôn ngữ của tình thương, của hiểu biết, thì con mình sẽ trở về và có thể nói cho mình nghe về những khổ đau, khó khăn và lo nghĩ của nó. Lúc đó mình mới hiểu được con, lúc đó mình mới thật sự thương con. Trước đó mình tưởng là mình thương, nhưng cái thương này không bắt nguồn từ cái hiểu, nên mình càng thương, thì con mình càng ngột ngạt, càng khổ sở.

Ở Làng Mai mình thường nói rằng thương mà không biết thương thì làm cho người mình thương bị thương (tích). Người mình thương có thể là con trai của mình, con gái của mình, hay chính là vợ hoặc chồng mình. Nếu ba ngồi với con mà nói được rằng: "Con ơi, con có nghĩ là ba hiểu được con không? Những khó khăn, những khổ đau của con ba có hiểu được không? Con nói cho ba nghe đi, tại ba muốn biết để ba có thể thương con theo phương pháp của Bụt dạy". Nói được như vậy thì con sẽ có cơ hội mở trái tim của con cho ba thấy.

Mẹ cũng vậy, mẹ cũng phải hỏi: "Này con gái của mẹ, con hãy nói thật cho mẹ biết đi, con có nghĩ là mẹ hiểu được con không? Mẹ có hiểu được những đau khổ, những khó khăn và những ước vọng của con không? Nếu mẹ chưa hiểu được thì xin con giúp mẹ hiểu, vì nếu mẹ không hiểu thì mẹ sẽ tiếp tục nhân danh tình thương mà làm cho con khổ". Ngôn ngữ đó đạo Bụt gọi là ái ngữ, loving speech.

Khi con mình nói, mình phải biết lắng nghe. Đôi khi con nói một điều rất bất ngờ cho mình, nói điều ngược lại cái nhận thức của mình, mình cũng phải lắng nghe, mình đừng nổi nóng, tại vì mình đã tự nguyện lắng nghe con nói. Đó gọi là đế thính, deep listening.

Mình phải để cho nó nói, đừng cắt lời nó, đừng lên án nó. Khi lắng nghe nó nói trong vòng nửa tiếng, một tiếng, hay ba tiếng đồng hồ bằng phương pháp đế thính, mình mới có thể thấy tâm tư của con sâu hơn, mình hiểu con của mình nhiều hơn, và mình mới bắt đầu nhận ra rằng con mình, tuy còn nhỏ, nhưng có những nhận xét sâu sắc, có những nhu yếu riêng của nó.

Mình bắt đầu nhận ra rằng, lâu nay mình đã làm cho con mình đau khổ. Hãy nhìn kỹ con mình, nó đang có hạnh phúc hay đang đau khổ? Nếu nó đang đau khổ thì mình cũng đau khổ, và có thể chính mình là một trong những nguyên nhân đau khổ của con.

Sự hài hòa của hai nền văn hóa

Khi sinh sống trong một xã hội Tây phương, mình phải có đức tin ở nền văn hóa của họ và phải kính trọng những tập quán của xã hội đó.

Con mình được nuôi dưỡng và lớn lên trong môi trường của người Tây phương; học tiểu học, trung học, đại học Tây phương, thì cố nhiên chúng sẽ được dạy cách suy nghĩ, cách nói năng, cách hành xử của người Tây phương. Khi chúng đưa những cư xử đó về nhà, thì mình lại không đồng ý, mình chống đối! Mình phản ứng bằng lời nói, bằng hành động làm cho con mình ngẩn ngơ, không hiểu tại sao. Mình phàn nàn, mình chỉ trích: "Mày Tây quá! Mày ăn nói giống Mỹ quá! Mày không có cái phong cách của người Việt".

