Trưởng lão Buddhaghosa - Nhà chú giải kinh điển Pàli

Chú giải Pháp cú kinh (Dhammapadaṭṭhakathā)

Chúng ta nghiên cứu tiếp đến tác phẩm Dhammapadaṭṭhakathā. Hiện có nhiều nghi ngờ không hiểu Buddhaghosa có phải là tác giả của tác phẩm này hay không. Tác phẩm này với tầm cỡ rất lớn, không những chỉ gồm cuốn Aṭṭhakathā mà thôi, nghĩa là phần giải thích những từ và những thành ngữ trong bản văn mà còn có một khối lượng khổng lồ những chuyện kể minh họa về bản chất các câu chuyện Jātaka. H.C. Norman người đã biên tập toàn bộ tác phẩm cho nhà xuất bản P.T.S., cũng đã đồng ý là các câu chuyện minh họa này xuất phát từ Ngài Buddhaghosa, một nhà biên soạn và chú giải Kinh Phật đại tài; trong khi đó E.W. Burlingame trong cuốn sách viết về những câu chuyện huyền thoại về Phật giáo được dịch từ bản chú giải kinh Dhammapada, thì Buddhaghosa, nhà chú giải Kinh Phật vĩ đại này lại không phải là tác giả của tác phẩm này. Theo truyền thống Phật giáo, thì ngài Buddhaghosa là tác giả của cuốn Aṭṭhakathā và điều này đã được xác minh ở lời ghi ở cuối sách của chính tác phẩm đó. Cũng có thể tham khảo tại Thiền viện Mahāvihāra ở tại Tích Lan, như Morman đã chỉ rõ, [21] và điều này cũng nhằm xác nhận Buddhaghosa có liên quan đến tác phẩm này vì cũng chính tại đó Buddhaghosa đã viết những bài bình luận của mình. Ông Burlingame đã nhấn mạnh về những khác biệt trong ngôn ngữ và văn phong giữa các bản chú giải Dhamma-padaṭṭhakathā và các bài khác không có nghi ngờ gì Buddhaghosa đã biên soạn các tác phẩm đó cả. Nhưng chúng ta có thể nêu ra sự khác biệt rõ ràng, vì chính sự khác biệt giữa các đề tài thuộc nhiều bản văn khác nhau cũng đã được cứu xét để chú giải. Tác phẩm Dhammapada, không giống như các tác phẩm vĩ đại Nikayas viết ở thể kệ và văn xuôi gāthās, mà lại được viết hoàn toàn ở thể gāthā với bối cảnh là kệ. Còn trong cuốn Nikāyas như đã được chỉ rõ trong văn bản. Chính vì vậy mà ở đây ta cần phải liệt kê tác phẩm này vào dạng tác phẩm qui phạm Phật giáo. Hardy lại chỉ rõ [22] trong câu truyện người lái buôn Ghosaka, như Buddhaghosa đã kể trong tác phẩm Manorathapūraṇī, lại rất khác biệt với cùng một câu chuyện được kể trong chú giải Dhammapada. Ở đây ta phải lưu ý đến một thực tế là Buddhaghosa không viết những bản chú giải của mình một cách độc lập riêng rẽ với những bản văn giới luật. Nhưng đa phần ông lại dịch và biên soạn từ nhiều bản chú giải từ tiếng Sinha khác nhau. Đôi khi ông sử dụng những Haha-Aṭṭhakathā, đôi khi lại dùng Mahāpaccarī và rồi ông lại quay trở lại với Kuruṇḍa Aṭṭhakathā; chính vì thế mà Buddhaghosa không thể không nhận lãnh trách nhiệm về những khác biệt trong các chuyện kể trên, rất có thể vì những khác biệt đó lại rất phổ biến trong các bản chú giải nổi tiếng cổ xưa. Như chúng ta đã chỉ rõ nơi chương trên. Điều đó được biểu hiện ở nhiều công trình tập thể của một số đông các nhà hiền triết và học giả Phật giáo khác đang cùng cộng tác để giải thích những lời nói của thầy mình từng lời như Đức Phật phán ra; và những bản chú giải đã được triển khai qua nhiều thể kỷ đang xen nhau giữa Đức Phật và các nhà chú giải là những người đã lên khuôn cuối cùng cho tác phẩm đó. Một số khác biệt nơi phần lớn các câu chuyện huyền thoại, như các dụ ngôn và truyện kể lại được sát nhập vào các bản chú giải là điều rất tự nhiên. Chính vì vậy, mà chúng ta có khuynh hướng cho là những lời ghi cuối sách xác nhận quyền tác giả của tác phẩm Dhammapada-Aṭṭhakathā là chính ngài Buddhaghosa là điều rất chính xác. Cho dù ở mức độ quyền tác giả tác phẩm Dhammapada có liên quan, ta có thể nghĩ tình trạng các bản chú giải nguyên thuỷ đó đã không được chuyển ngữ tại Tích Lan. Có nhiều phiên bản khác nhau nơi các câu chuyện minh họa. Công việc duyệt lại chính tác phẩm Dhammapada trước khi ngài Buddhaghosa xuất hiện để so sánh tác phẩm bằng tiếng Pāli với bản dịch sang tiếng Trung Hoa vào năm 223 sau CN. Tác phẩm Dhammapada của Beal được dịch từ phiên bản Trung Hoa sang kinh điển Phật giáo [23] đã vạch ra một sự khác biệt lớn nơi tác phẩm bằng tiếng Pāli trong gala Phật giáo cũng như những chuyện kể phụ họa. Chính vì thế những sự khác biệt nơi hai phiên bản chuyện kể về Ghosaka trong hai tác phẩm bình luận của ngài Buddhaghosa không gây ra nhiều hậu quả trầm trọng mấy.

Trong phần mở đầu tác phẩm Chú giải Pháp cú (Dhammapada-aṭṭhakathā), Buddhaghosa cho biết ông dịch những lời bình tiếng Shinha sang tiếng Māgadhi, ông thêm vào chỗ này chỗ kia một vài ghi chú của riêng ông theo lời yêu cầu của một Hòa thượng tên là Kumārakassapa [24] bản chú giải Dhammapada gồm nhiều chuyện kể hài hước, truyện về súc vật, huyền thoại về các thánh, v.v... một vài câu chuyện này đã được Milinda-Pañho đề cập đến, thí dụ như câu chuyện Maṭṭhakuṇḍali, Sumaṇa, v.v... (xem các chuyện huyền thoại về Đức Phật. pt. I, pp. 60-62). Song song với các câu chuyện được ghi trong cuốn sách này ta còn được thấy trong tác phẩm Divyāvadāna và Kandjur viết bằng tiếng Tây Tạng (xem các huyền thoại về Đức Phật) pt. I, pp. 63-64)

* Chú giải Tạng Diệu pháp (Abhidhamma Piṭaka)

Các bài bình về tạng Diệu Pháp (Abhidhamma) như sau:

1. Atthasālini - một bản chú giải về một đoạn trong tác phẩm Dhammasaṅgaṇi, chúng ta đã đề cập đến bài này rất dài. Tại Miến Điện các nhà sư sinh viên phải học rất kỹ và thường thì các tác giả của Abhidhamma thường trích tác phẩm này. Đây là một trong số các tác phẩm của Buddhaghosa được biết đến nhiều nhất. Khảo sát sơ qua về Atthasālini cho thấy là tác phẩm được biên soạn sau Samantapāsādikā đã được đề cập đến ở các trang 97 và 98 tác phẩm do P.T.S xuất bản).

