Sống Chung An Lạc

Theo chúng là thực tập dựng Tăng

Trong các buổi họp, có lúc mình thấy đại tăng làm một quyết định mà mình nghĩ là không được toàn bích cho lắm. Trong trường hợp ấy, dù mình là người trưởng thượng, mình vẫn phải theo quyết định của chúng. Đó là trường hợp đã xảy ra cho tôi. Có nhiều buổi họp tôi thấy quyết định của đại chúng không phù hợp lắm theo cái thấy của tôi, nhưng tôi đã theo.

Mình phải theo chúng thì mình mới tạo được an lạc cho tăng đoàn. Trong trường hợp có chuyện gì xảy ra sau đó, mình có thể nói rằng: Hôm trước tôi đã báo động với đại tăng về chuyện đó rồi. Mình có thể nhân cơ hội ấy để đóng góp thêm về cái thấy của mình, hầu trong buổi họp kỳ sau, quyết định sẽ hay hơn. Tuy vậy không bao giờ được chống quyết định của đại chúng, vì đại chúng có tăng nhãn, đại chúng có tăng nhĩ. Mình quy y tăng cho nên đi theo đại chúng là điều mình phải làm.

Cũng có thể sau một thời gian, mình thấy đại chúng đúng và mình sai. Thường thường là như vậy, đại chúng thường quyết định đúng. Dù sao đi nữa, nếu có điều gì muốn đóng góp, mình cũng phải để từ từ rồi đóng góp sau. Trong gia đình cũng vậy, không nên tạo ra thế tranh chấp, đối lập, vì nó rất tai hại, nó làm giảm đi cái phẩm chất của sự sống chung.

Trong gia đình cũng như tại các tu viện, mình phải thấy rằng quy y tăng không phải là một lời tuyên bố, hay một sự phát nguyện. Quy y tăng là một sự thực tập.

Sau khi đã trình bày hết những điều trong tim mình ra, mình phải theo tăng chúng dù quyết định của họ không đáp ứng với điều mình nghĩ. Mình chỉ băn khoăn khi mình đã không nói hết những điều trong tim của mình với buổi họp; nói ra rồi là mình đã làm tròn bổn phận đối với tăng đoàn. Trách nhiệm là trách nhiệm chung, cho nên mình có thể an tâm khi thực tập quy y tăng trong những buổi họp.

Vì những lẽ đó, dù đang không ở trong những buổi họp, nếu là anh lớn, chị lớn, mình cũng phải khuyến khích các em nói hết những điều trong lòng của họ. Chỉ nói ra được những ao ước của họ thôi, thì hạnh phúc của tăng thân đã lớn lên rồi. Chưa làm gì hết mà sinh khí của tăng đoàn đã luân lưu, đã có “ventilation”, làm cho những bế tắc tan biến đi, đã có sự rỗng rang ở trong cơ thể của tăng thân, và niềm hạnh phúc lan rộng trong tăng chúng.

Chúng ta biết rằng khi cơ thể bị bế tắc, máu không chảy đều thì chúng ta sinh ra đủ chứng bệnh. Nếu làm cho máu huyết lưu thông thì các chứng bệnh đó sẽ tự biến đi. Tăng thân cũng vậy. Tăng thân cũng là một cái thân thể, cho nên mình rất cần khai thông máu huyết. Ngồi nghe tất cả mọi người trình bày ý kiến riêng, kể cả những người nhỏ, là một thực tập rất quan trọng trong pháp dựng tăng của chúng ta.

Nếu buổi họp dài quá, người chủ tọa có thể đề nghị ngưng họp để ngày mai tiếp tục. Mình không cần phải giải quyết xong vấn đề ngày hôm nay. Bây giờ mình có thể đi thiền hành hay ra chơi thể thao, mình đừng ráng họp cho xong. Tham dự buổi họp là một sự thực tập, không phải là một công tác.

Ngồi nghe mọi người trong tăng thân nói những điều từ đáy tim của họ là một phép thực tập vô cùng quan trọng. Phương thức là mình ngồi lắng nghe, mình cho người đó một cơ hội để nói ra những điều mà lâu nay họ chưa được nói. Người đó đã không nói được có thể là tại trong quá khứ mình đã không thực tập, người đó có mặc cảm, người đó không thấy thoải mái khi nói, một phần là tại mình đã không tạo cơ hội, đã không khuyến khích người đó. Mình là thầy, là sư anh, là sư chị, mình có bổn phận phải khai thông cho các sư em. Những sư em đó là sự nối tiếp của mình. Do đó, nếu có sự bế tắc từ những sư em, thì mình làm gì có tương lai? Vì vậy mình đừng vì cương vị sư anh sư chị lớn của mình mà quyết định hết giùm họ rồi biểu họ đi theo, bất chấp những khổ đau, những bế tắc của họ. Đó là một điều rất tai hại.

Trong gia đình cũng vậy, việc cha mẹ ngồi nghe con nói là việc quan trọng nhất trong phương cách xây dựng hạnh phúc gia đình. Làm cha mẹ ta phải nhớ điều đó. Cha mẹ phải ngồi nghe con nói. Các sư anh sư chị phải ngồi nghe em nói. Ban quản trị, ban điều hành, hội đồng giáo thọ, các vị trưởng thượng v.v... phải biết ngồi lắng nghe. Biết ngồi nghe thì những hành động, những quyết định của mình mới đem lại hạnh phúc cho cộng đồng của mình, cho tăng thân của mình.

Ái ngữ và lắng nghe là hai thực tập căn bản của pháp dựng tăng của chúng ta.

Tôi xin gởi đến quí vị một thực tập quan trọng khác để giữ vững lục hòa trong chúng xuất gia. Ví dụ trong một cuộc họp của những người thọ giới lớn để đi đến quyết định tối hậu, đại đa số đã đưa tay biểu quyết đồng tình, và mình thấy có điều gì trong đó không được ổn, mình không đồng ý hoàn toàn. Nếu điều đó không quan trọng lắm và mình không cố thủ ý kiến của mình lắm, thì mình nên đưa tay đồng ý để cho sự hòa thuận của đại chúng không bị tì vết. Ví dụ có 20 người họp, mà 18 người đã đưa tay đồng ý, họ đều là những người đã thọ giới lớn, mình không tán đồng, việc cũng đã xong. Nếu mình đưa tay tán đồng thì chẳng những quyết định không thay đổi, mà sự hòa thuận của tăng chúng còn được vẹn toàn. Cái đó gọi là ý hòa đồng duyệt, mình bỏ cái ý kiến riêng của mình. Khi bỏ được ý riêng rồi thì thấy sao mà nó dễ quá! Tôi cũng đã từng làm như vậy ở Làng Mai. Có khi tôi thấy không bằng lòng lắm với ý kiến của chúng, nhưng tôi đã tự nhủ là thôi, cứ để cho chúng quyết định để cho chúng có thể lớn lên, cho nên tôi đã bỏ ý kiến của mình. Đó là tôi đã thực tập ý hòa đồng duyệt.

Theo truyền thống thì vị sư trưởng có một quyền gọi là quyền phủ quyết, droit de véto. Tại vì sư trưởng thuộc về một thế hệ đã ở lâu trong truyền thống, biết về luật và thấu hiểu tinh thần căn bản của truyền thống. Nếu vị sư trưởng thấy quyết định của đại chúng không đi đúng nguyên tắc căn bản của truyền thống, thì vị sư trưởng có thể dùng quyền phủ quyết của mình mà chận đứng công việc đó được. Tuy rằng 19 người thuận, nhưng vị sư trưởng không thuận, thì quyết định đó cũng không thành. Trong lịch sử của Làng Mai chưa bao giờ xảy ra chuyện đó. Trong quá khứ, tuy thấy quyết định của đại chúng không thích hợp với tinh thần truyền thống lắm, tôi đã từng nói rằng: Đại chúng đã có ý kiến như vậy, nhưng xin đại chúng hoãn lại quyết định ngày hôm nay để tôi có dịp trình bày thêm ý kiến, hầu giúp đại chúng thấy rõ vấn đề hơn mà có thể đi đến một quyết định hay hơn. Quyết định không phải chỉ là X hay Y, nó có thể nằm giữa X và Y, hoặc là Z. Khi cái chính đề phù hợp được với phản đề, thì mới có thể đi đến một tổng hợp được.

Mình là vị sư trưởng, mình là vị trú trì, nếu mình thấy rằng quyết định này do đại đa số đồng ý, nhưng nó chưa phải là quyết định đúng, thì mình có thể dùng quyền phủ quyết của mình được. Nhưng mình thường không dùng quyền đó, trừ trường hợp vấn đề đó là vấn đề sinh tử. Tại vì dùng quyền phủ quyết, nó sẽ có hại trong tương lai. Cũng giống như cơ thể của ta, khi cần lắm thì mới giải phẩu, nếu không thì cơ thể ta sẽ đau đớn và mất nhiều sức. Cách tốt nhất là vị sư trưởng xin đại chúng hoãn lại cho một ngày, để mình có thể trình bày thêm một vài cái thấy thuộc về truyền thống. Sau đó mình có nhiều giờ hơn để trình bày lời hơn lẽ thiệt, và nhờ đó mà quyết định được sửa đổi đôi chút cho phù hợp.

Việc xuất gia của các sư cô thuộc gia đình Trà Mi tại Làng Mai, tuy nhẹ hơn, nhưng cũng là một ví dụ. Đứng trên phương diện tập sự xuất gia, năm đó bên nữ có 6 vị, bên nam có 5 vị. Tôi thường nói rằng, khi chấp nhận một người xuất gia thì mình phải lo cho người đó 100% về thể chất cũng như về tinh thần. Mình phải bảo đảm cho người đó về mọi thứ, từ thuốc men chữa trị, cho đến chuyện thăm viếng gia đình, giấy tờ hợp lệ, tất cả mọi vấn đề. Vì nghe như vậy, các sư cô thận trọng, cho nên trong quyết định sơ bộ, trong sáu vị nữ chỉ có hai vị được nhận.

Trong khi đó tôi có cái nhìn khác. Vì vậy trong một buổi nói chuyện, tôi đã trình bày về tinh thần của truyền thống, về cái khả năng chuyển hóa một khi đã được nhập vào tăng đoàn. Sau khi nghe tôi nói, các sư cô đã chấp nhận được bốn người, thay vì hai. Về sau tăng chúng mới thấy quyết định cho bốn người xuất gia là hay hơn quyết định cho hai người. Tại vì hai người được nhận vào sau, đột nhiên tình trạng sức khỏe của họ cũng như niềm vui của họ tăng tiến rất nhanh. Họ đã vượt thoát tất cả những khó khăn về sức khỏe của họ như có một phép mầu hiển hiện!

Vì vậy phương pháp ý hòa đồng duyệt là rất quan trọng. Nếu có thì giờ, chúng ta phải ngồi với nhau đầy đủ để chúng ta có thể có cái nhìn sâu hơn với nhau mà đi đến một quyết định tốt hơn. Nếu thấy quyết định đó chưa hoàn toàn là niềm hạnh phúc cho tất cả mọi người thì chúng ta nên kiên nhẫn để thêm một hai tiếng đồng hồ nữa để nghe thêm ý kiến.

Đối trị với Thế Tam Giác

Trong sinh hoạt hàng ngày của tăng đoàn, nhiều lúc một liên minh thành hình mà mình gọi là thế tam giác, rất nguy hiểm cho hạnh phúc của tăng thân.

Thế tam giác được thành lập khi một người trong tăng thân có những khổ đau, có những bự tức, và nghĩ rằng một người khác trong tăng thân là nguyên do khổ đau và bực tức của mình. Người đó không đủ khả năng chuyển hóa những khổ đau của mình, người đó không đủ cởi mở, không biết lắng nghe và thiếu ái ngữ, nên không thể đến nói thẳng được với người mà họ nghĩ đã tạo nên những khổ đau cho họ. Vì vậy, theo khuynh hướng tự nhiên, người đó đi tìm một người khác để than thở. Cái than thở đó có thể là một cơ hội để một thế liên minh giữa hai người thành hình, để chống lại người thứ ba.

A đến với B và sau khi A đã thành công trong việc kéo B về phe mình thì thế liên minh đó trở thành một mối đe dọa cho C, người mà A nghĩ rằng đã tạo nên khổ đau cho mình. Thế tam giác này có thể thiết lập bất cứ ở đâu, trong bất kỳ một đoàn thể nào, và nó cũng có thể xảy ra ngay trong gia đình của mình nữa. Tình trạng này rất phổ biến ở Á châu cũng như ở Tây phương.

Vì vậy để tạo hạnh phúc chung, chúng ta phải chống lại thế tam giác đó. Khi thấy nó hình thành, chúng ta phải tìm cách bẻ gãy nó ngay trong trứng nước.

Là con người, khi đau khổ mà không giải quyết được, mình thường đi tìm một người khác để than thở. Người đó cảm động vì đau khổ của mình, cho nên từ chỗ không ghét người kia, một cảm giác ghét bỏ đã từ từ hình thành trong người đó.

Sự chia sẻ có thể rất ích lợi. Có mặt người thân, có một người có thể hiểu được mình, mình tìm đến để tâm sự. Nếu cấm không cho than thở, nổi khổ niềm đau của mình không được bộc lộ thì nó sẽ trở thành những tảng nội kết sâu dày. Cho nên phải được than thở, và khi tìm được một người đồng ý nghe, thì mình có cảm giác bớt khổ. Nếu người đó cũng về phe với mình và nói lời trách móc người kia thì mình càng thấy hả dạ hơn! Vô tình hai người đã lập ra một thế liên minh để chống lại người kia. Dù chưa nói gì, chưa làm gì, nhưng đi qua đi lại nhìn nhau thì ánh mắt đã đổi khác. Người kia cảm nhận được, và người kia bắt đầu thấy khó chịu!

Than thở và tạo được phe phái như vậy có giúp cho mình bớt khổ không? Điều đó chưa biết chắc. Tìm được một người đồng ý với điều mình nghĩ, chưa chắc mình đã bớt khổ. Tại vì những buồn bực, những sân si vẫn còn đó, chúng chưa có cơ hội và điều kiện để chuyển hóa, cho nên ta phải xét lại cái khuynh hướng đi tìm B để than thở. Tất cả chúng ta ai cũng đã từng là B, ai cũng đều đã đóng vai của B. Chúng ta cũng có khi đã lỡ lầm, chúng ta đã đồng ý quá dễ dàng với A, và chúng ta sẵn sàng lập ra một thế liên minh với A.

Vì vậy, nếu là B ta phải biết cách cư xử. Ta không thể nói thẳng rằng: Tôi không thể nghe anh được, tôi không muốn nghe một người nói xấu một người khác! Khi có một người đau khổ đến với ta, ta có bổn phận phải thực tập hạnh lắng nghe, nghe bằng tâm rỗng rang, tâm từ bi. Như vậy khi đóng vai B, chúng ta phải có thì giờ để lắng nghe A, lắng nghe trong chánh niệm, với tâm cởi mở của mình.

Lắng nghe như vậy, B có thể thấy A có những tri giác sai lầm về C, và B có thể cải chính giùm C. Nhưng trước khi đính chính, mình nên nghe cho hết cội nguồn, nghe cho hết đầu đuôi câu chuyện. Lắng nghe và tìm biết cho chắc những điều A nghĩ trong lòng, lúc đó mình mới hiểu được A, đồng thời mình cũng hiểu được cả C. Tại vì qua những điều A nói, dù sự thật có bị bóp méo, bị biến hình qua nhận thức sai lầm của A, nhưng căn cứ trên nhận thức độc lập, trên cái tuệ giác của mình, mình có thể thấy được những điểm đúng, điểm sai của A nghĩ về C. Nhờ vậy mà mình hiểu được A, và hiểu được luôn cả C. Qua lời than thở, đôi khi mình cũng thấy được cái tri giác sai lầm của A đối với chính mình nữa! Ví dụ như A nghĩ rằng mình có thể về phe với A để chống lại C, kỳ thực mình không muốn chuyện đó xảy ra tí nào!

Ta phải đóng vai trò của B cho thật khôn khéo. Ta phải ngồi lắng nghe với tất cả trái tim và tất cả sự có mặt của mình. Sau khi nghe tường tận rồi thì mới tìm cách chỉ cho A những điểm mà A đã nhận thức sai lầm về C. Mình không làm trạng sư bênh vực cho C, nhưng vì mình thương A, mình thấy A đang kẹt vào những tri giác sai lầm về C, cho nên mình giúp A tháo bỏ những tri giác sai lầm đó, để cho A bớt khổ.

Ngược lại nếu mình vô trách nhiệm, mình về phe với A và nói: “Đúng rồi, anh nói rất đúng, chị nói rất đúng, C rất xấu”, thì chẳng những mình không giúp gì được cho A, mà mình lại còn làm cho những tri giác sai lầm của A càng ngày càng mạnh, và A càng đau khổ thêm.

