Luận Giải Thi Tụng Mười Bức Tranh Chăn Trâu

BÀI TỤNG V: THUẦN PHỤC

Khinh an - NGOAN NGOÃN (THUẦN PHỤC)

Âm :

Lục dương âm hạ cổ khê biên,

Phóng khứ thu lai đắc tự nhiên.

Nhật mộ bích vân phương thảo địa,

Mục đồng qui khứ bất tu khiên.

Tạm dịch:

Dưới bóng dương xanh bên suối xưa,

Thả đi nắm lại tự do thừa.

Cỏ thơm mây biếc chiều nghiêng bóng,

Trâu thả đi về chẳng bận chăn.

Giải thích:

- Nơi phồn hoa huyên náo hay cảnh sắc vắng vẻ.

- Chẳng bị vật làm lụy, đến đâu vẫn như nhiên.

- Trước mắt muôn ngàn sai khác, trong tâm chỉ một cảnh.

- Tâm tán loạn đã dừng, tùy thuận nơi định môn.

Luận rằng:

Như Hòa thượng Cao Phong bảo: “Một Pháp thuần phục này, ví như tay thiện xạ đưa tên bắn lên hư không, lại dùng mũi tên sau bắn vào đuôi mũi tên trước, mũi mũi nối tiếp nhau, mũi mũi đều trúng vào đuôi mũi tên, đầu đuôi giúp nhau, trên dưới xuyên suốt mà đứng yên trong hư không, qua một lúc lâu chẳng rơi xuống. Vốn là công phu tinh tấn thuần thục, quyết chẳng phải do sức thần đưa đến.” Nói về dụng công tu học cũng lại như thế. Phải biết, người công phu thuần thục thì kiệu xe từ ngàn dặm đến cũng chẳng đứng dậy, muôn thứ ma quấy rối chẳng quay đầu, là sao? Đây là việc ở trong tâm khẩn thiết. Bài tụng “Thuần phục” này, ý đại khái như trên.

Hòa thượng Kiếm Nam nói: “Từ khi biết được minh châu này, Thích Phạm Luân vương chẳng cần nữa.”

GIẢNG

Qua bài tụng chúng ta thấy mục thứ năm này là mục rất thảnh thơi.

Giải thích:

Dưới bóng dương xanh bên suối xưa, ở dưới bóng dương, bên bờ suối cổ là nói “nơi phồn hoa huyên náo hay cảnh sắc vắng vẻ”.

Thả đi nắm lại tự do thừa. Thả ra hay nắm mũi giữ lại, sức tự do rất đặc biệt, không có gì ngăn trở. Con trâu đến đây không còn dây mũi, người mục đồng cũng không cần phải cầm roi để la hét nữa, trâu đã được hai phần trắng rồi. Người tu đến đây dù nơi yên tĩnh hay chỗ náo động vẫn được an nhiên tự tại, không vì chỗ ồn mà tâm xao xuyến. Như vậy để thấy sức tự tại rất đáng mừng, nên “chẳng bị vật làm lụy, đến đâu vẫn như nhiên”, nghĩa là đến chỗ nào mình cũng vẫn tự tại, không có gì trở ngại. Đến mục này, chúng ở đây được mấy người? Mục thứ nhất thì chắc có nhiều, mục thứ hai kiểm lại là hơi ít, đến mục thứ năm này trăm người có lẽ chỉ được độ một hai. Chỗ này chỉ cho chúng ta thấy trên đường tu, đến đây chúng ta được an nhiên tự tại. Trước cảnh khó khăn trở ngại hay cảnh thuận tiện dễ dàng, hoặc trước chỗ ồn náo hay nơi yên tĩnh, tâm chúng ta luôn lặng lẽ trước sau như một, không xao xuyến, không đổi thay, đó là tự tại.

Cỏ thơm mây biếc chiều nghiêng bóng là tả buổi chiều mặt trời xế, ở đây có cỏ thơm hoa lạ v.v... Đó là nói “trước mắt muôn ngàn sai khác, trong tâm chỉ một cảnh”, trước mắt chúng ta dù có thiên sai vạn biệt mà trong tâm chỉ một cảnh như như không đổi dời. Như vậy dầu cho hoa thơm cỏ lạ, mặt trời xế bóng, người mục đồng vẫn thản nhiên tự tại không vì cảnh vật mà tâm phải lay động.

Trâu thả đi về chẳng bận chăn, trâu thả một cách tự tại không còn phải bận chăn giữ, đó là để nói “tâm tán loạn đã dừng” đã lặng, đến đây tùy thuận mà tiến tu không có gì ngăn trở. “Định môn” là lúc nào cũng được an định không có gì ngăn trở. Bốn câu thơ nói lên người tu đến đây đã thảnh thơi tự tại không còn có gì bận rộn ngăn trở nên hình ảnh chú mục đồng đến giai đoạn này không còn phải lo giữ gìn chăn kỹ trâu nữa.

Luận rằng:

Như Hòa thượng Cao Phong bảo: “Một pháp thuần phục này, ví như tay thiện xạ đưa tên bắn lên hư không, lại dùng mũi tên sau bắn vào đuôi mũi tên trước, mũi mũi nối tiếp nhau, mũi mũi đều trúng vào đuôi mũi tên, đầu đuôi giúp nhau, trên dưới xuyên suốt mà đứng yên trong hư không, qua một lúc lâu chẳng rơi xuống. Vốn là công phu tinh tấn thuần thục, quyết chẳng phải do sức thần đưa đến.”

Đây là nói do công phu cố gắng tu hành mà tâm được thuần thục. Ngài Cao Phong dùng hình ảnh bắn tên, một mũi tên bắn lên hư không, tên đó chưa rớt thì mũi thứ hai bắn đúng đuôi mũi thứ nhất, sức đẩy của mũi tên sau giữ cho mũi tên trước không rớt xuống, rồi mũi thứ ba bắn tiếp theo, cứ thế tiếp tục, mũi nào cũng cắm vào đuôi mũi trước, nhờ sức đẩy của mũi tên sau khiến mũi tên trước đứng yên trong hư không. Những mũi tên liên tục trong hư không là thí dụ cho sức tinh tấn của chúng ta. Sức tinh tấn sau nối sức tinh tấn trước, một mạch tâm hoàn toàn trống không thanh tịnh, sự thanh tịnh này do công phu cố gắng nỗ lực mới được yên tịnh lặng lẽ liên tục như vậy, đó là điều do sức nỗ lực chớ không phải bỗng dưng mà có.

Nói về dụng công tu học cũng lại như thế. Phải biết, người công phu thuần thục thì kiệu xe từ ngàn dặm đến cũng chẳng đứng dậy, muôn thứ ma quấy rối chẳng quay đầu, là sao?

Người tu đến đây được thuần thục rồi thì dầu cho có kiệu xe từ ngàn dặm đến cũng không đứng dậy. Thí dụ chúng ta ngồi thiền ở một tảng đá bên vệ đường, chợt có năm mười cỗ xe quan quyền đi qua. Thế thường nghe có quan quyền đi mà mình ngồi một chỗ thì có vẻ trơ trẽn quá nên phải đứng dậy chào hỏi cho đúng tư cách, nhưng ở đây dầu có bao nhiêu cỗ xe đi mình cũng vẫn ngồi yên và dầu cho có “muôn thứ ma quấy rối cũng chẳng quay đầu”. Nói ma thì hơi khó thấy, chớ giả sử như xe quan đi tới mình cũng không bận tâm, đến những người ngỗ nghịch chọc phá mình cũng không bực bội. Trong hai trường hợp, bên thì sang quí quyền thế mình cũng không bị lay chuyển, bên thì phá phách trêu chọc mình cũng không bực bội. Hiện giờ chúng ta đến đó được chưa? Hay là nghe quan đi ngoài kia, trong này mình chuẩn bị trước? Còn người chọc phá thì mình bực bội la hét lại? Đó là điều thông thường. Đây muốn nói điểm đặc biệt của người tu khi đến chỗ thuần thục rồi thì được an nhiên, trước những cảnh như thế vẫn không bị rối loạn xao xuyến.

Đây là việc ở trong tâm khẩn thiết. Việc này là việc ở trong tâm do sức mạnh khẩn thiết tu hành mà đạt được chớ không phải ở đâu đến.

Bài tụng “Thuần phục” này ý đại khái như trên.

Hòa thượng Kiếm Nam nói: “Từ khi biết được minh châu này, Thích Phạm Luân vương chẳng cần nữa.”

Hòa thượng Kiếm Nam bảo: Từ khi nhận được nơi mình có hòn ngọc minh châu thì dầu cho trời Đế Thích, trời Phạm Thiên hay là vua Chuyển Luân Thánh vương mình cũng không cần nữa. Được hạt minh châu là đủ, tất cả những gì quí giá, những gì cao siêu ở bên ngoài không làm cho chúng ta phải xao xuyến loạn động. Đó là ý nghĩa của bài kệ nói về thuần phục. Những mục từ đây về sau, chúng ta học để khi tu đến đây thì biết mình đang ở vị trí nào, chớ thật ra hiện giờ ít người đến được chỗ này.

*

BÀI TỤNG VI: KHÔNG NGẠI

Hòa quang đồng trần - VÔ NGẠI (VÔ NGẠI)

Âm:

Lộ địa an miên ý tự như,

Bất lao tiên sách vĩnh vô câu.

Sơn đồng ổn tọa thanh tùng hạ,

Nhất khúc thăng bình lạc hữu dư.

Tạm dịch:

Giữa trời yên ngủ có lo gì,

Roi vọt thôi dùng, chẳng nệ chi.

Dưới cội tùng xanh ngồi nhẹ nhõm,

Thăng bình một khúc quá vui đi!

Giải thích:

- Mặc ý chìm nổi, tùy duyên phóng khoáng.

- Không ngông láo xa hoa, không câu nệ tiểu tiết.

- Lòng dạ thênh thang, mặc núi rừng, mặc thành thị.

- Không người tri âm, nhàn nhã chỉ tự biết.

Luận rằng:

Như Tam Tổ bảo: “Chẳng theo duyên có. Chớ trụ không nhẫn. Một lòng bằng phẳng. Lặng yên tự hết.” Nên Triệu Luận nói: “Do đó, Thánh nhân nghĩ có mà chẳng có, ở không mà chẳng không. Bởi vậy hòa quang đồng trần, khắp giáp cả năm thú. Lặng lẽ mà đi qua, tự tại mà đi đến. Điềm đạm không làm mà không gì chẳng làm.” Đây là bậc Thánh nhân buông thõng tay vì người, quanh quẩn trong năm thú để tiếp hóa chúng sanh. Dù qua lại mà không có tướng qua lại. Như ngài Phật Quả thì hồn hậu mà đoan trang. Ngài Diệu Hỉ thì rành mạch mà bao la không ngằn mé. Ngài Cao Phong thì đơn sơ mà tinh nghiêm. Ngài Huyễn Trụ thì tỏ rõ mà sáng ngời. Nên nói: Cửa sâu kín tuy mở, mà sự ứng hiện của bậc Thánh chẳng đồng (bản), chẳng phải gốc xưa thì không do đâu hiện ra dấu nay (tích), chẳng phải dấu nay thì không do đâu hiển bày gốc xưa. Gốc xưa và dấu nay tuy khác, mà nghĩa không thể nghĩ bàn là một. Bốn câu tụng “Không ngại” này, ý đại khái như trên.

GIẢNG

Đọc bài tụng rồi nhìn lại bức tranh quí vị thấy con trâu đã trắng, chỉ còn một chút đen ở sau đuôi và luôn luôn ngó trở lại người mục đồng, còn chú mục đồng thì không còn bận tâm chăn trâu nữa mà ngồi yên trên tảng đá vui chơi thổi sáo, ngắm hoa ngắm cảnh. Chăn trâu như thế này là thảnh thơi tột rồi, thảnh thơi như tiên không còn gì hơn nữa. Chúng ta tu đến được chỗ này là lúc rất thảnh thơi không còn bận bịu gì cả.

Giải thích:

Giữa trời yên ngủ có lo gì là để nói rằng đến chỗ này thì “mặc ý chìm nổi, tùy duyên phóng khoáng”, tùy duyên tự tại không có gì kềm chế, không có gì âu lo.

Roi vọt thôi dùng chẳng nệ chi. Đến đây “không ngông láo xa hoa, không câu nệ tiểu tiết”. Ngông là ngông cuồng, láo là khoác lác. Không còn ngông cuồng khoác lác xa hoa nữa mà cũng không câu nệ tiểu tiết. Hai điểm này kiểm lại thật kỹ mới thấy ý nghĩa rất hay, nghĩa là người tu khi chưa đến nơi mà học lóm được ở đâu đó rồi đem ra nói om sòm, đó là lối nói ngông, nói láo chớ không phải thật của mình. Chữ xa hoa chỉ cho khi nào cũng đem việc bên ngoài để khoe, cho rằng ta là đẹp là hay... Như vậy người tu đến chỗ vô ngại này không có tính cách học lóm để khoe khoang nói ngông cuồng, cũng không có làm bề ngoài để che mắt thiên hạ mà đó là chính mình được. Còn sự việc đến thì không câu nệ tiểu tiết, có những chuyện nhỏ không đáng, có thể không hợp với tư cách người tu nhưng cần thì vẫn làm chớ không câu nệ. Như một câu chuyện ở Nhật, có hai vị Sư đi đến bờ suối, thấy một cô gái mặc kimono muốn qua suối nhưng không lội qua được, cô đứng bối rối không biết làm sao. Vị Sư giữ giới nghiêm ngặt thấy nhưng bỏ đi, còn vị Sư không câu nệ tiểu tiết thì nắm cô gái bỏ qua bờ suối bên kia rồi đi. Nếu nói theo trong đạo mà cố chấp thì đó là phạm giới, vì Tỳ-kheo không được nắm người nữ bỏ qua suối như vậy. Thế nên vị Sư huynh không bằng lòng, tuy hai người tiếp tục đi nhưng vị Sư huynh không nói tới người Sư đệ nữa vì cho rằng Sư đệ phạm giới. Đi một đỗi xa, người Sư đệ thấy không khí có vẻ ngột ngạt quá mới hỏi: Có việc gì mà Sư huynh không nói chuyện với tôi? Đáp: Chú phạm giới mà nói chuyện gì! Sư đệ đáp: Tôi bỏ cô gái bên bờ suối còn Sư huynh mang cô gái mãi tới đây! Vậy trong hai người ai là người thảnh thơi? Đó là để chỉ vì câu nệ tiểu tiết mà có thể có những chuyện đáng làm lại không làm.

Lại như trong trường hợp khác, khi đi đường lỡ có một thiếu nữ chóng mặt ngã quị trước mình mà không có ai ở gần đó. Là người tu thấy vậy mình bỏ đi hay là thế nào? Nếu bỏ đi thì không từ bi mà nếu đỡ cô dậy thì phạm giới. Trường hợp đó rất khó xử. Nếu là người đến chỗ vô ngại thì giải quyết dễ dàng. Còn đắn đo suy nghĩ, đó là còn có ngại, mà có ngại thì đừng làm. Nếu không còn đắn đo suy nghĩ, đó là vô ngại thì làm không có sao. Nhớ như vậy.

Dưới cội tùng xanh ngồi nhẹ nhõm. Nhẹ nhõm là gượng dịch vì vần trắc. Nghĩa là dưới cội tùng xanh ngồi rất thảnh thơi. Đây để nói “Lòng dạ thênh thang, mặc núi rừng, mặc thành thị”, dù nơi núi rừng, nơi thành thị, tâm vẫn thảnh thơi tự tại không có gì ràng buộc, không có gì bận lòng.

Thăng bình một khúc quá vui đi. Nghĩa là người mục đồng hay người tu “không người tri âm, nhàn nhã chỉ tự biết”. Câu này nghe hơi lạ. Người tu không có người tri âm rồi nhàn nhã chỉ tự biết là thế nào? Mục đồng thổi sáo cho ai nghe? Chỉ có con trâu với chú thôi, nay không bận tâm chăn trâu, thảnh thơi thổi sáo chơi, thổi để mình thưởng thức chớ không phải thổi cho người khác nghe, nên nói không người tri âm. Vì tâm thảnh thơi tự tại nên nói “nhàn nhã chỉ tự biết”. Người tu đến đây thì có những điểm đặc biệt. Thường đối với cảnh bên ngoài, thấy cái gì hay đẹp chúng ta thích hoặc nghe tiếng gì lạ, tiếng đùa cợt chúng ta cười, sự vui cười đó là do duyên với ngoại cảnh. Còn người tu đến đây tự tâm thanh thản nhẹ nhàng, lúc nào cũng thảnh thơi tự tại nên lòng vui, vì thế những người tu có khi đi một mình, cười một mình thấy như không bình thường, nhưng thật ra đó là vui với Tự tâm chớ không phải do người khác làm mình vui. Như vậy do tâm an nhiên tự tại nên tự vui, ví như chú mục đồng cầm sáo thổi một mình vui chơi chớ không có tri âm, không người bè bạn. Nếu ở Thiền viện mà người nào cũng vui được như thế thì vui mà không ồn. Còn đợi ba bốn người dụm lại nói chuyện rồi cười ồn lên mới vui là vui trong náo động. Nếu tâm thanh thản an nhiên đi đâu cũng mỉm cười là cái vui tự tại. Thế nên tôi thường nhắc Tăng Ni tu thế nào mà ai nhìn mặt mình thấy lúc nào cũng vui. Trong lòng thảnh thơi tự tại thì gương mặt nở nụ cười nhè nhẹ, lúc nào cũng cười chớ không bực bội, không có hai trạng thái: Một trạng thái thì mặt mày âu sầu, một trạng thái thì đi đâu cũng nhìn xuống đăm đăm như tìm cây kim sợi chỉ rớt dưới đất. Trạng thái âu sầu thì rất thế tục, trạng thái nhìn đăm đăm dưới đất là trạng thái của người tu lúc trâu đang giựt dây mũi chạy, nên phải chăm chỉ kềm giữ đến quên những người chung quanh. Còn đến giai đoạn như trên là không còn kềm giữ, cũng không có gì phải bận lòng, nên rất an nhiên tự tại.

Luận rằng:

Như Tam Tổ bảo: “Chẳng theo duyên có. Chớ trụ không nhẫn. Một lòng bằng phẳng. Lặng yên tự hết.”