2. Samohavinodanī - một bản bình luận về Vibhaṅga (giải trình)

3. Dhātukathāpakaraṇaṭṭhakathā - một bản bình về Dhātukathā (bàn về các nhân tố)

4. Pugga Paññāttipakaraṇaṭṭhakathā - một bản bình luận về Puggala Paññātti, bản dịch tiếng Anh của một nhà văn hiện đại do hội Pāli Text society. London in và xuất bản.

5. Katthāvatthu aṭṭhakathā - một bản bình luận về Katthāvatthu (những điểm trái ngược.)

6. Yamakapakaraṇaṭṭhakathā - một bản bình luận về Yamaka.

7. Paṭṭhānapakaraṇaṭṭhakathā - một bản bình luận về Patthana, cuốn sách cuối cùng của Luận tạng Abhidhamma, được viết theo yêu cầu của một nhà sư mang tên CullaBuddhaghosa [25].

Buddhaghosa cũng đã viết tác phẩm Paritta-aṭṭhakathā, một trong số các tác phẩm Luận tạng Abhidhamma. Các bản chú giải sau này như ông đã đề cập đến ở bài trước [26] và tất cả các tác phẩm đó đều giả định chính là tác phẩm Visuddhimagga của Buddhaghosa. [27]

* Tác phẩm Pitakaṭyalakkhaṇagandha

Ngoài các bài bình luận kể trên, vẫn còn được lưu trữ trong các tác phẩm Sāsanavaṃsa, Buddhaghosa còn viết Pitakaṭyalakkhaṇagandha và một tác phẩm khác bằng tiếng Phạn, cuốn "Padyacūḍāmaṇī" [28] mà quyền tác giả cũng được gán cho ngài Buddhaghosa và đã được xuất bản mới đây do lệnh của nhà cầm quyền Madras, và được ông Kuppuswāmi Śāstrī và một người khác nữa biên soạn.

* Tác phẩm Padyacūḍāmaṇī

Đây là một Nhiếp Đại Thừa (Mahākāvya) viết bằng tiếng Phạn về cuộc đời Đức Phật. Chẳng có gì trong cuốn sách này cho thấy ai là tác giả trừ một số chữ rất khiêm tốn trong đoạn thơ thứ hai và thứ ba trong đoạn thứ nhất. Những lời ghi cuối mỗi bài kệ cho thấy một người có tên là Buddhaghosacarya nào đó hay đơn giản là Buddhaghosa đã viết tác phẩm. Ông S. Kuppuswāmi Śāstrī, người biên soạn tác phẩm, đã xác nhận Buddhaghosa như là một nhà viết bình luận vĩ đại nào đó. Trước khi bàn về sự xác nhận này chúng ta sẽ đưa ra một bản tóm tắt về nội dung tác phẩm, cho phép chúng ta nghiên cứu thấu đáo vấn đề này. Tác phẩm gồm có mười đoạn, tất cả có sáu trăm bốn mươi mốt câu kệ. Mở đầu với bài mô tả về thành phố Kapilavastu (Kapilanagara). Rồi đến một bài tường thuật về Śuddhodana và nữ hoàng Māyā. Đoạn thứ hai bắt đầu với bài tường trình về cuộc thăm viếng của các thần tại Thiên Cung Tuṣita, tiếp theo sau bài tường trình về cuộc tiếp kiến giữa các vị thần và Đức Phật. Và tiếp theo sau đó là đoạn mô tả về Đức Phật với hai mươi ba câu kệ. Rồi đến phần các vị thần phát biểu được viết với mười bảy đoạn kệ ngợi khen Đức Phật là người họ rất ngưỡng mộ, khớp với lời thỉnh cầu của họ xin Đức Phật được đầu thai và giáng trần làm con trai của Śuddhodana. Các vị thần rất vui sướng và Đức Phật (Lord Tuṣita) đầu thai trong lòng Māyā. Đoạn thứ ba bắt đầu với việc mô tả về Māyādevī trong thời kỳ mang thai. Trong câu thứ mười của cùng đoạn đó còn mô tả việc hài nhi ra đời, tiếp theo là một đoạn dài mô tả những biến cố xảy ra về việc ngài sinh ra. Rồi tiếp đến là đoạn mô tả về những quà biếu cho Śuddhodana nhân dịp bà sinh hạ con trai và tuân thủ các nghi thức vào lúc sinh con và lễ đặt tên cho con trẻ. Câu kệ 33-41 gồm một bài tường trình về những trò chơi của cậu con trai khi còn nhỏ. Rồi đến bài tường trình về giai đoạn học hành của Đức Phật, những thành đạt của ngài vào thời niên thiếu. Và ngài được cử làm thái tử. Đoạn thơ thứ tư nói về việc cầu hôn của thái tử. Tướng Koliya đã dâng con gái cho ngài và được sự đồng ý của Śuddhodana. Câu 4-35 mô tả việc trang hoàng thủ đô Koliya, mô tả về công chúa và chàng rể là thái tử sáng giá. Câu 36-53 mô tả lễ cưới, và đoạn còn lại là bài tường trình về việc hoàng tử đến Kapilavastu, sự vui mừng của các phụ nữ thành Kapilavastu khi nhìn thấy ngài, v.v... bài thứ năm mô tả những hưởng thụ của hoàng tử theo từng mùa trong năm. Nhà vua Śuddhodana yêu cầu hoàng tử tỏ cho nhà vua biết về tài khéo sử dụng vũ khí, hoàng tử hứa sẽ cho đức vua biết vào ngày thứ bảy. Bài kệ kết thúc bằng việc hoàng tử biểu diễn tài sử dụng vũ khí. Bài thứ sáu bắt đầu việc mô tả về mùa xuân. Hoàng tử ra ngoài dạo chơi trong một ngôi vườn. Rồi các vị thần cho ngài bắt gặp một người già, một người bệnh, và một người chết. Tiếp đó là cuộc đối thoại giữa hoàng tử và ba nhân vật trên cùng với người đánh xe ngựa và các câu trả lời của họ, việc trở lại thành phố và cuộc hội kiến với một nhà tu khổ hạnh, những câu hỏi được đặt ra với người đánh xe về nhà tu khổ hạnh và câu trả lời của họ. Bài kệ kết thúc bằng việc hoàng tử ước ao được dạo chơi trong vườn trở lại. Bài kệ thứ bảy được bắt đầu với việc mô tả về ngôi vườn trong hoàng cung. Hoàng tử đến một cái hồ và thực hiện các trò thể thao dưới nước. Cũng có đoạn mô tả về cái hồ và các trò thể thao tại đó. Bài kệ thứ tám cho ta thấy một buổi hoàng hôn tuyệt vời, và bóng đêm khi mặt trời lặn, gồm cả việc mô tả về bầu trời và trăng lên. Rồi sau đó là việc mô tả hoàng tử trở lại lâu đài. Bài kệ thứ chín mở đầu với việc hoàng tử ngồi trên một chiếc xe ngựa đẹp tuyệt trần và tham gia vào nghi lễ ārātrika. Rồi mô tả về cuộc nhảy ca đàn hát v.v... trước sự hiện diện của hoàng tử. Nhưng hoàng tử không tìm đâu ra hứng thú trong các trò tiêu khiển đó và trở nên rất buồn rầu ủ rũ.. rồi bài kệ mô tả tiếp các vị thần xuất hiện và tôn kính hoàng tử bằng nhiều cách khác nhau. Thế rồi đột nhiên bài kệ lại kể về cuộc du hành của hoàng tử sau 30 du thiện na (yojanas, do tuần) ngài đã đến được bờ sông Anovamā (tiếng Pāli, Anomā) tiếp theo là một bài mô tả về con sông, hoàng tử vượt sông, xua đuổi các con hầu về nhà, và mặc áo cà sa thực hiện khổ tu ăn chay đền tội. Ngài lưu lại bên bờ sông Anovamā một thời gian rồi đi đến thành phố Rājāgṛiha, thủ phủ của vùng Bimbisāra để khất thực. [29] Sau khi rảo qua khắp các đường phố để gom của bố thí, ngài đã lên núi gọi là Pāṇḍva. Tại đó ngài đã dùng bữa, rồi vào rừng để thực hiện khổ hạnh trong một thời gian dài. Hoàng tử vẫn không đạt đến được Niết-bàn bằng những việc hãm mình khắc khổ đó, ngài bắt đầu cân nhắc đến những phương thế khác để đạt đến việc mình hằng mơ ước bấy lâu nay. Một đêm nọ ngài mơ thấy năm giấc mơ. Khi tỉnh dây và ngài hiểu ra ý nghĩa của các giấc mơ đó. Ngay ngày hôm đó, ngài biết chắc chắn đã có thể đạt đến Niết-bàn. Sau khi thực hiện các nhiệm vụ buổi sáng và chờ thời điểm đi khất thực, ngài đã ngồi ngay dưới gốc bụi tre. Rồi một phụ nữ đem đến một ít sữa làm bằng gạo để dâng cho thần linh tại gốc tre đó, cứ tưởng ngài là thần linh, bà ta đã dâng sữa Pāyasa cho ngài dùng, và chính ngài cũng sử dụng một chút sữa này, rồi ngài đến bờ sông Nerañjarā. Tại đó sau khi đã tắm, ngài dùng bữa và rồi đến ở trong rừng trong vòng một ngày. Đến cuối ngày, ngài đến một gốc cây Bồ-đề. Ngài rắc cỏ Kusa do Brahmā đem lại. Thế rồi một chỗ ngồi xuất hiện ở trên cao. Ngài ngồi vào đó rồi các thần xuất hiện và khen ngợi ngài. Bài kệ kết thúc bằng việc đề cập tới thần Ma Vương xuất hiện để chiến thắng Đức Phật. Bài kệ thứ mười mô tả cuộc chiến đấu giữa Đức Phật và Ma Vương và đấng đã được giác ngộ chiến thắng Ma Vương.

Nghiên cứu câu chuyện về cuộc đời Đức Phật như đã được mô tả trong tác phẩm Padyacūḍāmaṇī cho thấy là tác giả đã viết khác tại nhiều chỗ so với những gì phiên bản được nhiều người chấp nhận trong văn học Phật giáo. Câu chuyện về các vị thần đến viếng thăm Thiên Đàng Tuṣita và họ yêu cầu Bồ-tát phải được sinh hạ giữa loài người như đã mô tả trong tác phẩm Padyacūḍāmaṇi, bài kệ thứ hai cũng được thấy trong tác phẩm Dhammapada-aṭṭhakathā, cuốn I, trang 84 và trong bản chú giải Jātaka, cuốn I trang 48, nhưng điều này không thấy có trong tác phẩm Lalitavistara hay trong tác phẩm Buddhacarita. Hiện nay tất cả mọi người đều chấp nhận là Đức Phật được sinh ra tại vườn Lumbini. Một cây cột Aśoka với một bia tạc chữ vẫn còn đó, đã xác nhận sự kiện này. Nhưng không đề cập gì đến nơi sinh như đã được nói đến trong tác phẩm Padyacūḍāmaṇi. Truyền thống được đa số các Phật tử chấp nhận đó là Hoàng Hậu Māyā là mẹ Đức Phật, đã qua đời ngay sau khi Đức Phật sinh ra. Biến cố đó cũng không được nhắc đến tại tác phẩm được duyệt lại. Bản tường trình trong bài kệ thứ sáu nói về cuộc đi dạo chơi trong vườn và Đức Phật đã nhận ra trên đường về, một người già, một bệnh nhân và một người chết và những lời thắc mắc về số phận của họ giữa Đức Phật vài người đánh xe đã được ghi lại rất khác như đã thấy trong Kinh Sutta Mahāpadana trong Dīgha Nikāya viết và trong tác phẩm Jātaka [30] theo câu chuyện viết trong bản chú giải Jātaka, vị hoàng tử đánh xe ngựa và khi những điềm đó xuất hiện thì chỉ có ngài và không còn có ai khác đã thấy các điềm lạ đó. Và rồi Đức Phật đã hỏi người đánh xe. Nhưng trong tác phẩm Padyacūḍāmaṇī lại đề cập nhiều hơn đến người đánh xe. Theo kinh Luật Pāli, Rāhula có phải là con của đức Phật không? Được sinh ra trước khi Siddhārtha xuất gia. Tác phẩm Buddhacarita cũng nhắc đến sự ra đời của Rāhula nhưng Padyacūḍāmaṇī lại không đả động gì đến chi tiết này. Bản tường trình việc xuất gia của hoàng tử Siddhartha được viết trong bài thứ chín trong tác phẩm Padyacūḍāmaṇī là điều hơi đột ngột. Hoàng Tử trở lại sau khi luyện tập thể thao tại hồ trong vườn hoàng cung và khi ra về có nhiều cuộc trình diễn nhảy múa và ca hát v.v... nhưng hoàng tử đã chống lại họ và đi thẳng đến bờ sông Anovamā. Theo như câu chuyện trong Kinh tạng Pāli thì trước khi xuất gia, Siddhartha đã đến từ biệt vợ mình, và Rāhula; và đi ngựa Kiền Trắc Kanthaka có Channa đi theo khi ngài rời khỏi cung điện. Trong tác phẩm (bài kệ thứ chín) có một bài tường trình về việc hoàng tử trở về thành phố Bimhbisāra nhưng không nói gì về việc ngài gặp nhà vua. Câu 54 trong cùng bài kệ đó đã nói về việc ngài đã thực hiện tu khổ hạnh khắc nghiệt. Nhưng lại không đả động gì đến việc ngài đến cư ngụ với Āḷāra Kālāma và Uddakarāmaputta. Câu 59 và 60 ám chỉ việc dâng quà của người Pāyasa nhưng không đả động gì đến tên của Sujātā. Câu 70 cho biết vị Bồ-tát nhận được từ nơi Brahmā một đống cỏ và sửa soạn chỗ ngồi với số cỏ đó. Nhưng theo kinh Pāli lại cho là Sotthiya đã dâng cho Đức Phật người cắt cỏ. Bài tường thuật kết thúc với việc Đức Phật đánh bại Ma Vương - một biến cố mà bài kệ thứ mười ba trong tác phẩm Buddhacarita Aśwaghosa cũng kết thúc như vậy. Một điều cũng được biết đến rất nhiều là ngoài mười bảy bài kệ của Buddhacarita, chỉ có mười ba bài đầu là còn nguyên bản, còn bốn bài còn lại do một người chép thuê tên là Amritānanda biên chép lại.

Nghiên cứu các chi tiết trên đã rọi sáng một vài nghi ngờ về quyền tác giả của nhà chú giải Buddhaghosa đối với tác phẩm Padyacūḍāmaṇī. Buddhaghosa tỏ ra rất quen thuộc với các truyền thống viết về cuộc đời của Ngài Śākya thông thái và không thể xảy ra là ông lại quên một số chi tiết quan trọng của người thầy vĩ đại này. Vấn đề là tác phẩm Padyacūḍāmaṇī lại kết thúc chính xác nơi phần nguyên bản hiện có trong tác phẩm Buddhacarita do Aśwaghoṣa viết phần kết là điều hết sức phi lý. Tác phẩm Buddhacarita được dịch sang tiếng Trung Hoa vào năm 420 sau CN, có nghĩa là rất gần với thời gian khi mà Ngài Buddhaghosa đã nổi tiếng quanh vùng đó. Rất có thể Buddhaghosa nhận ra toàn bộ tác phẩm của người tiền nhiệm nổi tiếng của mình, là ngài Aśwaghoṣa, tác phẩm được ôn lại rất có thể được một người viết kém nổi tiếng hơn sau khi tập kệ của Buddhacarita đã bị thất lạc. Cũng có thể là tác phẩm này đã được Buddhaghosa viết và cũng đã xuất hiện trễ hơn là nhà bình luận vĩ đại của nền văn học Phật giáo Pāli.

Một điểm khác nữa cũng cần được nghiên cứu. Không có gì phải nghi ngờ là nhà chú giải kinh Phật vĩ đại với kiến thức văn học Phạn rất uyên bác đến như vậy, nhưng không thấy dấu hiệu nào cho thấy nơi những bài tường thuật về cuộc đời của ông như đã được viết trong Mahāvaṃsa hay là trong những tác phẩm sau này như Sāsanavaṃsa, v.v... là ông có ý định viết bất kỳ điều gì bằng tiếng Phạn. Ông đã cống hiến toàn bộ cho văn học Pāli có thể là ông đã đi lạc đề trong việc viết một tập thơ dài bằng tiếng Phạn.

* Một số tác phẩm khác của Buddhaghosa

Các tác phẩm Mahāvaṃsa và Mahāyāzawin của Tumour cho là trong thời gian lưu lại tại đảo quốc Tích Lan, Buddhaghosa đã dịch sang tiếng Pāli toàn bộ những bản chú giải viết bằng tiếng Sinha về Tam tạng (Tripiṭaka) nguyên thủy do Mahinda đã sáng tác, người này đã là hoàng tử của vị hoàng đế Aśoka rất nổi tiếng và cũng là một người rất sùng đạo Phật tại Tích Lan. Mặt khác, một bản tóm lược bằng tiếng Sinha lại cho là ông cũng đã sáng tác ra Tam tạng (Tripiṭaka), rất có thể làđiều này có ý ám chỉ những bản chú giải của ông về tác phẩm này tại Miến Điện sau khi ông từ Tích Lan trở về. Huyền thoại Thái Lan rất kính trọng một phần tác phẩm này của ông xem ra hơi có vẻ rối rắm [31].

Spence Hardy đề cập đến một bản chú giải viết về tác phẩm Buddhavaṃsa do ông viết. Điều này rất có thể là tác phẩm Aṭṭhakathā còn được gọi là Maduratthavilāsinī theo thiển ý của Grimbolt thì quyền tác giả lại không được gán Buddhaghosa nhưng lại là một nhà sư Phật giáo sống tại cửa sông Kāverī miền nam Ấn Độ. [32]

* Tác phẩm của Buddhaghosa - một kho tàng sử liệu quan trọng

Một bản nghiên cứu chi tiết về các tác phẩm của ngài Buddhaghosa đã giúp cho các sinh viên ham học hỏi rất nhiều điều còn sâu xa hơn những vấn đề đã được nghiên cứu ở đây, tuy nhiên vẫn còn có rất nhiều điều ta chưa với tới hay đề ra được một giải đáp ổn thoả. Cuộc đời của ông, những quan điểm về xã hội, tôn giáo và triết học của ông, những hồi tưởng của ông về đảo quốc Tích Lan, các quan hệ của ông với Buddhadatta, các cống hiến đặc biệt của ông cho tư tưởng Phật giáo, v.v... tất cả những điều đó đều có thể thu thập được trong các tác phẩm của ông đã viết. Các tác phẩm của Buddhaghosa đã hé mở ra tiến độ sự phát triển chính tư duy của ông và giúp giải thích toàn bộ tư duy thuộc các thế hệ trước ông. Các tư duy đó đã in đậm dấu ấn hiểu biết sâu xa và học thức uyên bác của ông. Nói về những giá trị các tác phẩm Buddhaghosa đã thực hiện, bà Rhys Davids nhận định, "Ta có thể sẵn sàng thừa nhận một điều là không cần phải chấp nhận toàn bộ những gì Buddhaghosa đã thực hiện. Khoảng cách giữa khả năng kiến tạo thiên tài của Đức Phật Cồ Đàm và các đồ đệ của ngài nếu như được so sánh với những thế hệ hậu sanh kế tiếp không nhất thiết phải phê phán để làm giảm giá trị những công sức cống hiến của các nhà chú giải Kinh Phật mới có đủ sức thuyết phục. Triết lý của ngài Buddhaghosa chắc chắn không thuộc loại thô thiển và ông có dư khả năng bỏ qua không chú giải những vấn đề nan giải, đối với người phương Tây đó là điều hoàn toàn họ chưa thông hiểu. Tuy nhiên, theo tôi sự nghiêp của Ngài Buddhaghosa không những rất đáng gợi nhớ, nhưng còn là cả một kho báu lịch sử đáng quan tâm. Nếu gác bỏ sang một bên có nghĩa là để mất đi toàn cảnh một quá trình lịch sử triết lý Phật giáo." [33]

R.C childers đã phát biểu rất đúng đắn về ngài Buddhaghosa như sau: "Buddhaghosa đã không tự giới hạn mình trong công việc dịch thuật các tác phẩm Mahendra, nhưng ngài còn biết kết hợp chặt chẽ các tư liệu biên niên sử viết bằng tiếng Sinha cổ điển sẵn có vào thời điểm đó, và đóng góp vào đó những cống hiến to lớn của riêng ông, chủ yếu thuộc lãnh vực chú giải Kinh Phật. Rất nhiều vấn đề chứa đựng trong các tác phẩm chú giải Kinh Phật của ông rất cổ xưa như chính Tam tạng (Tripiṭaka), trong khi đó, giống như Tam tạng, các tác phẩm của ông rất súc tích trong lịch sử, và trong dân gian và có đầy rẫy những chuyện kể có thể làm sáng tỏ những hoàn cảnh đạo đức và xã hội Ấn Độ cổ xưa." Ông đã để lại một gia tài hết sức phong phú cho nền văn học Phật giáo. Tác giả Gray trong lời giới thiệu cuốn Buddhaghosuppatti đã ghi lại như sau: "Đặc biệt Savaṇṇabhūmi đã có lý để hãnh diện về ông. Thái Lan đã tìm thấy nguồn gốc Kinh Phật nơi ông. Rõ ràng là từ các cuốn biên niên sử Talaing, và món nợ ân tình Miến Điện mắc nợ nơi đảo quốc Tích Lan cũng đã được bù đắp đầy đủ khi mà vào thế kỷ thứ 12 thì Miến Điện đã có thể hoàn lại cho đảo quốc thánh đó một bản Kinh Phật gồm tất cả những tác phẩm quốc gia này đã mượn từ hòn đảo này bảy thế kỷ trước đó và đã bảo tồn hết sức cẩn thận." (pp. 31-32,) Tác giả Gray cũng cho biết thêm: "Các bản chú giải của ngài Buddhaghosa hiện còn lưu giữ tại Tích Lan, đã được tước đoạt từ tay các kẻ ngoại đạo tại Miến Điện. Các vị tu sĩ Sinha không còn giữ được một bản nào sau khi ngài Buddhaghosa đã biên soạn ra, nếu không thì Fa-Hiên, khi đến thăm Anurādhapura sau ngày Buddhaghosa qua đời, chắc chắn đã đề cập đến và rất có thể lấy được một số bản chú giải đó, ít nhất cũng một bản chú giải về cuốn Giới Luật (Vinaya)."(tr. 32)

Nhờ những khổ công nghiên cứu của cố giáo sư T.W. Rhys Davids và Bà Rhys Davids, những nhà sáng lập ra Hội Bản Văn Pāli (Pāli Text Society) cũng nhờ có ông Surrey và các cộng sự viên khác đã xuất bản một vài tác phẩm quan trọng của ngài Buddhaghosa, cụ thể là tác phẩm Visuddhimagga, một phần tác phẩm Sumaṅgalavilāsinī, tác phẩm Atthasālini, bản chú giải Puggala Paññātti, Dhammapada, Katthāvatthu và Patthana. Chúng tôi rất hân hạnh thấy rằng họ đã tiến hành in ấn một số ít sách của nhà chú giải Kinh Phật đại tài này, cụ thể là cuốn Manorathapūraṇī, Sammohavinodanī, Sāratthapakāsinī, Samantapāsādikā và phần còn lại của cuốn Sumaṅgalavilāsinī. Không còn nghi ngờ gì nữa những tác phẩm này đã đang và sẽ là những tác phẩm trường tồn vĩnh cửu cho xã hội và từ đó toàn thế giới sẽ biết nhiều hơn về Phật giáo.

[1] Buddhaghosa ca āyasmato Revatassa santike nisīdanto Đānodayaṃ nāma gandhaṃ Atthasāliniṃ ca gandhaṃ akāsi. Tatopacchā parittaṭṭhakathaṃ kattukāmo hutvā ārabhi. (Sāsanavaṃsa, P.T.S., p. 31.)

[2] J.P.T.S., 1890, p. 53.

[3] Ibid., 1890, p. 56.

[4] Mrs. Rhys Davids: A Buddhist Manual of Psychological Ethics, p. xxi.

[5] Mr. Nagai in the Journal of the Pāli Text Society, points out that the Visuddhimagga of Buddhaghosa is but a revised version of Vimuṭṭimagga by a thera named Upatissa of Ceylon. He also points out that the author, Upatissa, belonged to the first century A.D., and was a contemporary of King Vasabha of Ceylon (A.D. 66-109). The work is entirely lost in Ceylon and it exists only in a Chinese translation dated A.D. 505 by a Cambodian priest named Saṅghapāla. Mr. Nagai in Section 5 of his article shows how the Chinese text agrees generally with the text of the Visuddhimagga, and furthe records thus, "the difference in each case can be accounted for in one way or another on the ground of re-arrangement, interpolation or curtailment. On the whole, the description of the Chinese is much simpler than that of the Pāli." (J.P.T.S., 1917-1919, pp. 69-80.)

[6] See chapters I and II.

[7] Buddhism, Primitive and Present, by Copleston, p. 213.

[8] Ibid., p. 212.

[9] Spence Hardy, Manual of Buddhism, p. 531-532.

[10] James Gray, Buddhaghosuppatti, Introduction, p. 31.

[11] J.P.T.S., 1891-1893, p. 97.

[12] Sāsanavaṃsa, p. 30, "Saṃghapālatherassa āyācanaṃ ārabbha Visuddhimaggo kato."

[13] Buddhist Legends (Harvard Oriental Series), Pt. I, p. 48.

[14] Mahāvaṃsa (Tumour), p. 251. "Pālimattaṃ, idhānītaṃ, n'atthi Aṭṭhakathā idha, | tathācariyavādā ca bhinnarūpā na vijjare, | Sīhalaṭṭhakathā suddhā Mahindena matimatā sañgītittayaṃ ārūḷhaṃ sammāsaṃbuddhadesitaṃ | Sāriputtādigītañ ca kathāmaggaṃ samekkhiya | katā sīhalabhāsāya sīhalesu pavattati. | Taṃ tattha gantvā sutvā tvaṃ Māgadhānaṃ niruttiyā | parivattehi, sā hoti sabbalokahitāvahā."

Cf. Sāsanavaṃsa, p. 31. It explains 'bhinnarūpā na vijjare' as bhinnohutva atthi, which is a misinterpretation. "Jampudīpe...pāḷimattaṃ yeva, atthi, aṭṭhakathā pana natthi. Aṭṭhakathā tīsu ca saṃgītīsu ārūḷhā pāḷiyo Sāriputtatherādīhi desito "Kathāmaggo" "Sīhaladīpe atthi."

[15] Sumaṅgala-Vilāsinī, Vol. I (P.T.S.), p. 1.

"...theranaṃ theravamsappadīpānaṃ

snnipuṇavinicchayānaṃ Mahāvihārādivāsīnaṃ

Hitvā punappunāgataṃ attham pakāsayissāmi."

Cf. Sāratthapākasinī (MSS.), p. 1.

[16] Saddhamma-Sangaho, p. 55. "Buddhaghosa sabbe potthake gahetvā Mahavihārassa dakkhiṇa-bhāge Padhānagharaṃ nāma ekasmin pāsāde vasanto sabbaṃ Sīhalaṭṭhakathaṃ parivattetvā mūlabhāsāya Māgadhikāya niruttiyā..."

[17] Sāsanavaṃsa (P.T.S.), p. 73. "Bhagavato pana parinibbānato tiṃādhikānaṃ navavassasatānaṃ upari Marammaraṭṭhe Sañ-Lañ-Kroṃ nāmena raññā samakālavasena...Buddhaghoso Buddhadattatherehi...te te ganthe akaṃsu."

[18] A Buddhist Manual of Psychological Ethics by C.A.F. Rhys Davids, p. xxī.

[19] See Nariman's Literary History of Sanskrit Buddhism, p. 263.

[20] A Catalogue of Pāli, Sinhalese and Sanskrit Manuscripts in the temple libraries of Ceylon compiled by the late Louis De Zoysa. Colombo, 1885, p. 2.

[21] Dhammapadaṭṭhakathā, (P.T.S.) Vol. I, pt. 2, p. xvī.

[22] J.A.R.S., 1898, pp. 741-794.

[23] Norman, The commentary on the Dhammapada, Vol. I, pt. II, pp. xv-xvi.

[24] Dhammapada commentary (P.T.S.), edited by Norman, Vol. I, pp. 1-2.

"...nipuṇā Atthavaṇṇauā, Yā Tambapaṇṇīdīpaṃhi dīpabhāsāya saṇṭhitā,

... dantena samacārinā

Kumārakassapenāhaṃ therena...

...abhiyācito,

...āropayitvāna tantibhāsaṃ manoramaṃ,

gāthānaṃ vyañjanapadaṃ yaṃ tattha na vibhāvitaṃ,

kevalaṃ taṃ vibhāvetvā sesaṃ taṃ eva atthato,

bhāsantarena bhāsissaṃ āvahanto vibhāvinaṃ,

manaso pītipāmojjaṃ atthadhammūpanissitanti"

[25] According to the Gandhavaṃsaha (J.P.T.S., 1886, p. 63), an author named Cullabuddhaghosa composed two treatises, Jātattagīnidānaṃ and Sotattagīnidānaṃ. It appears that the he flourished long after Buddhaghosa. The Gandhavaṃsa gives the names of a number of authors between him and Buddhaghosa. He must, therefore, be differentiated from Cullabuddhaghosa referred to here.

[26] Sumaṅgalavilāsinī, Vol. I, p. 70, "Atthikehi Samantapāsādikaṃ Vinayaṭṭhakathaṃ oloketvā gahetabbaṃ." Puggala Paññatti commentary, p. 222, "Ayam Aṅguttaraṭṭhakathāyaṃ nayo." See also P.P. Com., p. 247. Atthasālinī refers to the Samantapāsādikā, pp. 97 and 98, to the Vibhaṅga commentary, p. 407.

[27] Atthasālinī, pp. 168, 186, 187, 190, 198. Sumaṅgalavilāsinī, Vol. I, p. 2; Puggala Paññatti commentary, p. 254, "Visuddhi-Magge yaṃ vuttam taṃ anādāya saṅkhatā..."

[28] The Padyacūḍāmaṇi of Buddhaghoṣācārya Edited by (the late) M. Ranga Achārya, M.A., Rao Bahadur and by S. Kuppuswāmi Śāstrī, M.A., with a commentary by Paṇḍits K. Venkatesvara Śāstrī and D.S. Satakopa Āchārya. Published under the orders of the Government of Madras.

[29] The editors of the work as well as the commentators have referred to a Bimbasārapuri in verse 35. Bimbasārapuri is evidently a wrong reading for Bimbasārapuri or the city of King Bimbisāra, i.e. Rājagṛiha.

[30] Fausboll, Vol. I, p. 59.

[31] Indian Antiquary, April, 1890, Vol. XIX, p. 118.

[32] Indian Antiquary, April, 1890, Vol. XIX, p. 119.

[33] Mrs. Rhys Davids, A Buddhist Manual of Psychological Ethics, Introductory Essay, p. xxv.

Chân thành cám ơn Tỳ khưu Thiện Minh đã gửi tặng bản vi tính (Bình Anson, 03-2005)

TRƯỞNG LÃO BUDDHAGHOSA

NHÀ CHÚ GIẢI KINH ĐIỂN PÀLI

Dịch giả: Tỳ Khưu Thiện Minh

Chương V

NHỮNG NGƯỜI KẾ VỊ BUDDHAGHOSA

Sự nghiệp dang dở của ngài Buddhaghosa

Tác phẩm Mahāvaṃsa đã minh chứng Ngài Buddhaghosa là tác giả những bản chú giải toàn bộ Tam Tạng (Tripiṭaka). Nhưng, như chúng ta đã biết ở chương trước, cho dù ông viết một lượng tác phẩm chú giải khổng lồ về toàn bộ Tam tạng (Piṭaka), tuy nhiên ông vẫn không thể hoàn tất một phần đáng kể trong cuốn Tam tạng đó. Có lẽ ông thấy cuộc đời của mình quá ngắn ngủi để có thể hoàn tất được một khối lượng công việc to lớn đến vậy, hay sức khỏe của ông không cho phép, hoặc giả nếu như chúng ta tin là như vậy ông đã trở về Ấn Độ, còn những lý do khác chúng ta không thể phỏng đoán được rất có thể đã chi phối khiến ông không thể hoàn tất được trước khi phải hoàn tất những pho sách còn lại viết về Luật Giới Phật giáo.

Những người kế vị ông đã hoàn tất

Như vậy công việc dở dang ông để lại các người đến sau ông đã tiếp tục hoàn tất và điều thú vị ở đây là tường thuật đôi chút về những con người đó, họ đã đi theo bước đường của Ngài Buddhaghosa, nhà chú giải vĩ đại để làm cho nền văn học Phật giáo được biết bao nhiêu thế hệ hậu sanh nối tiếp nhau có thể tiếp cận và hiểu được một cách dễ dàng.

Trong số họ chúng ta phải kể đến một số người đáng lưu ý như sau [1]:

1) Buddhadatta, tác giả nổi tiếng đã viết các phẩm sau đây:

Uttaravinicchayo

Vinayavinicchayo

Adhidhammāvatāra

Madhuratthavilāsinī, một chú giải về Buddhavaṃsa

2) Dhammapālācariyo, ông viết các tác phẩm sau:

Nettipakaraṇa-aṭṭhakathā.

Itivuttaka-aṭṭhakathā.

Udāna-aṭṭhakathā.

Cariyāpiṭaka-aṭṭhakathā.

Theragāthā-aṭṭhakathā.

Vimalavilāsinī, bản chú giải về Vimānavatthu.

Vimalavilāsinī, bản chú giải về Petavatthu.

Paramatthamañjūsā

Līnatthapakāsinī.

Paramatthadīpanī.

và Līnatthavaṇṇā, v.v...

3) Mahānāma đã viết Saddhammapakāsinī, bản chú giải về tác phẩm Paṭisaṃbhidāmagga.

4) Moggallāno (navo) tác giả cuốn Abhidhānappadīpikā.

5) Cullabudhaghosa tác giả cuốn Jātattagīnidānaṃ và Sotattagīnidānaṃ.

Buddhaghosa và Buddhadatta

Ngài Buddhadatta, là một trong số các nhà chú giải Kinh Phật, được coi như là người đương thời với Buddhaghosa. Theo như bài tường trình đã được trình bày trong cuốn Buddhaghosuppatti, người ta cho rằng Buddhaghosa đã vượt biển đến đảo quốc Tích Lan sau khi đã xin phép thầy mình để vượt biển sang Tích Lan cùng một ngày với ngài Buddhadatta cũng sang đảo quốc đó và đến vùng Jambudvīpa. Ông lên tàu trong vòng ba ngày. Nhờ sức mạnh siêu nhiên do Thiên Chủ (Sakka) ban tặng, tàu của hai vị đã gặp nhau. Các lái buôn cùng vượt biển chung với Buddhadatta đã được gặp Buddhaghosa và họ đã tỏ ra kinh ngạc. Buddhaghosa ra ngoài và gặp họ trong sự bỡ ngỡ, ông hỏi họ, "Nhà sư đang đi trên tàu với quý vị là ai vậy?" và các lái buôn trả lời, "Đó là Ngài Buddhadatta." Buddhadatta ra ngoài và gặp được vị Hòa thượng và hai người đã hỏi tên nhau. Buddhaghosa trả lời, "tôi là Buddhaghosa". Buddhadatta hỏi, "thầy đi đâu thế?" Buddhaghosa trả lời, "thầy hỏi làm chi vậy?" rồi nói thêm "Những lời dạy của Đức Phật đã được viết tại đảo quốc Tích Lan này và tôi đến đây để chuyển dịch sang tiếng Māgadhi." Buddhadatta nói, "Tôi đã viết cuốn Jīnālaṅkāra, Dantadhātunbodhivaṃsa và không viết cuốn aṭṭhakathas và ṭikas; nếu ngài dịch những lời của Đức Phật sang tiếng Māgadhi từ tiếng Sinha, thầy hãy viết cuốn Aṭṭhakathās trong bộ Tam Tạng (Piṭakas) luôn thể nhé." Như vậy là Buddadatta đã giao cho ngài Buddhaghosa một số công việc để thực hiện. Ông cũng đã trao cho Buddhaghosa một vật gọi là myrobalan bằng sắt và một hòn đá rồi nói thêm, "Nếu thầy có bị đau mắt hay đau lưng hãy xoa myrobalan lên hòn đá này và uống thứ đó, chắc chắn thầy sẽ khỏi bệnh." Còn về phần mình Buddhaghosa rất khen ngợi tác phẩm Jīnālaṅkāra của Buddhadatta và nói, "Các cuốn sách của thầy thật là sâu rộng, thật khó cho kẻ ngu dốt như tôi đây có thể hiểu hết được." về phần mình Buddhadatta lại khích lệ Buddhaghosa như sau, "Trước tiên thầy hãy đến đảo quốc Tích Lan và dịch các lời dạy của Đức Phật từ ngôn ngữ Sinha sang tiếng Māgadhi, tôi sẽ chẳng còn sống được bao lâu nữa, xin thầy hãy thực hiện công việc này." Ngay sau khi kết thúc câu chuyện, thì hai chiếc tàu tách ra [2], Buddhaghosa đi đến Tích Lan, còn ngài Buddhadatta thì vượt biển đến Jambudvīpa.

Những sự kiện chúng ta vừa được biết về Buddhadatta chỉ được kể lại qua vài dòng viết như vậy. [3] Vị Hòa thượng (thera) đó là người rất nổi tiếng tại thiền viện (Mahāvihāra) tại Tích Lan. Và là cư dân của vương quốc Cola trị vì tại vùng Kāverī. Nhà vua kể cho chúng ta nghe là người bảo trợ hoàng gia là vua Accutavikkanta thuộc triều đại Kalamba. Tất cả các tác phẩm của ngài đều được viết trong một khổ tu viện do Veṇhudāsa hay Kaṇhadāsa xây dựng trên bờ sông Kāverī. [4]

Ngài A.P. Buddhadatta đã sửa soạn biên tập một tác phẩm nổi tiếng của ông gọi là Abhidhammāvatāra, có nghĩa là một "tác phẩm triết Phật nhập môn" còn Buddhaghosa lại triển khai các chi tiết tâm lý Phật học với năm tập (khandhas). Buddhadatta đã sắp xếp hệ thống lại bằng cách phân chia ra làm bốn phần toát yếu, nghĩa là tâm sở hữu, sắc pháp và Níp-bàn, về phương diện này thì ý tưởng của Buddhadatta có phần trổi vượt hơn Buddhaghosa. [5]

Không có lý do gì để nghi ngờ là hai vị đại sư đã gặp nhau. Có điều rất rõ ràng là cả hai người đã rút những tư liệu để viết từ cùng một nguồn giống nhau. Sự thật này cho thấy rõ tại sao hai tác phẩm Visuddhimagga và Abhidhammāvatāra có nhiều điểm tương đồng. Buddhadatta đã giúp ích rất nhiều cho việc nghiên cứu tác phẩm Abhidhamma truyền thống đã được sống lại nơi Phật giáo Nam tông, cho đến tận ngày nay. Bản tường trình mang tính huyền thoại là Buddhadatta đã đặt ra một hình thái rất cô đọng mà Buddhaghosa đã chuyển sang tiếng Pāli từ những bản chú giải viết bằng tiếng Sinha. "Nhưng phần triết học và tâm lý học Phật giáo được trình bày thông qua lăng kính của hiểu biết đầy khí lực của một người thứ hai, dưới những khía cạnh sắc bén bằng một văn phong thường không mạch lạc và thiên về minh họa hơn là của một nhà chú giải nổi tiếng. Và với một nguồn từ vựng hết sức là phong phú."

Cũng được kể lại trong một bản tường trình đã được đề cập đến ở trên là khi Buddhadatta gặp Buddhaghosa trên biển và được biết là ông đang sang đảo quốc Tích Lan để chuyển dịch các bài bình luận từ tiếng Sinha sang tiếng Pāli, ông đã nói với Buddhaghosa như sau, "Khi nào thầy hoàn tất công việc, làm ơn gửi cho tôi một bản, để tôi có thể tóm lược công việc của thầy." Buddhaghosa cho biết là ông sẽ chiều theo lời thỉnh cầu của ngài Buddhadatta và chuyện kể còn thêm là các bản chú giải bằng tiếng Pāli sau khi đã được hoàn tất thì cũng đã được trao đến tận tay Buddhadatta, ông đã tóm lược lại các bản chú giải về Abhidhamma trong cuốn Abhidhammāvatāra và những chú giải về Vināya ông viết trong cuốn Vinayavinicchaya (bản dịch toát yếu đã được xuất bản, trong Buddhadatta's Manual, p. xix) Bà Rhys Davids cho biết, "Rất có thể là điều đúng đắn để kết luận là cả hai tác phẩm này đã được trình bày dưới dạng phân tích, đã xuất hiện ngay từ thời đó và vào thời cuối khi kết thúc Abhidhamma Piṭaka." [6]

Giống như Buddhaghosa, cả Buddhadatta đều dùng kiểu ví von về chậm hiểu và khập khiễng để giải thích sự tương quan giữa Danh (Nāma) và Sắc (Rūpa). [7] Cách phân loại các từ được dùng trong Sarmūha và Asamūha lại là một điều khác đầy thú vị. [8] Cũng nên nhớ lại là cách phân loại các từ kiểu này cũng đã được áp dụng từ lâu trong cách phân loại cổ xưa nơi các tác phẩm chú giải Puggala Paññātti. [9]

Giả tỷ như Kumara Gupta I thuộc triều đại Hoàng Đế Gupta là một người đương thời với nhà vua Mahānāma tại Tích Lan và Buddhaghosa là người đương thời với Ngài Buddhadatta. Thì nhất định nhà vua Accutavikkanta thuộc triều đại Kalamba phải là cùng thời đại với Kumara Gupta I.

Theo lời kể của Buddhadatta, [10] thì ông có thể lớn tuổi hơn Buddhaghosa hay cùng tuổi với ông ta. Tuy nhiên lời khẳng định này xem ra có vẻ không đúng. Trong tác phẩm Buddhaghosuppatti [11] chúng ta thấy Buddhadatta nói với Buddhaghosa bằng một giọng điệu lịch sự "āvuso" được dùng với những người trẻ hơn trong câu chuyện. Đoạn viết như sau, "vuso Buddhaghosa, ahaṃ tayā pubbe Laṅkādīpe Bhagavato sāsanam kātum āgatomhī ti vatvā aham appāyuko...." điều này cho thấy theo truyền thống còn ghi lại trong Buddhaghosuppatti, Buddhaghosa trẻ hơn Buddhadatta.

Nhiều bản tường trình về khác biệt tuổi tác giữa Buddhaghosa và Buddhadatta khó lòng có thể khớp nhau, như trong bài tựa đề cho cuốn Abhidhammāvatāra chỉ rõ là Buddhadatta đã sống để viết những cuốn sách tóm lược một vài tác phẩm của Buddhaghosa. Điều này lại đối chọi với huyền thoại ghi trong tác phẩm Buddhaghosuppatti thì Buddhadatta đã rời đảo quốc Tích Lan sớm hơn Buddhaghosa mà không dịch tác phẩm Aṭṭhakathā bằng tiếng Tích Lan, e rằng ông không sống được lâu.

Buddhaghosa và Dhammapāla

Sāsanavaṃsa cũng ghi lại là Dhammapālathero ācariya lưu lại Padaratittha trong vương quốc Damiḷa gần Tích Lan. Chính vì lý do này mà ông ta được coi như là một trong số các nhà chú giải Kinh Phật người Sinha. [12] Ông cũng phải dựa trên một bài chú giải kinh Phật đó là Aṭṭhakathās bằng tiếng Sinha, khi những tác phẩm này không còn được tàng trữ trong đất liền nữa (Ấn Độ) như chúng ta đã thấy theo những tường thuật chúng tôi đã cống hiến trước đây.

T.W. Rhys Davids cũng nghĩ là Buddhaghosa và Dhammapala hình như đã được giáo dục trong cùng một đại học. Để ủng hộ quan điểm này ông dẫn chứng hai tác phẩm của hai nhà văn đã được xuất bản, nghiên cứu kỹ cho thấy là cả hai đều chủ trương cùng một quan điểm, họ vịn tới cùng một nhà cầm quyền, họ có cùng một cách diễn giải, họ đã đạt đến cùng một tầm mức về khoa học triết và từ nguyên họ cũng có đồng thiếu sót về bất kỳ kiến thức các giới luật đơn giản nhất về phê bình cao hơn. Kết luận là như chúng ta có thể phán đoán được vào thời đại này, họ phải được huấn luyện trong cùng một trường học. (Hasting's Encyclopaedia of Relogion and Ethics, Vol. 4 p. 701)

Bà Rhys Davids lại cho biết trong bài giới thiệu của bản dịch tác phẩm Theri-gāthā như sau, "trong thế kỷ thứ năm và thứ sáu sau CN. Ngay trước hay sau ngày Buddhaghosa đã tỏa sáng, khi ông viết các tác phẩm chú giải Phật giáo nổi tiếng của ông bằng thơ về Luật tạng (Vinaya) và Kinh tạng Sutta Piṭakas, Dhammapala Kāñcipura (hiện ngay gọi là Conjeveram), được viết bằng tiếng Pāli, tư liệu giảng giải bất thành văn lập nên ba tác phẩm chú giải Aṭṭhakathās hiện có viết theo kiểu Ca vịnh và được sát nhập làm một thành bài giảng diễn của ông về ba cuốn sách giới luật Phật giáo, được gọi toàn bộ là "Paramatthadīpanī" có nghĩa là Sự Soi Sáng vì Danh Đấng Tối Cao. Ông không những tạo nên Ākhyāna trong mỗi ca vịnh, nhưng còn thêm vào đó cách phân câu trong các ca vịnh đó viết bằng tiếng Pāli như ngày nay, với thành ngữ cổ xưa trong đó các gāthās được viết." [13]

Xuất phát từ những bản chú giải Dhammapala, hình như người ta đã đọc và được biết đến ông rất rõ ràng. Những giải thích các từ ông đưa ra thật rõ ràng. Những bản chú giải của ông đã làm rõ những tư tưởng xã hội, tôn giáo, đạo đức và triết học của thời đại đó giống như những bản chú giải của Buddhaghosa. Ông không phải chỉ là tác giả của Paramatthadīpanī mà thôi nhưng còn của nhiều tác phẩm khác nữa [14] như Petavatthuaṭṭhakathā. Nói tóm lại, các tác phẩm của ông gợi nhớ cho chúng ta về những bản chú giải Kinh Phật của Buddhaghosa.

Bà Rhys Davids còn cho biết thêm, "Sự trình bày các vần kệ, long trọng hay không, bằng hình thể chuyện kể cơ bản đã là cách thức lịch sử Phật giáo truyền đạt thi ca Phật giáo. Các biên niên sử Dhammapala, trong nhiều trường hợp đã không được in ra trong bất kỳ một tác phẩm hiện đại nào. Nhưng đôi khi chúng còn được tiếp tục phát triển trong cả bốn không những song song trong các bài bình viết trong biên niên sử Buddhaghosa nhưng còn bằng kệ trong cấu trúc thi ca Kinh Sutta-Nipāta hay là Saṃyutta Nikāya, chưa kể đến Jākata." Chúng ta cũng rất đồng ý với Bà Rhys Davids về điểm này (trích trong Rhys Davids' Psalms of the Brethren, P. XXV.)

[1] J.P.T.S., 1886, pp. 59-63.

[2] Buddhaghosuppatti, edited by J. Gray, pp. 49-51. The same account also occurs in the Sāsanavaṃsa (edited by M. Bode), pp. 29 and 30. "Evaṃ tesaṃ dvinnaṃ therānaṃ aññamaññaṃ sallapantāuaṃ yeva dve nāvā sayaṃ eva apanetvā gacchiṃsu."

[3] According to the Gandhavaṃsa, Buddhadatta came next to Buddhaghosa J.P.T.S., 1886, p. 59.

[4] Abhidhamāvatāra, P.T.S., Viññāpanaṃ, xīi, xiv, xv, xvi, and xvī.

"...Vinayavinicchayo...

...coḷaraṭṭhe Bhūtatnaṅgala-gāme

Veