Luận Giải Thi Tụng Mười Bức Tranh Chăn Trâu

H.T THÍCH THANH TỪ

LUẬN GIẢI THI TỤNG MƯỜI BỨC TRANH CHĂN TRÂU

LỜI DẪN

Quyển THẬP MỤC NGƯU ĐỒ TỤNG LUẬN GIẢI hay Luận Giải Thi Tụng Mười Bức Tranh Chăn Trâu của Thiền sư Quảng Trí đời Lê, trước đây được Phật tử Trần Đình Sơn dịch và chú thích. Nay có bản dịch của Thông Phương và chúng tôi giảng ngay trong bản mới dịch này.

Thiền sư Quảng Trí ở vào đời vua Lê Dụ Tông, thời Lê trung hưng. Rất tiếc là tiểu sử của Ngài và chùa Ngài ở chưa tìm được. Đây là một thiếu sót trong sử Phật giáo Việt Nam, do vì các nhà ghi sử thời Lê trọng Nho khinh Phật nên không nêu cái hay của nhà Phật, khiến cho phần sử liệu Phật học thiếu sót nhiều.

Bản Luận Giải Thi Tụng Mười Bức Tranh Chăn Trâu của Thiền sư Quảng Trí là một vinh hạnh cho nền Phật học Việt Nam. Bản này không tìm thấy trong các thư viện, nhưng Phật tử Trần Đình Sơn có được là do một người bạn ở Đà Lạt tặng. Khi ông dịch bản này và phát hành thì chúng tôi có được bản chữ Hán. Xem kỹ lại chúng tôi thấy rất hay nên mới đem vào chương trình học, để chúng ta thấy rằng mãn đời Trần đến đời Lê vẫn có những Thiền sư xuất sắc chớ không phải là bặt dấu. Song vì chúng ta không tìm ra tư liệu nên đành để quên đi.

BIỂU DÂNG VUA LÊ DỤ TÔNG

Kính dâng Thánh thượng bản sớ giải về những lời tụng tranh Chăn trâu.

Tăng Pháp Thông, hiệu Quảng Trí ở chùa Trấn Hải (Trấn Hải Quan Tự) kính ghi.

Vào tháng ba năm Kỷ Hợi (1719) được Thánh thượng ngự đến chùa nhân ngày lễ vía đức Di-đà, chính khi ấy chúng Tăng kính cẩn nghinh đón. Tôi đặc biệt được gọi vào, thọ ơn Thánh thượng đem lòng mến thương, ban cho ngồi uống trà và thêm ân cần hỏi han trước sau. Lòng tôi run sợ, theo đó vừa đáp vừa tỏ bày, mắt chẳng dám nhìn, chỉ cúi đầu cung kính.

Đội ân đức rộng lớn mênh mông của Thánh thượng, Ngài hỏi thăm từ duyên lúc còn ở ngoài đời, cho đến việc đi xuất gia: “Đã bỏ những tạo tác ở thế tục bao lâu, để chí nơi suối rừng từng làm được sự nghiệp gì?”

Tôi kính xem thấy đấng thiên tử có tâm Phật, thường chẳng quên lời vàng đã phó chúc, biết sửa đổi những điều cũ xưa làm cho mới mẻ trở lại, khiến khuôn phép nơi đất Phật được chuyển thông, thật là thích ứng cho khắp cả quân dân. Xem kỹ quả có đức “thành”, nhìn kỹ quả có đức “chủ”. Nhờ đem chủng nhân đó dạy dỗ muôn dân, thì có thể dứt điều tội lỗi, đem đến phước lành, lại thêm bồi đắp quả tốt về sau. Cứ mỗi kỳ rằm lớn (tam nguyên) Ngài đem tiền bạc, vật báu vô số đến cúng dường luôn luôn, ý mong cho Phật pháp được thạnh vượng. Lại thêm bốn mùa cấp dưỡng không thiếu thốn. Bọn tôi lòng rất đỗi vui mừng khôn xiết!

Kế lại được Ngài hỏi đến ý nghĩa chăn trâu, khi ấy tôi trình bày chẳng được rành rẽ chi lắm. Nay đây, tôi kính cẩn đem phần giải thích nơi bản xưa, mở ra xem lại, hoặc có chỗ nào lý giải chưa sáng tỏ, thì lý giải thêm ít lời, hoặc chỗ nào rườm rà không cần thiết thì lược bỏ bớt, biên thành một bản. Lại trên mỗi bức tranh vẽ thêm một tranh, xong đóng thành quyển kính dâng lên. Ngưỡng mong Thánh thượng khi muôn việc rỗi rảnh mở xem một phen. Hoặc lời lẽ trong đó có giải lầm, xin Ngài cứ xóa bỏ đi. Còn nếu trong đó có điều xác đáng, mong Ngài cho được truyền rộng ra khiến người học chẳng đến nỗi quên mất việc học thuở trước, cũng như ngày càng mở rộng thêm sự hiểu biết mới, và người sau này cũng được tiện lợi. Đó thật là điều rất bổ ích với hàng tu tiến. Song với lời giải thích cạn cợt, ngôn từ vụng về, chẳng đáng làm phiền Ngài xem qua. Tôi thầm xét thấy cơ Tổ tinh tế và sâu kín, tạm mượn việc chăn trâu. Sức học của Ngài uyên thâm hỏi đến trí điều phục trâu, chúng tôi chẳng ngại sự kém cỏi của mình, trình bày đầy đủ ra đây, kính dâng lên để Thánh thượng được rõ.

Niên hiệu Vĩnh Thịnh thứ 16 (1721), ngày rằm tháng năm.

GIẢNG

Kính dâng Thánh thượng bản sớ giải về những lời tụng tranh Chăn trâu.

Tăng Pháp Thông, hiệu Quảng Trí ở chùa Trấn Hải kính ghi.

Tác giả quyển Luận Giải Thi Tụng Mười Bức Tranh Chăn Trâu là Thiền sư hiệu Quảng Trí, tự Pháp Thông, có chỗ nói hiệu là Pháp Thông, tự là Quảng Trí, nhưng Quảng Trí được nhiều người chú ý, nên Quảng Trí là pháp hiệu, Pháp Thông là pháp tự thì hợp lý hơn.

Ngôi chùa Ngài ở gọi là chùa Trấn Hải, ở kinh đô Thăng Long. Nhưng khi ra Thăng Long tức hiện nay là Hà Nội, chúng ta không biết chùa Trấn Hải ở chỗ nào, chỉ có chùa Trấn Quốc, tra lại tên trước là Khai Quốc, chớ chưa bao giờ có tên là Trấn Hải. Vì thế chúng tôi ngờ không biết có phải ngài Quảng Trí ở chùa Trấn Quốc hay không, chỉ biết Ngài ở chùa tại kinh đô Thăng Long. Nghi vấn này để sau chúng ta tra khảo kỹ lại.

Vào tháng ba năm Kỷ Hợi (1719) được Thánh thượng ngự đến chùa nhân ngày lễ vía đức Di-đà, chính khi ấy chúng Tăng kính cẩn nghinh đón. Tôi đặc biệt được gọi vào, thọ ơn Thánh thượng đem lòng mến thương, ban cho ngồi uống trà và thêm ân cần hỏi han trước sau. Lòng tôi run sợ, theo đó vừa đáp vừa tỏ bày, mắt chẳng dám nhìn, chỉ cúi đầu cung kính.

Đây là tư cách của người dân đối với vua. Khi xưa vua chúa đi đến đâu thì dân chúng không được ngước nhìn mà phải cúi đầu xuống. Vì vậy trong khi uống trà đối đáp, ngài Quảng Trí tuy ngồi chung mà không dám nhìn mặt Vua, chỉ cúi đầu cung kính.

Vua Lê Hy Tông lên ngôi năm 1675 và nhường ngôi cho con là vua Lê Dụ Tông năm 1705. Vua Lê Dụ Tông lên ngôi rồi nhường ngôi cho con năm 1729. Vua Lê Hy Tông chúng ta đã được biết qua Thiền sư Tông Diễn và Thiền sư Chân Nguyên, vua Lê Dụ Tông chúng ta biết qua Thiền sư Quảng Trí và Thiền sư Hương Hải. Hai vua đều có tâm hâm mộ Phật pháp, thường đến chùa gặp chư Tăng hỏi đạo lý nên Phật giáo trong thời Lê, từ cuối thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XVIII, được vua chúa kính trọng và có cơ hội phát triển.

Đội ân đức rộng lớn mênh mông của Thánh thượng, Ngài hỏi thăm từ duyên lúc còn ở ngoài đời, cho đến việc đi xuất gia: “Đã bỏ những tạo tác ở thế tục bao lâu, để chí nơi suối rừng từng làm được sự nghiệp gì?”

Khi ngồi uống trà, nhà vua mới hỏi lúc ở ngoài đời Ngài đã làm gì và từ khi đi tu đến nay đã làm được những gì trong đạo. Đó là hai câu hỏi cho biết nhà vua rất chú ý đến Ngài.

Tôi kính xem thấy đấng thiên tử có tâm Phật, thường chẳng quên lời vàng đã phó chúc, biết sửa đổi những điều cũ xưa làm cho mới mẻ trở lại, khiến khuôn phép nơi đất Phật được chuyển thông, thật là thích ứng cho khắp cả quân dân.

Ở đây Ngài tán thán nhà vua có tâm Phật và không quên lời vàng phó chúc của đức Phật. Đức Phật phó chúc cho vua lúc nào? Theo trong kinh, có đoạn đức Phật phó chúc cho tất cả chư thiên và những vị vua chúa trên nhân gian sau này là những người ủng hộ chánh pháp để lưu truyền mãi mãi. Đây là dẫn kinh xưa chớ không phải đức Phật trực tiếp phó chúc cho vua Lê Dụ Tông. Vì thế nên nhà vua biết sửa đổi những điều cũ xưa, làm lại những điều mới mẻ, khiến cho khuôn phép nơi đất Phật được chuyển thông. Khi trước, ngài Chân Nguyên tôn vua Lê Hy Tông là Giác vương, còn ở đây ngài Quảng Trí tán thán vua Lê Dụ Tông là người biết chuyển đổi cho xứ sở mình, cho đất Phật của mình được chuyển thông, được thích ứng với tất cả quân dân. Thế nên trong thời này Phật giáo rất là hưng thạnh.