Những chữ này rất là khó. “Chẳng theo duyên có, chớ trụ không nhẫn.” Nhẫn là an trụ. Nói đơn giản là không theo duyên mà có, cũng chớ an trụ chỗ không, nghĩa là không kẹt có, không mắc không. Có không đều không dính kẹt là chỗ này. Thế thường người đời khi luận bàn hoặc nói có hoặc nói không, nói có thì chấp có, nói không thì chấp không, thiên về một bên. Còn người tu đến chỗ này, tâm tự tại rồi thì hai bên có không đều không dính kẹt.

“Một lòng bằng phẳng, lặng yên tự hết.” Chỉ còn một tâm thanh tịnh an lành tự hết, không có gì khác. Như vậy nếu tâm không còn kẹt hai bên, có không hơn thua v.v... thì tâm an nhiên tự tại, vui một cách hồn nhiên không căn cứ. Hiện giờ chúng ta thấy ở thế gian nếu không kẹt có thì kẹt không, không kẹt hơn thì kẹt thua, cứ như vậy mà tâm mình lăng xăng lộn xộn, không an ổn. Còn người tu đến chỗ này có không đều không dính mắc chỉ là một tâm yên tịnh lặng lẽ như như.

Nên Triệu Luận nói: “Do đó, Thánh nhân nghĩ có mà chẳng có, ở không mà chẳng không. Bởi vậy hòa quang đồng trần, khắp giáp cả năm thú. Lặng lẽ mà đi qua, tự tại mà đi đến. Điềm đạm không làm mà không gì chẳng làm.”

Đây dẫn Triệu Luận nói rằng: “Bậc Thánh nhân nghĩ có mà chẳng có, ở không mà chẳng không.” Tại sao? Chúng ta chỉ cần nhớ lại câu thơ của Thiền sư Đạo Hạnh, Ngài nói: “Có không như trăng đáy nước.” Trăng in đáy nước không thật có hay thật không. Đứng bên bờ hồ thấy hình ảnh mặt trăng hiện dưới đáy nước, chúng ta nói có hay nói không? Chỉ bóng mặt trăng dưới đáy nước cho người khác thấy là nói có, nhưng khi chỉ cho người thấy chúng ta phải kết luận đây là bóng mặt trăng, bóng thì không phải không, nhưng nói có mà không có. Mặt trăng dưới đáy nước là bóng chớ không phải mặt trăng thật, như vậy nói là không, nói không mà chẳng phải thật không vì nó có bóng. Thí dụ bóng mặt trăng cho tất cả chúng ta hiểu rằng trên thế gian này với con mắt phàm tục thì mỗi việc mỗi hình tướng đều là thật, những gì xảy ra đều thật, còn những gì không xảy ra đều là không có. Có là thật có, không là thật không theo quan niệm của họ. Nhưng với con mắt Thánh nhân thì cái có, cái không ở thế gian đều không có nghĩa thật. Tại sao? Duyên hợp mà có thì có không thật có, mà đã là duyên hợp thì có hình có tướng, nói không cũng không được. Cho nên có hình có tướng thì vẫn là có mà có trong thể không, nên nói có mà cũng là không. Bậc Thánh nhân nhìn đời thấy các pháp đều do duyên hợp nên “nghĩ có mà chẳng có”, biết duyên hợp tánh không, các sự vật không có Thể tánh nhưng duyên hợp thì có, cho nên “ở chỗ không mà chẳng không”. Do duyên hợp thì tạm có, duyên ly tán thì tạm không, hiểu được lẽ có không không thật như vậy mới hòa quang đồng trần.

“Hòa quang đồng trần”, quang là ánh sáng, trần là bụi. Như ánh sáng mặt trời rọi vào trong nhà, chúng ta thấy trong ánh sáng có bụi lăng xăng trong hư không. Nếu chỗ nào không có ánh sáng là không thấy bụi. Ánh sáng là ví dụ cho trí tuệ của bậc Thánh, còn bụi bặm là ví dụ cho hàng phàm tục ở thế gian, nhưng ánh sáng là ánh sáng, bụi là bụi. Bụi không thể làm cho ánh sáng hoen ố, ánh sáng cũng không làm bụi tan nát, hai cái lẫn nhau mà cái nào ở phạm vi cái ấy. Thánh nhân ở trong trần tục với phàm phu nhưng phàm phu là phàm phu, Thánh nhân là Thánh nhân, không phải vì ở chung với phàm phu rồi Thánh nhân bị nhiễm, bị dính. Đó là để nói người được đạo đến chỗ tự tại vô ngại thì nói xa là đi trong các cõi, nói gần là lẫn lộn trong phàm tục, làm tất cả Phật sự mà không dính, không nhiễm, không bị cái phàm tục làm cho mất trí tuệ. Thế nên “khắp giáp cả năm thú”, tức là các vị này, nói thẳng là các vị Bồ-tát này, đi trong năm cõi để giáo hóa chúng sanh mà không bị năm cõi làm khổ hay làm cho nhơ nhiễm, lăn lộn trong luân hồi mà không bị cảnh luân hồi làm phải mang thêm nghiệp đen tối. “Lặng lẽ mà đi qua, tự tại mà đi đến”, qua một cách lặng lẽ, đến một cách tự tại. Lặng lẽ đi qua là khi tịch, tự tại mà đến là khi sanh, tức là tử sanh một cách an lành tự tại không phải bị nghiệp lôi, bị cảnh trần kéo.

“Điềm đạm không làm mà không gì chẳng làm.” Điềm đạm là an tịnh, không làm mà cái gì cũng làm. Không làm thì được ngồi không chớ đâu có làm gì, còn nếu cái gì cũng làm thì lăng xăng mãi chớ đâu có ngồi không được mà điềm đạm? Đây nói rõ người này, nhìn qua thấy như họ không làm gì nhưng thật ra cái gì họ cũng làm. Tại sao? Vì làm mà không bị cảnh chi phối cho nên làm mà không bực bội lo lắng, không sợ sệt, thấy họ bình an tự tại như không làm nhưng họ làm được nhiều việc. Họ không bồn chồn hấp tấp sợ sệt cho nên không làm mà làm được tất cả. Còn chúng ta có việc cần làm thì xôn xao, trong lòng lo lắng nghĩ tới được mất hơn thua v.v... cho nên không bao giờ được điềm đạm, được an nhiên vì vậy thấy như làm thật nhiều. Có nhiều người lúc nào cũng than công việc đa đoan, mặt mày nhăn nhó, thấy như người đó làm nhiều. Có người đi đâu cũng bình thản vui cười thấy như không có chuyện gì. Chúng ta phải xét lại, đừng thấy người nhíu mày nhăn mặt than công việc đa đoan thì nói người đó lo nhiều làm nhiều, còn người thảnh thơi tự tại vui cười thì nói không làm gì cả, chưa hẳn như vậy. Có người thấy như lo lắm, tính toán lắm mà rốt cuộc không làm được gì hết, còn có người thảnh thơi tự tại mà vẫn làm được rất nhiều. Thế nên đối với người phàm tục, khi làm việc gì họ hiện tướng lăng xăng lo lắng như làm nhiều lắm. Còn đối với bậc Thánh nhân thì các ngài ung dung tự tại thấy như không làm gì nhưng thật là các ngài làm cho tất cả chúng sanh.

Đây là bậc Thánh nhân buông thõng tay vì người, quanh quẩn trong năm thú để tiếp hóa chúng sanh.

Buông thõng tay nghĩa là thả tay đi thảnh thơi. Làm việc gì mà chúng ta chấp chặt đó là nắm, còn làm mà không chấp là buông. Như vậy làm tất cả mà không chấp một cái gì đó là buông thõng tay, đi đâu cũng không dính mắc. Còn làm mà bám chặt thì cả ngày luôn dính mắc không được an ổn. Các ngài buông thõng tay tức là không cố chấp, do không cố chấp nên mới đi quanh quẩn trong năm thú địa ngục, ngạ quỉ, súc sanh, người, trời để tiếp hóa chúng sanh, qua lại tự tại không dính mắc. Đối với chúng ta đừng nói là đi trong những con đường khó đó, giả sử như một người tu có chùa chiền, có đệ tử, có lương thực no ấm mà bảo vào trong xóm đồng bào thiểu số cất một am tranh ở để giáo hóa họ thì có đi dễ dàng không? Vì mình đang có mà bảo bỏ cái có đó để đến một nơi không có gì hết thì không phải là việc dễ, huống là từ một vị Thánh mà đi vào trong địa ngục, ngạ quỉ thì đó là việc quá nặng nề, thế mà các ngài đi qua lại trong đó để giáo hóa thì biết các ngài không chấp bất cứ một điều gì nên mới được như vậy.

Dù qua lại mà không có tướng qua lại. Như ngài Phật Quả thì hồn hậu mà đoan trang. Ngài Diệu Hỉ thì rành mạch mà bao la không ngằn mé. Ngài Cao Phong thì đơn sơ mà tinh nghiêm. Ngài Huyễn Trụ thì tỏ rõ mà sáng ngời.

Đây là Thiền sư Quảng Trí dẫn các vị Thiền sư ở Trung Hoa. Ngài Phật Quả tức là Thiền sư Viên Ngộ Phật Quả, Ngài hồn hậu mà đoan trang; Ngài Diệu Hỉ tức là ngài Đại Huệ thì rành mạch mà bao la không ngằn mé, tức là phân tích rõ ràng mà lúc nào cũng có cái tâm bao la rộng lớn; ngài Cao Phong thì đơn sơ mà tinh nghiêm, ngài Cao Phong rất là đơn giản mà tinh nghiêm; còn ngài Huyễn Trụ thì tỏ rõ mà sáng ngời, lúc nào cũng rành rẽ sáng ngời.

Nên nói: Cửa sâu kín tuy mở, mà sự ứng hiện của bậc Thánh chẳng đồng (bản), chẳng phải gốc xưa thì không do đâu hiện ra dấu nay (tích), chẳng phải dấu nay thì không do đâu hiển bày gốc xưa.

Ngài nói thêm cho rõ rằng: Cửa sâu kín tuy mở mà sự ứng hiện của các bậc Thánh chẳng đồng, nghĩa là chỗ đi trong hoàn cảnh đặc biệt, hoặc hiện thân trong loài này hoặc trong chúng sanh kia, mà sự ứng hiện của các ngài không đồng. Chỉ ngay trong thế giới chúng ta hiện nay, như Lục tổ Huệ Năng nghe một câu kinh liền ngộ đạo thì Ngài tu đã bao nhiêu đời rồi? Người ta gọi Ngài là nhục thân Bồ-tát, vậy Ngài có phước nhiều ít mà lại sanh trong gia đình nghèo khổ phải làm tiều phu đốn củi? Thường người sanh trong gia đình nghèo khổ là người ít phước, như phàm phu chúng ta ít phước, còn Ngài là Bồ-tát làm sao ít phước được? Còn những vị Vua thời đó, làm Vua thì tự nhiên là có phước rồi, vậy tại sao nghe câu kinh mà không ngộ? Vậy ai có phước hơn ai? Đó là điểm mà chúng ta phải lưu tâm để thấy rằng các ngài khi đến chỗ tự tại rồi, lúc thì sanh làm người nghèo cùng khốn khổ phát tâm đi tu, khi thì sanh trong địa vị quan chức phát tâm đi tu, khi thì sanh ở địa vị Vua rồi phát tâm đi tu, hạng người nào cũng có các ngài ứng hiện. Như vậy trong cửa sâu kín thì không có khác mà tùy nguyện các ngài hiện ra có khác. Đừng nghĩ người sanh trong hoàn cảnh thiếu thốn nghèo đói rồi đi tu là ít phước, có thể đó là sự ra đời để làm duyên độ sanh, có người sanh trong cảnh giàu sang rồi đi tu cũng là duyên độ sanh. Quan niệm của Bồ-tát là muốn cho người thế gian không có mặc cảm là chỉ có hạng người nào đó mới tu được, còn hạng người khác tu không được. Như vậy từ vua quan trí thức đến bình dân hạng nào tu cũng được, hạng nào cũng có thể giác ngộ thành Phật. Đó là trọng tâm của việc Bồ-tát giáo hóa. Thế nên ở đây nói rõ cho chúng ta thấy chuyện đến của các ngài có sai biệt, đừng nghĩ mọi việc đều như nhau. Do đó tôi có ngạc nhiên về việc ở Tây Tạng các vị Phật sống ra đời rồi tịch, các đệ tử đi tìm vị tái sanh trở lại đưa lên địa vị Phật sống nữa, mà Phật sống ở một chỗ mãi, tôi ngạc nhiên ở điểm đó vì trong kinh Phật không cho phép chúng ta thấy như vậy, chỉ các Bồ-tát tùy chỗ ra đời để cảnh tỉnh chúng sanh ở một giai cấp nào, dù cao dù thấp, đi tu cũng đều có thể ngộ đạo thành Phật. Đó là tinh thần bình đẳng của Bồ-tát, nên ở đây muốn nói cho chúng ta hiểu như vậy.

“Chẳng phải gốc xưa thì không do đâu hiện ra dấu nay.” Không phải gốc xưa thì không có hiện hình thức ngày nay. Nếu ngày xưa Tổ Huệ Năng chưa từng tu thì thời nay nghe một câu kinh có ngộ được không? Dĩ nhiên là đã tu nên thời nay nghe một câu kinh mới ngộ, đó là gốc xưa mới hiện ra dấu nay, chớ không phải bỗng dưng mà được. Thế nên tất cả việc làm của chư Bồ-tát, của các Thiền sư đều từ gốc ban đầu tu hành sẵn rồi, nên sau tùy duyên sanh ra nơi nào, hạng nào cũng đều có hiện tượng sớm thức tỉnh để tu hành giáo hóa chúng sanh.

“Chẳng phải dấu nay thì không do đâu hiển bày gốc xưa.” Nếu chúng ta không thấy được hiện tượng Tổ Huệ Năng nghe một câu kinh mà ngộ thì chúng ta làm sao biết được Ngài đã tu những đời về trước, nhờ Ngài nghe một câu kinh mà ngộ, chúng ta biết Ngài đã tu hành nhiều đời. Như vậy từ việc nay mà phăng lại gốc xưa, rồi từ gốc xưa mà hiện ra việc nay.

Gốc xưa và dấu nay tuy khác, mà nghĩa không thể nghĩ bàn là một. Trong cuộc sống này, hiện tượng ra đời của các vị Bồ-tát thật là không thể nghĩ bàn. Chỗ không thể nghĩ bàn thì không có hai mà gốc xưa dấu nay thấy như có hai.

Bốn câu tụng “Không ngại” này, ý đại khái như trên. Bốn câu tụng này ý nói như vậy, nghĩa là người tu đến chỗ vô ngại rồi thì trong cuộc đời này và những đời sau liên tục giáo hóa chúng sanh không ngăn ngại, dù ở hoàn cảnh nào hay nơi chốn nào cũng đều tự tại.

*

BÀI TỤNG VII: BUÔNG MẶC TÌNH.

Tuyền thạch tự ngu - THEO CUỘC (NHẬM VẬN)

Âm:

Liễu ngạn xuân ba tịch chiếu trung,

Đạm yên phương thảo lục nhung nhung.

Cơ xan khát ẩm tùy thời quá,

Thạch thượng sơn đồng thùy chánh nùng.

Tạm dịch:

Sóng xuân bờ liễu lặng soi trong,

Khói nhạt xanh rờn với cỏ thơm.

Khát uống đói ăn không nghĩ nghị,

Sơn đồng trên đá yên giấc nồng.

Giải thích:

- Nơi phồn hoa huyên náo, việc làm hằng ngày thường chẳng mê.

- Nơi cảnh sắc yên vắng, theo dòng nhận được tánh.

- Theo dòng nhận được tánh, trọn không tạo tác thêm ương họa mới.

- Hồn nhiên mặc áo xiêm, chỉ thuận với thiên chân.

Luận rằng:

Như Hòa thượng Vô Nghiệp bảo: “Người xưa sau khi đạt ý rồi, thì ở nhà tranh, thất đá, trong cái đỉnh gãy chân nấu cơm ăn, trải qua hai ba mươi năm, danh lợi chẳng màng, của cải vật báu chẳng dính niệm, quên hết người đời, ẩn dấu nơi núi cao rừng thẳm, vua chúa gọi chẳng đến, chư hầu mời chẳng tới, trong dừng ý ngoài quên duyên, mà chuyên ròng nơi chí đạo.” Như ngài Vĩnh Gia nói: “Thân nghèo đạo chẳng nghèo, Nghèo ắt thân thường mặc áo vá, Đạo ắt tâm đầy châu báu đeo.” Tức cùng với Thích-ca, Di-lặc, Tịnh Danh, Bàng Lão chẳng thêm chẳng bớt, không hai không khác, đồng một mắt thấy, đồng một tai nghe, đồng một thọ dụng, đồng một ra vào, thiên đường địa ngục mặc tình tiêu dao, hang cọp cung ma ngang dọc tự tại, bay bổng hồn nhiên, hồn nhiên bay bổng. Có một bài cổ ngâm bốn câu nói:

Giữa trời làm nhàn khách,

Trong người làm Tăng quê.

Cười ta ai đó mặc,

Hồn nhiên tự nhẹ bay.

Bài tụng “Buông Mặc tình” này, ý đại khái như trên.

GIẢNG

Chúng ta thấy trong bức tranh này con trâu hoàn toàn trắng, trâu hướng về mục đồng mà mục đồng thì nằm ngủ, không cần phải nhìn ngó, phải để ý tới nó. Đó là để nói Buông mặc tình, nguyên văn là Nhậm vận.

Giải thích:

Sóng xuân bờ liễu lặng soi trong là nói “Nơi phồn hoa huyên náo, việc làm hằng ngày thường chẳng mê”. Ở chỗ gió xuân, bờ liễu là ở những chỗ vui thích mà vẫn có cái soi sáng trong lòng chớ không quên, không mất. Đó là để tượng trưng những nơi phồn hoa huyên náo chúng ta làm việc hằng ngày, lăng xăng công kia việc nọ mà lòng thường không mê. Đây là chỗ đặc biệt, các Phật tử phải ráng tập, nghĩa là dầu ở chỗ phồn hoa, chỗ huyên náo, mình làm việc hằng ngày mà thường không mê. Tôi giải nghĩa hai chữ mê và ngộ hay mê và tỉnh. Mê là quên mình chạy theo vật, tỉnh là nhớ mình không chạy theo vật. Như vậy mê và ngộ ở sát một bên. Chạy theo cảnh theo vật là mê, còn tự yên tự tỉnh là ngộ. Dù chúng ta có bao nhiêu công việc phải làm, nhưng làm trong tỉnh giác, dù chúng ta lăng xăng nhiều việc, tâm mình vẫn soi sáng chớ không mê.

Khói nhạt xanh rờn với cỏ thơm. Chỗ có khói nhạt và cỏ thơm xanh rờn là để nói “nơi cảnh sắc yên vắng, theo dòng nhận được tánh”. Trước cảnh khói mờ nhạt, cỏ thơm xanh rờn, cảnh đẹp đẽ tươi mát của vạn vật, mọi người đang say mê, chúng ta vẫn không quên mình, đó là theo dòng nhận được tánh, tức là nương nơi cảnh mà thấy mình. Thế nên trong nhà thiền dùng câu “Kiến sắc minh tâm”, thấy tất cả cảnh, tất cả vật mà sáng được tâm mình chớ không phải vì cảnh vật mà mình mờ tối.

Khát uống đói ăn không nghĩ nghị, nói lên rằng khi chúng ta “theo dòng nhận được tánh, trọn không tạo tác thêm ương họa mới”. Như vậy cuộc sống của chúng ta rất là tự tại, đói thì ăn, khát thì uống, không còn nghĩ suy gì nữa, tâm luôn an nhiên thanh nhàn không bận rộn, đó là không tạo thêm nghiệp mới.

Sơn đồng trên đá yên giấc nồng, tức là chú mục đồng nằm yên trên tảng đá ngủ một giấc say sưa. Người tu đến đây thì “hồn nhiên mặc áo xiêm, chỉ thuận với thiên chân”. Hồn nhiên mặc áo xiêm tức là tự tại an nhiên không có gì phải bận rộn. Câu này chúng ta được nghe Tổ Lâm Tế nói: “Nhậm vận trước y xiêm”, tức là mình mặc áo một cách hồn nhiên tự tại không phải bận nghĩ suy. Như vậy dầu mình đang làm công tác mà tâm mình vẫn hồn nhiên tự tại, sống với thiên chân chớ không bị bên ngoài lôi kéo. Trâu lúc này không cần giữ, mục đồng chỉ nằm ngủ chơi đó là hồn nhiên mặc áo xiêm. Như vậy người tu đến mục thứ bảy này là tự tại an nhiên không còn bận rộn theo cuộc sống bình thường. Nếu chúng ta tu chưa đến đây mà bắt chước chư Tổ, cũng hồn nhiên mặc áo xiêm thì được không? Đó là điều chúng ta phải khéo, mình tu phải biết mình đang ở vị nào, thứ lớp nào, nếu nói quá thứ lớp ngôi vị của mình thì không đúng. Thường thì người đến chỗ này, đói thì ăn khát thì uống, mình chưa đến mà cũng muốn đói ăn khát uống thì thế nào? Ví dụ như có người tu ở chùa Bắc tông ăn chay, nay bất chợt đến nhà Phật tử, đến bữa cơm trưa họ không có sắm sẵn thức ăn chay, họ có thức ăn mặn mời mình ăn, mình nói: Đói ăn khát uống mà, chư Tổ đã dạy như vậy, ai mời gì ăn nấy. Nói nghe cũng được phải không? Được mà đúng chưa? Như vậy để thấy điều mình tưởng như phải mà thật là chưa phải.

Luận rằng:

Như Hòa thượng Vô Nghiệp bảo: “Người xưa sau khi đạt ý rồi, thì ở nhà tranh, thất đá, trong cái đỉnh gãy chân nấu cơm ăn, trải qua hai ba mươi năm danh lợi chẳng màng, của cải vật báu chẳng dính niệm, quên hết người đời, ẩn dấu nơi núi cao rừng thẳm, vua chúa gọi chẳng đến, chư hầu mời chẳng tới, trong dừng ý ngoài quên duyên, mà chuyên ròng nơi chí đạo.”

Thiền sư Vô Nghiệp dạy: Khi chúng ta tu mà đạt ý rồi, nay chúng ta gọi là giải ngộ, tức là nhận ra được mình có cái chân thật, thì ở am tranh thất đá, trong cái đỉnh ba chân gãy mất một chân nấu cơm ăn. “Trải qua hai ba mươi năm”, không phải là một hai năm, “danh lợi chẳng màng, của cải vật báu” tức là vàng bạc... không dính niệm. “Quên hết người đời, ẩn dấu nơi núi cao rừng thẳm, vua chúa gọi chẳng đến, chư hầu mời chẳng tới, trong dừng ý ngoài quên duyên, mà chuyên ròng nơi chí đạo.” Trong thì dừng ý, ngoài thì quên duyên, sống với chỗ đạo tột cùng.

Như ngài Vĩnh Gia nói: “Thân nghèo đạo chẳng nghèo, Nghèo ắt thân thường mặc áo vá, Đạo ắt tâm đầy châu báu đeo.” Nguyên bài ca chữ Hán là:

Thân bần đạo bất bần,

Bần tắc thân thường phi lũ hạt,

Đạo tắc tâm tàng vô giá trân.

Tức cùng với Thích-ca, Di-lặc, Tịnh Danh, Bàng Lão chẳng thêm chẳng bớt, không hai không khác, đồng một mắt thấy, đồng một tai nghe, đồng một thọ dụng, đồng một ra vào, thiên đường địa ngục mặc tình tiêu dao, hang cọp cung ma ngang dọc tự tại, bay bổng hồn nhiên, hồn nhiên bay bổng.

Nếu người nào sống được như lời ca của Thiền sư Vĩnh Gia thì tuy thân mình nghèo mà đạo không nghèo. Thân nghèo vì mặc áo vá, còn đạo không nghèo vì tâm chứa đầy của báu. Nếu thấy biết được như vậy là mình đồng với đức Phật Thích-ca, Phật Di-lặc, đồng với ông Duy-ma-cật, ông Bàng Long Uẩn không thêm không bớt, không hai không khác, đồng mắt thấy đồng tai nghe, đồng thọ dụng v.v... Tại sao? Vì nếu được tự tại như vậy thì chúng ta thấy cũng giống như Phật thấy, nghe cũng như ông Duy-ma-cật nghe... dầu cho ra vào nơi địa ngục cũng được tiêu dao tự tại, dù cho trong hang cọp hay chỗ cung ma cũng vẫn dọc ngang không có gì sợ hãi kinh hoàng.

Có một bài cổ ngâm bốn câu nói:

Giữa trời làm nhàn khách,

Trong người làm Tăng quê.

Cười ta ai đó mặc,

Hồn nhiên tự nhẹ bay.

“Giữa trời làm nhàn khách” tức là ở giữa bầu trời này làm một người khách nhàn nhã, thong thả tự do, không gì làm trở ngại. Nhưng tôi nhắc lại chữ “Nhàn tăng, nhàn khách” để quí vị không lầm. Nhàn khách hay Nhàn tăng có phải là ông Tăng lười biếng không? Nhàn tăng là một vị Tăng dù làm tất cả việc mà tâm vẫn thanh thản tự tại, chớ không phải là vị Tăng ở không đi chơi hoài. Khách nhàn là trong lòng không bận bịu một việc gì, dù bên ngoài làm việc tay lấm chân bùn vẫn không e ngại.

“Trong người làm Tăng quê”, ngay nơi thân mình làm một vị Tăng nhà quê, ăn mặc đơn sơ giống như người quê mùa nhưng trong lòng thì thảnh thơi, cũng như nghèo vì thân mặc áo vá nhưng giàu vì tâm có châu vô giá.

“Cười ta ai đó mặc.” Dầu ai đó muốn cười ta bao nhiêu thì cười, khi ta bao nhiêu thì khi, không quan trọng.

“Hồn nhiên tự nhẹ bay”, lòng vẫn hồn nhiên, nhẹ nhàng bay bổng không có gì trở ngại. Đó là tinh thần tự do tự tại trong giai đoạn này. Như vậy trong giai đoạn “nhậm vận” tức “mặc tình” không phải kềm chế, gìn giữ cố gắng nữa mà an nhiên tự tại theo cảnh theo tình mà giải quyết chớ không bận bịu. Thế nên tu đến đây thì xem rất là thảnh thơi, thấy như là người không có tài, không có giỏi gì, nhưng lại là người thảnh thơi tự tại, lòng không dính bận, không còn ràng buộc, không còn nỗ lực, chỉ an nhiên tự tại không lo buồn sợ hãi. Tất cả gì đến thì đến, đi thì đi không bận bịu nên hồn nhiên tự nhẹ bay.

Bài tụng “Buông Mặc tình” này, ý đại khái như trên.

*

BÀI TỤNG VIII: CÙNG QUÊN

Đại hưu đại yết – QUÊN NHAU (TƯƠNG VONG)

Âm:

Bạch ngưu thường tại bạch vân trung,

Nhân tự vô tâm ngưu diệc đồng.

Nguyệt thấu bạch vân vân ảnh bạch,

Bạch vân minh nguyệt nhậm tây đông.

Tạm dịch:

Trong mây trắng bạc trâu trắng bày,

Một thể vô tâm sẵn cả hai.

Mây trắng trăng xuyên mây bóng trắng,

Trăng trong mây bạc mặc đông tây.

Giải thích:

- Cảnh và trí thầm hợp, một vị rỗng lặng.

- Cảnh và trí đều lặng, tâm lự an nhiên.

- Bên trong rỗng lặng mà ẩn có linh diệu sáng ngời.

- Bên trong linh diệu sáng ngời mà gồm có rỗng lặng.

- Sắc không, chiếu thể vốn đồng thời.

Luận rằng:

Như người xưa nói: “Trúc biếc hoa vàng không cảnh khác, Trăng trong mây bạc lộ toàn thân.” Đây chính là con đường trọng yếu trở về nguồn. Hoặc người công phu đến chỗ này, càng thêm tinh tấn hơn nữa, sao cho đi mà chẳng biết đi, ngồi chẳng biết ngồi, chẳng chia đông tây, chẳng phân nam bắc, chẳng thấy có một pháp có thể xứng với tình, in như chùy sắt không lỗ. Năng nghi sở nghi, trong tâm ngoài cảnh, cùng quên cùng chiếu, cái không không cũng không. Đến trong ấy thì, ngay chỗ giở chân hạ chân, rất kỵ đạp nhào biển cả, đá ngã Tu-di, xoay trở, cúi ngước luôn luôn chiếu cố, đụng hư tròng mắt Đạt-ma, chạm vỡ lỗ mũi Thích-ca, mọi cử chỉ hành động chẳng ra khỏi rừng Bồ-đề, ở mãi trong biển Hoa Tạng, rạng ngời không hạt bụi nào chẳng thấu đến, ngày ngày mặt trời đi qua vẫn bừng sáng, nhọc chi phải dùng tài biện luận hay giỏi để nêu cao, đâu nhờ thần thông để hiển bày. Nếu đi đứng nằm ngồi được như vậy, thì chạm mắt gặp duyên dù ứng dụng với ngàn điều sai khác, nhưng tánh Chân như vẫn lặng trong chẳng động. Một bài kệ xưa Vân Môn nói:

Chỉ thấy nghe này chẳng thấy nghe,

Đâu thừa thanh sắc đáng trình anh.

Trong kia nếu rõ toàn vô sự,

Thể dụng ngại gì phân chẳng phân.

Âm:

(Chỉ thử kiến văn phi kiến văn,

Vô dư thanh sắc khả trình quân.

Cá trung nhược liễu toàn vô sự,

Thể dụng hà phòng phân bất phân.)

Bốn câu tụng “Cùng quên” này, ý đại khái như trên.

Ngũ Tổ nói:

Một Phật, hai Phật, ngàn muôn Phật,

Thảy là chính mình không vật khác.

Năm trước căn lành gieo sẵn rồi,

Ngày nay sức lớn hẳn liền đạt.

Âm:

(Nhất Phật, nhị Phật, thiên Phật, vạn Phật,

Tổng thị tự kỷ vô biệt vật.

Tích niên thân chủng thiện căn lai,

Kim nhật y niệm đắc cừ lực.)

Thiền sư Hà Trạch nói:

Xưa nay mặt thật đó Chân như,

Xá-lợi hào quang nhận được chừ.

Muôn kiếp mê đầu nay mới ngộ,

Mới hay Tự tánh tức Văn-thù.

Âm:

(Bản lai diện mục thị Chân như,

Xá-lợi quang trung nhận đắc cừ.

Vạn kiếp mê đầu kim thủy ngộ,

Phương tri Tự tánh tức Văn-thù.)

GIẢNG

Đối với những người chưa nghe những mục trước mà nghe ngay mục thứ VIII này thì thấy thảnh thơi lắm. Chúng ta tu thì đi từ những bước gần tiến dần đến những bước xa, tức là bắt đầu chúng ta phải cay đắng lắm mới tiến được. Đến mục này xem như gần đến nhà nên mọi việc khó khăn đã vượt qua rồi, chỉ còn hiện tượng nhàn nhã thảnh thơi, nhìn trời nhìn mây chớ không còn khổ sở như trước. Thế nên quí vị mới tu hay là chưa được nghe từ đầu thì lấy làm lạ vì tu mà thảnh thơi quá không có gì khổ, nhưng người đã đi rồi thấy qua bao gian lao mới đến được bậc này. Tuy nhiên, thực tế mà nói, mục thứ tám này chắc cũng ít người đến được, nhưng nghe để biết để hiểu chớ chưa phải nghe đúng điều mình đang làm đang sống. Mười mục chăn trâu theo nhận xét của Thiền sư Quảng Trí thì đến đây là rất thảnh thơi. Bài tụng gọi là “Cùng quên” nguyên văn là Tương vong tức là quên nhau.

Giải thích:

Trong mây trắng bạc trâu trắng bày, giải thích là “cảnh và trí thầm hợp, một vị rỗng lặng”. Ngoài là ngoại cảnh, trong là trí. Cảnh và trí tới đây đã hòa hợp không hai, cho nên nói trong mây trắng bạc trâu trắng bày. Cả hai mây trắng trâu trắng lẫn với nhau không còn riêng rẽ nữa.

Một thể vô tâm sẵn cả hai, tức là “cảnh và trí đều lặng, tâm lự an nhiên”. Đến đây trí không còn chiếu cảnh, cảnh không rời trí, tâm lự an nhiên, nên nói một thể vô tâm sẵn cả hai. Ai tu đến chỗ vô tâm này thì thấy tâm, cảnh không hai. Đây dùng chữ trí, chỗ khác dùng chữ tâm, tâm và cảnh không còn hai nữa.

Mây trắng trăng xuyên mây bóng trắng, giải thích là “bên trong rỗng lặng mà ẩn có linh diệu sáng ngời, bên trong linh diệu sáng ngời mà gồm có rỗng lặng”. Nghĩa là mây trắng và ánh trăng xuyên trong mây trắng, cả hai mây trắng và ánh sáng mặt trăng lồng bóng lên nhau nên không thấy cách biệt, vì vậy mà nói bên trong rỗng lặng mà ẩn có linh diệu sáng ngời, bên trong linh diệu sáng ngời mà gồm có rỗng lặng. Mây là cảnh, bóng trăng là trí, cả hai đều rỗng lặng không còn có dụng công chiếu phá nữa.

Trăng trong mây bạc mặc đông tây, giải thích là “sắc không, chiếu thể vốn đồng thời”, tức là sắc không, chiếu thể vốn đồng thời không có hai. Không phải rời sắc mà có không, không phải rời không mà có sắc, sắc không thể vẫn đồng.

Như vậy bốn câu kệ này cho thấy người tu đến chỗ trí (mục đồng) và cảnh (trâu), cả hai đã thầm hợp, đã an nhiên, không còn cách biệt, không còn dụng công chiếu soi hay gìn giữ, luôn luôn sáng ngời bên trong, không còn phân biệt đây là sắc, kia là không hay đây là cảnh kia là trí. Còn nói theo tranh này thì đây là chăn, kia là trâu, hai cái thầm hợp không còn cách biệt.

Luận rằng:

Như người xưa nói: “Trúc biếc hoa vàng không cảnh khác, Trăng trong mây bạc lộ toàn thân.” Đây chính là con đường trọng yếu trở về nguồn. Hoặc người công phu đến chỗ này, càng thêm tinh tấn hơn nữa, sao cho đi mà chẳng biết đi, ngồi chẳng biết ngồi, chẳng chia đông tây, chẳng phân nam bắc, chẳng thấy có một pháp có thể xứng với tình, in như chùy sắt không lỗ.

Tôi giải thích cho quí vị dễ hiểu một chút. Nói đi đến chỗ không còn thấy hai, tức là không còn chia cách riêng biệt nữa, người tới đây vẫn nỗ lực tinh tấn tu hành cho đến đi không biết đi, ngồi không biết ngồi, chẳng chia đông tây nam bắc. Đi mà không biết đi, ngồi mà không biết ngồi thì phải là người máy không? Không biết đi làm sao đi? Tức là đi có biết đi nhưng đi mà không nghĩ đến việc đi, ngồi không nghĩ đến việc ngồi, duyên tới thì đi, duyên đến thì ngồi chớ không nghĩ tính lo toan. Chúng ta đừng hiểu lầm nói như người máy đi ngồi đều không biết gì, đó là sai. Rồi cũng không phân chia đông tây nam bắc, vì đối với người này tâm lúc nào cũng an nhiên tự tại không dấy niệm khởi nghĩ nên lúc nào cũng thấy tâm cảnh như như, không có cái nghĩ lẩn quẩn bên trong.

Năng nghi sở nghi, trong tâm ngoài cảnh, cùng quên cùng chiếu, cái không không cũng không. Năng nghi là người, sở nghi là cảnh. Trong tâm ngoài cảnh đều quên hết, cùng quên mà cùng sáng chớ không phải quên trong cái tối, nên nói cùng quên cùng chiếu, chiếu là soi sáng. Chúng ta thường hiểu lầm, khi nói tâm cảnh đều quên thì lại nghĩ lúc đó không biết gì, không biết tâm, không biết cảnh thì còn có cái gì để biết? Nhưng không phải như thế, tâm cảnh đều quên mà tri giác vẫn sáng ngời nên nói cùng quên mà cùng chiếu. Ví dụ như chúng ta có một phút giây đi hay ngồi, lúc đó chúng ta quên bẵng mình đang đi hay đang ngồi, nhưng mà mắt vẫn sáng, tai vẫn nghe chớ không phải không biết gì. Vì chúng ta không vận dụng tâm năng sở đối đãi do đó mà thấy như không có đi, không có làm. Rồi cái không không cũng không. “Không không” là cái có mà chúng ta xét thấy là không, đó là không, nhưng cái xét thấy không đó cũng không luôn, tức là không cả cái quán không nữa, như vậy mới là đến nơi. Nếu quán các pháp rỗng không, nhưng còn có cái quán không thì cũng chưa phải là hết nên nói không không cũng không.

Đến trong ấy thì, ngay chỗ giở chân hạ chân, rất kỵ đạp nhào biển cả, đá ngã Tu-di, xoay trở, cúi ngước luôn luôn chiếu cố, đụng hư tròng mắt Đạt-ma, chạm vỡ lỗ mũi Thích-ca, mọi cử chỉ hành động chẳng ra khỏi rừng Bồ-đề, ở mãi trong biển Hoa Tạng, rạng ngời không hạt bụi nào chẳng thấu đến, ngày ngày mặt trời đi qua vẫn bừng sáng, nhọc chi phải dùng tài biện luận hay giỏi để nêu cao, đâu nhờ thần thông để hiển bày.

Đoạn này nghe thật lạ lùng. “Đến trong ấy” tức là đến chỗ không cả cảnh sở quán và tâm năng quán thì ngay chỗ giở chân hạ chân, tức là mọi hành động, rất kỵ đạp nhào biển cả. Tại sao? Chúng ta giở chân hạ chân trên đường sao lại đạp nhào biển cả? Đây là nói khi người được tâm cảnh đều không thì diệu dụng không thể nghĩ bàn, giở chân mà biển cả cũng té nhào, đá một cái núi Tu-di cũng lăn. Đó là nói diệu dụng không thể nghĩ bàn, đừng tưởng đây là sự thật.

“Xoay trở cúi ngước luôn luôn chiếu cố”, tức là cúi ngước mình có thể đụng phủng tròng mắt của Tổ Đạt-ma, gật đầu trúng lỗ mũi đức Phật Thích-ca, mọi cử chỉ hành động không ra khỏi rừng Bồ-đề, ở mãi trong biển Hoa Tạng. Những hành động đá ngã núi Tu-di, đạp nhào biển cả nghe còn ít tội lỗi, còn đụng phủng mắt Tổ Đạt-ma, chạm vỡ mũi đức Phật Thích-ca có phải là mang tội ngũ nghịch không? Nhưng đây là để nói rằng những bậc mà chúng ta hết sức cung kính hết sức quí trọng đều trở thành bình thường bên diệu dụng của người tu đến chỗ này. Vì người tu đến đây rồi đối với Phật, đối với Tổ cũng gần kề nên xem như là bạn bè. Mà tất cả những cử chỉ xem như ngỗ nghịch đều không ra khỏi rừng Bồ-đề. Những hành động nghe thấy dường như trái đạo nhưng thật đều là trong đạo. Mọi cử động đều trong biển Hoa Tạng, tức là biển Pháp thân.

“Rạng ngời không hạt bụi nào chẳng thấu đến”, tức là một vật nhỏ tí ti như hạt bụi cũng soi thấu.

“Ngày ngày mặt trời đi qua vẫn bừng sáng, nhọc chi phải dùng tài biện luận hay giỏi để nêu cao, đâu nhờ thần thông để hiển bày.” Đạt đến chỗ thật này rồi thì mọi vận dụng đều là công dụng phi thường nên không cần biện luận cho hay, không cần thần thông cho giỏi mà đều hiện bày những việc bất khả tư nghì.

Nếu đi đứng nằm ngồi được như vậy, thì chạm mắt gặp duyên dù ứng dụng với ngàn điều sai khác, nhưng tánh Chân như vẫn lặng trong chẳng động.

Sống được đến đây rồi thì tất cả những gì đến với chúng ta, dù mọi ứng dụng của chúng ta có thiên sai vạn biệt, nhưng tánh Chân như vẫn lặng trong chẳng động.

Chúng ta cho rằng hiện tại chúng ta khôn lanh biết chế tạo các vật là nhờ chúng ta suy nghĩ phân biệt, nên mới có công dụng làm những việc hay khéo, kỳ đặc. Nếu tu như lời Tổ dạy, tất cả tâm suy nghĩ lặng hết, lúc đó tâm an nhiên không suy không nghĩ thì khôn hay ngu? Quí vị nghĩ xem, như có người đến nói chuyện với chúng ta, hết việc này đến chuyện kia liên miên, khi họ về mình nói người đó có vẻ lanh lợi khôn ngoan quá. Còn có người đến với chúng ta, ngồi ì ra đó không nói câu nào, một lát sau họ về mình nói người đó sao khờ quá, không biết ăn nói gì hết. Như vậy mình đánh giá người lanh lợi là khôn, người không nói năng gì là ngu. Lanh lợi là tâm họ khéo nhảy nhót chớ không phải tâm họ yên. Theo cái nhìn của thế gian thì ai lanh lợi, ai nghĩ suy bén nhạy thì người đó khôn, còn ai không nghĩ suy, tâm trong trẻo yên tịnh thì tưởng người đó khờ. Nhưng không phải, đối với đạo, tâm suy nghĩ của chúng ta là tâm duyên theo bóng ngoại cảnh, đó là bóng chớ không phải thật. Cái bóng mà còn khéo, có xảo thuật tạo nên nhiều việc động cả trời đất, huống nữa khi tất cả lặng xuống chỉ còn một tâm trong trẻo thênh thang sáng ngời, tâm đó khởi diệu dụng thì dụng đó không thể lường nổi. Thế nên trong bài mới dùng những chữ đạp nhào biển cả, đá ngã núi Tu-di v.v... để cho thấy rằng khi tu đến chỗ phẳng lặng rồi thì diệu dụng không thể đem những việc thế tình mà so sánh đối chiếu, vì nó vượt quá sức tưởng tượng của con người. Vì vậy chúng ta đừng ngại rằng mọi vọng niệm lặng xuống chúng ta sẽ ngu, mà chính phải ngại vọng niệm, “năn nỉ” nó lặng mà nó không chịu lặng, cứ trào ra hoài, đó mới là điều đáng ngại, chớ đừng ngại nó lặng rồi mình ngu.

Một bài kệ xưa Vân Môn nói:

“Chỉ thấy nghe này chẳng thấy nghe,

Đâu thừa thanh sắc đáng trình anh.

Trong kia nếu rõ toàn vô sự,

Thể dụng ngại gì phân chẳng phân.”

Ngài Vân Môn nói với chúng: Chỉ ngay nơi cái thấy nghe này mà không phải thấy nghe. Tại sao? Theo thế tình, thấy là thấy người thấy cảnh, nghe thì nghe âm thanh của sự vật, con người. Thấy người thấy cảnh là thấy theo duyên phân biệt, nghe âm thanh người vật cũng là theo duyên phân biệt. Cho nên người tu cũng thấy cũng nghe mà không phải thấy nghe. Tại sao? Một người thấy thì phân biệt nhanh nhẹn, nghe thì giải thích rõ ràng khéo léo, còn một người thấy thì thấy, nghe thì nghe không phân biệt nhanh nhẹn, không giải thích lanh lợi, hai người đó khác nhau không? Thí dụ tất cả đều thấy hoa hồng trên bàn, nhưng người thấy thì chê hoa hồng nhỏ không đẹp, còn người thấy hoa hồng chỉ là hoa hồng. Cả hai người cùng thấy nhưng một người thấy đẹp xấu, một người thấy chỉ thấy, cũng cái thấy mà hai bên khác nhau. Một thí dụ khác, một người nghe người ta nói câu gì liền theo đó suy nghĩ, còn một người nghe thì chỉ nghe không đuổi theo phân biệt. Cùng thấy cùng nghe mà một bên thì nhạy cảm thấy liền dính, nghe liền dính, một bên thấy thì thấy, nghe thì nghe, không dính mắc. Như vậy hai người đó quí vị thích người nào hơn? Nếu ù lì thì buồn quá, không nhạy bén, không nói gì, không có ý kiến gì làm cho người khác hứng khởi, còn người thấy liền nói đẹp xấu, phân tích đúng sai làm cho người nghe dễ hiểu, phấn khởi... Nhưng chính cái “phi kiến văn” đó mới đáng kể. Cho nên Ngài nói:

“Đâu thừa thanh sắc đáng trình anh”, không còn thanh sắc nào thừa để trình với anh, nghĩa là chỉ thấy nghe mà không thấy nghe thì tất cả thanh sắc ở thế gian không còn có cái gì để trình thêm với anh.

“Trong kia nếu rõ toàn vô sự”, trong đó nếu rõ biết rồi thì hoàn toàn không có một việc gì.

“Thể dụng ngại gì phân chẳng phân.” Khi đó đâu còn chia đây là thể, kia là dụng mà phân biệt cái này cái kia cho rối rắm. Như vậy để nói lên ý nghĩa cùng quên, nghĩa là không còn đối đãi năng sở, phân chia tâm cảnh.

Bốn câu tụng “Cùng quên” này, ý đại khái như trên.

Ngũ Tổ nói:

Một Phật, hai Phật, ngàn muôn Phật,

Thảy là chính mình không vật khác.

Năm trước căn lành gieo sẵn rồi,

Ngày nay sức lớn hẳn liền đạt.

Ngũ Tổ nói: “Một Phật, hai Phật, ngàn muôn Phật, Thảy là chính mình không vật khác.” Nghĩa là một vị Phật, hai vị Phật, cho đến trăm ngàn muôn vị Phật, cũng là mình chớ không gì khác. Sao lạ vậy? Phật là Phật, mình là mình, tại sao tất cả Phật là mình? Phật là Phật, mình là mình, đó là thấy Phật ở ngoài. Còn nếu trăm ngàn Phật đều chính là mình chớ không vật nào khác thì đó là nói Phật của mình. Chúng ta tu Thiền để đạt được chỗ gọi là ngộ đạo, tức là thấy được nhận được ông Phật của chính mình, mà biết được ông Phật của chính mình mới là biết Phật thật. Như chúng ta vào chùa, có chùa thờ nhiều Phật, chùa thờ vạn Phật, thì vạn Phật là Phật ở ngoài, Phật ngồi trên tòa thờ, không phải Phật thật. Còn Phật thật là Phật của chính mình tức là Tánh giác của chúng ta. Thế nên biết xoay lại nhận Tánh giác của mình thì tất cả Phật đều hiện đủ trong đó. Vì Tánh giác là đồng với chư Phật nên một Tánh giác là trùm hết tất cả Tánh giác, nó không khác vì đồng thể.

“Năm trước căn lành gieo sẵn rồi, Ngày nay sức lớn hẳn liền đạt.” Năm trước siêng năng tu tiến được thành tựu thì năm này kết quả không còn ngờ vực gì nữa. Người tu không chịu tu thì không có kết quả, chớ nếu chịu tu thì nhất định có kết quả. Quí vị thấy mục thứ tám này bỗng dưng có hay là do từ mục thứ nhất, thứ hai lần lên? Tu từ mục thứ nhất thứ hai dần đến mục thứ bảy rồi mới sang mục thứ tám. Như vậy căn lành gieo trồng trước kia đến đây mới thành quả. Nhân đã gieo thì quả mới gặt được. Quả này sẵn từ những năm trước mình đã gieo nhân, chớ không phải bỗng dưng được quả. Ngày nay chúng ta tu cũng vậy. Như quí vị hiện giờ là Tỳ-kheo, đâu phải như thời đức Phật nói Thiện lai Tỳ-kheo, liền rụng râu rụng tóc thành Tỳ-kheo, mà phải bao năm thọ Sa-di rồi thọ giới Tỳ-kheo mới thành Tỳ-kheo. Như vậy thành Tỳ-kheo cũng là từ cái nhân tu ở bậc Sa-di lần lên... Đó là để nói tất cả người tu mà đạt được quả có giá trị tương đương với chư Phật là do nhân từ ban đầu, mình đã gieo trồng nhiều đời nhiều kiếp chớ không phải bỗng dưng. Trong bài lấy quả nói trước rồi mới nói đến nhân. “Một Phật, hai Phật, ngàn muôn Phật, thảy là chính mình không vật khác”, đó là quả. “Năm trước căn lành gieo sẵn rồi, ngày nay sức lớn hẳn liền đạt”, đó là nhân, nghĩa là những năm trước đã gieo sẵn giống nên ngày nay mới được cái lực đặc biệt này.

Thiền sư Hà Trạch nói:

Xưa nay mặt thật đó chân như,

Xá-lợi hào quang nhận được chừ.

Muôn kiếp mê đầu nay mới ngộ,

Mới hay Tự tánh tức Văn-thù.

“Thiền sư Hà Trạch nói: Xưa nay mặt thật đó Chân như.” Chân như tức là mặt thật của mình xưa nay, là Bản lai diện mục của mình. Nhiều người tu Thiền nghe Tổ nói phải nhận ra Bản lai diện mục của mình thì hỏi: Bản lai diện mục trong kinh gọi là gì? Ngài giải thích đó là Chân như. Chân như đó từ đâu?

“Xá-lợi hào quang nhận được chừ”, tức là mình nhận được ngay trong hào quang xá-lợi. Xá-lợi là tiếng Phạn, Trung Hoa dịch là linh cốt, nghĩa là cái xương linh. Xương phàm tục không quí, còn xương của Bồ-tát, của Phật thì quí nên gọi là linh cốt, tức là xá-lợi. Ngay trong hào quang của xương mà nhận ra được Chân như chớ không phải tìm đâu khác. Thật ra ngay trong thân của Phật có Chân như thì thân phàm của chúng ta cũng vẫn có Chân như chớ không ở đâu xa.

“Muôn kiếp mê đầu nay mới ngộ”, cả muôn đời chúng ta quên, mê tức là quên, chúng ta quên đầu của mình đến nay mới ngộ. Đây là dẫn ý trong kinh Lăng Nghiêm, Diễn-nhã-đạt-đa cầm gương soi mặt, nhìn trong gương thấy mặt mày đầy đủ, úp gương xuống, đầu mặt mất, ông hoảng hốt ôm đầu chạy la: Tôi mất đầu. Vì cho đầu trong gương là đầu mình, khi úp gương xuống thì không thấy đầu nên nói mất đầu rồi ôm đầu chạy đó gọi là mê đầu.

Dụ này tôi cho là hay đáo để, quí vị nghiệm xem. Nhìn vào gương thấy đầu mặt mình, đầu mặt trong gương là bóng, mà cái thấy được nó không phải là bóng. Nếu cho bóng là mình thì khi không thấy nó mình tưởng mất mình. Hiện giờ khi ngồi thiền, niệm khởi chúng ta biết niệm khởi thì niệm là cái bị biết, vậy cái bị biết đó là mình chưa? Tôi thấy quyển sách, quyển sách không phải là tôi. Như vậy niệm khởi chúng ta biết, thì niệm khởi không phải thật mình mà cho là mình thì đó là quên đầu, tức là nhận bóng đầu trong gương mà quên cái đầu thật hiện có. Thế nên thấy vọng không theo là để biết đó là bóng không phải thật mình, nhưng thấy được nó thì cái thấy đó gần lắm rồi. Như vậy thấy vọng không theo, một ngày thấy một trăm lần vọng mình có lỗi không? Tại sao không lỗi? Nếu vọng lên mình theo nó thì có lỗi, còn vọng lên mình thấy nó thì không có lỗi. Cái giả chúng ta thấy biết nó giả là chúng ta đã nhận ra cái thật của mình thì đâu có lỗi. Cho nên Tổ nói: Không sợ niệm khởi mà chỉ sợ giác chậm. Vọng khởi thấy biết thì lúc đó là người thật thấy bóng, thấy bóng không theo thì người thật đang hiện hữu, người thật hiện tiền. Nếu theo bóng thì quên người thật, đó là rõ ràng. Thế nên chúng ta ngồi thiền đừng sợ vọng khởi, chỉ sợ vọng lên mình chạy theo nó, nói chuyện đi chơi một lúc mới sực nhớ là mình bị vọng dẫn thì đó là lỗi, đó là đã quên đầu theo bóng. Còn vọng hiện ra thì thấy, một giờ ngồi thiền một trăm lần vọng cũng biết đủ một trăm lần, thấy rõ ràng từng vọng tưởng, thì đó là mình thắng chớ không phải bại, đó là cái thật đang hiện tiền. Hình ảnh này rất cụ thể để người tu nhận ra ngay nơi mình cái hư cái thật rõ ràng. Bóng là cái hư, nhận ra được bóng là cái thật. Niệm khởi chúng ta biết, niệm lặng yên chúng ta cũng biết thì người đó đâu có vắng mặt, người đó đâu phải từ đâu đến mà đang hiện tiền, đó là điểm quan trọng. Biết được người đó, chúng ta mới ngộ được đầu thật của chúng ta.

Câu “Muôn kiếp mê đầu nay mới ngộ” là muôn kiếp chạy theo bóng mà quên đầu, nay mới biết mình có cái đầu thật, mà biết được đầu thật thì lúc đó hết điên. Còn ôm đầu chạy la mất đầu, đó là còn điên. Mỗi chúng ta ai cũng có tánh Phật, nhưng có người nói tôi không thấy, tôi không có tánh Phật. Nói không có tánh Phật thì có điên chưa? Người điên như thế hẳn là nhiều lắm. Chúng ta có tánh Phật thật mà không nhận, lại chạy theo vọng tưởng rồi nói tôi không có tánh Phật, nói như vậy người biết sẽ nói là mình điên, còn người không biết thì không nói gì nên tưởng là mình nói đúng. Thế nên đây là chỗ rất thiết yếu để người tu phải cẩn thận. Tất cả chúng ta muôn kiếp quên đầu thật mà chỉ nhận bóng trong gương cho là đầu thật. Nay biết đầu trong gương là bóng thì nhận ra đầu thật, đó là ngộ được đầu. Hiện giờ quí vị ngộ được đầu chưa? Nhận được mình có đầu thật là ngộ đầu, còn nếu chỉ thấy bóng mà cho là đầu mình, đó là mê bóng. Khi nhận được đầu thật rồi:

“Mới hay Tự tánh tức Văn-thù”. Khi đó mới biết rằng Tự tánh mình tức là Đại Trí Văn-thù. Văn-thù là tượng trưng cho Căn bản trí. Như vậy mới biết mình có Căn bản trí.

*