Như vậy là oan cho các con quá! Chúng học được nền văn hóa Tây phương và khi đem ra sử dụng thì lại bị buộc tội là lai Mỹ, lai Tây! Có thể trong khi tiếp xúc với đời sống Tây phương, con mình đã thu nhận quá nhiều điều không mấy hay đẹp của các nền văn hóa đó, cho nên mình thấy khó chịu khi con cái hành động hay nói năng. Nhưng hãy công bình mà xét, mình chịu trách nhiệm chính trong việc giáo huấn và hướng dẫn con mình. Trong nền văn hóa Việt-Nam có những điều hay, mình đã tiếp nhận được chưa? Mình có hành xử đúng theo không? Nếu có thì tại sao mình không tìm cách trao truyền cho con những cái hay, cái đẹp đó của nền văn hóa dân tộc?

Mình bận rộn quá, mình lo cho có nhiều tiền, có nhiều xe, có nhà lớn, mình không có thì giờ với con, mình không đủ tâm để nói với con những lời dịu dàng, nhỏ nhẹ. Chính mình không làm hiển lộ được cái hay cái đẹp của nền văn hóa dân tộc, thì làm sao mình trao truyền được cho con những cái hay cái đẹp của nền văn hóa đó? Con mình đã được tai nghe mắt thấy và đã được thực tập những điều mà mình muốn con làm chưa? Vậy mà mình cứ trách nó là không có cái phong thái của người Việt!

Muốn cho con cái giữ được cái hay, cái đẹp của cả hai nền văn hóa, mình phải mở rộng cánh cửa truyền thông giữa con với mình.

Nền văn hóa nào cũng có những châu báu ngọc ngà và những rác rến xấu xa. Nền văn hóa Tây phương cũng vậy, mà nền văn hóa Đông phương cũng vậy. Ở đâu cũng có những tích cực, và đâu cũng có những và tiêu cực. Phần tích cực thì mình phải tinh chuyên, kiên trì lắm mới học hỏi và tiếp nhận được, còn phần tiêu cực thì chỉ trong vòng một tuần lễ là mình tiêm nhiễm khá nhiều rồi. Đừng trách con mình sao học điều xấu thì nhanh quá, mà những điều tốt thì phải dạy hoài! Không phải chỉ một mình con mình đâu, đó là tâm địa chung của chúng sanh, cho nên Bụt mới thị hiện đản sanh.

Vì vậy mình phải rất cẩn thận khi đưa con đi vào xã hội Tây phương, làm sao để giúp cho nó thâu thập được những tinh hoa, những nét đẹp của nền văn hóa Tây phương, mà đừng vướng vào những rác rến của họ. Trong khi đó, mình là người đại diện cho nền văn hóa Đông phương, mình phải tìm cách trao truyền cho con mình những tinh hoa của nền văn hóa Đông phương. Những điều lỗi thời, cổ hủ của nền văn hóa đó, mình nên bỏ đi.

Muốn trao truyền được cho con những cái hay, cái đẹp của nền văn hóa Đông phương, chính mình phải sống theo những tinh hoa đó, phải làm hiển lộ những vẻ đẹp đó trong đời sống hàng ngày của mình. Trao truyền không phải bằng lời nói, bằng lý thuyết suông, mà bằng hành động, bằng cách mình chào hỏi, cách mình tiếp đãi bạn bè, cách mình nói năng với vợ, với con, cách mình nghe con nói. Đạo Bụt gọi đó là sự trao truyền bằng thân giáo.

Nếu sự truyền thông được mở rộng, ngồi trên xe với con cũng có thể là một cơ hội để mình trao truyền cho con những châu báu, ngọc ngà của nền văn hóa dân tộc. Nếu giữa mình và con không có sự truyền thông thì làm sao mình trao truyền được? Kết quả là mình cũng như con sẽ khổ sở về những câu trách cứ, rầy la.