Xem kỹ quả có đức “thành”, nhìn kỹ quả có đức “chủ”.

Nhờ đem chủng nhân đó dạy dỗ muôn dân, thì có thể dứt điều tội lỗi, đem đến phước lành, lại thêm bồi đắp quả tốt về sau. Cứ mỗi kỳ rằm lớn (tam nguyên), Ngài đem tiền bạc vật báu vô số đến cúng dường luôn luôn, ý mong cho Phật pháp được thạnh vượng. Lại thêm bốn mùa cấp dưỡng không thiếu thốn. Bọn tôi lòng rất đỗi vui mừng khôn xiết!

Ngài Quảng Trí nhìn kỹ nhà Vua quả có đức chân thành và đức làm chủ muôn dân. Mỗi kỳ rằm lớn, Vua cho quân lính đem tiền bạc vật dụng đến chùa cúng dường và quanh năm thường cấp dưỡng đầy đủ cho chư Tăng tu hành được an ổn. Vì vậy những người tu trong chùa rất vui mừng, rất quí trọng nhà Vua.

Kế lại được Ngài hỏi đến ý nghĩa chăn trâu, khi ấy tôi trình bày chẳng được rành rẽ chi lắm. Nay đây, tôi kính cẩn đem phần giải thích nơi bản xưa, mở ra xem lại, hoặc có chỗ nào lý giải chưa sáng tỏ, thì lý giải thêm ít lời, hoặc chỗ nào rườm rà không cần thiết thì lược bỏ bớt, biên thành một bản. Lại trên mỗi bức tranh vẽ thêm một tranh, xong đóng thành quyển kính dâng lên. Ngưỡng mong Thánh thượng khi muôn việc rỗi rảnh mở xem một phen. Hoặc lời lẽ trong đó có giải lầm, xin Ngài cứ xóa bỏ đi. Còn nếu trong đó có điều xác đáng, mong Ngài cho được truyền rộng ra khiến người học chẳng đến nỗi quên mất việc học thuở trước, cũng như ngày càng mở rộng thêm sự hiểu biết mới, và người sau này cũng được tiện lợi. Đó thật là điều rất bổ ích với hàng tu tiến. Song với lời giải thích cạn cợt, ngôn từ vụng về, chẳng đáng làm phiền Ngài xem qua. Tôi thầm xét thấy cơ Tổ tinh tế và sâu kín, tạm mượn việc chăn trâu. Sức học của Ngài uyên thâm hỏi đến trí điều phục trâu, chúng tôi chẳng ngại sự kém cỏi của mình, trình bày đầy đủ ra đây, kính dâng lên để Thánh thượng được rõ.

Niên hiệu Vĩnh Thịnh thứ 16 (1721), ngày rằm tháng năm.

Đây là lý do Ngài Quảng Trí giảng về những lời tụng mười bức tranh chăn trâu.

Sau khi hỏi thăm Ngài lúc ở ngoài đời đã làm gì và khi xuất gia ở chùa đã làm được những gì, Vua lại hỏi thêm về ý nghĩa chăn trâu. Khi bị hỏi bất chợt, Ngài trình bày không được rành rẽ lắm. Như chúng ta hiện giờ khi gặp Thủ tướng đến thăm và hỏi bất chợt, chắc chúng ta trả lời cũng không được suôn sẻ vì không chuẩn bị trước. Lại khi xưa là thời phong kiến, vua là trên hết, có quyền sanh sát trong tay, cho nên trình thưa lời gì cũng phải cẩn mật rành rẽ, nếu bất chợt bị hỏi làm sao trả lời cho rành! Vì vậy Ngài nói rất là thành thật: “Khi ấy tôi trình bày chẳng được rành rẽ chi lắm”, tức là trình bày còn luộm thuộm chưa được rõ ràng.

“Nay đây, tôi kính cẩn đem phần giải thích nơi bản xưa, mở ra xem lại, hoặc có chỗ nào lý giải chưa sáng tỏ, thì lý giải thêm ít lời, hoặc chỗ nào rườm rà không cần thiết thì lược bỏ bớt, biên thành một bản.” Nay Ngài xem kỹ lại mười bức tranh chăn trâu trong sách xưa, chỗ nào thấy thiếu thì Ngài bổ túc, chỗ nào thấy dư thì lược bớt.

“Lại trên mỗi bức tranh vẽ thêm một tranh, xong đóng thành quyển kính dâng lên.” Trên mỗi bức tranh Ngài vẽ thêm một tranh. Thí dụ như trên bức tranh “Vị mục” hay “Chưa chăn”, Ngài vẽ các ông quan ngồi uống trà uống rượu, khi đó là chưa chăn. Đến bức “Hồi thủ” hay “Quày đầu”, Ngài vẽ thêm một thầy tu ngồi tự tại. Qua sáng kiến vẽ thêm tranh của Ngài, chúng ta thấy tinh thần của một Thiền sư nhân cái xưa mà phụ họa cái nay, để chúng ta dễ hiểu hơn.

“Ngưỡng mong Thánh thượng khi muôn việc rảnh rỗi mở xem một phen”, đây là lời nói khiêm nhường của Thiền sư. Khi nào rảnh, vua mở xem một lần. “Hoặc lời lẽ trong đó có giải lầm, xin Ngài cứ xóa bỏ đi”, nếu tôi có giảng sai, Vua cứ bỏ bớt đi. “Còn nếu trong đó có điều xác đáng, mong Ngài cho được truyền rộng ra, khiến người học chẳng đến nỗi quên mất việc học thuở trước...” Nếu vua xét thấy trong đó là đúng là hợp lý thì xin Ngài cho in ra. Nhờ vậy mà bản Luận Giải Thi Tụng Mười Bức Tranh Chăn Trâu còn lưu truyền mãi đến ngày nay.

“Song với lời giải thích cạn cợt, ngôn từ vụng về chẳng đáng làm phiền Ngài xem qua.” Lời giải thích cạn cợt, ngôn từ vụng về, chẳng đáng cho bậc vua chúa phải xem.

“Tôi thầm xét thấy, cơ Tổ tinh tế và sâu kín, tạm mượn việc chăn trâu. Sức học của Ngài uyên thâm hỏi đến trí điều phục trâu, chúng tôi chẳng ngại sự kém cỏi của mình, trình bày đầy đủ ra đây kính dâng lên để Thánh thượng được rõ.” Đây là những lời đề cao nhà Vua để tránh lỗi cho rằng Ngài xem thường Vua.

“Niên hiệu Vĩnh Thịnh thứ 16 (1721) ngày rằm tháng năm”. Bản Luận Giải Thi Tụng Mười Bức Tranh Chăn Trâu ra đời năm 1721, tức là đầu thế kỷ XVIII dưới thời vua Lê Dụ Tông.

Bài này nói rõ lý do vì sao Thiền sư Quảng Trí viết quyển Luận Giải này.

LỜI TỰA TRANH CHĂN TRÂU

Xét bởi, Phật Tổ ra đời đều nhân vì mang nặng tâm nguyện lợi ích chúng sanh và cảm sâu lòng thương xót muôn vật, nên mới lập bày nhiều môn. Dù nói rằng, người người vốn đủ, một tánh sáng tròn, nhưng đều do vô minh vọng niệm, nên chợt đó liền chịu luân hồi chưa từng tỉnh giác trở lại.

Bấy giờ, đức Phật Thích-ca Văn bỏ hoàng cung đi thẳng vào núi Tuyết, thị hiện sáu năm khổ hạnh, sau đó mới thuyết pháp lợi sanh. Ngài mở rộng lòng từ to lớn thương tất cả, nhổ sạch gốc rễ tối tăm trong nhiều kiếp. Một tâm bi cùng tột phát ra lời chân thật tận cả cội nguồn. Bởi người quá mê mờ bỏ mất bản tánh, nên mới có giáo pháp ba thừa, Phật tùy cơ nói ra tự tại. Song đối với diệu đạo Nhất thừa, thì một bề chỉ thẳng là đốn, là viên. Hoặc trên trời hay trong nhân gian đều chẳng trái với giáo chỉ. Hoặc khổ thú hay trầm luân, vẫn càng gần với ý Phật, không ngăn cách một mảy trần. Dù tối tăm che lấp cũng trông thấy sáng ngời, mọi đức tròn đủ. Dù người không có duyên, cũng đều được thu nhiếp trao cho.

Đợi đến Tổ Đạt-ma từ Ấn Độ sang, mở ra việc nhìn vách chín năm. Sau đó dùng chỉ thẳng truyền riêng, lấy tâm ấn tâm, lại phát xuất Nhị tổ Thần Quang đứng trong tuyết tham thỉnh, chặt tay cầu an tâm, nên nói “được người tiếp nối”. Từ đây trở xuống, Tổ Tổ nối tiếp nhau, hoặc thức ngủ hiện bày chân thật, hoặc đề cao đường giác, hoặc nói pháp ngữ, hoặc cho tiểu tham, hoặc khai thị, hoặc cảnh sách (đánh thức khuyên răn), hoặc châm minh (ghi sâu nhắc nhở), mỗi mỗi thúc đẩy dẫn dụ cho người tiến lên, nếu biên góp lại thì có rất nhiều nói không thể hết.

