Luận Giải Thi Tụng Mười Bức Tranh Chăn Trâu

LUẬN GIẢI CÁC BÀI TỤNG TRANH CHĂN TRÂU CỦA THIỀN SƯ PHỔ MINH

BÀI TỤNG I: CHƯA CHĂN

Khoan hoài du ngoạn ẩm tửu

Âm:

Sanh nanh đầu giác tứ bào hao,

Bôn tẩu khê sơn lộ chuyển dao.

Nhất phiến hắc vân hoành cốc khẩu,

Thùy tri bộ bộ phạm giai miêu.

Tạm dịch:

Đầu sừng dữ tợn quá hung hăng,

Vượt suối băng rừng mãi xa dần.

Một mảnh mây đen ngang cửa động,

Ai hay bước bước phạm mạ non.

Giải chung:

- Ngang ngạnh ngu dốt mà hay khoe khoang.

- Rong ruổi theo trần cảnh chẳng chịu quay đầu.

- Vô minh che phủ tâm, điên đảo chướng nặng.

- Mống tâm động niệm liền trái phép tắc.

Luận rằng:

Chính tất cả hạng ngu dốt ngang ngạnh, tình như vượn ngựa, chẳng sống đúng theo pháp luật. Trên chẳng sợ lẽ trời, dưới chẳng tin địa ngục, trong tối chẳng sợ quỉ thần, ngoài sáng chẳng sợ phép nước, chỉ biết cậy mạnh hiếp yếu, nên nói rằng: “Đầu sừng dữ tợn”. Lại khoe khoang là anh hùng, bạo ngược ngu si, nên nói: “quá hung hăng”. Lại còn kết bè làm ác, thành đội thành lũ, rong ruổi theo cảnh trần, nghiệp thức mênh mang, nên nói: “Vượt suối băng rừng mãi xa dần.” Chỉ bởi vô minh che lấp ruộng tâm, nên nói: “Một mảnh mây đen ngang cửa động.” Do tham mà khởi sân, nhân sân lại khởi si, tạo nên mọi thứ tội lỗi, chẳng đoái nghĩ đến việc làm thương tổn người khác, nên nói: "ai hay". Nhưng lại đắm say ngũ dục, nên nói: “bước bước phạm mạ non”.

Những lời giải thích trên đây, chính là thế gian kết chặt hắc nghiệp, tạo tác bao nhiêu tội lỗi sâu dày. Nếu người xuất gia thì chẳng như vậy. Nên trong thơ Hàn Sơn nói:

“Thượng nhân tâm bén nhạy, một nghe liền biết diệu. Trung lưu tâm thanh tịnh, nghĩ xét cho quan trọng. Hạ sĩ chậm ngu si, cứng dày khó xé vỡ. Đợi đến máu đầy đầu, mới biết tự trừ dẹp. Xem kẻ cướp ban ngày, chợ búa người họp giết. Thây chết bỏ như bụi, lúc này nói với ai? Nam nhi đại trượng phu, một đao đứt hai đoạn. Mặt người lòng dạ thú, tạo tác bao giờ dứt.”

Đây là điều bậc Tiên Thánh khích lệ như thế, người có trí hãy ghi nhớ đó.

Giải riêng:

- Bỏ mất giới luật tình còn thô tháo.

- Đuổi theo danh lợi, chẳng hay tỉnh xét trở lại.

- Vô minh che phủ, quên mất Chân tâm.

- Mống tâm động niệm liền trái phép tắc.

Luận rằng:

Cho nên dù có tuổi cao mà không có giới đức, bụng trống lòng cao, chẳng chịu gần gũi với bạn tốt. Chỉ biết cống cao, một mình ở một phương, tự ỷ lại nơi mình mà lấn hiếp người, nên nói “đầu sừng dữ tợn”, lại hay ăn to nói lớn, phát ngôn bừa bãi, nên nói “quá hung hăng”. Lại còn vin theo trần cảnh, đạo học sơ sài, chẳng hay chiếu soi trở lại, nên nói “Vượt suối băng rừng mãi xa dần”, lại không có trí tuệ quán xét, không có hổ thẹn, tà kiến thị phi, nên nói “Một mảnh mây đen ngang cửa động”. Trái lại, chẳng biết lo tính, bên trong không có thắng được niệm, miệng thì nói ra lời quấy, chẳng dính dáng gì đến kinh luật, ai ai cũng thế, kẻ kẻ đều như vậy, nên nói “ai hay”. Như thế cho là phải, không ích gì với tâm đạo, đồng thời làm thương tổn thật đức, không trau sửa mình để tu tiến, cốt tam thường đầy đủ, nên nói “bước bước phạm mạ non”.

GIẢNG

Giải chung:

Đầu sừng dữ tợn quá hung hăng, là để chỉ những người “ngang ngạnh ngu dốt mà hay khoe khoang”.

Vượt suối băng rừng mãi xa dần là “rong ruổi theo trần cảnh chẳng chịu quay đầu”, chạy theo ngũ dục mãi mà không biết quay đầu trở lại.

Một mảnh mây đen ngang cửa động. Mây đen che cửa động tức là không biết đường trở về. Mây đen dụ cho vô minh che phủ tâm thức chúng ta nên điên đảo chướng nặng.

Ai hay bước bước phạm mạ non là nói “mống tâm động niệm liền trái phép tắc”. Mống tâm chạy hoài nên như trâu ngông cuồng chạy vào lúa mạ luôn. Con trâu quí vị hiền chưa? Thấy lúa mạ có chạy vào không? Nay kiểm lại mình, chúng ta cảm thấy xấu hổ vì con trâu mình không lương thiện, cứ chạy mãi vào lúa mạ người.

Luận rằng:

Chính tất cả hạng ngu dốt ngang ngạnh, tình như vượn ngựa, chẳng sống đúng theo pháp luật. Trên chẳng sợ lẽ trời, dưới chẳng tin địa ngục, trong tối chẳng sợ quỉ thần, ngoài sáng chẳng sợ phép nước, chỉ biết cậy mạnh hiếp yếu, nên nói rằng: “đầu sừng dữ tợn”.

Tâm tình của chúng ta giống như con vượn, con ngựa.

Hình ảnh “đầu sừng dữ tợn” là chỉ cho những người tâm như khỉ vượn, đã ngu dốt lại ngang ngạnh không sống theo pháp luật, cho nên “trên chẳng sợ lẽ trời”, tức là lẽ thiên nhiên của trời đất, “dưới chẳng tin địa ngục”, cho rằng không có địa ngục. “Trong tối chẳng sợ quỉ thần”, khi tối thì lén làm những điều sai quấy mà không sợ quỉ thần thấy biết. “Ngoài sáng chẳng sợ phép nước”, ban ngày đối với phép nước vẫn dối gạt người mà phạm những điều tội lỗi. “Chỉ biết cậy mạnh hiếp yếu” là ỷ mình mạnh hiếp người yếu, nên nói “đầu sừng dữ tợn”. Con trâu đầu sừng dữ tợn là con trâu hung dữ ngang ngạnh.

Lại khoe khoang là anh hùng, bạo ngược ngu si, nên nói: “quá hung hăng”. Đã ngông cuồng rồi mà còn xưng anh hùng nữa nên gọi là quá hung hăng.

Lại còn kết bè làm ác, thành đội thành lũ, rong ruổi theo cảnh trần, nghiệp thức mênh mang, nên nói: “Vượt suối băng rừng mãi xa dần.” Lại rủ nhau kết bè kết đảng làm những chuyện tội lỗi đó là ví dụ con trâu vượt suối băng rừng.

Chỉ bởi vô minh che lấp ruộng tâm, nên nói: “Một mảnh mây đen ngang cửa động.” Một mảnh mây đen ngang cửa động là chỉ cho vô minh che lấp tâm mình.

Do tham mà khởi sân, nhân sân lại khởi si, tạo nên mọi thứ tội lỗi, chẳng đoái nghĩ đến việc làm thương tổn người khác, nên nói: “ai hay”. Nhưng lại đắm say ngũ dục, nên nói: “bước bước phạm mạ non”. Đối với ngũ dục con người say mê, không chịu dừng cũng giống như trâu chạy trong đám mạ, đám lúa của người, nó cứ bước tới ăn mãi không ngừng.

Những lời giải thích trên đây, chính là thế gian kết chặt hắc nghiệp, tạo tác bao nhiêu tội lỗi sâu dày. Tạo hắc nghiệp là tạo nghiệp đen tối tội lỗi nên dùng con trâu đen tượng trưng cho hắc nghiệp.

Nếu người xuất gia thì chẳng như vậy. Nên trong thơ Hàn Sơn nói:

“Thượng nhân tâm bén nhạy,

Một nghe liền biết diệu.