Nói với người trẻ

Các con của mình cũng vậy, những người trẻ nên biết rằng trong nền văn hóa Tây phương có những cái hay cái đẹp, nhưng cũng có nhiều rác rến rất nguy hiểm. Ngược lại, trong văn hóa Đông phương tuy có những điều xưa cũ, lỗi thời, nhưng kỳ thực trong đó cũng có những điều rất tuyệt vời mà mình phải học.

Mình học từ đâu? Trước hết là từ ba mẹ. Mình có thể hỏi: "Ba mẹ ơi, những gì hay của nền văn hóa dân tộc, ba mẹ nói cho con nghe đi! Những cuốn sách nào con phải đọc để hiểu thêm về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật của văn hóa Việt-Nam?”

Đó là những giây phút hạnh phúc nhất của gia đình. Ba mẹ có cơ hội chỉ dẫn cho các con, và con cái có dịp học hỏi những cái hay cái đẹp của nền văn hóa dân tộc.

Lúc nghe hỏi vậy, ba mẹ sẽ vui vẻ trả lời: Có nhiều lắm con, để từ từ rồi ba mẹ sẽ nói cho con biết, bây giờ ba mẹ chỉ nói vài ví dụ về sự liên hệ giữa con cái với cha mẹ, hoặc giữa người nhỏ với người lớn. Trong lãnh vực này, người Việt-Nam chúng ta có những tập quán sau đây:

Con cái không bao giờ gọi cha mẹ bằng tên như con đã từng nghe bạn con gọi ba nó là John, là Michael. Muốn gọi ba mẹ, mình thường bắt đầu bằng chữ thưa, ví dụ thưa ba, thưa mẹ.

Đưa vật gì cho ba mẹ hay người lớn hơn, ví dụ như tách trà, bát cơm, hay xâu chìa khóa, mình luôn luôn đưa bằng hai tay.

Trên bàn ăn, con cái không bao giờ ăn trước cha mẹ, và trước khi ăn, mình nói: Mời ba mẹ và cả nhà dùng cơm.

Con cái có thể trình bày công chuyện với cha mẹ nhưng không bao giờ cãi tay đôi với cha mẹ. Cãi cọ khác với bàn thảo ở cách dùng chữ và giọng nói cao thấp.

Lúc sắp rời nhà, mình thường nói: Thưa ba mẹ con đi chơi (hay đi học, đi làm). Lúc vừa về đến nhà, mình nói: Thưa ba mẹ con mới về.

Khách của ba mẹ đến nhà, con cái nên ra chào: Thưa bác mới đến, hoặc dạ con chào bác. Chào xong mình có thể phụ ba mẹ rót nước mời khách, rồi xin phép vào phòng. Mình không bao giờ ở lại góp chuyện khi không được mời, hoặc không bao giờ chào khách của ba mẹ bằng cách đưa tay lên vẫy và nói: Hi!.

Để bày tỏ lòng kính trọng và sự lễ độ của mình, con cái thường vòng tay lại khi nói chuyện với cha mẹ hay người lớn tuổi. Mình chỉ cần vòng tay lại một lần khi bắt đầu câu chuyện, ví dụ "thưa bác mới đến". Sau đó mình nên để tay xuống và nói chuyện bình thường, tự nhiên.

Muốn đưa bạn về nhà chơi, con cái thường xin phép ba mẹ trước, và khi bạn đến nhà, mình dẫn ra giới thiệu với ba mẹ trước khi tiếp bạn của mình.

v.v...

Còn rất nhiều tập tục và truyền thống đẹp khác, nhưng nếu các con làm được những điều kể trên là đã ngoan lắm, và các con đã rất xứng đáng là con có hiếu của ba mẹ, và là học trò giỏi của Sư Ông.

Tất cả những điều đó là những điều mà cả gia đình phải cùng thực tập mới làm được, và những giây phút hạnh phúc đó sẽ nuôi dưỡng con cái, đồng thời nuôi dưỡng cha mẹ.