Nay pháp môn Tranh chăn trâu này, chưa biết bắt nguồn từ tay người nào. Có điều cũng phỏng theo kinh Phật, rồi kết tụ với Tổ giáo mà sắp xếp thành mười mục: ban đầu từ chưa chăn, sau cùng mất cả hai. Con trâu, lúc đầu đen rồi trắng dần, cho đến hoàn toàn trắng sạch. Thiền sư Phổ Minh còn dùng lời tụng, tụng thêm ở mỗi mục. Về tranh, thì hình ảnh rõ ràng, ý lại sâu kín. Về tụng, thì lời gần mà ý chỉ cao xa. Thật là ân huệ lớn lao cho người học, có bổ ích rất nhiều, phương tiện cũng quá đầy đủ.

Thế nhưng, tranh ấy chính là pháp môn chỉ thẳng, mà đáng tiếc thiếu không có phần dẫn thẳng. Tôi chẳng ngại sự kém cỏi của mình, thầm lấy những lời có sẵn của người xưa, lại chọn kỹ văn kinh, gạn xét chín chắn làm y cứ, phụ xen vào một hai ý mình, muốn tạm dùng để bù vào chỗ thiếu sót, đâu đáng gọi là biên soạn! Ví như bệnh không phải chỉ có một chứng, thuốc không hạn cuộc một phương (toa); vì vậy nói: Bệnh lành thì thuốc quí, dù nước tiểu cũng là cam lồ. Chứng bệnh khác mà chấp vào một toa, thì dù nhân sâm, phục linh cũng trở thành thuốc độc. Há cho ngọc tiết, san-hô là diệu dược vô thượng sao? Nếu như hàng sơ cơ đệ tử Phật, quí việc tu thân thì hãy soi xét lại mình. Kẻ thích theo cuồng tuệ, hẳn có khinh thường và sẽ chê cười tôi. Tôi cũng không bắt ép ai. Vậy nên viết thành lời tựa.

Niên hiệu Vĩnh Thịnh thứ 15 (1720) ngày Phật thành đạo, mùng tám tháng Chạp năm Kỷ Hợi.

Kính ghi ở Hải Thiên Phật Quốc.

GIẢNG

Xét bởi, Phật Tổ ra đời đều nhân vì mang nặng tâm nguyện lợi ích chúng sanh và cảm sâu lòng thương xót muôn vật, nên mới lập bày nhiều môn. Dù nói rằng, người người vốn đủ, một tánh sáng tròn, nhưng đều do vô minh vọng niệm, nên chợt đó liền chịu luân hồi chưa từng tỉnh giác trở lại.

Mở đầu Lời tựa Tranh Chăn Trâu, ngài Quảng Trí đi thẳng vào giáo lý: Lý do Phật Tổ ra đời nhân vì mang nặng tâm nguyện lợi ích chúng sanh và lòng thương xót muôn vật, nên lập ra nhiều pháp môn, như trong kinh nói có tám muôn bốn ngàn pháp môn. Lẽ ra Phật dạy một pháp cho tất cả người tu, vì sao Phật lại dạy nhiều pháp môn như vậy? Là vì chúng sanh tâm niệm sai biệt, kẻ trình độ cao, người trình độ thấp, kẻ thích thứ này, người ưa thứ kia, mỗi người mỗi bệnh khác nhau, nếu dạy một pháp thì không thể nào khắp được các căn cơ, thế nên Phật mới lập bày nhiều pháp môn để đối trị.

“Dù nói rằng, người người vốn đủ, một tánh sáng tròn, nhưng đều do vô minh vọng niệm, nên chợt đó liền chịu luân hồi chưa từng tỉnh giác trở lại.” Trong kinh nói: Ai ai cũng có sẵn tánh giác tròn sáng, không thiếu không khuyết, nhưng vì vô minh vọng niệm cho nên luân hồi không biết tỉnh giác trở lại. Như vậy trong kinh nói rõ tất cả chúng ta ai cũng có tánh Phật, mà tại sao lại làm chúng sanh? Tại vì vô minh vọng niệm cho nên đi theo luân hồi sanh tử. Thật ra trên thế gian ai cũng thấy mình tương đối là khôn chớ không phải dại. Đâu có ai nói tôi dại triệt để, nếu có dại thì cũng dại bực trung, vậy là dại lắm rồi! Ai cũng thầm nghĩ mình là khôn, nghĩ mình khôn mà không chịu sống với tánh giác, lại đi luân hồi làm chúng sanh! Sống với tánh giác là Phật, đi luân hồi là chúng sanh nên phải khổ! Tại sao đi trong luân hồi, tại sao làm kẻ mê, mà không nhận mình ngu? Phật nói chữ “vô minh” là nói nhẹ, vô minh là không sáng, chớ không nói là tối mò. Còn nói thẳng, nói nặng thì nói: ngu. Vì vô minh nên phải chịu luân hồi!

Thế nào là vô minh? Chúng tôi định nghĩa lại cho tất cả được rõ. Trong kinh Viên Giác, Bồ-tát Văn-thù hỏi Phật: Thế nào là vô minh? Phật giải thích: Người nào chấp thân tứ đại hòa hợp này là thân mình thật, chấp tâm suy nghĩ chạy theo bóng dáng sáu trần là tâm mình thật, đó là người vô minh. Xin hỏi có người nào luôn luôn thấy thân này là giả, thấy tâm chạy theo sáu trần là vọng tưởng hư dối chăng? Hay thấy thân này là thật, tâm suy nghĩ theo sáu trần là tâm mình thật, thấy như vậy là vô minh. Còn nếu thấy thân này là giả, mà thấy tâm suy nghĩ chạy theo bóng dáng sáu trần là thật, đó là bán phần vô minh, tức là phân nửa vô minh. Chúng ta hãy tự kiểm xem chúng ta có vô minh không.

Như vậy vô minh là gốc mê lầm của tất cả chúng sanh. Là con người, ai cũng đều thấy thân này là thân mình thật, cho nên chạy tìm kiếm đủ thứ để thỏa mãn những nhu cầu nó đòi hỏi, nào ăn, nào mặc, nào danh vọng địa vị v.v..., vì vậy mà suốt một đời không bao giờ ngừng được. Chúng ta nghĩ thỏa mãn cái thân là để nó sống lâu chớ gì? Thí dụ như một bữa cơm chúng ta ăn độ ba chén là no, là vừa bao tử. Nhưng gặp bữa cơm ngon thì cái lưỡi muốn ăn thêm, để thỏa mãn nó nên bao tử bị khổ! Thế thì vì cảm giác của lưỡi mà chúng ta đi quá đà, tưởng làm thỏa mãn nhu cầu của thân, trái lại làm cho nó mau bại hoại! Do đó những người đi tiệc tùng liên miên thì dễ chết sớm, còn những người sống trên núi rừng ăn uống đạm bạc lại sống dai!

Người ở thế gian muốn thỏa mãn nhu cầu của thân, mà thân này trong nhà Phật gọi là mụt ghẻ, nó không bao giờ vừa ý, được một nó đòi hai, được hai nó đòi ba bốn, nó đòi mãi không thôi. Thí dụ bữa nay được món ăn ngon này, ngày mai nó đòi món ăn ngon khác, nó đòi hỏi mãi không biết dừng! Như vậy những đòi hỏi của thân, của cảm giác quá nhiều, mà càng theo nó thì càng bại hoại. Vì vô minh chấp thân là thật, cho nên người ta mê chạy theo nhu cầu của nó để thỏa mãn cảm giác, mà cảm giác là không thật, trong nhà Phật gọi là thọ, tất cả thọ đều là vô thường là khổ.

Kế đến là chấp vọng tưởng là tâm mình thật, cho nên cả ngày sống trong điên đảo, không bao giờ được an ổn, yên vui, đó là gốc đau khổ từ vô minh mà ra. Ai còn bị chìm trong vô minh thì người đó còn đang đau khổ.

Ngài Quảng Trí lấy ý trong kinh để chỉ cho chúng ta thấy ai ai cũng có tánh giác tròn đầy trong sáng, nhưng vì vô minh nên phải chịu đi trong luân hồi sanh tử mà không thức tỉnh trở lại. Như hiện giờ tất cả Tăng Ni và Phật tử có mặt ở giảng đường này, quí vị có thức tỉnh trở lại hay chưa? Tuy chưa tỉnh trọn vẹn nhưng cũng có tỉnh một ít nên mới đến đây ngồi nghe. Nếu không thức tỉnh thì chắc còn chạy đi nơi này nơi kia để thỏa mãn những đòi hỏi của các giác quan mình.

Bấy giờ đức Phật Thích-ca Văn bỏ hoàng cung đi thẳng vào núi Tuyết, thị hiện sáu năm khổ hạnh, sau đó mới thuyết pháp lợi sanh. Ngài mở rộng lòng từ to lớn thương tất cả, nhổ lên gốc rễ tối tăm trong nhiều kiếp. Một tâm bi cùng tột phát ra lời chân thật tột cả cội nguồn. Bởi người quá mê mờ bỏ mất bản tánh, nên mới có giáo pháp ba thừa, Phật tùy cơ nói ra tự tại. Song đối với diệu đạo Nhất thừa, thì một bề chỉ thẳng là đốn, là viên. Hoặc trên trời hay trong nhân gian đều chẳng trái với giáo chỉ. Hoặc khổ thú hay trầm luân, vẫn càng gần với ý Phật, không ngăn cách một mảy trần. Dù tối tăm che lấp cũng trông thấy sáng ngời, mọi đức tròn đủ. Dù người không có duyên, cũng đều được thu nhiếp trao cho.

Đoạn này nói tóm tắt giáo lý của Phật trong cuộc giáo hóa.