Trung lưu tâm thanh tịnh,

Nghĩ xét cho quan trọng.

Hạ sĩ chậm ngu si,

Cứng dày khó xé vỡ.

Đợi đến máu đầy đầu,

Mới biết tự trừ dẹp.

Xem kẻ cướp ban ngày,

Chợ búa người họp giết.

Thây chết bỏ như bụi,

Lúc này nói với ai?

Nam nhi đại trượng phu,

Một đao đứt hai đoạn.

Mặt người lòng dạ thú,

Tạo tác bao giờ dứt.”

(Thượng nhân tâm mãnh lợi,

Nhất văn tiện tri diệu.

Trung lưu tâm thanh tịnh,

Thẩm tư vân thậm yếu.

Hạ sĩ độn ám si,

Ngoan bì tối nan liệt,

Trực đãi huyết lâm đầu,

Thủy tri tự tồi diệt.

Khán thủ khai nhãn tặc,

Náo thị tập nhân quyết.

Thi tử khí như trần,

Thử thời hướng thùy thuyết.

Nam nhi đại trượng phu,

Nhất đao lưỡng đoạn tiệt.

Nhân diện cầm thú tâm,

Tạo tác hà thời hiết.)

Đây là bài thơ ngũ ngôn của ngài Hàn Sơn. Ngài nói: “Thượng nhân tâm bén nhạy”, người bậc thượng thì tâm nhạy bén, khéo thấy khéo biết. “Một nghe liền biết diệu”, chỉ cần nghe một câu kinh, một bài kệ, một lời hay, một lẽ phải liền biết điều hay, điều phải, sự mầu nhiệm của nó.

“Trung lưu tâm thanh tịnh, nghĩ xét cho quan trọng.” Người bậc trung, tâm cũng còn khá, còn trong sạch, muốn tu hành cho tốt là nhờ quán chiếu xem xét, đó là việc quan trọng. Người bậc trung phải nhờ khéo quán sát. Thí dụ thấy món vật quí, vừa khởi niệm tham liền quán nó là duyên hợp hư dối, không có gì thật, hoặc quán nó là vô thường, nay nó đẹp mới, thời gian sau nó sẽ cũ, sẽ hư xấu, mục nát, không có gì đáng quí.

“Hạ sĩ chậm ngu si, cứng dày khó xé vỡ.” Người bậc hạ chậm lụt ngu si, họ chấp cứng, khó đập tan cái cố chấp của họ.

“Đợi đến máu đầy đầu, mới biết tự trừ dẹp.” Đến khi tranh cãi với ai, người biết điều khuyên can cũng không nghe, để cãi một lúc rồi đánh nhau đổ máu, khi ấy mới biết đau, đó là kẻ ngu.

Ngài ví dụ: “Xem kẻ cướp ban ngày, chợ búa người họp giết.” Như những kẻ đi ăn cướp ở chợ lúc ban ngày, người đang đông vầy mà vào ăn cướp, giết hại sanh mạng người.

“Thây chết bỏ như bụi, lúc này nói với ai?” Chúng ta thường nói “bỏ như rạ”. Khi ấy còn than trách gì nữa, còn gì mà khoe khoang. Đó là chỉ hạng ngu si.

“Nam nhi đại trượng phu, một đao đứt hai đoạn.” Đến đây Ngài khuyên: Chúng ta là nam nhi, là bậc đại trượng phu phải một đao cắt đứt liền, đừng để dây dưa. Nói nam nhi, tất cả đều là nam nhi, đừng mặc cảm nghĩ quí thầy mới là nam nhi, còn tôi là nữ nhi. “Nam nhi đại trượng phu” là chỉ người có ý chí mãnh liệt, người có khả năng mạnh mẽ thì một đao cắt đứt luôn. Tôi thường nói khi tu thì dứt khoát tu, không lôi thôi, đó là cắt đứt. Biết chuyện nào là dở là xấu chúng ta cắt đứt luôn, đừng hối tiếc, như vậy mới là kẻ nam nhi trượng phu.

“Mặt người lòng dạ thú, tạo tác bao giờ dứt.” Người nào trong lòng cứ ôm ấp những điều xấu ác, tức là lòng dạ thú, thì người đó tạo nghiệp không biết khi nào dừng, khi nào hết.

Đây là điều bậc Tiên Thánh khích lệ như thế. Tiên Thánh là bậc Thánh trước, tức là ngài Hàn Sơn, khích lệ chúng ta như vậy.

Người có trí hãy ghi nhớ đó. Người có trí phải ráng nghe và nhớ.

Giải riêng:

Bỏ mất giới luật tình còn thô tháo, đó là câu thứ nhất nói về “Đầu sừng dữ tợn quá hung hăng”.

Đuổi theo danh lợi, chẳng hay tỉnh xét trở lại là “Vượt suối băng rừng mãi xa dần”.

Vô minh che phủ, quên mất chân tâm là “Một mảnh mây đen ngang cửa động”.

Mống tâm động niệm liền trái phép tắc là “Ai hay bước bước phạm mạ non”.

Đây là Ngài nói riêng giới xuất gia. Người xuất gia mà bỏ mất giới luật, tình còn thô tháo thì người đó là con trâu còn đang chạy ngông, là “Đầu sừng dữ tợn quá hung hăng”.

Người tu còn đuổi theo danh lợi, không biết tỉnh xét trở lại, đó là cứ từng bước “Vượt suối băng rừng mãi xa dần”. Lại người tu mà cứ ôm ấp vô minh, quên mất Chân tâm cũng như “Một mảnh mây đen che cửa động”. Còn người tu mà cứ “mống tâm động niệm” không dừng là trái với phép tắc trong đạo, là con trâu bước bước ăn mạ non lúa non của người.

Luận rằng:

Cho nên dù có tuổi cao mà không có giới đức, bụng trống lòng cao, chẳng chịu gần gũi với bạn tốt. Chỉ biết cống cao, một mình ở một phương, tự ỷ lại nơi mình mà lấn hiếp người, nên nói “đầu sừng dữ tợn”, lại hay ăn to nói lớn, phát ngôn bừa bãi, nên nói “quá hung hăng”.

Ngài răn những điều này rất là tốt.

Lại còn vin theo trần cảnh, đạo học sơ sài, chẳng hay chiếu soi trở lại, nên nói “Vượt suối băng rừng mãi xa dần”.

Học hành thì sơ sài mà không chịu quán chiếu.

Lại không có trí tuệ quán xét, không có hổ thẹn, tà kiến thị phi, nên nói “Một mảnh mây đen ngang cửa động”, nghĩa là người tu mà không biết dùng trí tuệ quán chiếu rồi lại không biết hổ thẹn, thêm chấp tà kiến thị phi, đó là mây đen che cửa động.

Trái lại, chẳng biết lo tính, bên trong không có thắng được niệm, miệng thì nói ra lời quấy, chẳng dính dáng gì đến kinh luật, ai ai cũng thế, kẻ kẻ đều như vậy, nên nói “ai hay”. Như thế cho là phải, không ích gì với tâm đạo, đồng thời làm thương tổn thật đức, không trau sửa mình để tu tiến, cốt tam thường đầy đủ, nên nói “bước bước phạm mạ non”.

Người tu thì tam thường bất túc, nhưng người tu ở đây lại tam thường cụ túc. Tam thường cụ túc là ăn mặc ngủ đầy đủ: thích ăn nhiều, ăn ngon, mặc đẹp, ngủ nhiều, đó là từng bước phạm mạ non. Như vậy Ngài răn rất thiết tha. Học các mục chăn trâu của Thiền sư Quảng Trí, chúng ta thấy rõ việc tu hành của mình còn yếu ở điểm nào để ngừa đón, hay ở điểm nào để làm tăng trưởng thêm. Không phải chúng ta học cho biết nhiều hiểu rộng để khoe với người mà đây là để biết rõ lại mình, từng phút từng giây nhìn xem chúng ta đang như thế nào đối với sự tu hành, đó tức là chăn trâu. Vậy tất cả Tăng Ni cũng như Phật tử học để tu, biết rồi thì tu mới dễ, không biết thì tu rất khó. Như tôi đã nói con trâu nguyên là trắng nhưng vì đuổi theo ngũ dục nên nhuộm thành đen. Nay chúng ta tẩy cái đen đó đi. Những buổi học kinh, nghe pháp, những buổi tụng giới, sám hối là phương pháp tẩy cho con trâu trắng dần. Mỗi ngày mỗi tháng chúng ta đều tẩy thì lâu ngày con trâu nhất định trắng, sạch những nhơ nhiễm thì tự nó trắng. Đó không phải là việc khó mà là việc dễ, cố gắng thì được không nghi ngờ. Đây là lẽ thật tôi nhắc cho tất cả cố gắng.