Giả dụ C thực sự có một vài vụng về trong khi nói, trong khi làm, trong khi tư duy, tức là có vụng về trong ba nghiệp thân, khẩu, ý, thì điều mà B phải làm là nhắc cho A thấy rằng tuy C có một vài vụng về như vậy, nhưng C có rất nhiều cái tốt. Thường thì khi thấy vài tính tiêu cực nơi một người, mình có khuynh hướng quên hết những điều tích cực của người đó. Đó là điều rất quan trọng mà B phải nhắc cho A nhớ. C có hàng chục cái tích cực mà chỉ có một hai điều tiêu cực, vậy mà cách trình bày của A làm cho ta có cảm tưởng rằng bất cứ điều gì của C cũng đều là đen tối và xấu xa cả. Không cẩn thận, vô tình mình tự biến thành nạn nhân của sự sai lầm của A!

Nhờ sự sáng suốt, nhờ có nhận thức độc lập của mình mà mình có thể thấy được rằng A bị mờ mắt và cái thấy của A bị bóp méo vì thành kiến, vì một vài cái tiêu cực của C. Vì vậy, điều thứ hai mà B phải làm là chỉ cho A thấy những điểm tích cực, những điều dễ thương của C. Chỉ cần làm việc đó thôi thì A cũng đã bớt khổ rồi. Tại vì có thể chính A cũng đã thấy như vậy, A cũng đã từng thấy C có những điều rất dễ thương, nhưng vì quá giận, nên A đã không thấy gì ngoài những điều đáng giận của C. Khi được B khôn khéo nhắc những điểm tích cực của C, thì tự nhiên trái tim của A dịu lại, nên A bớt khổ.

Chưa cần đến với C, mình chỉ cần có mặt với A thôi, thì A cũng đã bớt khổ rồi. Chúng ta phải làm công việc của B cho khôn khéo. Nếu quý vị chưa biết và chưa từng làm công việc của B, thì đây là lúc phải học làm công việc của B.

Trong bất kỳ một tăng thân hay đoàn thể nào, tại gia hoặc xuất gia, thế tam giác là mầm mống của sự chia rẽ, xáo trộn, làm mất hạnh phúc của tăng thân, mà bất cứ ai trong tăng đoàn cũng đều có bổn phận phải bẻ gãy nó ngay từ trong trứng nước.

Sau khi đã làm được hai việc: Tháo gỡ những tri giác sai lầm trong A, và nhắc cho A nhớ những điểm tích cực của C, nếu tình trạng vẫn chưa hoàn toàn được giải tỏa, B nên đề nghị A đi cùng mình đền gặp C để giãi bày mọi chuyện. Một mình, A không đến được với C, có hai người thì việc tiếp xúc sẽ dễ dàng và nhẹ nhàng hơn nhiều. Đây cũng là một liên minh giữa B và A, nhưng là một liên minh tốt, một liên minh giúp cho A an lạc, và giúp cho hạnh phúc của tăng đoàn tồn tại. Sự liên minh này không phải là một thế tam giác mà là một thủ thuật phá tan thế tam giác ở trong môi trường sinh sống của mình.

Sự gặp gỡ giữa A và C với sự có mặt của B là một hành động tích cực trong việc bẻ gãy thế tam giác đang manh nha trong tăng đoàn. Chỉ cần nửa tiếng đồng hồ, chỉ cần sử dụng ái ngữ thì cuộc gặp gỡ này sẽ giúp A và C trở nên thân tình trở lại, và có thể là họ sẽ thương nhau hơn trước nữa. Sau khi trải qua những cơn sóng gió, người ta thường thương nhau nhiều hơn.

Đó là sự thực tập dựng tăng của B. Chúng ta ai cũng đều là B, chúng ta phải đóng vai trò của B cho thật giỏi.

Chúng ta cũng đã từng là A, chúng ta đã có những vụng về trong khi là A, vì vậy chúng ta đã đi tìm B. Nếu may mắn gặp một B tu tập vững vàng, thì B sẽ giúp ta giải tỏa những tri giác sai lầm, sẽ nhắc ta nhớ những tích cực của C, và cuối cùng sẽ giúp ta đến với C.

Sự thực tập này đã được đưa ra tại đạo tràng Mai thôn từ nhiều năm nay, gọi là Thực tập pháp bẻ gãy thế tam giác.

Khi thấy một thế tam giác tượng hình, chúng ta có bổn phận bẻ gãy. Tại vì chúng ta có thể không phải là A, không phải là B, mà cũng không phải là C. Chúng ta là D, chúng ta đứng ngoài thế tam giác, nhưng chúng ta đứng chung trong tăng thân. Nếu để thế tam giác thành hình trong đoàn thể của mình, trong gia đình của mình thì chẳng những mình không phải là người thực tập giỏi, vì sớm muộn gì hạnh phúc của tăng đoàn, của gia đình cũng sẽ bị sứt mẻ, và chính mình cũng bị vạ lây.

Nếu không tự can thiệp được thì D phải cầu cứu người khác trong tăng thân, kể cả cầu cứu thầy mình. Đừng bỏ qua, đừng nói rằng tội thầy quá, chuyện gì cũng phiền thầy, nói vậy là không đúng. Không làm được mà cũng không cho thầy biết, để cho tình trạng trở nên trầm trọng, thì càng tội cho thầy hơn.

Khi thấy mình không giải quyết được, trong vòng một hay hai ngày, ta phải tìm một vị lớn hơn mình, khéo léo hơn mình để nhờ trợ lực giải quyết. Không những B phải làm chuyện đó, mà A, C, D và tất cả chúng ta đều phải làm chuyện đó cho tăng thân. Tất cả chúng ta đều có bổn phận phải phá tan thế tam giác hình thành trong tăng đoàn.

Đệ Nhị Thân

Một thực tập khác trong tăng đoàn của Làng Mai là sự thực tập đệ nhị thân, tức là thân thứ hai của ta. Ta phải chăm nom, săn sóc thân thứ hai của ta. Cố nhiên mình không thể chăm sóc và gần gũi tất cả mọi người trong tăng thân. Vì vậy mình đã được chỉ định một thân thứ hai để chăm sóc.

Ví dụ trong đoàn thể của mình chỉ có bốn người: A, B, C, và D. Bản thân mình là thân thứ nhất, người mình cần chăm sóc là thân thứ hai của mình. Ta có thể phân định đệ nhị thân theo cách cách sau đây:

A là thân thứ hai của B,

B là thân thứ hai của C,

C là thân thứ hai của D,

D là thân thứ hai của A.

Như vậy, trong tăng đoàn ai cũng có người để chăm sóc, và ai cũng được chăm sóc cả.

Chăm sóc ở đây có nghĩa là lo toan và giúp đỡ khi đệ nhị thân của mình bị đau ốm, bị phiền não, hay bị bận rộn quá. Lo cho đệ nhất thân tức là bản thân của ta đã đành, chúng ta còn có bổn phận lo cho đệ nhị thân của ta nữa, nhất là những lúc đệ nhị thân của ta sa xuống thấp quá.

Ví dụ như trong một chuyến đi, khi mình đã leo lên xe bus mà không thấy đệ nhị thân của mình, thì mình phải kiếm cho được người đó. Nếu mọi người trong đoàn đều làm như vậy, thì ai cũng được săn sóc, được giúp đỡ, và không ai bị bỏ bê. Đau yếu, phiền muộn, dời chỗ ở, đi xe, lên tàu v.v... trong trường hợp nào mình cũng lo cho đệ nhị thân của mình.

Khi đệ nhị thân của mình sa xuống thấp về tinh thần thì mình phải tìm cách để đưa người đó lên trở lại. Khi người đó không mỉm cười được, mình phải tìm đủ cách giúp người đó mỉm cười. Khi người đó bị cảm nặng thì chính mình phải lo cơm, cháo và thuốc men cho người đó. Cố nhiên nếu không đủ sức, mình có thể cầu viện một sư anh, một sư chị hay một người thân khác.

Đó là cách sống có đệ nhị thân áp dụng tại các chùa ở Mai thôn đạo tràng, tại tu viện Rừng Phong, Thanh Sơn và tại trung tâm Lộc Uyển. Chúng ta phải chấp hành cho thật nghiêm chỉnh phương pháp đệ nhị thân này.

Đặt trường hợp A là đệ nhị thân của mình, và mình là R. Nếu A đang đau khổ thì mình phải biết và mình phải chăm sóc, mình phải hỏi han. Nếu A tìm đến B để nhờ vả, thì mình phải thấy mình đã đóng vai R không giỏi. Mình là người chăm sóc cho A mà tại sao A không đến với mình được? Có thể là mình không biết lắng nghe. Trong trường hợp đó mình phải tự báo động, phải thấy rằng có lẽ đệ nhị thân của mình đang đi tìm một liên minh để tạo thế tam giác! Mình là người chịu trách nhiệm đầu tiên!

Cố nhiên tất cả chúng ta đều là thành phần của tăng thân, mà ta gọi là T, nhưng một trong chúng ta là R, người chịu trách nhiệm lớn nhất về A. Tất cả T đều có bổn phận tìm cách hóa giải thế tam giác, nhưng R là người chịu trách nhiệm lớn nhất. Vì vậy quý vị phải đóng vai trò R của mình, lo việc chăm sóc đệ nhị thân của mình cho thật chu đáo.

Trong bất cứ một đoàn thể nào, xuất gia, cư sĩ, gia đình, hoặc hội đoàn, chúng ta đều có thể áp dụng những phương pháp này để nâng cao phẩm chất hạnh phúc của sự sống chung.

Y Chỉ Sư

Một phương cách thực tập khác của chúng ta là hệ thống Y chỉ sư. Y chỉ sư là những người đã thực tập lâu ngày, đã có kinh nghiệm, và có thể làm chỗ nương tựa cho những người đang thực tập còn non nớt. Y có nghĩa là nương tựa vào. Cũng như khi trồng cây, mình phải đóng một cái cọc để cho cây dựa vào mà lớn mạnh trong thời gian còn non yếu. Y chỉ sư tiếng Anh gọi là Mentor.

Một người đã tu học lâu năm, dù là một cư sĩ, cũng có thể làm y chỉ sư cho hai ba người khác. Ngày xưa trong thời của Bụt, những thầy giỏi có thể làm y chỉ sư cho 10 hoặc 20 người. Có vị làm y chỉ sư cho cả 30 người. Ngày nay chúng ta chỉ làm y chỉ sư cho ba, bốn người thôi. Trách vụ của chúng ta nhẹ hơn nhiều.

Khi làm y chỉ sư cho người nào, chúng ta phải chịu trách nhiệm về phẩm chất tu học và đời sống tinh thần của người đó. Mình phải biết cái gì đang xảy ra cho người mình đang dẫn dắt. Nếu mình là một người anh hay chị ở trong gia đình, thì cố nhiên mình đóng vai mentor cho các em mình. Nếu các em đông quá, mình có thể chia ra, mỗi anh lớn, mỗi chị lớn làm mentor cho hai em. Ngày nay gia đình ở Tây phương rất nhỏ, chỉ có một hay hai con, nên không cần phải có Mentor. Gia đình ở Việt-Nam đông con hơn nhiều, nên hệ thống Y chỉ sư vẫn rất hữu ích.

Không hẳn mình phải giỏi về mọi mặt, và phải bao thầu hết chuyện hướng dẫn và dạy dỗ người y chỉ của mình. Khi không kham nổi, mình có thể cầu viện sự giúp đỡ của các sư anh sư chị đã tu tập lâu năm, đã có những thảnh thơi an lạc hơn mình.

Tại làng Mai có các thầy, các sư cô mới tu đến năm thứ ba hay thứ tư mà đã có thể làm y chỉ sư cho các vị mới xuất gia. Họ dạy dỗ rất hay, và thay thế thầy rất chu toàn. Sư em của mình cũng giống như đệ tử của mình, như em của mình, như con của mình vậy. Một người anh, một người chị lớn trong gia đình cũng phải tập đóng vai đùm bọc cho em út của mình. Chúng ta có danh từ đệ tử rất là hay. Đệ là em, tử là con. Đệ cũng là tử, mà tử cũng là đệ. Có khi ta gọi là em, có khi ta gọi là con, họ là sự tiếp nối của mình. Lo cho họ là lo cho chính mình. Người ta chăm sóc có thể được gọi là y chỉ đệ (mentee).

Muốn cho sự chăm sóc có kết quả, mỗi tháng vị y chỉ sư nên báo cáo cho hội đồng giáo thọ biết về tình trạng của những y chỉ đệ của mình, để hội đồng giáo thọ biết mà dạy dỗ, ví dụ như cho những bài pháp thoại thích hợp, đưa ra những phương pháp tu tập thích hợp hơn cho nhu cầu của đại chúng. Vì vậy sự truyền thông giữa những y chỉ sư và hội đồng giáo thọ để giúp đỡ cho những người tu còn non yếu, là điều rất cần thiết.

Phép soi sáng

Làng Mai còn có một pháp môn thực tập dựng tăng gọi là Phép soi sáng, căn cứ trên truyền thống lễ Tự Tứ của Tâng đoàn xuất gia tổ chức để soi sáng cho nhau.

Kinh điển nói nhiều đến Phật nhãn, Tuệ nhãn, và Pháp nhãn, nhưng chưa thấy đề cập đến Tăng nhãn. Vì vậy, dựa trên căn bản của giáo lý đạo Bụt, chúng ta sáng tác thêm danh từ Tăng nhãn để diễn đạt sự sáng suốt và xác thực trong cái nhìn của một tăng thân so với cái thấy của một cá nhân.

Thực tập soi sáng ở Làng Mai, thay vì cầu một người như quy định trong Lễ Tự Tứ, chúng ta thành khẩn thỉnh cầu sáu sư anh, sư chị và sư em soi sáng giúp ta. Sau thời gian quán chiếu, họ sẽ viết cho ta một lá thư soi sáng, trình bày những nhận xét của họ về các điểm tích cực và tiêu cực trong đời sống tu tập của ta. Nhận được thư, ta căn cứ vào đó để tu tập và chuyển hóa.

Gần đây phương pháp thực tập soi sáng ở Làng Mai đã đi xa hơn: Thay vì thỉnh cầu sáu vị, ta có thể thỉnh cầu toàn thể tăng đoàn soi sáng giúp cho ta.

Cách thỉnh cầu và phương thức hành trì, tôi đã trình bày trong nhiều bài pháp thoại. Pháp môn này cũng đã được ghi lại trong cuốn Năm Cánh Tỏa Kỳ Hương. Quí vị nên tinh tiến hành trì Pháp môn này.

Nghệ thuật tưới hoa

Tôi còn nhớ một dịp lễ Phật Đản tại Xóm Hạ, có rất nhiều gia đình từ Toulouse và Bordeaux về tham dự. Trong bài Pháp thoại hôm đó, tôi nói về nghệ thuật tưới hoa trong đạo Bụt. Khi đề cập đến cách tưới hoa cho người bạn đời, tôi để ý thấy một phụ nữ ngồi nghe mà nước mắt đầm đìa. Sau buổi thiền hành, tôi đến gần người chồng và nói: “Anh, đóa hoa của anh đang cần được tưới tẩm!”

Anh bạn nghe lời.

Trên đường từ Làng Mai về Bordeaux, khoảng một tiếng rưỡi đồng hồ lái xe, anh đã thực tập nghệ thuật tưới hoa. Về đến nhà thì người vợ trở thành một con người mới, vui vẻ và hạnh phúc hơn trước nhiều.

Cũng như chúng ta, anh bạn đã học, đã từng thực tập nghệ thuật tưới tẩm hạnh phúc cho mình và cho người. Nhưng đã lâu lắm, anh bỏ quên viên bảo châu có sẵn trong chéo áo, cho nên anh trở thành người cùng tử như Bụt đã dạy trong kinh Pháp Hoa.

Chúng ta phải thực tập và nhắc nhở nhau cho thật đều đặn về những gia bảo tâm linh này. Đừng đóng vai của người “Biết rất nhiều nhưng thực tập chẳng bao nhiêu!”

Thực tập Ba Cái Lạy và Năm Cái Lạy

Pháp môn thực tập ba cái lạy hay năm cái lạy là phương pháp thực tập xây dựng tăng thân rất hiệu nghiệm của tăng đoàn Làng Mai. Chỉ cần thực tập những cách lạy này trong vòng ba tháng thì hoàn cảnh của chúng ta, tức là Y báo của chúng ta sẽ thay đổi và hạnh phúc của tăng đoàn cũng như của riêng ta sẽ tăng tiến rất nhanh.

Tôi đã nhiều lần giảng dạy về phương pháp lạy cũng như đã soạn ra những lời khấn vái căn bản để quý vị sử dụng trong lúc thực tập những cái lạy này.

Điều tôi mong mỏi là trong suốt khóa tu năm nay, mỗi đêm sau giờ thiền tọa, mỗi người đều thực tập ba cái lạy cho thật tinh chuyên. Mình phải hạ thủ công phu thì mới mong chuyển hóa được những nội kết sâu dày.