Đề tài này thầy Huyền Quang và tôi cũng đã viết chung với nhau trong cuốn Đạo Phật Áp Dụng Vào Đời Sống Hàng Ngày, quý vị có thể tìm đọc thêm.

Quí vị nên nhìn lại

Những điều này có thể quý vị đã biết, nhưng tại quý vị không được tiếp xúc với tăng thân, không về chùa, không được ai nhắc nhở, thành ra quý vị không thực tập trong đời sống hàng ngày, cho nên tình trạng càng ngày càng khó khăn, cái liên hệ giữa mình và các con càng ngày càng bế tắc, và mình có cảm tưởng sự liên hệ với con cái đã tuột ra khỏi bàn tay của mình.

Vì vậy đây là lúc mình phải nhìn lại, mình phải để ra hai ba tuần lễ để nhìn lại mà thay đổi cách sinh sống, cách đối xử và liên hệ với con cái để tạo hạnh phúc cho gia đình.

Table of Contents

Lời nói đầu

Chương 01: Xây dựng Tăng Thân

Khả năng dựng Tăng

Giáo dục dựng Tăng

Phương cách dựng Tăng

Phương tiện quyền xảo để dựng Tăng

Tập khí của người mới xuất gia

Thương với tinh thần Xả

Lý tưởng của người tu

Năng lượng của Tăng Thân

Chương 02: Tăng Đoàn của Bụt

Sự hình thành tăng đoàn nguyên thủy của Bụt

Ngày Bồ tát tụng Giới

Tinh thần dân chủ trong Tăng Đoàn

Thầy Mục Kiền Liên làm bổn phận Sư Anh (Kinh Tư Lượng)

Nội dung kinh Tư Lượng: Những nguyên do khiến một người tự cô lập hóa và cách đối trị

Chương 03: Luật Tạng và Tăng Đoàn

Sự hình thành của tam tạng kinh điển

Giáo lý truyền khẩu

Ghi chép kinh điển để lưu truyền

Luật Tạng và những nguyên tắc sống chung an lạc

Giới và Luật

Túc số của một tăng đoàn xuất gia

Cách đạt quyết định chung trong một tăng đoàn

Các loại Yết Ma

Khi có sự bất đồng trong chúng

Quyền biểu quyết và quyền phủ quyết

Áp dụng Luật tạng cho mọi giới

Chương 04: Xây Dựng Tăng Thân tại Làng Mai

Nguồn gốc môn phái

Tăng thân Đạo tràng Mai Thôn

Những trung tâm tu học chính của Mai Thôn Đạo Tràng

Các chùa ở Làng Mai

Các đạo tràng tại Hoa Kỳ

Mô thức dựng tăng tại Làng Mai

Phối hợp tinh thần dân chủ và tinh thần thâm niên của truyền thống

Ban điều hành

Trú trì

Hội đồng Giáo thọ

Cách làm quyết định chung theo truyền thống

Cách làm quyết định chung tại Làng Mai

Sự uyển chuyển của ban điều hành

Các Pháp Dựng Tăng Tại Làng Mai

Nâng đỡ và khuyến khích giới trẻ

Theo chúng là thực tập dựng Tăng

Đối trị với Thế Tam Giác

Đệ Nhị Thân

Y Chỉ Sư

Phép soi sáng

Nghệ thuật tưới hoa

Thực tập Ba Cái Lạy và Năm Cái Lạy

Thân cận Thầy, gần gũi Bụt

Chương 05: Một Mô Thức Tăng Đoàn Tại Gia

Thế tam giác trong gia đình

Tuổi thơ và những cơn bão tố trong gia đình

Tiếng chuông Chánh Niệm

Cái bánh Thạch Sanh

Gia tài vô giá để lại cho con

Một mô thức thực tập nhìn sâu

Truyền thông là chìa khóa hạnh phúc

Sự hài hòa của hai nền văn hóa

Nói với người trẻ

Quí vị nên nhìn lại