Trước hết, “Đức Phật Thích-ca Văn bỏ hoàng cung đi thẳng vào núi Tuyết, thị hiện sáu năm tu khổ hạnh, sau đó mới thuyết pháp lợi sanh”. Đây nói đức Phật tu sáu năm khổ hạnh ở núi Tuyết, cho nên có tượng đức Phật ngồi thân thể gầy khô, đó là tượng khổ hạnh ở núi Tuyết. Nhưng khi đến Ấn Độ mới biết đức Phật ở xứ Népal tức là miền Bắc Ấn gần núi Tuyết (gần rặng Hy Mã Lạp Sơn). Khi đi tu, Ngài không có lên núi Tuyết mà đi trở về Trung Ấn bên cạnh sông Hằng, tức là chỗ Bồ-đề đạo tràng hiện nay, cách xa núi Tuyết đến mấy trăm cây số. Nói theo xưa là Ngài lên Tuyết Sơn tu khổ hạnh, nhưng đó là lầm vì chúng ta không nắm vững sử liệu. “Thị hiện sáu năm khổ hạnh, sau đó mới thuyết pháp lợi sanh.” Đây là kể lại thời gian đi tu của đức Phật.

“Ngài mở rộng lòng từ to lớn thương tất cả, nhổ sạch gốc rễ tối tăm trong nhiều kiếp.” Do lòng từ, tức là lòng ban vui, Ngài thương tất cả mọi người, muốn cho tất cả đều không còn tối tăm mà phải thức tỉnh, phải giác ngộ để hết khổ đau.

“Một tâm bi cùng tột phát ra lời chân thật tột cả cội nguồn.” Do lòng bi Ngài chỉ chân lý, chỉ lẽ thật cho chúng ta nhận chân được nguồn cội của mình là sẵn có tánh giác.

“Bởi người quá mê mờ bỏ mất bản tánh, nên mới có giáo pháp ba thừa, Phật tùy cơ nói ra tự tại.” Bởi vì chúng ta mê lầm bỏ quên tánh giác của mình, cho nên Phật mới nói ra ba thừa, tức là Thanh văn thừa, Duyên giác thừa và Bồ-tát thừa. Phật tùy theo căn cơ của chúng sanh, có khi nói Thanh văn thừa, có khi nói Duyên giác thừa, có khi nói Bồ-tát thừa.

“Song đối với diệu đạo Nhất thừa, thì một bề chỉ thẳng là đốn, là viên.” Song đối với đạo mầu nhiệm chỉ có một thừa, Ngài một bề chỉ thẳng giáo lý đốn viên. Nói về giáo lý đốn viên, các tông phái ở Trung Hoa như trong tông Hoa Nghiêm thì ngài Hiền Thủ phán giáo, chia giáo pháp của Phật ra mấy phần như Tiểu thừa giáo, Đại thừa thủy giáo, Đại thừa chung giáo, rồi đốn giáo viên giáo. Đốn là nhanh chóng, viên là tròn đủ. Đốn giáo viên giáo là giáo cao tột. Như vậy, đối với diệu đạo Nhất thừa, Phật chỉ thẳng giáo lý nhanh chóng tròn đủ, chớ không có cấp bậc thứ tự, cũng không phải chỉ có một phần.

“Hoặc trên trời hay trong nhân gian đều chẳng trái với giáo chỉ.” Dù là chư thiên hay là con người, ai muốn tu cũng đều có thể thực hiện được giáo lý do đức Phật nêu bày ra.

“Hoặc khổ thú hay trầm luân, vẫn càng gần với ý Phật, không ngăn cách một mảy trần.” Dù sanh trong các cõi địa ngục ngạ quỉ súc sanh v.v... cũng vẫn gần được với ý Phật, chớ không có cách xa. Tại sao? Như con bò, con chó tuy có hình thức khác với con người, nhưng chúng vẫn có cái biết, vẫn có tánh giác chớ chẳng phải không. Tuy chúng đang ở trong loài thấp kém ngu độn mà cũng không mất tánh giác, vì vậy mà nói “không ngăn cách một mảy trần”.

“Dù tối tăm che lấp cũng trông thấy sáng ngời, mọi đức tròn đủ.” Dù ai bị mờ mịt tối tăm che lấp, nhưng tánh giác của họ vẫn tròn đủ chớ không thiếu thốn.

“Dù người không có duyên, cũng đều được thu nhiếp trao cho.” Dù người không có duyên đến với Phật pháp, nhưng Phật cũng tuyên bố rằng “Tất cả chúng sanh đều có Phật tánh”, đều có tánh giác. Thế thì có ai ngoài đạo Phật chăng? Nếu có tánh giác tức là có đạo Phật. Dù người đó theo đạo gì cũng có tánh giác, thì cũng là Phật, nhưng là Phật chưa thành. Đạo Phật không kỳ thị ai, không kỳ thị tôn giáo nào. Bởi vì từ con người cho đến súc sanh, tất cả đều có tánh giác, có tánh giác thì đều đồng với nhau. Ai biết trở về đều được giác ngộ, giác ngộ thì như nhau. Như vậy để thấy đạo Phật không có một cái nhìn riêng tư kỳ thị, mà nhìn chung tất cả mọi người đều có tánh giác.

Đợi đến Tổ Đạt-ma từ Ấn Độ sang, mở ra việc nhìn vách chín năm. Sau đó dùng chỉ thẳng truyền riêng, lấy tâm ấn tâm, lại phát xuất Nhị tổ Thần Quang đứng trong tuyết tham thỉnh, chặt tay cầu an tâm, nên nói “được người tiếp nối”. Từ đây trở xuống, Tổ Tổ nối tiếp nhau, hoặc thức ngủ hiện bày chân thật, hoặc đề cao đường giác, hoặc nói pháp ngữ, hoặc cho tiểu tham, hoặc khai thị, hoặc cảnh sách (đánh thức khuyên răn), hoặc châm minh (ghi sâu nhắc nhở), mỗi mỗi thúc đẩy dẫn dụ cho người tiến lên, nếu biên góp lại thì có rất nhiều nói không thể hết.

Đoạn trên dẫn sự truyền bá của Phật, đến đây dẫn sự kế thừa của chư Tổ.

“Đợi đến Tổ Đạt-ma từ Ấn Độ sang, mở ra việc nhìn vách chín năm.” Tổ Đạt-ma từ Ấn Độ sang Trung Hoa, lên chùa Thiếu Lâm, chín năm ngồi xây mặt vào vách.

“Sau đó dùng chỉ thẳng truyền riêng, lấy tâm ấn tâm.” Đến khi truyền bá chánh pháp Tổ tuyên bố câu: “Trực chỉ nhân tâm, kiến tánh thành Phật”, cho nên gọi là “chỉ thẳng truyền riêng, lấy tâm ấn tâm”.

"Lại phát xuất Nhị tổ Thần Quang đứng trong tuyết tham thỉnh chặt tay cầu an tâm, nên nói 'được người tiếp nối'." Ngài Thần Quang đứng trong tuyết chặt tay cầu an tâm, nên từ đó mới có sự kế thừa. Từ Tổ Đạt-ma là người Ấn Độ đến Tổ Thần Quang là người Trung Hoa, sự truyền thừa được tiếp nối ở Trung Hoa và mãi đến Việt Nam. Đoạn này dẫn cho chúng ta thấy rõ đường lối tu, trên là Phật kế là Tổ có sự kế thừa rõ ràng đầy đủ, chớ không phải là sự ngẫu nhiên.

Đến đây chúng tôi nhắc lại câu chuyện Tổ Thần Quang, trong sử thường gọi là Tổ Huệ Khả. Ngài Thần Quang là một vị Sư tu thiền nhưng chưa ngộ được lý của Thiền tông. Tuy tu thiền mà Ngài luôn luôn thấy tâm bất an. Nghe Tổ Đạt-ma sang ở chùa Thiếu Lâm, Ngài đến đó để cầu học. Khi ấy vào tháng Chạp mùa đông, ở miền Bắc Trung Hoa có tuyết rơi, Tổ ngồi xây mặt vào vách, không đoái hoài đến, ngài Thần Quang không biết làm sao thưa thỉnh. Để tỏ lòng quyết tâm cầu đạo, Ngài đứng ngoài tuyết chấp tay hướng về Tổ. Từ đầu hôm cho đến sáng, tuyết rơi ngập đầu gối mà gương mặt Ngài vẫn thản nhiên. Tổ xây ra nhìn thấy thương tình mới hỏi: “Ông đến đây cầu việc gì mà khổ hạnh như vậy?” Ngài thưa: “Con đến đây cầu Hòa thượng dạy pháp môn cam lồ”, hay nói cách khác là pháp môn giải thoát. Tổ mới quở: “Xưa kia các Bồ-tát đi cầu đạo có khi phải bỏ thân mạng, hoặc chẻ xương làm viết, lấy máu làm mực v.v... để cầu đạo còn chưa xứng được. Nay ông dùng chút khổ hạnh đó làm sao cầu được pháp môn giải thoát?”

Chúng ta thấy ngài Thần Quang đứng ngoài tuyết suốt đêm mà mặt mày vẫn tỉnh, không buồn bực, không sợ hãi, thế mà cũng bị Tổ chê là chút ít khổ hạnh. Còn chúng ta hiện nay đến chùa cầu đạo thì thế nào? Vào lễ Hòa thượng ba lễ xin nhập chúng, nếu bảo “không được” thì giận ngay, phủi áo bỏ đi. Còn ngài Thần Quang đứng trong tuyết suốt đêm mà bị chê là chút ít khổ hạnh, cho nên Ngài vào nhà sau mượn dao chặt một cánh tay dâng lên Tổ để tỏ lòng thiết tha cầu đạo. Tổ bảo: “Tâm cầu đạo như thế cũng khá” và nhận Ngài làm đệ tử.

Câu chuyện chặt tay này cũng hơi khó hiểu, giảng về sử thì như thế. Nhưng khi chặt tay quì dâng lên Tổ mà không băng bó, máu tuôn ra làm sao chịu nổi? Có thể đây là ngụ ý Ngài tha thiết quên mình để cầu đạo, cho nên Tổ khen “được” và nhận làm đệ tử.