*

BÀI TỤNG II: MỚI ĐIỀU PHỤC

Tĩnh lự - MỚI CHĂN (SƠ ĐIỀU)

Âm:

Ngã hữu mang thằng mạch tị xuyên,

Nhất hồi bôn cạnh thống gia tiên.

Tùng lai liệt tánh nan điều chế,

Du đắc sơn đồng tận lực khiên.

Tạm dịch:

Ta có dây thừng xỏ mũi rồi,

Mỗi lần rong chạy quất thêm roi.

Xưa nay tánh dở khôn điều chế,

Vẫn được mục đồng ráng sức lôi.

Giải thích:

- Giữ mình sống theo luật, khắc khắc chẳng sai lệch.

- Tâm động thì tình sanh, giờ giờ ghi nhớ kỹ.

- Sơ cơ còn yếu kém, hôn trầm tán loạn khó kềm chế.

- Phát tâm lập chí, dụng công hết sức mình.

Luận rằng:

Ví như ngọc báu ma-ni to, Thể tánh sáng sạch mà có dính bụi bẩn quặng nhơ. Nếu người dù nghĩ nhớ tánh báu, mà chẳng dùng các thứ phương tiện mài giũa thì trọn không trong sạch. Cũng như pháp Chân như, chẳng dùng các thứ phương tiện huân tu thì cũng không được thanh tịnh. Đâu chẳng thấy, trong mười lực của Phật, hai lực to nhất: Nhân nghiệp lực nên vào trong sanh tử, lại nhân định lực nên ra khỏi sanh tử. Bốn câu tụng về “Mới điều phục” này, ý đại khái là như trên.

GIẢNG

Trong bài “Mới điều phục” này, chúng ta thấy trong bức tranh dưới hình ảnh chú mục đồng xỏ mũi trâu, lôi đầu nó lại, tay cầm roi để đánh nó. Còn bức tranh trên là một vị Sư đang tọa thiền hai tay kềm cứng lại, đó là hình ảnh mới điều phục. Theo tinh thần Thiền sư Quảng Trí, Ngài nói rằng hình dưới là sự, hình trên là lý. Nói theo hiện nay cho dễ hiểu hơn thì hình ảnh người mục đồng lôi mũi trâu trở lại là hình ảnh biểu trưng, còn hình ảnh vị Sư tọa thiền là thật lý. Như vậy mục đồng và con trâu là biểu trưng cho sự tu hành của chúng ta, chớ không phải là sự thật, sự thật là một nhà Sư ngồi thiền. Khi ngồi thiền đem hết sức mình chinh phục nội tâm đó là sơ điều. Trong tranh, chúng ta thấy hình ảnh chú mục đồng lôi trâu mà thương, cố sức lôi cổ nó, lại còn đưa roi lên chực quất vào mình nó.

Giải thích:

Ta có dây thừng xỏ mũi rồi, ngài Quảng Trí giải thích: “Giữ mình sống theo luật, khắc khắc chẳng sai lệch”, nghĩa là giữ mình sống đúng giới luật, một phút một giây cũng không để cho lệch lạc. Như vậy sợi dây thừng xỏ mũi trâu là dụ cho giới luật. Người tu phải lấy giới luật làm sợi dây cột, không cho mình ra ngoài phạm vi giới luật cho phép, tự kềm chế, không đi sai lệch. Trâu bị dây thừng xỏ mũi, nhờ sợi dây thừng mà điều được con trâu. Cũng như nhờ giới luật mà điều chế được sự phóng túng của người tu.

Mỗi lần rong chạy quất thêm roi. Khi lôi mũi mà trâu còn vùng vằng muốn chạy thì có cây roi sẵn để đánh. Roi đánh trâu là cái gì? Ngài giải thích: “Tâm động thì tình sanh, giờ giờ ghi nhớ kỹ.” Tâm vừa dấy niệm thì tình cảm theo một bên. Thế nên người tu từng phút từng giây luôn luôn nhớ vừa dấy niệm theo ngoại cảnh thì phải quở phạt rầy la, không cho nó chạy. Thí dụ vừa nghe ai nói làm việc gì đó sẽ có lợi nhiều, chúng ta liền nghĩ mình có khả năng làm việc đó. Vừa nghĩ như thế, chúng ta phải ngăn chặn lại, phải quở liền: Ngu! Đi tu rồi mà còn tham lợi tham danh sao? Niệm khởi liền dừng lại, đó là đánh một roi. Chớ không phải khi khởi nghĩ, chúng ta để một lúc nó sẽ dẫn mình chạy không biết bao xa. Vì vậy người tu luôn luôn phải có cái roi sẵn một bên để đánh nó trong trường hợp như vậy. Vừa dấy niệm chạy theo ngoại cảnh liền quở rầy không cho chạy, đó là ví dụ cho chú mục đồng cầm roi chực sẵn, trâu vừa muốn vùng chạy liền lôi đầu nó lại, quất một hai roi cho nó sợ.

Như vậy quí vị thấy trường hợp thứ nhất là lấy giới luật để kềm chế, trường hợp thứ hai là dùng lời răn nhắc để cảnh tỉnh.

Xưa nay tánh dở khôn điều chế, liệt tánh nan điều chế là tánh hư dở khó mà điều chế. Ngài giải thích “Sơ cơ còn yếu kém, hôn trầm tán loạn khó kềm chế.” Tánh dở là hôn trầm, là tán loạn. Trong giờ ngồi thiền hết hôn trầm thì sanh tán loạn, hết tán loạn thì trở lại hôn trầm. Hai việc đó lôi dẫn cho nên người ngồi thiền luôn mắc phải hai bệnh nặng này, hết ngó lên trời tức là chạy thì đến gục xuống đất tức là hôn trầm, ít khi nghiêm trang nhìn thẳng. Đó là bệnh yếu dở mà người mới tu luôn mắc phải, không ai tránh khỏi. Do đó phải tự răn nhắc luôn đừng để nó có sức mạnh lôi mình chạy theo. Nếu hôn trầm, để thiu thiu một lúc thì đi thăm bà con, rồi vui rồi buồn v.v..., trái lại nếu vừa hơi hôn trầm mình mở mắt ra, chỉnh đốn lại thì nó tan. Còn khi tán loạn mà để nó tán loạn thì ngồi ở trên ngọn núi này mà đi dạo hết thành phố Đà Lạt đến Vũng Tàu rồi thành phố Hồ Chí Minh... nghĩa là chạy khắp nơi. Thế nên khi hơi yếu, muốn buồn ngủ thì phải nhìn trừng lên để tan cơn buồn ngủ, còn nếu nó chạy tứ tung thì phải kềm chế lại, chú tâm vào một điểm hoặc là hơi thở, hoặc một hình thức quán chiếu nào để tâm dừng lại. Như vậy là khéo tu, là sức điều trị ban đầu của mình.

Vẫn được mục đồng ráng sức lôi là gì? Đó là nói người tu “phát tâm lập chí, dụng công hết sức mình”. Mục đồng gắng sức lôi là để biểu trưng người tu quyết tâm nhất định phải thắng con trâu, không để con trâu thắng mình, tức là nhất định phải thắng vọng tâm, thắng hôn trầm không để chúng lôi kéo mình. Như vậy thắng được bệnh hôn trầm, bệnh tán loạn là nhờ chúng ta quyết tâm lập chí cố gắng tột cùng mới thắng được. Còn những ai lơ là có thắng được không? Nếu chú mục đồng lơ là thì con trâu lôi chú chạy luôn. Người tu nếu trong trường hợp phát tâm tu mà bị bệnh hôn trầm, tán loạn làm rối, làm mất thì giờ thì phải quyết tâm, phải lập chí vững chắc, đừng vì những trở ngại đó mà thối tâm thì sẽ không đi đến đâu. Như vậy qua bài kệ và lời giải chúng ta thấy người tu không phải là kẻ yếu đuối, bất lực, không phải là kẻ bại trận mà phải là người thắng trận, người đầy đủ nghị lực. Vậy ai phát tâm tu cũng phải dũng mãnh tinh tấn chớ không thể lừng chừng cho qua ngày cho hết tháng không đi đến đâu, đó là điều rất quan trọng. Nhìn hình ảnh người mục đồng chăn trâu, chúng ta thấy và biết được khả năng điều phục của mình là ở ngay nơi nội tâm.

Tôi lặp lại, ngài Quảng Trí dùng con trâu dụ cho năm thức trước. Năm căn (nhãn nhĩ tị thiệt thân) sẵn có năm thức luôn luôn chạy theo ngũ dục thế gian, tức là lúa mạ. Người chăn trâu là dụ cho ý thức, tức thức thứ sáu. Nhưng ý thức có hai mặt, ý thức mê phụ họa với năm thức trước để tạo nghiệp đó là chú mục đồng thả mặc trâu đi đâu thì đi. Còn ý thức tỉnh giác thì ngừa đón, chận đứng những lỗi lầm không phụ họa cùng năm thức để tạo nghiệp, đó là chú mục đồng chăn trâu.

Như vậy qua bài kệ và hình ảnh, chúng ta đã thấy rõ bước đầu trên đường tu là dễ dàng hay khó khăn. Nhiều người ở ngoài nhìn vào Thiền viện thấy quí thầy quí cô tu có vẻ thảnh thơi nhàn hạ, không lao động nhiều, không phải bận rộn lo đói lo no nhiều, nhưng khi vào Thiền viện độ ba hôm là xá rút lui. Tại sao? Thấy thì dễ nhưng khi vào ngồi thiền hai tiếng đồng hồ, ráng lắm thì ngày đầu, đến ngày thứ hai có vẻ tê chân rồi, đến ngày thứ ba đi hết muốn nổi nên xin rút lui. Khi ấy mới thấm tu không phải dễ, chớ còn đứng ngoài thì thấy dễ quá, đâu có gì quan trọng. Quí vị thấy chúng ta điều phục ngoại cảnh tuy khó mà dễ. Ví dụ như trong sân mình có một gò đất, muốn san bằng thì chỉ tốn công cuốc chừng một buổi. Nhưng trong tâm chúng ta có những tạp niệm, chúng ta dẹp độ bao lâu mới hết? Thật là cay đắng, phá dẹp mãi mà không dứt. La nó thì nó mất, lơ là thì nó trồi lên. Đó là việc hết sức khó nên thấy những người điều phục tâm, bên ngoài dường như thảnh thơi nhưng bên trong thật là cay đắng. Chỉ có những người tu để mà tu thì mới thảnh thơi, còn tu thật tình muốn tiến đến chỗ chân thật thì rất khó, đòi hỏi chúng ta phải quyết tâm, phải dũng mãnh chớ không thể lơ là được, đó là điều thiết yếu. Nhìn chú mục đồng thì biết sự quyết tâm mãnh liệt của chú như thế nào. Con trâu với chú mục đồng ai mạnh ai yếu? Con trâu lôi ba bốn chú cũng được, nhưng đặc biệt nhờ có sợi dây thừng xỏ mũi cho nên tuy mạnh mà nó cũng phải thua. Cũng thế người tu vào đạo nhờ có giới luật, nguyện giữ giới luật là sức mạnh để điều phục nội tâm. Nếu không giữ giới thì không bao giờ điều phục nổi, như con trâu không sợi dây mũi thì dầu ba bốn chú mục đồng cũng không làm gì được. Đó là lẽ thật người biết tu phải nhớ điều này.

Luận rằng:

Ví như ngọc báu ma-ni to, Thể tánh sáng sạch mà có dính bụi bẩn quặng nhơ. Nếu người dù nghĩ nhớ tánh báu, mà chẳng dùng các thứ phương tiện mài giũa thì trọn không trong sạch.

Câu luận này rất là cụ thể, Ngài nói rằng chúng ta có một hòn ngọc quí lớn, Thể tánh nó là sáng suốt trong sạch nhưng nó có dính những bụi bẩn quặng nhơ. Biết hòn ngọc là sáng là sạch nhưng hiện tại nó đang dính bụi bẩn, đang ở trong quặng dơ, chúng ta phải làm gì cho nó được sáng sạch như trước? Nên nói “nếu người dù nghĩ nhớ tánh báu” tức là nhớ rằng hòn ngọc mình là quí, mà “chẳng dùng các thứ phương tiện mài giũa thì trọn không trong sạch”. Nếu nói ngọc tôi quí lắm, ngọc tôi là ngọc sáng trong, nhưng hiện tại nó đã dính bụi, đã bị quặng nhơ mà nói ngọc sáng, sạch là đúng giá trị của nó không? Thế nên muốn được đúng giá trị của nó thì phải chịu khó mài giũa lau chùi cho hết bợn nhơ thì mới đúng giá trị của một vật báu. Dụ này để chỉ chúng ta ai ai cũng có Tánh giác hằng sáng nhưng đang bị bụi phiền não bao phủ, bụi vọng tưởng che mờ. Biết như vậy chúng ta phải cố gắng lau chùi cho sạch bụi, làm sao cho các thứ che đậy nó phải tan hết thì Tánh giác mới sáng suốt trong sạch. Nếu không thì dù có Tánh giác nhưng muôn đời cũng ở trong tối tăm, đó là một lẽ thật. Biết mình có Phật tánh mà không chịu tu thì muôn kiếp vẫn là phàm phu. Trái lại nếu biết mình có Tánh giác rồi nỗ lực tu hành thì lần lần chúng ta có giác, có tỉnh rồi một ngày nào đó được hoàn toàn sáng suốt, đó là toàn giác.

Cũng như pháp Chân như, chẳng dùng các thứ phương tiện huân tu thì cũng không được thanh tịnh. Hòn ngọc dụ cho Tánh giác, hay như ngài Quảng Trí nói là dụ cho pháp Chân như. Ai ai cũng có Chân như hay Chân tâm. Nếu chúng ta không dùng các thứ phương tiện huân tu, tức là luôn luôn tu tập xông ướp cho thành công, thì không bao giờ được thanh tịnh. Như vậy chúng ta có Phật tánh, có Chân tâm nhưng nếu chúng ta không chịu tu, không huân tập những điều tốt, đuổi dẹp những điều xấu thì không bao giờ Tâm chân như được thanh tịnh.

Đâu chẳng thấy, trong mười lực của Phật, hai lực to nhất: Nhân nghiệp lực nên vào trong sanh tử, lại nhân định lực nên ra khỏi sanh tử. Ngài Quảng Trí dùng hình ảnh mười lực (thập lực) của Phật, trong đó có hai lực to lớn là nghiệp lực và định lực. Nghiệp lực đưa vào sanh tử, định lực đưa ra khỏi sanh tử. Như vậy chúng ta càng tạo nghiệp thì càng đi sâu trong sanh tử, trái lại chúng ta tu thiền định, định lực mạnh thì thoát ly sanh tử.

Thập lực là mười sức mạnh của trí tuệ Phật.

1. Tri giác xứ phi xứ trí lực. Xứ là chỉ chỗ đạo đức chân chánh, phi xứ là chỗ phi đạo đức. Trí lực của Phật biết rõ được chỗ đạo đức chân chánh, chỗ không phải là đạo đức.

2. Tri tam thế nghiệp báo trí lực. Trí lực biết được nghiệp báo trong ba đời. Như vậy cái thứ hai này là điểm thứ nhất trong bài đã dẫn, nghĩa là do nghiệp lực mà đưa vào trong sanh tử. Phật biết nghiệp lực trong ba đời dẫn chúng sanh đi trong sanh tử.

3. Tri chư thiền giải thoát tam-muội trí lực. Trí lực biết người tu thiền được các môn tam-muội thì sẽ giải thoát sanh tử. Như vậy thì nghiệp dẫn mình đi trong sanh tử, thiền định đưa mình thoát ly sanh tử, đó là hai điều cụ thể. Ngài Quảng Trí chỉ dẫn hai điều này để chứng minh chúng ta do nghiệp dẫn đi trong sanh tử, mà muốn ra khỏi sanh tử là do Thiền định.

4. Tri chúng sanh thượng hạ căn trí lực. Trí lực biết chúng sanh người nào thuộc về thượng căn, người nào thuộc hạ căn.

5. Tri chủng chủng giải trí lực. Trí lực biết các thứ hiểu biết của tất cả chúng sanh một cách rõ ràng.

6. Tri chủng chủng giới trí lực. Trí lực biết rõ các cảnh giới của các loài chúng sanh.

7. Tri nhất thiết trí sở đạo trí lực. Trí lực biết tất cả chỗ đến của tất cả chúng sanh, ai tạo nghiệp gì sẽ đến nơi nào.

8. Tri thiên nhãn vô ngại trí lực. Trí lực biết được thiên nhãn vô ngại.

9. Tri túc mạng vô lậu trí lực. Trí lực biết rõ túc mạng vô lậu.

10. Tri vĩnh đoạn tập khí trí lực. Trí lực biết rõ đoạn dứt hết tất cả tập khí.

Tôi thường nói có tu là có tiến không nghi, thỉnh thoảng thấy người này người kia tiến tôi rất hoan hỉ. Nhưng bên cạnh sự tiến bộ đó còn một bệnh gọi là bệnh tập khí. Tập là sự huân tập lâu ngày, khí là hơi, hơi hám thôi chớ không thật nhưng rất là khó trừ. Thí dụ như có người tu hiểu đạo, một đôi khi được sáng lý đạo, đó là điều đáng mừng. Hướng dẫn người tu, dạy người tu mà mình tu được tỉnh táo sáng suốt là đáng mừng, nhưng cạnh niềm vui đó thỉnh thoảng cũng có cái buồn xảy đến. Trình với tôi thấy được thế này thế kia, nhưng khi huynh đệ nói trái ý thì tập khí sân cũng ùn ùn trỗi dậy. Như vậy đạo thì hiểu mà tập khí thì chưa trừ. Ví dụ như quí Phật tử tại gia đi nghe tôi giảng khá lâu rồi chắc chắn biết rõ cái gì là tội, cái gì là phước. Nếu bị ai chê cười hay nhục mạ, chúng ta gây cãi để hơn người hoặc là chửi, hoặc là đánh để cho họ phải sợ mình, thì việc làm đó là tội hay phước? Giành phần thắng bằng miệng chửi tay đánh, chống cự bằng sức mạnh bằng ngôn ngữ để hơn người, đó là tội vì gây thêm oán thù. Trái lại, nếu ai chê bai khinh miệt, mình ẩn nhẫn nhường nhịn bỏ qua, tâm mình vẫn an nhiên thì đó là phước vì gỡ hết oan khiên. Như vậy ai cũng biết nhưng gặp cảnh bị người khinh bỉ nói nặng thì chắc ít ai dùng phước lắm, mà lại làm tội liền. Biết là tội mà vẫn làm, biết là phước mà vẫn bỏ qua, đó là chỗ tôi gọi là tập khí. Biết thì biết mà sự huân tập lâu đời đã thành thói quen nên bỏ không được.

Chữ khí tôi nghĩ thật là hay, khí là hơi, cũng như khi chúng ta đi qua một nơi có mùi thơm, chúng ta nghe mùi thơm mà không thấy, không nắm bắt được. Cũng thế những tập khí tốt xấu sẵn trong chúng ta, nó dấy lên thì biết nhưng qua rồi nó trốn mất, không biết nó ở đâu, nhưng gặp việc thì nó xông ra. Như vậy tập khí không có hình tướng nhưng rất mạnh, rất đáng sợ. Vì thế tôi luôn nhắc Tăng Ni tu thì nỗ lực tu để chiến thắng phiền não, nhưng muốn cho viên mãn thì phải thắng đến chỗ tập khí phải vĩnh đoạn. Chúng ta thì tập khí tạm đoạn, khi nào tu thì lúc đó đoạn, quên tu thì nó nổi dậy, đoạn không nổi. Như chúng ta đang bình thản thì cái thói quen nóng giận, tham lam đang nằm ở đâu? Không thấy, không biết nhưng gặp cái đáng tham là tham liền, gặp cái đáng giận là giận liền. Tôi nói đáng đây là nói theo thế tục, chớ người tu không có gì đáng tham, đáng giận cả. Cái chúng ta không thấy mà gặp duyên thì nó hiện ra đó là tập khí, vì thế tập khí rất khó trừ, tu đến chỗ giác ngộ viên mãn như đức Phật mới gọi là vĩnh đoạn tập khí, mới sạch các thứ phiền não, mới không còn rơi trong tam giới. Nếu tập khí còn, tuy nó không lôi mạnh thì nó cũng rủ nhẹ nhẹ rồi chúng ta cũng đi trong tam giới. Thí dụ như có người ghiền rượu nhiều năm, nay có ai khuyến khích bỏ rượu được khoảng đôi ba ngày, họ tưởng như thành công, nhưng giả sử có người dẫn họ tới quán rượu hay tiệc rượu, mời ngồi uống chơi, lúc đó mùi rượu còn hấp dẫn họ không? Nếu mùi rượu còn hấp dẫn thì chưa chắc đã giữ được. Đó là tập khí mới tạm đoạn thôi, nên khi gặp duyên mạnh thì khó thắng nó. Nếu bỏ được mười hay hai mươi năm, lại quán rượu ngồi chơi, không còn bị mùi rượu hấp dẫn nữa, đó là vĩnh đoạn. Như vậy người tu đừng bao giờ tự hào rằng tôi thắng được sân, sân nhỏ thì thắng được, sân lớn thì thắng không nổi. Như người nói nặng nhẹ mỉa mai một hai câu thì bỏ qua được, nhưng nếu chửi ngay mặt thì bỏ qua không nổi. Đến tham cũng như vậy, nếu ai làm rớt cái bóp, mở ra thấy khoảng vài trăm ngàn thì trả lại cho người, đó là thắng được cái tham vì số tiền không quá nhiều. Nhưng nếu hôm nào gặp ai rớt cái bóp, mở ra toàn là kim cương thì không biết có đủ can đảm tìm người để trả lại không? Như vậy mới thấy việc nhỏ thì có thể mình thắng nhưng việc lớn chưa chắc đã thắng. Nói như vậy để quí vị dè dặt, nếu không, một hôm nào huynh đệ nói nặng nhẹ vài câu mình nhịn được thì cho là mình hay lắm, thắng được sân, vì trong chùa có ai chửi ngay mặt đâu. Đến khi ra đường bị người chửi ngay mặt, khi đó thắng không nổi. Thế nên trên đường tu chúng ta phải cẩn thận tối đa, luôn luôn phải theo dõi, phải làm chủ, đừng để bất cứ việc gì lôi cuốn.

Kết thúc bài Ngài nói: Bốn câu tụng về “Mới điều phục” này, ý đại khái là như trên. Ý đại khái là như vậy, chỉ cần hình ảnh này chúng ta biết rõ thì chúng ta tiến bộ được trên đường tu.

*

BÀI TỤNG III: CHỊU PHỤC

Tĩnh lự - CHỊU PHÉP (THỌ CHẾ)

Âm:

Tiệm điều tiệm phục tức bôn trì,

Độ thủy xuyên vân bộ bộ tùy.

Thủ bả mang thằng vô thiểu hoãn,

Mục đồng chung nhật tự vong bì.

Tạm dịch:

Dần dà chịu phục hết chạy rong,

Lội nước xuyên mây bước bước tòng.

Tay nắm dây thừng không nới lỏng,

Cả ngày quên nhọc chú mục đồng.

Giải thích:

- Như ngu tợ ngốc, động hay tịnh thể vẫn an nhiên.

- Dù vội vàng cũng chẳng rời, tập lâu mới thành tánh.

- Có thể quyết chí mà thêm một bước tinh tiến nữa.

- Sấn tới chẳng đoái đến thân, chuyên ròng nơi chí đạo.

Luận rằng:

Như Hòa thượng Dũng Tuyền bảo: “Ta bốn mươi năm ở trong ấy, còn có lúc chạy lọt.” Hòa thượng Đàm Hối bảo: “Việc này rất chẳng dễ dàng, phải sanh lòng hổ thẹn mới được. Hổ thẹn là, hổ với bạn tốt, thẹn với bạn đạo. Nói rằng họ là người gì? Ta là người gì? Mà ta không có hạt giống từ đời trước sao? Đại khái người tu hành cần có chí cao thượng, có tâm quyết liệt, lấy xuất thế làm bản hoài, lấy minh tâm làm cứu kính. Sáng thì nghiên cứu, chiều thì tư duy, không có lúc nào nghỉ ngơi. Sau đó chẳng hay chẳng biết, bất chợt ngộ nhập.” Nên nói: Đâu có Di-lặc trời sanh, Thích-ca ở dưới đất vọt lên, chẳng cầu mà tự đến, không làm mà tự thành. Bốn câu tụng “Chịu phục” này, ý đại khái như trên.

GIẢNG

“Chịu phục” tức là con trâu đầu hàng mình. Nếu học thì ba bốn mục cùng một lúc, nhưng tu thì không biết quí vị qua được giai đoạn thứ nhất chưa? Mấy mươi năm, lâu rồi mà chưa qua nổi giai đoạn thứ nhất thì thật là tội nghiệp! Đến bài tụng thứ ba quí vị thấy nhẹ nhàng thảnh thơi được một chút rồi.

Dần dà chịu phục hết chạy rong. Giữ trâu mà trâu không chạy nữa thì người chăn được thảnh thơi, nó đã:

Lội nước xuyên mây bước bước tòng, tức là mình đi đâu nó theo đó, mình lội xuống nước thì nó theo xuống nước, mình đi xuyên qua mây thì nó cũng theo xuyên qua mây.

Tay nắm dây thừng không nới lỏng. Tuy nó chịu đầu phục nhưng sợi dây mũi mình cũng không dám buông.

Cả ngày quên nhọc chú mục đồng. Tuy vậy mà cả ngày tay roi, tay nắm dây mũi dẫn đi hoài chớ không dám nghỉ ngơi.

Giải thích:

Như ngu tợ ngốc, động hay tịnh thể vẫn an nhiên. Đến đây vị Thiền sư ngồi, mắt hơi nhìn xuống, hai tay để kín ở trong, không còn kềm. Hình ngài Quảng Trí vẽ rất có ý. Tranh trước thì hai tay kềm cứng, mắt ngó thẳng. Tranh này thì mắt ngó xuống, tay để trong áo, có vẻ nhẹ nhàng rồi. Khi ấy “như ngu tợ ngốc, động hay tịnh thể vẫn an nhiên”. Ai được “như ngu tợ ngốc” chưa, hay tu mấy năm rồi mà vẫn còn lanh lợi? “Động hay tịnh thể vẫn an nhiên” là dầu chỗ động, dầu chỗ tịnh thể cũng vẫn an nhiên. Đó là dứt chạy rong.

Dù vội vàng cũng chẳng rời, tập lâu mới thành tánh. Dầu có khi lăng xăng nhưng trâu và mình cũng không rời nhau, phải tập lâu như vậy mới thành thói quen, mới thành tánh. Đó là “Lội nước xuyên mây bước bước tòng”.

Có thể quyết chí mà thêm một bước tinh tiến nữa. Đó là “Tay nắm dây thừng không nới lỏng”. Tuy nhiên còn phải tiến lên nên phải quyết chí nắm chặt dây mũi. Chú mục đồng cầm roi nhưng không đưa cao, giơ thẳng chực đánh mà tay co lại, để roi thong thả dựa trên vai, còn tay kia thì vẫn nắm chặt dây thừng không dám lơi lỏng. Đó là để nói rằng tuy đã điều phục được trâu nhưng vẫn cố gắng, vẫn nỗ lực tiến lên chớ không phải thảnh thơi dừng ngang đó.

Sấn tới chẳng đoái đến thân, chuyên ròng nơi chí đạo. Tức là “Cả ngày quên nhọc chú mục đồng”. Người tu đến đây có vẻ được an nhàn, tất cả vọng tưởng đều có thể thắng được, nhưng đừng ngỡ tới đó là xong, rồi thảnh thơi thong thả dừng ngay nơi đó mà phải nỗ lực, phải sấn tới để tiến đến chỗ chí đạo, tức là chỗ đạo tột cùng. Đọc đoạn này quí vị kiểm lại xem mình bước vào phần này chưa. Hình như ai cũng cảm thấy còn hơi xa, giai đoạn thứ nhất thì đang, giai đoạn thứ hai thì có vẻ hơi xa, mục thứ ba chưa bước tới, còn bảy mục nữa đi khoảng bao lâu? Vậy những kẻ tu mới được chút ít mà tự hào thì đó là người rất lầm lẫn. Chúng ta tu thấy như có tiến chút ít mà nhìn lại mục thứ ba dường như chưa có phần, bởi vì tôi thấy người nào cũng còn lanh quá, chưa như ngu như ngốc. Đã được như ngu như ngốc rồi mà còn quyết chí, còn sấn tới không dừng, huống là còn đang giai đoạn mới chăn mà dừng thì không biết nó lôi mình chạy tới đâu.

Luận rằng:

Như Hòa thượng Dũng Tuyền bảo: “Ta bốn mươi năm ở trong ấy, còn có lúc chạy lọt.” Chạy lọt là tuột tay, sút dây thừng, con trâu chạy. Bốn mươi năm mà còn chạy lọt thì năm năm, mười năm nó chạy lọt hoài. Giữ đầu này nó chạy lọt đầu kia, đâu có yên.

Hòa thượng Đàm Hối bảo: “Việc này rất chẳng dễ dàng, phải sanh lòng hổ thẹn mới được. Hổ thẹn là, hổ với bạn tốt, thẹn với bạn đạo. Nói rằng họ là người gì? Ta là người gì? Mà ta không có hạt giống từ đời trước sao?” Nếu tu chưa ra gì thì phải khởi tâm hổ thẹn, tức là chúng ta đặt câu hỏi: Những huynh đệ của mình hay những hàng tiền bối là người gì? Ta là người gì? Các vị đó tu được sao mình tu không được? Đặt câu hỏi để so sánh rồi cố gắng lên, nếu không có cái nhìn đó tức mình không biết hổ thẹn, rồi cứ tự mãn thì đó là bệnh.

“Ta không có hạt giống từ đời trước sao” mà ta không tiến?

“Đại khái người tu hành cần có chí cao thượng, có tâm quyết liệt, lấy xuất thế làm bản hoài, lấy minh tâm làm cứu kính. Sáng thì nghiên cứu, chiều thì tư duy, không có lúc nào nghỉ ngơi. Sau đó chẳng hay chẳng biết, bất chợt ngộ nhập.”

Quí vị nghe những câu này để nuôi dưỡng ý chí của mình. Ngài bảo: “Người tu hành cần có chí cao thượng”, nghĩa là chí vượt lên trên những việc tầm thường. Người tu phải có chí vì giải thoát sanh tử, vì độ thoát chúng sanh, vì làm mở sáng mắt trí tuệ, chớ không phải chỉ để có chút phước rồi đời sau tu nữa, mà phải có một cái gì siêu thoát cao cả hơn.

“Có tâm quyết liệt”, nghĩa là phải quyết tâm chớ không phải làm chuyện lơ là cầm chừng, phải “lấy xuất thế làm bản hoài”, trong lòng luôn thấy cần giải thoát được sanh tử, chớ không phải tu mà chỉ lẩn quẩn trong vòng luân hồi. “Lấy minh tâm làm cứu kính” tức là phải lấy việc mở sáng mắt trí tuệ (minh tâm kiến tánh) làm cứu kính. Muốn được vậy thì “sáng phải nghiên cứu, chiều phải tư duy, không có lúc nào nghỉ ngơi”, tức là không khi nào rảnh rang thong thả chơi đùa. Nhưng hiện nay chúng ta như thế nào? Nhiều khi tu thì tu nhưng ngồi một mình cảm thấy buồn nên tìm đôi ba người họp lại nói chuyện cho đỡ buồn, thế thì khi ấy có tu hành cần mẫn không? Hay là ngồi gốc cây rủ vài đồng nghiệp đánh cờ, để mặc trâu đi đâu thì đi? Hiện tượng này hiện nay dễ thấy lắm, thế mà nhiều người lại hài lòng, thật là điều đáng buồn.

“Sau đó chẳng hay chẳng biết, bất chợt ngộ nhập”, nghĩa là chúng ta tu cho đến khi nào tâm mình an nhiên tự tại, không nghĩ suy gì, bất chợt được ngộ đạo hay là bỗng dưng nhập được Phật tánh của mình.

Nên nói: Đâu có Di-lặc trời sanh, Thích-ca ở dưới đất vọt lên. Câu này trong kinh trong sách thường nói. Đức Thích-ca thành Phật là Ngài đã tu nhiều đời nhiều kiếp rồi, đồng thời ngay đời hiện tại Ngài cũng phải dày công khổ nhọc tu hành mới giác ngộ thành Phật, đâu phải bỗng dưng sanh ra liền thành Phật, như ở dưới đất vọt lên xưng ta là Phật, ta là Bồ-tát. Còn đức Phật Di-lặc tương lai cũng tu nhiều đời nhiều kiếp rồi mới gọi là Bồ-tát nhất sanh bổ xứ, sau này thành Phật, đâu phải trời sanh ra thành đức Di-lặc. Vị nào cũng phải dày công tu tập nhiều đời mới được kết quả như vậy. Thế thì muốn thành Phật mà lại thảnh thơi chơi đùa thì thành Phật được không? Nếu chúng ta thảnh thơi vui chơi hoài thì chắc quả Phật để dành cho người nào chớ không phải cho mình. Tóm lại người tu cần phải có ý chí mãnh liệt, phải hiểu rõ đức Phật Thích-ca do nhiều kiếp tu hành cần mẫn, quyết tâm liều chết mới thành Phật, đức Di-lặc cũng tu hành nhiều đời mới thành Phật tương lai, không có việc bỗng dưng mà thành Phật.

Chẳng cầu mà tự đến, không làm mà tự thành. Không có việc không cầu mà đến, không làm mà thành, nghĩa là tu sơ sơ rồi bỗng dưng thành Phật, chuyện đó hẳn không có. Nói tu thì ai cũng khẳng định tu để thành Phật, nhưng việc thành Phật là việc phải cần mẫn siêng năng, phải quyết tâm thì đa số lại thiếu những điều này. Thiếu cần mẫn thiếu quyết tâm mà nói thành Phật thì quả đó không phải quả thật. Vì vậy tất cả chúng ta phải ráng, nói được thì cố gắng làm cho được mới là quí.

Kết luận Bốn câu tụng “Chịu phục” này, ý đại khái như trên. Ý đại khái là như vậy, tức là qua phần này đã nhẹ bớt rồi mà vẫn không có một phút giây lơi lỏng mới được.

*

BÀI TỤNG IV: QUÀY ĐẦU

Tĩnh lự - QUÀY ĐẦU (HỒI ĐẦU)

Âm:

Nhật cửu công thâm thủy chuyển đầu,

Điên cuồng tâm lực tiệm điều nhu.

Sơn đồng vị khẳng toàn tương hứa,

Du bả mang thằng thả hệ lưu.

Tạm dịch:

Dày công lâu mới chịu xoay đầu,

Tâm lực điên cuồng thuận thuận nhu.

Tuy vậy sơn đồng chưa dám thả,

Dây thừng vẫn nắm giữ chừng nhau.

Giải thích:

- Càng lâu dụng công dần dần thuần thục.

- Hai ma hôn trầm, tán loạn cũng chịu phép dần.

- Công phu đến đây càng thêm tinh tấn hơn.

- Thầm thầm huấn luyện không thể có một chút buông lơi.

Luận rằng:

Như kinh bảo: “Lý cần đốn ngộ, nương ngộ mà được tiêu. Sự chẳng phải chóng trừ, theo thứ lớp hết sạch.” Nên Tổ Qui Sơn nói: “Tuy được một niệm chóng ngộ Tự tâm, vẫn còn có tập khí từ vô thủy chưa thể hết sạch ngay. Hẳn phải tinh tấn siêng năng mới hay trừ dẹp. Hơn nữa cần dạy y trừ sạch dòng thức trôi chảy hiện nghiệp. Song muốn tẩy sạch tâm lự, nhả cái cũ ra, thu cái mới vào, thì khoác chiếc áo vi diệu thượng hạnh, nhấm mùi vị sâu xa đề-hồ. Được vậy, Đại đạo cần hằng giờ tu hằng giờ chứng; trần duyên thì ngày càng hao bớt, ngày càng tiêu mòn.” Nên ông Lý Văn Hòa có bài tụng:

“Học đạo phải như người sắt,

Nắm thẳng đầu tâm liền chặt.

Vượt lên Vô thượng Bồ-đề,

Tất cả thị phi chớ quản.”

Bốn câu tụng “Quày đầu” này ý đại khái như trên. Hòa thượng Tài ở Long Nha tụng:

Học đạo như dùi lửa,

Thấy khói chưa thể dừng.

GIẢNG

Giải thích:

Càng lâu dụng công dần dần thuần thục. Như ngây như ngu rồi cứ cần mẫn tiến tu, càng lâu dần dần mới được thuần thục. “Dày công lâu mới chịu xoay đầu”, xoay đầu tức là được thuần thục.

Hai ma hôn trầm, tán loạn cũng chịu phép dần là “Tâm lực điên cuồng thuận thuận nhu”. Hai ma hôn trầm và tán loạn lần lần chịu thua. Như vậy đến đây mới hết hôn trầm, tán loạn. Khi mới vào ngồi thiền, một phút khoảng năm ba mươi lần tán loạn, rồi lần lần hai ba phút giảm còn đôi ba mươi lần. Nếu có người hỏi tu khi nào hết tán loạn thì phải đáp thế nào? Hai tháng hay ba tháng? Tu đến khi nào tâm mình không chạy nữa thì hết tán loạn chớ không biết nói chừng nào, không thể nói thời gian được. Khi bớt tán loạn, ví dụ như trăm phần nay giảm còn năm mươi phần thì chuyển qua hôn trầm, ngồi gục lên gục xuống. Đến khi hôn trầm cũng hỏi khi nào hết hôn trầm. Khi nào tỉnh thì hết hôn trầm chớ không nói lúc nào được, vì việc tu hành không đặt thời gian mà tùy hành động của chúng ta, hành động cần mẫn lâu ngày rồi tự nó thuần thục, chớ không có thời gian cố định. Thế mà có những người khuyên dạy tu, bảo là năm ba năm hay năm bảy tháng được cái này cái kia thì biết là tu thứ không thật, đừng ham. Là thật thì phải tận tâm lâu dài mới được thuần thục, mới được kết quả.

Chúng ta thường có mấy bệnh dễ bị thiên hạ lường gạt. Thứ nhất là bệnh lười biếng, thứ hai là bệnh sợ hãi, thứ ba là bệnh hiếu kỳ. Vì lười biếng nên ai dạy tu thì hỏi độ bao lâu xong, nếu mau thì làm, lâu thì thôi. Vì sợ nên nghe nói lâu thì chán, sợ mệt làm không nổi và nói rằng tôi không có phần. Vì yếu đuối sợ làm không nổi nên khi nghe nói tu mau, có người trợ lực cho mình, cầu ai đó phụ thì không có gì nguy hiểm mà cũng không mất thời gian lâu nên ham. Vì hiếu kỳ nên khi tu mong có cái gì lạ chớ ngồi khẻ các vọng tưởng hoài thì buồn quá. Vọng tưởng khởi thì rầy quở, nó lặng mất rồi lại khởi... làm mãi sanh chán thấy không có gì lạ. Còn tu mà ngồi vài hôm thấy hào quang, thấy hình này ảnh kia mới bằng lòng. Thế nên những pháp tu hấp dẫn đó, người ta hay tạo điều kiện bắt mình dồn ép rồi phát ra tướng lạ, mình thấy có gì mầu nhiệm nên ham. Bệnh hiếu kỳ dẫn người ta đến những lệch lạc trên đường tu rất nhiều. Vì vậy chúng ta phải nhớ đi sâu trong đạo lý đừng để lệch lạc, rồi tu thì tu theo Phật mà kết quả thành quỉ thành thần. Đó là cái khổ của người tu.

Công phu đến đây càng thêm tinh tấn hơn. Tuy hai ma thua rồi nhưng đừng tự mãn, mà phải tinh tấn hơn, cho nên nói: “Tuy vậy sơn đồng chưa dám thả”, tức là sơn đồng cũng chưa bằng lòng, chưa dám buông tay.

Thầm thầm huấn luyện không thể có một chút buông lơi, tức là “Dây thừng vẫn nắm giữ chừng nhau”. Tuy mục đồng đi đâu trâu theo đó và nó cũng hiền hòa lắm rồi nhưng vẫn còn giữ dây thừng chớ không dám buông, không dám thả. Như vậy tu đến đây là đã thắng được ma hôn trầm, ma tán loạn, nhưng vẫn còn phải giữ dây thừng tức là còn lấy giới luật làm nền tảng. Nay có nhiều người tu công phu chưa ra gì, mà không cần giới luật thì hẳn là đi không đến nơi. Đến giai đoạn thắng được ma hôn trầm tán loạn mà công phu vẫn tinh tấn, giới luật vẫn giữ gìn mới là người thật tu. Còn được chút ít công phu rồi thả lỏng bất kể giới luật là hư hỏng. Như vậy mới mục thứ tư mà thấy đã xa mình rồi.

Luận rằng:

Như kinh bảo: “Lý cần đốn ngộ, nương ngộ mà được tiêu. Sự chẳng phải chóng trừ, theo thứ lớp hết sạch.” Trong kinh Phật dạy người tu về lý thì cần đốn ngộ, tức là phải nhận phải ngộ cho mau, rồi nương nơi ngộ để tiêu trừ tất cả phiền não, chớ không phải ngộ rồi thôi. “Sự chẳng phải chóng trừ, theo thứ lớp hết sạch”, nghĩa là về sự tức là hình thức cụ thể thì không phải trừ một lần là xong mà phải thứ lớp từ từ mới sạch được. Theo đường lối tu là như vậy, lý thì đốn ngộ mà sự phải tiệm trừ.

Nói lý đốn ngộ sự tiệm trừ nghe cũng khó hiểu, tôi giải thích rộng để hiểu cho kỹ. Nguyên văn chữ Hán là lý tuy đốn ngộ, sự nãi tiệm trừ. Như hiện nay tất cả Tăng Ni cũng như Phật tử, những người thông minh và nghiệp chướng mỏng thì có thể nghe một câu Phật dạy hoặc một câu Tổ nói, ngay đó nhận ra mình có Phật tánh, có Tánh giác. Nhận ra được Tánh giác gọi là nhận được lý, gọi là “lý tuy đốn ngộ”. Sự là những hành động do thân khẩu ý tạo ra. Người đốn ngộ biết mình có Tánh giác, Tánh giác là cái siêu xuất, là quí báu, còn thân này là đồ bỏ. Thế mà chỉ cần đến buổi thọ trai, các mâm bên cạnh thì thịnh soạn mâm mình thì quá đơn giản với một ít rau luộc, muối tiêu thì lúc đó mình có thản nhiên vui vẻ ngồi ăn hay bỏ đứng dậy đi liền? Biết Tánh giác là quí là cao thượng còn thức ăn là nuôi thân đồ bỏ này, thì ăn ngon ăn dở đâu có nghĩa gì, nhưng chỉ cần xử sự không công bình một chút thì đã khác rồi. Như vậy mới thấy sự phải từ từ chớ không phải nhận được lý rồi tất cả đều dứt liền. Chỉ cách xử sự hơi bất công mình đã chịu không nổi, huống là đánh đập hay làm những điều đau khổ. Như vậy lý thì đốn ngộ mà sự phải tiệm trừ, chớ không thể nhanh được.

Nên Tổ Qui Sơn nói: “Tuy được một niệm chóng ngộ Tự tâm, vẫn còn có tập khí từ vô thủy chưa thể hết sạch ngay.” Tuy là chóng đốn ngộ Tự tâm rồi mà những tập khí từ vô thủy chưa có thể hết sạch ngay.

“Hẳn phải tinh tấn siêng năng mới hay trừ dẹp.” Đây như ngài Đạo Minh nói: Việc lớn chưa sáng như đưa ma mẹ, việc lớn đã sáng cũng như đưa ma mẹ, nghĩa là đã nhận được rồi mà vẫn phải siêng năng tinh tấn thì lâu ngày mới trừ dẹp được hết sạch.

“Hơn nữa cần dạy y trừ sạch dòng thức trôi chảy hiện nghiệp.” Nghĩa là giả sử có nhận ra được Tánh giác sẵn có của mình rồi cũng tinh tấn tu, chừng nào “dòng thức trôi chảy hiện nghiệp” tức là dòng nghiệp thức đang trôi chảy ở trong phải lặng, phải sạch mới được. Khi tu, những niệm thô dấy động chúng ta dẹp dường như trong thời gian ngắn, còn những nghiệp thức thầm lặng bên trong kéo dài rất lâu chớ không đơn giản. Vì vậy khi nào dòng nghiệp thức lặng, hết trôi chảy thì khi đó mới thảnh thơi.

“Song muốn tẩy sạch tâm lự, nhả cái cũ ra, thu cái mới vào, thì khoác chiếc áo vi diệu thượng hạnh, nhấm mùi vị sâu xa đề-hồ. Được vậy, Đại đạo cần hằng giờ tu hằng giờ chứng; trần duyên thì ngày càng hao bớt, ngày càng tiêu mòn.”

Ngài Qui Sơn nói thêm: “Muốn tẩy sạch tâm lự” nghĩa là muốn tẩy sạch tâm suy nghĩ lăng xăng của mình thì phải “nhả cái cũ ra, thu cái mới vào”. Nay quí vị kiểm lại xem cái cũ nơi mình nhiều ít. Tất cả những tham, sân, si, mạn, nghi, ác kiến chứa đầy ở trong, chúng ta phải nhả ra từ từ, lại phải đem cái mới vào, đó là cái gì? Tức là lý Bát-nhã, quán các pháp không tự tánh, thấy các pháp như huyễn như hóa. Từ trước đến nay chúng ta thấy thân thật, tâm thật, ngôn ngữ thật, đó là những thói quen mình đã huân chứa, nay phải nhả ra. Còn thấy thân duyên hợp hư dối, như huyễn như hóa, đó là cái mới phải đem vào.

Lại phải “khoác chiếc áo vi diệu thượng hạnh”, tức là phải mặc chiếc áo thượng hạnh vi diệu. Thượng hạnh vi diệu là hạnh Bồ-tát quên mình vì chúng sanh, lúc nào làm việc gì cũng vì chúng sanh chớ không vì mình.

“Nhấm mùi vị sâu xa đề-hồ”, tức là phải uống mùi vị sâu xa đề-hồ. Đề-hồ là từ bi. Trên là hạnh vì người, kế là phải có tâm từ bi. Như vậy mới gần với đạo.

“Được vậy, Đại đạo cần hằng giờ tu, hằng giờ chứng.” Giờ nào cũng là giờ tu, giờ nào cũng có thể chứng được. “Trần duyên thì ngày càng hao bớt, ngày càng tiêu mòn.” Ngày nay chúng ta tu mà trần duyên chưa hao cũng chưa mòn. Tại sao? Đi tu mà thích được thong thả, thích đi chơi, du lịch v.v... đó là trần duyên thêm hoài chớ không bớt, không mòn. Vì vậy người tu cần dẹp bớt làm sao cho tiêu mòn những trần duyên.

Tóm lại chúng ta tu muốn cho kết quả thì phải: Nhả cái cũ là chấp thật về thân tâm cảnh; thu lại cái mới là trí Bát-nhã, thấy các pháp như huyễn như hóa; mặc chiếc áo vi diệu thượng hạnh, chiếc áo phát tâm Bồ-tát nghĩ đến chúng sanh; nếm mùi vị từ bi, luôn mở lòng từ bi thương hết mọi người. Được như vậy thì càng ngày các trần lao càng giảm, càng tiêu mòn và mới gần với đạo, mới có thể chứng được đạo, chớ tu mà quá ích kỷ thì không gần đạo, cũng không chứng được đạo.

Ông Lý Văn Hòa có bài tụng:

“Học đạo phải như người sắt,

Nắm thẳng đầu tâm liền chặt.

Vượt lên Vô thượng Bồ-đề,

Tất cả thị phi chớ quản.”

“Học đạo phải như người sắt.” Người sắt hiện giờ gọi là rô bô, nhưng đây nói như người sắt không phải người bằng sắt, vẫn là con người, vẫn là da thịt mà lòng như sắt đá.

“Nắm thẳng đầu tâm liền chặt.” Đầu tâm là tâm vừa dấy niệm, vừa có một niệm dấy lên liền dứt ngay không thương tiếc chút nào. Chúng ta hiện nay niệm dấy lên thì cũng hơi tiếc không nỡ chặt nên nó dẫn mình chạy. Thí dụ như khi đang ngồi thiền mà niệm xằng bậy dấy lên thì chúng ta liền chặt không thương tiếc, nhưng nếu nhớ lại câu kinh hay quá thì không nỡ chặt, tự bảo hôm qua mình không hiểu câu kinh đó, nay hiểu được hay quá, rồi ôn đi ôn lại đến hết buổi ngồi thiền. Như vậy có niệm chúng ta dám chặt, có niệm không dám chặt. Đây dạy phải gan dạ, nắm thẳng đầu tâm liền chặt, vọng tưởng vừa khởi là chặt liền.

“Vượt lên Vô thượng Bồ-đề”, nghĩa là phải vượt lên đến quả vị Vô thượng Bồ-đề.

“Tất cả thị phi chớ quản.” Tất cả phải quấy đừng lưu tâm. Nếu tất cả phải quấy lưu tâm thì lên quả Bồ-đề được không? Nếu khi nào ở đây tất cả Tăng Ni đều thị phi chớ quản thì tôi được nhẹ. Đi chơi, cười hoài, không có việc gì phải bận tâm. Dầu một trăm người, hai trăm người chắc cũng thảnh thơi. Trái lại Tăng Ni còn thị phi hằng quản thì chắc là tôi mệt lắm. Mất ăn mất ngủ vì nay người này thưa, mai người kia kiện, phải xử hoài làm sao yên? Thế nên người tu quyết tâm thẳng lên quả vị Bồ-đề thì tất cả thị phi chớ quản, phải nhớ câu “chớ quản”. Nếu thị phi chớ quản thì có thiệt thòi không? Người ta nói hơn nói thua, nói phải nói quấy mình bỏ qua hết không dính trong lòng thì chẳng những không thiệt thòi mà còn được lợi là lên được quả vị Bồ-đề. Đó là cái công rất xứng đáng. Còn nếu kẹt vào thị phi thì không lên được quả Bồ-đề mà ngược lại phải đi xuống quả địa ngục. Như vậy chúng ta phải khôn ngoan sáng suốt, tu là để tiến lên chớ không phải tu là tuột xuống, phải nhớ như vậy. Thế mà thỉnh thoảng cũng có những người ưng tuột xuống.

Hòa thượng Tài ở Long Nha tụng:

“Học đạo như dùi lửa,

Thấy khói chưa thể dừng.”

Người học đạo giống như dùi lửa. Thuở xưa không có hộp quẹt máy, không có diêm quẹt thì người ta lấy cái dùi dùi trên thanh gỗ cho ra lửa. Khi dùi thấy khói là sắp ra lửa. Thấy khói rồi chúng ta nên dừng hay là khi nào lửa bừng cháy mới dừng? Cũng vậy tu có được chút công phu không phải là đủ mà phải đi cho đến kết quả viên mãn mới dừng, chớ dừng nửa chừng là không tốt.

*