Thân cận Thầy, gần gũi Bụt

Sáng nay tôi có gặp một vị xuất gia mở cửa vào phòng một cách rất vội vã. Lúc mở cửa ra thì vị ấy thấy tôi đang đứng ở bên trong. Hình như vị đó đang gấp gáp sửa soạn, chuẩn bị đón tiếp phật tử đến thăm tu viện, cho nên đã mở cửa thiếu chánh niệm. Tôi không trách cứ mà chỉ nhẹ nhàng hỏi: “Con mở cửa có chánh niệm không vậy?”. Thật ra lúc đó tôi cũng sắp mở cửa bước ra thì từ bên ngoài, vị đó mở trước để bước vào! Chỉ cách nhau có một giây. Nếu tôi mở cửa thì tôi sẽ mở nhẹ nhàng hơn, có chánh niệm hơn, vì tôi đã được thầy tôi dạy một lần hồi tôi còn mười sáu tuổi.

Ở Làng Mai thỉnh thoảng cũng có vị đi hấp tấp, hoặc mở cửa hấp tấp, và xui xẻo thay, họ bị thầy bắt gặp! Thường thì mình đi có chánh niệm, mình mở cửa có chánh niệm lắm, không biết sao hôm nay mới vừa thất niệm một lần đầu thì lại bị thầy thấy! Đúng là mình bị tổ trác! Tôi biết vậy cho nên thay vì trách cứ, tôi chỉ nhẹ nhàng nhắc: “Con mở cửa có chánh niệm không vậy?” Câu hỏi đó là để giúp học trò của mình.

Thật ra, ngôn từ hòa ái không phải là điều duy nhất mà mình có thể làm để giúp cho học trò của mình. Cái mình có thể làm là chính mình mở cửa có chánh niệm, chính mình phải có pháp thân, phải làm gương cho học trò của mình.

Trong sự thực tập này tôi xin nhắc tất cả quý vị một điều rất quan trọng. Đó là phải tập nhìn thầy theo phương pháp vô tướng, đừng đợi thấy sắc thân của thầy mới thấy thầy có mặt bên mình. Thầy đang ở trong mình, thầy đã trao truyền thầy cho mình, thầy có trong từng tế bào của mình rồi. Mỗi khi mình đi đứng có chánh niệm, là thầy đang đi, đang đứng với mình. Trong câu thơ tôi giảng hôm trước: "Bước chân con hãy về thanh thản" là có sự thực tập này. Mỗi khi con bước một bước chân thanh thản, thì lúc đó thầy cũng đang bước với con và thầy đang có mặt với con.

Nếu mình có cảm tưởng là mình xa thầy, mình không có liên hệ sâu sắc với thầy, thì mình nên viết thơ, hay tìm dịp đến ngồi với thầy để tạo nên cơ hội được gần gũi thầy. Nhưng kỳ thực muốn có cái liên hệ thật sâu sắc với thầy, thì mình chỉ cần bước những bước chân cho thật chánh niệm. Tại vì thầy cũng đang làm vậy, và khi mình bước như vậy thì năng lượng của thầy sẽ hùng hậu, và tràn đầy trong người của mình.

Mình phải thấy thầy với mình là một, phải thấy thầy ở trong mình. Không cần bước nhiều bước, chỉ cần một bước cho thật thanh thản thôi là bước chân ấy có thể đưa mình về với thầy rồi, mình đã gần thầy rồi. Gần thầy thật tính, chứ không gần thầy trong hình tướng. Không hẳn phải đợi thầy đi máy bay sang đây, mình mới được gần thầy. Trong kinh Kim Cương Bụt có nói:

Tìm ta qua hình sắc,

Cầu ta qua âm thanh,

Là kẻ hành tà đạo,

Không thể thấy Như Lai.

Nhân đây tôi muốn giảng thêm về mấy câu này để quý vị hiểu rõ hơn.

Nguyên văn câu chữ Hán Nhược dĩ sắc kiến ngã, có nghĩa là nếu tìm ta qua hình hài, tức là qua cái sắc tướng. Dịch lại cho rõ nghĩa hơn là nếu chỉ biết tìm ta qua hình tướng. Mình thêm hai chữ “chỉ biết” vào cho nó rõ nghĩa hơn. “Ta” tức là Bụt, có thể tìm được Bụt qua hình tướng chứ tại sao không? Nhưng ở đây ý muốn nói là “không phải ta chỉ như vậy”. Nếu chỉ nhìn qua hình tướng thì lúc đó mình bị kẹt vào tướng. Nếu biết tìm “ta” qua những cái không có hình tướng nữa, thì lúc đó tuy mình vẫn căn cứ vào hình tướng nhưng mình không bị kẹt vào hình tướng.

Dĩ âm thanh cầu ngã, nghĩa là nếu chỉ biết nhận diện ta qua âm thanh. Giọng nói sang sảng ở tu viện Kỳ Viên, đúng là giọng nói của Bụt, nhưng nếu mình nghĩ rằng chỉ có giọng nói đó mới là Bụt, thì mình bị kẹt vào âm thanh.

Hình tướng đó, âm thanh đó là hình tướng, là âm thanh Bụt, có sai đâu? Ba mươi hai tướng tốt, tám mươi vẻ đẹp, tên là Siddhattha, ngồi trên đỉnh Linh Thứu, đó chính là Bụt. Nhưng không phải chỉ có những hình ảnh đó mới là Bụt. Vấn đề không phải là mình bỏ tướng, bỏ âm thanh. Vấn đề là mình không bị kẹt vào tướng, kẹt vào âm thanh. Cho nên mình nên đưa vào hai chữ “chỉ có” trong bản dịch để cho rõ thêm ý kinh.

Với câu Thị nhân hành tà đạo, (thì người đó hành tà đạo), ta nên sửa lại là: Thì người đó chưa hoàn toàn đi trên con đường chánh đạo, hay: Thì người đó chưa đi trọn được vào con đường chánh.

Chúng ta nhận diện đức Thế Tôn qua cái sắc tướng của Siddhattha cũng được, nhưng chưa đủ. Nếu nhận diện đức Thế Tôn qua những bài Pháp thoại của Ngài nói, thì đâu có gì sai? chỉ có điều là những yếu tố đó chưa đủ để ta thấy rõ đức Thế Tôn. Cho nên làm như vậy không phải là tà đạo, mà chỉ là chưa hoàn toàn đúng cách để nhận diện Thế Tôn thôi. Thực ra làm như vậy là người đó đã hướng vào con đường chánh rồi, nhưng chưa hoàn toàn đi trên con đường chánh, chưa đi vào con đường vô tướng. Vô tướng không có nghĩa là chống đối tướng. Vô tướng có nghĩa là không bị kẹt vào tướng.

Bất năng kiến Như Lai, là chưa thấy được hoàn toàn diện mục của Như Lai. Diện là khuôn mặt, mục là con mắt, tức là chân tướng của Như Lai. Dịch lại như vậy nghe rõ ràng hơn.

Trong kinh, bài kệ này nghe rất hùng tráng, làm cho ta có cảm tưởng rằng mình phải chống lại tướng mới là hành chánh đạo. Nếu đã là con người tự do thì ta đâu có cần chống đối gì?

Ví dụ khi tôi sang Vườn Nai, quý vị nói có thầy đây, nếu tôi đang ở tại Làng Mai, quý vị nói không có thầy đây, tức là quý vị chưa thấy được tôi một cách vô tướng. Mỗi khi mình bước một bước chân có chánh niệm, có hạnh phúc, có thảnh thơi, thì mình thấy thầy đang bước, thầy đang có mặt trong mình, thầy có mặt ngay trong giờ phút hiện tại, cái đó gọi là thấy được thầy mà không bị kẹt vào tướng.

Khi gặp một sư em, một sư anh, hay một đạo hữu đi hấp tấp, mình biết rằng người đó đang không có thầy trong họ. Trong khi đó mình đang có thầy, mình đang có Bụt, thì mình có thể nhắc họ bằng cách đưa lên một ngón tay rồi mỉm cười, thì tự nhiên mình đã đưa thầy đến với người đó. Mình là sư em mình cũng có thể làm như vậy để giúp cho sư anh hoặc sư chị của mình.

Trong chúng ta thế nào cũng có những người thỉnh thoảng vì công việc đã trở thành hấp tấp, quên lãng, không nắm được hơi thở, không giữ được bước chân chánh niệm. Chúng ta có bổn phận phải giúp nhau. Em giúp anh lúc này và anh sẽ giúp em lúc khác. Chúng ta cần phải giúp nhau, tại vì không ai toàn bích trong sự tu tập chánh niệm cả. Đừng nói rằng người kia không tu! Người kia có tu, nhưng tu chưa đến mức mà mình trông đợi. Mình cũng vậy, mình cũng chưa tu đến mức mình trông đợi. Là anh em, là chị em, mình giúp nhau một cách rất dễ thương, không lên án, không buộc tội. Mình chỉ cần mỉm cười, và với một ngón tay, mình có thể dịu dàng đưa thực tướng của thầy về với họ. Rất là dễ thương, rất là hữu ích.

Mình phải có Bụt, có thầy trong mọi giây phút của cuộc sống hàng ngày, thì hạnh phúc và sự an lạc của mình mới lớn lên, và lúc đó mình mới có thể giúp Bụt có mặt, giúp thầy có mặt nơi sư em, sư chị, sư anh của mình, và nơi người cư sĩ đến thực tập với mình.

Chương 05: Một Mô Thức Tăng Đoàn Tại Gia

Trong gia đình, ta cũng có thể áp dụng những cơ cấu tổ chức đời sống tương tự như trong một thiền viện. Ví dụ ta có thể xem ông cha như là vị trụ trì, bà mẹ là phó trụ trì, kiêm thủ quỹ. Tuy làm cha làm mẹ, chúng ta không nên toàn quyền quyết định mọi việc, mà phải để cho con cái tham dự vào những quyết định có liên quan đến hạnh phúc của gia đình. Như vậy phẩm chất hạnh phúc trong đời sống mới lên cao, và con cái mới trưởng thành nhanh hơn được.

Có qua có lại, biết chia sẻ với con cái, không phải là một sự ngẫu nhiên, mà đó là một sự thực tập kiên trì, một nghệ thuật sống chung an lạc. Đừng nghĩ rằng con mình còn nhỏ dại, chưa đủ khả năng đóng góp ý kiến, cho nên mình quyết đoán hết mọi việc mà không bao giờ bày tỏ cho con cái biết tại sao mình làm như vậy, tại sao mình không làm như vậy. Cha mẹ lắng nghe các con là một sự thực tập rất quan trọng trong đời sống gia đình. Khi mình biết lắng nghe và chấp nhận giá trị ý kiến của con cái, thì con cái sẽ biết lắng nghe mình, và bắt đầu hiểu được mình. Trước đó chúng không lắng nghe mình, vì chúng đã học cái tính không biết lắng nghe của mình! Con cái giống cha mẹ thì mình trách vào đâu được nữa?

Trong một gia đình dù chỉ có hai vợ chồng, ta cũng có thể tổ chức theo thể chế dân chủ như vậy.

Những vấn đề thường xảy ra trong một tăng đoàn như đã nói trước đây, cũng thường xảy ra trong một gia đình có hay không có tu học. Có tu học thì mình biết cách đối trị và gia đình tránh được phong ba bão táp. Nếu không thì gia đình sẽ trôi lăn trong phiền não và hạnh phúc có thể tan nát tơi bời.

Tôi xin trình bày với quý vị những vấn đề thường gặp trong gia đình, đồng thời hướng dẫn cách sống như một tăng thân để đối trị với những vấn đề đó.

Thế tam giác trong gia đình

Trong gia đình, cha mẹ cũng thường tạo ra thế tam giác, thường lập phe phái để đánh bại "kẻ thù". Trong bài Tâm ca số bảy, Phạm Duy đã dựa lên bài thơ tựa đề "Kẻ Thù Ta Không Phải Là Người" của tôi để nhắc đi nhắc cho mọi người nhớ rằng "kẻ thù ta đâu có phải là người" trong bảy điệp khúc của bản nhạc. Có thể mình cũng đã hát nhiều lần câu này nhưng mình vẫn không nhớ, vẫn không thấy được điều đó. Ở đây, "người đó" lại là người ta thương, người ta cùng chia sẻ sự sống, thì làm sao người đó lại là kẻ thù của ta được? Ấy vậy mà trong khi giận, ta cứ xem họ là kẻ thù!

Có những đứa bé còn non dại, cứ nghe mẹ nói đêm nói ngày về những thói hư tật xấu của Ba, cho nên nó tin vào những điều đó, và trở nên nạn nhân của những đau khổ của mẹ. Tội nghiệp hơn nữa là nó ngây thơ liên minh với mẹ để chống lại ba, một người có thể thương nó nhất trên đời! Dụ dỗ trẻ con theo mình thì rất dễ, tại vì trẻ con không có nhận thức độc lập, nhất là khi mình là mẹ nó, mình dễ lợi dụng lòng thương của nó. Như vậy là tội lắm cho cả nó lẫn ba nó.

Vì vậy, tu tập chung với một tăng thân là điều rất cần thiết cho những cư sĩ tại gia. Trong tăng thân có người có thể thấy được tình trạng đó, thấy được sự hình thành của thế tam giác ở trong gia đình ấy, và họ sẽ đến để giúp bẻ gãy thế tam giác đó cho gia đình. Khi đến thăm, họ có thể nói cho các cháu nghe về những điểm tích cực của ba các cháu, nhờ đó mà các cháu thấy ba của các cháu một cách rõ hơn. Họ cũng có thể nói rằng tuy mẹ dễ thương như vậy, nhưng đôi lúc mẹ cũng có những vụng về đối với ba. Vì vậy mà mẹ đã làm cho ba bực bội, gắt gỏng. Các cháu nên giúp mẹ, để mẹ có thể hành xử nhẹ nhàng hơn, tươi mát hơn đối với ba. Các cháu thừa sức làm việc đó.

Kẹt vào trong thế tam giác, dù do mẹ hay ba tạo ra, thì gia đình có thể không có hạnh phúc trong nhiều năm nhiều tháng, và có thể đi đến tan nát, rất tội nghiệp.

Chìa khóa để tháo gỡ những bế tắc, những khó khăn trong gia đình là sự có mặt của một tăng thân. Nếu gia đình đó có tu học với một tăng thân, và nếu người mẹ, người cha hay các cháu biết cầu cứu tăng thân, thì bàn tay tăng thân sẽ ân cần tìm tới để giúp gỡ rối, bẻ gãy thế tam giác tai hại đó cho gia đình.

Tuổi thơ và những cơn bão tố trong gia đình

Những chú bé và những cô bé thường rất dễ vui, nhưng có một điều họ rất sợ, đó là khi cha mẹ giận nhau và cãi nhau. Khi cha mẹ giận nhau, nổi nóng lên, hai bên làm khổ nhau, thì những đứa bé đau khổ vô cùng. Những lúc đó, cả ba lẫn mẹ không biết con mình đang khổ, ba mẹ quên rằng mình đang có một hay hai đứa con ở trong nhà, mình làm khổ nhau tức là đồng thời mình làm khổ con của mình. Đã lớn, mình chịu đựng khổ đau dễ hơn những em bé. Các em còn bé bỏng, trái tim của chúng đang còn non nớt, vì vậy mỗi khi em bé thấy cha mẹ la mắng nhau, làm khổ nhau thì trái tim của em bé bị rạn nứt, em đau khổ vô cùng. Nhiều khi em phải chạy đi tìm một chỗ để trốn.

Ngày xưa ở nhà quê, chung quanh nhà chúng ta có vườn, có cây ổi, cây quít, hoặc có ao, cho nên các em có thể chạy ra, thoát khỏi không khí ngột ngạt, để đuổi bắt con bướm, con chuồn chuồn. Các em cũng có thể lánh sang nhà hàng xóm để chơi với bạn bè. Ngày nay, mình không còn sinh môi đó. Gia đình ở thành phố, trong khu chúng cư, cho nên mỗi khi ba mẹ giận nhau, thì em bé không có chỗ để trốn nữa. Nhiều em phải đi vào phòng tắm, vào nhà cầu, khóa cửa lại và khóc một mình! Ấy vậy mà ba mẹ vẫn không để ý, vẫn tiếp tục nói những câu độc địa, vẫn làm khổ nhau mà không biết rằng trong lúc đó mình đang tàn hoại đứa con có thể là duy nhất của mình.

Con mình sẽ mang trong tim những vết thương trầm trọng, và vết thương sẽ còn hoài ngay cả lúc em đã lớn khôn. Có nhiều đứa bé quyết định lớn lên sẽ không lập gia đình, không đi lấy chồng, lấy vợ, không có con. Tại vì lập gia đình mà khổ như ba mẹ bây giờ thì lập gia đình làm gì, có con để làm gì!

Có nhiều đứa bé mới bảy, tám tuổi mà đã mang tâm trạng đó. Tội nghiệp lắm cho các em! Bậc cha mẹ phải tránh tai nạn đó cho con cái. Chúng ta phải tránh hoàn cảnh ba mẹ làm khổ nhau trước mặt con trẻ. Mỗi khi không khí gia đình nặng nề như một cơn bão tố, thì ta phải làm sao cho cơn bão tố đó đi qua cho thật nhanh, đừng để cho nó ở lâu trong nhà.

Tiếng chuông Chánh Niệm

Tại Làng Mai chúng ta có một pháp môn gọi là Phòng thở và Tiếng chuông chánh niệm. Mỗi nhà nên có một căn phòng gọi là Phòng thở, trong đó mình có thể có một cái bàn thấp, một bình bông, một cái chuông nhỏ, và một số tọa cụ đủ cho gia đình dùng. Khi tâm mình bất an, mình buồn khổ, mình giận hờn, thì mình đi vào trong phòng này, đóng cửa lại, ngồi xuống, thỉnh một tiếng chuông, và thực tập những hơi thở chánh niệm. Thở như vậy chừng mười hay mười lăm phút thì mình sẽ thấy khỏe ra. Nếu không thực tập như vậy thì cơn giận của mình sẽ bùng lên, mình sẽ la mắng gây gỗ với người kia, và mình sẽ tạo ra cơn bão tố ở trong gia đình.

Năm ngoái có một em bé theo ba mẹ về Làng dự khóa tu mùa Hè. Gặp bé ở Xóm Thượng, tôi hỏi: Này con, mỗi khi ba con nổi nóng lên thì con có thể làm gì để giúp ba? Em lắc đầu thưa: Con không biết làm gì hết, lúc đó con sợ lắm, con chỉ biết chạy trốn thôi!

Thật ra khi đến Làng Mai, mình có thể học được nhiều điều để làm và giúp ba mẹ mỗi khi ba mình nổi giận, hay mẹ mình nổi giận. Mình có thể mời mẹ hay ba vào phòng thở để thở với mình. Điều này mình phải có sự đồng ý trước của ba và mẹ. Trong gia đình thế nào cũng có những lúc vui vẻ, mình dùng những cơ hội đó để xin ba mẹ ký một hiệp ước với nhau. Mình có thể nói: Ba ơi, mẹ ơi, kỳ sau, nếu ba mẹ giận nhau và nói những câu đau lòng làm cho con sợ, thì con có được phép đi vào phòng thở thỉnh chuông để ba mẹ nhớ thở như Sư Ông đã dạy không? Cố nhiên trong giây phút đó, ba mẹ đang vui cho nên ai cũng dễ dàng đồng ý: Được, lần sau nếu con thấy ba mẹ bất hòa, thì con được phép vào phòng thở để thỉnh chuông, giúp cho ba mẹ nhớ mà thở chung với nhau, để khỏi làm khổ gia đình trong đó có con. Ba mẹ cũng có đến Làng Mai, ba mẹ cũng đã được học với Sư Ông rồi.

Nhờ thực tập như vậy mà mình bớt khổ và hết sợ trong những lúc ba mẹ bất hòa. Mình cũng có thể nói với mẹ: Mẹ ơi, mỗi khi ba nổi nóng, và nói một điều gì không dễ thương với mẹ, thay vì mẹ nói lại một câu, thì mẹ có thể đi theo con vào phòng thở, và chúng ta thở với nhau, có được không mẹ? Khi hai mẹ con đã đồng ý với nhau, thì khi ba nói câu gì không dễ thương, mình sẽ đến nắm tay mẹ và nói: Mẹ, mình vào phòng thở của Sư Ông đi mẹ! Khi thấy vậy thì ba sẽ tỉnh lại, ba sẽ phục hai mẹ con, tại vì hai mẹ con biết thực tập trong những lúc khó khăn. Mình cũng có thể làm vậy với ba. Mỗi khi mẹ nói điều gì không dễ thương làm cho ba phật lòng và sắp nổi giận, thì mình đến nắm tay ba và nhỏ nhẹ: Thôi ba đừng trả lời, hai ba con mình vào phòng thở đi ba!

Có một điều rất hay là khi mình còn nhỏ, khi mình đang còn tươi mát, mình có thể dùng cái tươi mát đó để giúp ba, giúp mẹ. Bàn tay bé nhỏ của mình nắm lấy bàn tay của ba, kéo ba vào phòng thở. Vào phòng rồi, mình có tiếng chuông, mình có Bụt, và mình sẽ được bảo vệ.

Trong gia đình, chúng ta phải ký một hợp đồng: Khi nghe tiếng chuông ở trong phòng thở, là nghe tiếng của đức Thế Tôn gọi, và trong nhà ai cũng phải ngừng lại để thở, không ai được lớn tiếng sau đó nữa. Nếu lớn tiếng tức là mình không có sự kính trọng đối với Bụt.

Cả gia đình phải cam kết với nhau điều này mới được. Cái đó gọi là Hiệp Ước Sống Chung An Lạc, mà tất cả các gia đình đến Làng Mai đều được học qua. Đem phương pháp này về nhà để thực tập chừng ba tháng, thì quý vị sẽ thấy không khí trong gia đình trở nên dễ chịu hơn nhiều. Những vết thương trong trái tim của em bé sẽ được xoa dịu, nhờ vậy mà lành đi từ từ.

Cái bánh Thạch Sanh

Nếu chưa thỉnh được chuông và chưa kịp làm phòng thở, mình có thể dùng một cái bánh. Đây là một cái bánh đặc biệt mà tôi thường trao cho các cháu đến Làng, mang về để thực tập. Bánh này không làm bằng bột, bằng đường như bánh bông lan. Bánh này rất lạ, nếu mình tiếp nhận được từ Sư Ông và mang về nhà thì bánh còn hoài, giống như cơm trong cái nồi của chàng Thạch Sanh vậy, ăn không bao giờ hết.

Phương pháp thực tập đó gọi là Cái Bánh Ở Trong Tủ Lạnh. Tôi đề nghị quý vị mang phương pháp này về nhà và tinh tấn thực tập, để thấy sự mầu nhiệm của cái bánh Thạch Sanh.

Một ngày nào đó, lúc đang ngồi ở phòng khách hay trong phòng ăn, nếu thấy ba mẹ sắp giận nhau và không khí trở nên nặng nề, khó chịu, mình hãy đem cái bánh đó ra để đem lại hòa khí cho gia đình.

Bắt đầu, mình thở vào và thở ra ba lần cho đủ can đảm, rồi mình nhìn mẹ và gọi:

- Mẹ ơi, mẹ! Mẹ nhìn mình và hỏi:

- Cái gì con? Mình sẽ nói:

- Con nhớ hình như mình còn cái bánh cake ở trong tủ lạnh.

Có hay không có bánh ở trong tủ lạnh thì mình vẫn nói thế. Mục đích là mình làm cho mẹ ngừng lại sự đôi co với ba. Câu đó nó còn có nghĩa là ba ơi, mẹ ơi, đừng làm khổ con nữa! Lúc đó ba mẹ sẽ hiểu, mẹ sẽ nhìn mình và nói:

- Đúng rồi con, con ra vườn dọn bàn ghế để mẹ đi lấy bánh và nước, rồi mang ra sau.

Khi mẹ nói câu đó được là mình thoát nạn rồi! Mình liền chạy ra vườn, và lúc đó mẹ cũng có cơ hội để rời trận chiến với ba. Trước đó thì mẹ không dám đi vì đang ngồi với ba mà tự nhiên bỏ đi thì vô lễ quá, và là một hành động châm thêm dầu vào lửa. Nhờ vậy mà mẹ có cơ hội để vào bếp. Nếu hai mẹ con tiếp tục ngồi trong không khí nóng bức đó thì độc hại cho thân tâm của mình vô cùng.

Trong khi mẹ đi vào nhà bếp, mở tủ lạnh để lấy bánh hay đi đun nước để pha trà, thì mẹ sẽ tiếp tục thở theo phương pháp đã học ở Làng Mai, tiếp tục mỉm cười cho nhẹ nhàng thân và tâm. Ba ngồi lại một mình trong phòng khách và nhận ra rằng hai mẹ con đang thực tập những điều đã học được ở Làng Mai. Ba thầm nghĩ, nếu mình không thực tập thì hóa ra mình quê quá, mình mau quên quá! Cho nên ba cũng bắt đầu thực tập hơi thở có chánh niệm, và dần dần sự nóng bức trong người dịu lại và ba bắt đầu thấy thương hai mẹ con. Cho nên sau khi trà bánh đã bày xong thì ba lững thững ra vườn để cùng tham dự buổi trà đàm với hai mẹ con, trong một bầu không khí nhẹ nhàng và hiểu biết.

Nếu ba vẫn ngần ngại chưa ra, thì con có thể chạy vào nhà, nắm lấy tay ba, đặt lên má mình rồi nũng nịu:

- Ba ơi, ba có thương con không ba? Ba ra uống trà, ăn bánh với con đi ba.

Có một điều cần nhớ là dù không có bánh, con vẫn nói có bánh trong tủ lạnh. Nếu không có bánh cake thì có Ice-cream, nếu không có Ice-cream thì có món khác. Nếu không có gì cả thì mẹ vốn là người rất giỏi, chỉ trong vòng năm mười phút đã có thể tạo được món ăn thích hợp cho buổi trà đàm. Mẹ của con rất giỏi, vì vậy người Việt-Nam chúng ta gọi mẹ là nội tướng.

Như vậy là Sư Ông đã trao truyền cái bánh cake cho các con để mang về nhà thực tập. Sau này ba mẹ sẽ làm phòng thở, mình sẽ có tiếng chuông, mình đem Bụt về, mình đem Pháp về, đem Tăng về, đem giới về, nhất là mình đem Làng Mai về với gia đình mình, nhờ vậy mà cuộc sống trong nhà sẽ được êm ấm.

Gia tài vô giá để lại cho con

Những người trẻ tới làng thường nói rằng: Gia tài quý giá nhất mà cha mẹ có thể để lại cho con là hạnh phúc trong đời sống gia đình của chính cha mẹ.

Cha mẹ luôn luôn muốn cho con sau này có hạnh phúc, vì vậy cha mẹ muốn để lại cho con những gia tài như là nhà cửa, ruộng đất, hay là một trương mục tiết kiệm trong ngân hàng, hoặc giúp cho con một số tiền để học, hầu con đậu được mảnh bằng bác sĩ, kỹ sư. Cố nhiên những điều đó là những ước muốn phát xuất từ lòng thương con của cha mẹ, muốn con có một nền tảng để sống cho thoải mái sau này. Tuy vậy, thường thường thì con cái không cần nhiều đến những lo lắng và thương yêu theo mô thức đó. Điều con cái cần nhất là một cuộc sống gia đình êm ấm, trong đó cha mẹ hòa thuận và có hạnh phúc ngay ngày hôm nay. Vì vậy mà các người trẻ đã đồng ý rằng món quà lớn nhất mà cha mẹ có thể tặng cho con cái là hạnh phúc của cha mẹ trong đời sống gia đình.

Tâm tư này của các con phải được các bậc cha mẹ nghe và hiểu. Tại vì nếu cha mẹ có hạnh phúc với nhau thì con cái cũng có hạnh phúc ngay trong thời thơ ấu. Quan trọng hơn nữa là khi lớn lên, lập gia đình, các con cũng sẽ làm được như vậy, tại vì trong suốt thời gian sống với gia đình, các con thấy cha săn sóc mẹ, mẹ săn sóc cha, nghe cha nói những câu dịu ngọt với mẹ, nghe mẹ nói những câu dịu dàng với cha. Hai người tạo hạnh phúc cho nhau bằng những lời nói, những cử chỉ, những tư tưởng dễ thương. Vì vậy tuy cha mẹ không trực tiếp dạy con bằng lời, nhưng đã dạy con bằng cách hành xử của cha mẹ đối với nhau. Đó là phương thức giáo hóa hữu hiệu nhất mà đạo Bụt gọi là thân giáo. Nhờ vậy mà lớn lên, khi có người bạn hôn phối, con cái cũng sẽ làm được như cha mẹ vậy.

Cho nên gia đình là một trường đại học, trong đó có hai giáo sư quan trọng là cha và mẹ. Nếu cha mẹ có thể hiểu được nhau, có thể thương yêu nhau, có thể tạo được hạnh phúc cho nhau, thì đó là một môi trường rất tốt cho con cái sinh trưởng. Khi tốt nghiệp, khi rời trường đại học đó thì con cái đã có đủ khả năng để tạo hạnh phúc cho người mình thương. Vì vậy bậc cha mẹ nên nhớ rằng trong gia đình, không những mình chỉ đóng vai trò của người cha, người mẹ, mà mình còn đóng vai trò của những vị giáo sư dạy về thương yêu nữa.

Mỗi khi mình có một lầm lỡ, làm khổ cho nhau, mình phải biết xin lỗi con. Sau giờ cơm tối, mình mời cả mẹ lẫn con vào phòng thở, thỉnh ba tiếng chuông rồi mình nói: Ba xin lỗi mẹ, ba xin lỗi con, ba đã hơi nóng; vì mất chánh niệm nên sáng nay ba đã nói một câu không dễ thương với mẹ. Ba hứa rằng từ nay về sau ba sẽ không nói những câu thiếu thương yêu như vậy đối với mẹ nữa. Nói vậy xong, cả gia đình yên lặng theo dõi hơi thở để được thấm nhuần sự thương yêu theo phương pháp Bụt dạy. Sau đó ba thỉnh ba tiếng chuông, cả gia đình đứng dậy, ôm nhau trước khi rời phòng thở. Không ai cần nói thêm lời nào.

Nếu ba làm được như vậy, nói ra được một câu như vậy thì con cái sẽ kính phục ba vô cùng. Nếu mẹ có đủ tha thứ, bao dung để ôm trọn ba con vào lòng thì con cái cũng sẽ kính phục mẹ vô cùng. Nó sẽ thấy ba mẹ là những hình ảnh lý tưởng của cuộc đời.

Ngược lại, nếu ba dùng quyền làm cha, nạt nộ và không cho con cái nói, thì con cái sẽ không có được cái kính phục đó. Mình chỉ học được với người mà mình kính phục thôi. Cái uy quyền của mẹ, cái uy quyền của ba là ở chỗ hai người biết kính trọng nhau và biết tạo hạnh phúc cho nhau, chứ không phải ở chỗ có thể trừng phạt mình, có thể cấm đoán mình.

Đạo Bụt có giáo lý gọi là luân hồi. Luân hồi có nghĩa là đi lòng vòng, không bao giờ chấm dứt. Nhiều khi bà ngoại có những tật xấu, bà truyền lại cho mẹ, mẹ truyền lại cho mình, và mình truyền tật xấu đó lại cho con gái mình. Đó gọi là luân hồi, là cái vòng lẩn quẩn. Chỉ có tu tập mới chuyển hóa được những tật xấu đó, và nhờ vậy mà mình sẽ không truyền lại những cái tiêu cực cho con cháu sau này. Cho nên tu học là một phương pháp để cắt đứt luân hồi, cắt đứt cái vòng lẩn quẩn trong gia đình dòng họ.

Ví dụ khi còn trẻ, thấy ba mình ép buộc mình quá, mình không có tự do, và mình nghĩ rằng sau này khi có con, mình sẽ để cho con mình có nhiều tự do hơn. Mình dứt khoát sẽ làm như vậy. Nhưng khi lớn lên, khi có gia đình, có con, thì mình cũng đối xử giống hệt như cách mẹ mình, như cách ba mình đã đối xử với mình! Cái vòng luân hồi luẩn quẩn rất là kỳ. Nếu biết tu tập, mình có thể chuyển hóa được những tập khí tiêu cực mà mình đã tiếp nhận từ cha, từ mẹ, và mình sẽ không trao truyền lại cho con cháu đời sau. Đó là phương cách báo hiếu thâm sâu nhất cho tổ tiên dòng họ của mình.

Khi bắt ép con theo ý của mình, không phải là vì mình có ác tâm với chúng, không phải là vì mình muốn làm cho chúng khổ. Sâu thẳm trong lòng, mình muốn cho con cái nên người, cho con cái hạnh phúc. Mình nghĩ rằng nếu không làm như vậy thì con cái sẽ đau khổ suốt đời. Cho nên, mình ép buộc con cái làm vậy là vì cái hạnh phúc của con cái. Hạnh phúc đâu thì chưa thấy, mà chỉ thấy con mình đang khổ, tại vì chúng cảm thấy không có một chút tự do nào hết. Cha mẹ đừng ép buộc con cái, đừng nói rằng các con ráng đi, ráng chịu khổ cực, ráng theo những giáo điều của cha mẹ đi, rồi sau này sẽ được sung sướng, sẽ được lên thiên đàng! Con cái tuy có lý trí, có nhận xét, nhưng chúng không có quyền sử dụng những khả năng đó, vì chúng phải làm theo lời ba, theo lời mẹ như một con người máy, thì mới được xem là con có hiếu, con ngoan!