Một hôm ngài Thần Quang thưa: “Bạch Hòa thượng tâm con không an, xin Ngài dạy con pháp an tâm.” Như vậy câu “chặt tay cầu an tâm” là chặt tay để cầu được chấp nhận làm đệ tử và sau đó hỏi pháp an tâm. Tổ Đạt-ma liền nhìn thẳng Ngài bảo: “Ngươi đem tâm ra đây, ta an cho.” Khi ấy Ngài chới với, làm sao đem tâm ra được! Như hiện nay nếu có người hỏi tôi: Tâm con lăng xăng quá, xin Thầy dạy con cách an tâm. Tôi bảo: Đem tâm ra, tôi an cho. Người ấy có chới với không? Biết nó ở đâu mà đem! Nhưng với tinh thần thiết tha cầu đạo, ngài Thần Quang liền xoay lại tìm cái tâm không an đó xem nó ở đâu đặng đem ra. Tìm một lúc nó mất tiêu, càng tìm càng vắng bóng, Ngài không còn cách nào khác hơn là thưa: “Bạch Hòa thượng con tìm tâm không được.” Lời thưa hết sức là chân thành! Tổ bảo: “Ta an tâm cho ngươi rồi”, câu đáp thật là nhẹ. Qua câu “ta an tâm cho ngươi rồi”, ngài Thần Quang liền ngộ được pháp an tâm và được đổi tên là Huệ Khả.

Đây là chỗ khi xưa tôi đọc mấy phen, cứ nghĩ các Tổ như đùa với nhau, chớ không dạy gì cả. Người cầu an tâm rất là tha thiết. Tổ bảo: “Đem tâm ra ta an cho.” Người tìm tâm một lúc không thấy, thưa: “Con tìm tâm không được.” Tổ bảo: “Ta an tâm cho ngươi rồi.” An lúc nào? An bằng cách gì? Thế mà ngài Thần Quang biết được phương pháp an tâm. Chính chỗ đó, sau này khi lãnh hội được, tôi mới thấy Thiền tông từ Tổ Đạt-ma sang Trung Hoa truyền trực tiếp cho Tổ Huệ Khả là một yếu chỉ mà chúng ta không thể nào thấy khác hơn được. Yếu chỉ đó là Phản quan. Bảo tìm tâm, thì phải làm sao? Nếu ngó ra thì làm sao tìm, tức phải quay lại tìm xem cái tâm lăng xăng của mình ở đâu? Khi tìm thì không thấy nó, bởi khi tìm thì nó mất. Khi cái tâm lăng xăng mất, lúc đó an chưa? Tìm lại không còn thấy lăng xăng, tức là đã an. Cho nên Tổ bảo: “Ta an tâm cho ngươi rồi.” An tâm là không cho thêm cái gì cả, mà bắt phải quay lại tìm cái tâm lăng xăng. Khi tìm, nó mất thì tự nó an chớ không có gì lạ. Như vậy cửa vào nhà thiền rất là đơn giản.

Thế nên sau này chư Tổ, như ngài Đức Sơn thường nói câu: “Tông ta không ngữ cú, không một pháp cho người.” Đâu có pháp gì để cho, không có gì để thêm. An tâm là tự mình quay lại để thấy rõ tâm lăng xăng đó là cái gì? Vừa tìm lại thì nó mất, đó là an tâm. Ngài Tuệ Trung Thượng Sĩ nói: “Phản quan tự kỷ bổn phận sự, bất tùng tha đắc”, tức là soi sáng lại chính mình, đó là phận sự chánh, không phải từ ngoài mà được. Phản quan là cái gốc tìm tâm không thể được của Tổ Huệ Khả. Chúng ta thấy từ Ấn Độ sang Trung Hoa, người đầu tiên thừa hưởng pháp này là Tổ Huệ Khả. Ở Việt Nam, ngài Tuệ Trung Thượng Sĩ là một cư sĩ chỉ cho vua Trần Nhân Tông là Sơ tổ Trúc Lâm cũng câu “Phản quan tự kỷ”, nghĩa là quay lại chính mình chớ không có việc gì khác, nếu từ ngoài mà được là sai, gốc Thiền tông rất là rõ ràng, rất là cụ thể.

Ở đây chúng tôi dạy tu thiền, những người sơ cơ muốn phản quan không biết làm sao, chúng tôi khuyên nên mượn hơi thở vô ra, đếm hoặc theo hơi thở, đó là phương tiện phản quan. Được một thời gian bỏ theo hơi thở, chỉ thấy tâm mình, nó dấy lên nhìn coi nó ra sao, nó là vọng rồi nó mất.

Như vậy tinh thần phản quan phát xuất từ Tổ Huệ Khả đến ngài Tuệ Trung Thượng Sĩ và hiện giờ chúng ta đang ứng dụng. Nó có hệ thống rõ ràng, chớ không phải chuyện tu do tự ý mình đặt ra, tự ý mình bày nên. Vì thế khi Tổ Huệ Khả ngộ rồi, từ đó về sau “được người tiếp nối”, tức là được người thay cho Tổ Bồ-đề-đạt-ma, từ đó truyền mãi về sau.

“Từ đây trở xuống, Tổ Tổ nối tiếp nhau, hoặc thức ngủ hiện bày chân thật, hoặc đề cao đường giác”. Hoặc khi thức, hoặc khi ngủ, cái chân thật không bao giờ mất, hoặc luôn luôn đề cao đường tỉnh giác.

“Hoặc nói pháp ngữ, hoặc cho tiểu tham”, hoặc dùng những câu nói pháp, hoặc là cho tiểu tham.

“Hoặc khai thị, hoặc cảnh sách (đánh thức khuyên răn), hoặc châm minh (ghi sâu nhắc nhở), mỗi mỗi thúc đẩy dẫn dụ cho người tiến lên, nếu biên góp lại thì có rất nhiều nói không thể hết.” Chính nơi nhà giảng này chúng tôi để tên là Tham Vấn Đường, tức là quí vị đến đây để tham cứu, thưa hỏi cho rõ về ý nghĩa tu thiền. Nhưng vì chưa có ai được giỏi để tham vấn, nên chúng tôi giảng tức là khai thị cho quí vị hiểu để ứng dụng tu.

Nay pháp môn Tranh chăn trâu này, chưa biết bắt nguồn từ tay người nào. Có điều cũng phỏng theo kinh Phật, rồi kết tụ với Tổ giáo mà sắp xếp thành mười mục.

Mười bức tranh chăn trâu này, không biết rõ phát xuất từ quyển kinh nào hay từ tay người nào vẽ ra, nhưng đều là phỏng theo trong kinh, thí dụ như kinh Tứ Thập Nhị Chương v.v... Phật dạy phải chăn trâu, rồi kết hợp với Tổ giáo tức là lời dạy của chư Tổ, sắp xếp thành mười mục.

Ban đầu từ chưa chăn, sau cùng là mất cả hai. Con trâu, lúc đầu đen rồi trắng dần, cho đến hoàn toàn trắng sạch. Thiền sư Phổ Minh còn dùng lời tụng, tụng thêm ở mỗi mục. Về tranh, thì hình ảnh rõ ràng, ý lại sâu kín. Về tụng, thì lời gần mà ý chỉ cao xa. Thật là ân huệ lớn lao cho người học, có bổ ích rất nhiều, phương tiện cũng quá đầy đủ.

Mười bức tranh này, từ ban đầu chưa chăn cho tới cuối cùng là mất cả trâu và chăn. Mỗi bức tranh có một bài tụng của Thiền sư Phổ Minh. Nói rõ ra thì mười bức tranh mang một ý nghĩa tượng trưng để chúng ta tự quay lại nhìn mình từng chặng cho dễ nhớ dễ tiến. Về hình ảnh thì rõ ràng, nhưng ý nghĩa lại sâu kín. Phần tụng lại càng rất hay, rất cao xa. Đây là một phương tiện lớn cho người học, có thể nhờ đó mà dễ thấy được tâm mình, dễ thấy được sự tiến lùi trên đường tu của chính mình.

Thế nhưng, tranh ấy chính là pháp môn chỉ thẳng, mà đáng tiếc thiếu không có phần dẫn thẳng. Tôi chẳng ngại sự kém cỏi của mình, thầm lấy những lời có sẵn của người xưa, lại chọn kỹ văn kinh, gạn xét chín chắn làm y cứ, phụ xen vào một hai ý mình, muốn tạm dùng để bù vào chỗ thiếu sót, đâu đáng gọi là biên soạn! Ví như bệnh không phải chỉ có một chứng, thuốc không hạn cuộc một phương (toa); vì vậy nói: Bệnh lành thì thuốc quí, dù nước tiểu cũng là cam lồ. Chứng bệnh khác mà chấp vào một toa, thì dù nhân sâm, phục linh cũng trở thành thuốc độc. Há cho ngọc tiết, san-hô là diệu dược vô thượng sao? Nếu như hàng sơ cơ đệ tử Phật, quí việc tu thân thì hãy soi xét lại mình. Kẻ thích theo cuồng tuệ, hẳn có khinh thường và sẽ chê cười tôi. Tôi cũng không bắt ép ai. Vậy nên viết thành lời tựa.

Đến đây Ngài nói rõ thêm, pháp môn chăn trâu này là pháp môn chỉ thẳng, nhưng Ngài than rằng thiếu chỗ dẫn thẳng. Ngài bổ túc bằng cách xem văn kinh, chọn kỹ lại, rồi thêm vài ý để bù vào những chỗ thiếu sót. Như vậy chỉ là bổ túc thôi, chớ không phải là biên soạn, nhưng tạm gọi là biên soạn.

Ngài nói: “Ví như bệnh không phải chỉ có một chứng, thuốc không hạn cuộc một toa.” Bệnh thì mỗi người mỗi bệnh khác nhau, thuốc thì cũng mỗi toa mỗi khác, giá trị ở chỗ “bệnh lành thì thuốc quí”, nghĩa là thuốc nào trị được bệnh thì đó là thuốc quí. Không nhất định phải thứ thuốc đắt tiền hiếm có mới là quí, cốt là thuốc để trị lành bệnh, dù thuốc tầm thường mà trị hết bệnh cũng là quí. “Dù nước tiểu cũng là cam lồ.” Gần đây người ta có nói dùng nước tiểu để trị bệnh, giả sử nước tiểu mà trị lành bệnh thì nước tiểu cũng là quí. Khi xưa, đầu thế kỷ XVII đã biết trị bệnh bằng nước tiểu. Hiện nay có nhiều bác sĩ cũng nói dùng nước tiểu để trị bệnh. Thế thì giá trị không phải ở thuốc mà ở chỗ đúng bệnh đúng thuốc.

Cho nên nói: “Chứng bệnh khác mà chấp vào một toa”, như người đau đầu, người đau bụng mà uống một toa thuốc, có được không? Cũng không thể được. “Thì dù nhân sâm, phục linh cũng trở thành thuốc độc. Há cho ngọc tiết san-hô là diệu dược vô thượng sao?” Chúng ta nghĩ ngọc tiết san-hô là quí, nhưng có thể trị được hết bệnh của con người sao?

“Nếu như hàng sơ cơ đệ tử Phật, quí việc tu thân thì hãy soi xét lại mình. Kẻ thích theo cuồng tuệ, hẳn có khinh thường và sẽ chê cười tôi.” Người nào quyết tu thì hãy quay lại nhìn mình, xem các lời nói ở đây có thích hợp, có đúng bệnh mình hay không, nếu đúng như vậy thì có lợi ích. Còn ai muốn nói văn chương, nói ý siêu thoát mà cho rằng hay thì người đó sẽ coi thường những lời dạy, những lời giải thích của Ngài.

Để kết thúc, Ngài nói: “Tôi cũng không bắt ép ai. Vậy nên viết thành lời tựa.”

Niên hiệu Vĩnh Thịnh thứ 15 (1720) ngày Phật thành đạo, mùng tám tháng Chạp năm Kỷ Hợi.

Kính ghi ở Hải Thiên Phật Quốc.

Hải Thiên Phật Quốc, Phật Quốc là nước Phật, Hải Thiên là góc biển, là chân trời, vì chùa của Ngài là chùa Trấn Hải, có thể là ở ngoài góc biển.

Phần này là Lời Tựa Tranh Chăn Trâu. Bắt đầu vào trong bài, Ngài nói thật là cẩn thận và người học cũng cần nên chăm chú lãnh hội đừng bỏ mất những ý hay.

LUẬN GIẢI VỀ LỜI TỤNG TRANH CHĂN TRÂU

Tại Kinh đô Việt Nam,

Tỳ-kheo Quảng Trí hiệu Pháp Thông luận giải

PHẦN I: NÓI THẲNG VỀ CHƯA CHĂN

Kính lễ bậc Giác biết cùng khắp,

Nương về kinh Pháp mười hai bộ,

Nam-mô mười phương các Thánh Hiền,

Đồng chấn uy quang soi xét đến.

Từng bảo: Thuốc, không hẳn sâm, linh, đan, thạch, hết bệnh là thuốc hay. Lời không hẳn bàn giỏi, luận thông, mở sạch điều mê là lời khéo. Vì thế, chỗ thầy thuốc tầm thường bỏ đi, chính là chỗ Lô Biển thu lấy. Điều hạng dở coi khinh, chính là điều bậc trí quí trọng. Mới biết, lập ngôn chẳng quí bàn suông vô ích, mà thật quí là lời cảnh tỉnh được người. Người xưa nói: Do nghi mới đến hỏi, kiếm báu rời khỏi vỏ vì chém việc bất bình; dẫn lời đáp để phá nghi, linh đơn ra khỏi đỉnh (bình), là muốn trị lành bệnh vậy.

Các nhân giả! Mỗi người hãy ngay đây định tỉnh tinh thần, một niệm hồi quang, thì rỗng toang tự soi sáng. Khác chi vầng hồng trong hư không, một mình vận hành vô tư. Hay như minh châu trên mâm, chẳng đẩy mà tự lăn. Lúc này nếu chẳng xét tột cội nguồn, liền đợi về sau hỏi đức Di-lặc, sao quá chậm vậy?

Tôi dù tối dốt, học vấn sơ sài, hạnh giải mỏng manh, cũng thấy được những lời tụng tranh chăn trâu, chính là việc trên bổn phận của người học đạo. Song văn ít mà nghĩa sâu, ý thâm mà hình ảnh rõ ràng, nên trong một niệm phấn khởi, tôi liền tạm viết lời chú giải, để mọi người cùng rõ biết. Theo lời trình bày trên giấy mực, lại có thêm phần nói thẳng, lược dẫn ít điều. Nếu như lý tột chưa được sáng tỏ, bàn lầm nghĩa sai trái, mong cho tôi được sám hối. Hoặc giả lời lẽ đúng lý, xin cho rộng lưu thông, để khỏi cô phụ chí nguyện này.

Lời rằng: “Thánh nhân luống phí tâm lão bà, tri âm nào phải kêu nói mãi.” Giờ đây đối với mục ban đầu chưa chăn, xin hãy tạm nêu ra.

Chỉ vì khi mê cần nhờ có giáo lý ba thừa. Sau khi ngộ mới biết một chữ cũng không. Xưa đức Thích-ca Như Lai đi thẳng vào núi Tuyết, bỏ cả sự vinh hoa, phú quí ở đời, chịu sáu năm đói lạnh, đến đêm mùng tám tháng Chạp thấy sao Mai mọc liền thành Chánh giác, cảm than rằng: “Lạ thay! Có tâm là có Phật. Chỉ vì tất cả chúng sanh có đủ đức tướng trí tuệ Như Lai, nhưng đều do vọng tưởng chấp trước mà chẳng chứng được.” Do đó, ở đạo tràng Bồ-đề, Ngài nói kinh Hoa Nghiêm, chính là pháp môn “Nhất thừa viên đốn vi diệu”, mở bày cho chúng sanh thấy tánh thành Phật. Đó thật là kinh điển bí yếu.

Lại, sách Đại Học của họ Khổng để lại, nói: “Từ thiên tử cho đến dân thường, thảy đều lấy việc tu thân làm gốc.” Song pháp môn này, trước nói chưa chăn, giống như nói chưa giác. Chưa giác tức là chưa tu, mà chưa tu chính là chưa chăn. Như trong lời trên: “Từ thiên tử cho đến dân thường” có thể biết đã ngầm nêu hết những hàng vương hầu, công khanh sĩ đại phu v.v... ở trong đó.

Từ bậc thiên tử chưa chăn, nghĩa là sao? Đây là thân ở cảnh phú quí, con trai, con gái, lụa ngọc, trân báu, kho tàng, hàng ngày ứng tiếp muôn việc, đâu rảnh mà hồi quang phản tỉnh để chăn cho được?

Đến như ngôi vị vương hầu chưa chăn, là sao? Cũng đều do con cái, lụa ngọc thê thiếp dính bận nơi tâm, lại có quyền hành đi đánh dẹp, mưu tính xâm lăng, nhân đó nên không thể chăn.

Tới hàng công khanh, sĩ đại phu v.v... thì a dua theo quyền thế, say sưa với bổng lộc, khoe khoang tiếng tăm, hoặc lo hưởng ân huệ trên trước người dân, chỉ mưu quí hiển một thân mình, nhân đó không thể chăn.

Còn hạng học trò, thì lao tâm khổ chí, lo lấy công danh vinh hiển, đâu rảnh mà chăn?

Cho đến kẻ ruộng vườn, thợ thầy, buôn bán, hết thảy mọi người làm ăn kiếm sống, gieo giống cấy mạ, gánh nước bửa củi, giặt nhuộm may vá, dệt vải, gặt, phơi, xay, giã, nắm bắt tạo bày, khổ nhọc chăm lo, bề bộn rộn ràng để kiếm dùng hằng ngày. Sớm tối nghĩ suy, trăm phương ngàn kế; nếu nói việc ngay trong nhà thôi, thì cũng biết bao thứ nhỏ nhặt, bút không thể chép hết. Chỉ vì nghiệp căn sâu nặng, lăng xăng cả ngày, thế nào chăn được?

Trên từ vua chúa, dưới đến dân thường, hãy gác lại chớ bàn. Ngay như xứ này, hàng bốn chúng đệ tử Phật, vốn đã có chút ít duyên lành đời trước được sanh làm người, may còn gặp nề nếp từ xưa truyền lại, được đi xuất gia, cạo tóc mặc áo nhuộm, lạm nhận sự cung kính, cứ “ăn rồi tụ đầu nói chuyện ồn ào, chỉ nói toàn chuyện thế gian tạp nhạp. Ham ăn ham uống qua ngày, lần lựa ở trong đời, bèn thành quê dốt”. Rồi trở lại đi theo cúng tụng để lo lợi dưỡng, quên mất tâm ban đầu, thật là cô phụ chí xuất gia vậy. Bao giờ mới dừng ý quên duyên, hồi quang phản tỉnh mà chịu chăn? Cứ suy theo đó thì thảy đều là chưa chăn hết.

GIẢNG

Kính lễ bậc Giác biết cùng khắp,

Nương về kinh Pháp mười hai bộ,

Nam-mô mười phương các Thánh Hiền,

Đồng chấn uy quang soi xét đến.

Mở đầu bài tụng ngài Quảng Trí kính lễ Tam Bảo:

“Kính lễ bậc Giác biết cùng khắp” là kính lễ Phật.

“Nương về kinh Pháp mười hai bộ” là kính lễ Pháp.

“Nam-mô mười phương các Thánh Hiền” là kính lễ Thánh Hiền Tăng.

“Đồng chấn uy quang soi xét đến”, cầu Tam Bảo soi xét đến những lời chỉ dạy nhắc nhở của Ngài cho mọi người cùng thấy cùng biết.

Từng bảo: Thuốc, không hẳn sâm, linh, đan, thạch, hết bệnh là thuốc hay. Lời không hẳn bàn giỏi, luận thông, mở sạch điều mê là lời khéo. Vì thế, chỗ thầy thuốc tầm thường bỏ đi, chính là chỗ Lô Biển thu lấy. Điều hạng dở coi khinh, chính là điều bậc trí quí trọng. Mới biết, lập ngôn chẳng quí bàn suông vô ích, mà thật quí là lời cảnh tỉnh được người. Người xưa nói: Do nghi mới đến hỏi, kiếm báu rời khỏi vỏ vì chém việc bất bình; dẫn lời đáp để phá nghi, linh đơn ra khỏi đỉnh (bình), là muốn trị lành bệnh vậy.

Ngài bảo: Người ta thường nói thuốc không phải là sâm, là linh, đan, thạch, miễn thuốc nào trị hết bệnh, đó là thuốc hay. Còn lời không hẳn là bàn giỏi luận thông, miễn lời nói để người mở sạch được điều mê là lời khéo.

Vì thế ở đây mới dẫn chứng “Chỗ thầy thuốc tầm thường bỏ đi, chính là chỗ Lô Biển thu lấy”. Lô Biển là ông Biển Thước ở đất Lô, làm thầy thuốc nổi tiếng ở Trung Hoa. Chỗ những thầy thuốc tầm thường chê, chính là chỗ thầy thuốc nổi danh dùng lấy.

“Điều hạng dở coi khinh, chính là điều bậc trí quí trọng.” Điều mà những kẻ dở xem thường, chính là điều người trí thấy hay.

“Mới biết, lập ngôn chẳng quí bàn suông vô ích, mà thật quí là lời cảnh tỉnh được người.” Nói nhiều, nói hay, văn chương lưu loát mà không dính dấp đến sự tu hành, không đúng với bệnh của người thì cũng không lợi ích gì, cho nên lời nói để người thức tỉnh là lời quí.

“Người xưa nói: Do nghi mới đến hỏi, kiếm báu rời khỏi vỏ vì chém việc bất bình.” Do nghi mới đến hỏi, dụ như kiếm báu rút ra khỏi vỏ vì có những việc bất bình ở ngoài cần sát phạt. Cũng như vậy, vì ôm ấp cái nghi trong lòng cho nên mới đến các thiện tri thức để thưa hỏi.

“Dẫn lời đáp để phá nghi, linh đơn ra khỏi đỉnh (bình) là muốn trị lành bệnh vậy.” Lời đáp lại của thiện tri thức là để phá cái nghi của người hỏi, giống như viên thuốc linh đơn trút ra khỏi bình là để trị bệnh cho người. Như vậy Thiền khách đến thưa hỏi với thiện tri thức là giống như cây kiếm ở trong vỏ tuốt ra để giải quyết việc bất bình. Còn thiện tri thức đáp giải nghi cho người hỏi giống như thuốc linh đơn ở trong bình trút ra để trị bệnh. Hai hình ảnh này rất là rõ ràng.

Các nhân giả! Mỗi người hãy ngay đây định tỉnh tinh thần, một niệm hồi quang, thì rỗng toang tự soi sáng. Khác chi vầng hồng trong hư không, một mình vận hành vô tư. Hay như minh châu trên mâm, chẳng đẩy mà tự lăn. Lúc này nếu chẳng xét tột cội nguồn, liền đợi về sau hỏi đức Di-lặc, sao quá chậm vậy?

Câu này Ngài đánh thức chúng ta. “Các nhân giả” là tất cả chúng ta. “Mỗi người hãy ngay đây định tỉnh tinh thần”, tức là mình định tỉnh tinh thần lại. “Một niệm hồi quang” là một cái nhìn quay lại thì “rỗng toang tự soi sáng”. Cũng như Tổ Huệ Khả quay lại tìm tâm, tìm tâm thì tâm lặng, đó là rỗng toang tự soi sáng. Khi đó “khác chi vầng hồng trong hư không, một mình vận hành vô tư”. Khi quay lại nhìn thì những niệm lăng xăng lặng, chỉ còn một tâm thể tròn sáng giống như vầng mặt trời đi tự tại trong hư không. “Hay như minh châu trên mâm, chẳng đẩy mà tự lăn”, như hạt minh châu tròn để trên mâm thì lăn, tức là nó tới lui tự tại.

Đoạn này Ngài muốn chỉ cho chúng ta ai ai cũng sẵn có tánh giác, chỉ cần quay lại soi sáng để những ý niệm lặng đi thì tánh giác hiện tiền, giống như mặt trời đi giữa hư không, như hạt châu lăn trên mâm vậy.

“Lúc này nếu chẳng xét tột cội nguồn”, ngay đây mà không chịu tu, không chịu quán sát trở lại, “liền đợi về sau hỏi đức Di-lặc, sao quá chậm vậy?” Hiện nay có nhiều người tu lại nghĩ: Thôi mình tu để gieo nhân chờ đức Phật Di-lặc ra đời, gặp Phật mình tu, Phật chỉ thẳng cho mình giác ngộ. Có nên chờ như vậy không? Chúng ta đã có sẵn tánh giác mà không lo quay trở lại, chờ đến đức Di-lặc ra đời lâu quá, sao không tiếc thời giờ? “Sao quá chậm vậy”, đó là lời trách.

Tôi dù tối dốt, học vấn sơ sài, hạnh giải mỏng manh, cũng thấy được những lời tụng tranh chăn trâu, chính là việc trên bổn phận của người học đạo. Song văn ít mà nghĩa sâu, ý thâm mà hình ảnh rõ ràng, nên trong một niệm phấn khởi, tôi liền tạm viết lời chú giải, để mọi người cùng rõ biết. Theo lời trình bày trên giấy mực, lại có thêm phần nói thẳng, lược dẫn ít điều. Nếu như lý tột chưa được sáng tỏ, bàn lầm nghĩa sai trái, mong cho tôi được sám hối. Hoặc giả lời lẽ đúng lý, xin cho rộng lưu thông, để khỏi cô phụ chí nguyện này.

Trước tiên Ngài khiêm tốn nói: “Tôi dù tối dốt, học vấn sơ sài, hạnh giải mỏng manh”, Ngài nói Ngài tối dốt, học vấn sơ sài hạnh giải yếu ớt, nhưng “cũng thấy được những lời tụng tranh chăn trâu” chính là bổn phận của mình, cần phải giúp cho những người học đạo cùng biết.

“Song văn ít mà nghĩa sâu, ý thâm mà hình ảnh rõ ràng, nên trong một niệm phấn khởi, tôi liền tạm viết lời chú giải, để mọi người cùng rõ biết.” Nhìn những bức tranh chăn trâu, đọc những lời tụng, Ngài lãnh hội được nên mới viết lời chú giải để trình ra đây cho mọi người cùng rõ.

“Theo lời trình bày trên giấy mực, lại có thêm phần nói thẳng, lược dẫn ít điều. Nếu như lý tột chưa được sáng tỏ, bàn lầm nghĩa sai trái, mong cho tôi được sám hối.” Nếu như lời giải thích lý cao tột chưa được sáng tỏ, rồi bàn giải sai lầm, đó là lỗi của Ngài, Ngài xin sám hối. “Hoặc giả lời lẽ đúng lý, xin cho rộng lưu thông, để khỏi cô phụ chí nguyện này.” Nếu lời lẽ hay đúng thì cho lưu thông để hợp chí nguyện của Ngài muốn lợi ích cho nhiều người.

Lời rằng: “Thánh nhân luống phí tâm lão bà, tri âm nào phải kêu nói mãi.” Giờ đây đối với mục ban đầu chưa chăn, xin hãy tạm nêu ra.

Đến đây Ngài dẫn: “Lời rằng” là lời của một vị Thánh trước. “Thánh nhân luống phí tâm lão bà”, các bậc Thánh nhân thương chúng sanh như tâm của mẹ già thương con, lúc nào cũng nhớ con không nỡ quên. Thánh nhân vì thương chúng sanh cho nên lúc nào cũng muốn nhắc nhở, mà người không lưu tâm, không để ý thì lời nhắc nhở đó là phí công vô ích.

“Tri âm nào phải kêu nói mãi”, nếu là người tri âm, chỉ nói vài câu thì đã lãnh hội. Lãnh hội rồi thì ứng dụng thực hành. Cũng như Bá Nha Tử Kỳ, người này khảy đàn người kia nghe, lãnh hội được liền thông cảm nhau. Nếu người nghe không phải là tri âm thì tâm lão bà phí tổn rất nhiều. Nói khô môi rát cổ năm này tháng kia, mà lâu lâu nhìn lại thì bệnh thiên hạ cũng y nguyên, đó là phí tâm lão bà! Những câu này nói ra để chúng ta hiểu người lớn đối với người nhỏ như thế nào!

“Giờ đây đối với mục ban đầu chưa chăn, xin hãy tạm nêu ra.” Bây giờ nói đến việc chưa chăn.

Chỉ vì khi mê cần nhờ có giáo lý ba thừa. Sau khi ngộ mới biết một chữ cũng không. Xưa đức Thích-ca Như Lai đi thẳng vào núi Tuyết, bỏ cả sự vinh hoa, phú quí ở đời, chịu sáu năm đói lạnh, đến đêm mùng tám tháng Chạp thấy sao Mai mọc liền thành Chánh giác, cảm than rằng: “Lạ thay! Có tâm là có Phật. Chỉ vì tất cả chúng sanh có đủ đức tướng trí tuệ Như Lai, nhưng đều do vọng tưởng chấp trước mà chẳng chứng được.” Do đó, ở đạo tràng Bồ-đề, Ngài nói kinh Hoa Nghiêm, chính là pháp môn “Nhất thừa viên đốn vi diệu”, mở bày cho chúng sanh thấy tánh thành Phật. Đó thật là kinh điển bí yếu.

Đoạn này Ngài dẫn kinh để chứng minh. Ngài nói khi xưa đức Phật đi tu, đã từ bỏ tất cả sự vinh hoa phú quí, chịu khổ hạnh đói lạnh, đến ngày mùng tám tháng Chạp khi sao Mai mọc, Ngài thành đạo. Theo kinh Hoa Nghiêm, hai mươi mốt ngày đầu, ở tại cội bồ-đề, đức Phật nói kinh Hoa Nghiêm, có đoạn nói rằng: “Lạ thay! Có tâm là có Phật. Chỉ vì tất cả chúng sanh có đủ đức tướng trí tuệ Như Lai, nhưng đều do vọng tưởng chấp trước mà chẳng chứng được.” Như vậy kinh nói “Ai có tâm là có Phật”. Nay thử hỏi có người nào không có tâm chăng? Ai cũng có tâm, thì ai cũng có Phật. Thế mà chúng ta cứ mải lo chuyện thế gian, không nhớ đến Phật. Có Phật mà bỏ quên Phật, nên trong kinh nói: Chúng ta bỏ Phật, chớ Phật không bỏ chúng sanh. “Chỉ vì tất cả chúng ta có đủ đức tướng trí tuệ Như Lai, nhưng đều do vọng tưởng chấp trước mà chẳng chứng được.” Chúng ta do vọng tưởng chấp trước, cho nên đức tướng trí tuệ Như Lai biến mất, điều này được xác nhận rõ ràng trong kinh Hoa Nghiêm.

“Do đó ở đạo tràng Bồ-đề, Ngài nói kinh Hoa Nghiêm, chính là pháp môn 'Nhất thừa viên đốn vi diệu', mở bày cho chúng sanh thấy tánh thành Phật. Đó thật là kinh điển bí yếu.” Kinh Hoa Nghiêm chỉ thẳng cho mọi người thấy mình có sẵn tâm Phật, có sẵn tánh giác, để tu thành Phật. Vậy kinh Hoa Nghiêm cũng không khác với Thiền tông, chỉ rõ chỗ chí yếu cho tất cả chúng ta. Đoạn kế tiếp Ngài dẫn sách Nho để chứng minh.

Lại, sách Đại Học của họ Khổng để lại, nói: “Từ thiên tử cho đến dân thường, thảy đều lấy việc tu thân làm gốc.” Song pháp môn này, trước nói chưa chăn, giống như nói chưa giác. Chưa giác tức là chưa tu, mà chưa tu chính là chưa chăn. Như trong lời trên: “Từ thiên tử cho đến dân thường” có thể biết đã ngầm nêu hết những hàng vương hầu, công khanh sĩ đại phu v.v... ở trong đó.

Sách Đại Học của Khổng Tử nói: “Từ thiên tử cho đến dân thường thảy đều lấy việc tu thân làm gốc.” Từ thiên tử cho đến dân thường là gồm cả vương hầu công khanh v.v... cho đến thứ dân kẻ làm ruộng người buôn bán, ai cũng phải lấy việc tu thân làm gốc.

Từ bậc thiên tử chưa chăn, nghĩa là sao? Đây là thân ở cảnh phú quí, con trai, con gái, lụa ngọc, trân báu, kho tàng, hàng ngày ứng tiếp muôn việc, đâu rảnh mà hồi quang phản tỉnh để chăn cho được?

Đây chỉ lý do vì sao bậc thiên tử chưa chăn: Vì thân ở trong cảnh phú quí, có con trai con gái, có lụa ngọc trân báu kho tàng, hàng ngày lo ứng tiếp muôn việc, đâu rảnh mà hồi quang phản chiếu, vì vậy mà gọi là chưa chăn.

Đến như ngôi vị vương hầu chưa chăn, là sao? Cũng đều do con cái, lụa ngọc thê thiếp dính bận nơi tâm, lại có quyền hành đi đánh dẹp, mưu tính xâm lăng, nhân đó nên không thể chăn.

Đến các quan võ không có chăn, tức là không có tu thân, là tại sao? Là cũng do có con cái, lụa là châu ngọc, thêm thê thiếp vướng bận, lại có quyền hành đi đánh giặc, vì vậy đâu có rảnh mà chăn, cho nên chưa chăn.

Tới hàng công khanh, sĩ đại phu v.v... thì a dua theo quyền thế, say sưa với bổng lộc, khoe khoang tiếng tăm, hoặc lo hưởng ân huệ trên trước người dân, chỉ mưu quí hiển một thân mình, nhân đó không thể chăn.

Đến các quan văn mà không chăn là tại sao? Vì a dua theo quyền thế, say sưa với bổng lộc, khoe khoang tiếng tăm, lo hưởng ân huệ trên trước người dân, mưu sự hiển vinh cho thân mình, nhân đó mà không thể chăn.

Trên đây đã kể ra ba hạng chưa chăn: vua chúa, quan võ, quan văn.

Còn hạng học trò, thì lao tâm khổ chí, lo lấy công danh vinh hiển, đâu rảnh mà chăn?

Đến học trò cũng không chăn, vì bận lao tâm khổ chí học hành thi cử, gầy dựng công danh sự nghiệp, nên đâu có rảnh mà chăn!

Cho đến kẻ ruộng vườn, thợ thầy, buôn bán, hết thảy mọi người làm ăn kiếm sống, gieo giống cấy mạ, gánh nước bửa củi, giặt nhuộm may vá, dệt vải, gặt, phơi, xay, giã, nắm bắt tạo bày, khổ nhọc chăm lo, bề bộn rộn ràng để kiếm dùng hằng ngày. Sớm tối nghĩ suy, trăm phương ngàn kế; nếu nói việc ngay trong nhà thôi, thì cũng biết bao thứ nhỏ nhặt, bút không thể chép hết. Chỉ vì nghiệp căn sâu nặng, lăng xăng cả ngày, thế nào chăn được?

Đây kể chung tất cả, những người làm ruộng vườn, làm thợ thầy, làm tất cả ngành để kiếm cơm sanh sống, lăng xăng suốt ngày, rốt cuộc rồi cũng không chăn.

Thế là từ vua chúa đến quan võ quan văn không chăn, cho đến học trò và thường dân cũng không chăn!

Đến phần kết thúc:

Trên từ vua chúa, dưới đến dân thường, hãy gác lại chớ bàn. Ngay như xứ này, hàng bốn chúng đệ tử Phật, vốn đã có chút ít duyên lành đời trước được sanh làm người, may còn gặp nề nếp từ xưa truyền lại, được đi xuất gia, cạo tóc mặc áo nhuộm, lạm nhận sự cung kính, cứ “ăn rồi tụ đầu nói chuyện ồn ào, chỉ nói toàn chuyện thế gian tạp nhạp. Ham ăn ham uống qua ngày, lần lựa ở trong đời, bèn thành quê dốt”. Rồi trở lại đi theo cúng tụng để lo lợi dưỡng, quên mất tâm ban đầu, thật là cô phụ chí xuất gia vậy. Bao giờ mới dừng ý quên duyên, hồi quang phản tỉnh mà chịu chăn? Cứ suy theo đó thì thảy đều là chưa chăn hết.

Phần kết thúc này nghe buồn làm sao! Rốt cuộc rồi toàn là chưa ai chịu chăn cả, chưa chăn tức là chưa tu!

Đoạn trên Ngài nêu nào là vua chúa, rồi tới kẻ nông phu, người thợ thầy v.v... vì bận rộn quá không ai chăn được.

Đến phần kết thúc, Ngài nói thẳng “Bốn chúng đệ tử Phật”. Bốn chúng đệ tử Phật là ai? Là những người có căn duyên trong đạo: Cao ở trên là Tỳ-kheo, kế là Tỳ-kheo ni, kế đến là Sa-di và Sa-di-ni. Có chỗ nói bốn chúng là: chư Tăng, chư Ni, Ưu-bà-tắc, Ưu-bà-di. Những người này đã có chút duyên trong đạo, cho nên “được sanh làm người, may còn gặp nề nếp từ xưa truyền lại, được đi xuất gia, cạo tóc mặc áo nhuộm, lạm nhận sự cung kính”, chữ này hơi đau một chút, “lạm nhận sự cung kính”, nói theo thế thường là lạm dụng sự cung kính của người. “Ăn rồi tụ đầu nói chuyện ồn ào, chỉ nói toàn chuyện thế gian tạp nhạp. Ham ăn ham uống qua ngày, lần lựa ở trong đời, bèn thành quê dốt”, đây là dẫn lời trong Qui Sơn Cảnh Sách quở nặng vì không chịu chăn.

Sau đây lại quở thêm: “Rồi trở lại đi theo cúng tụng để lo lợi dưỡng”, lo đi cúng tụng để được thù lao chút ít, rồi “quên mất tâm ban đầu”. Chúng ta đi tu là để thành một người xuất gia tu đạo giải thoát, chớ đâu phải đi tu để trở thành người làm ra tiền để sống. Thế mà chúng ta “quên mất tâm ban đầu, thật là cô phụ chí xuất gia vậy”. Thật là chúng ta đã bỏ mất ý chí xuất gia của mình, như vậy thì “bao giờ mới dừng ý quên duyên, hồi quang phản tỉnh mà chịu chăn?”

Ngay bây giờ có chịu chăn hay chưa? “Dừng ý quên duyên” là lặng ý không chạy theo duyên bên ngoài. “Hồi quang phản tỉnh” là xoay ánh sáng lại phản tỉnh nơi mình. Như thế mới là người biết chăn.

“Cứ suy theo đó thì thảy đều là chưa chăn hết.” Như vậy kể cả thế gian và người tu hình như chưa ai chịu chăn hết.

Đây là nói tổng quát về chưa chịu chăn.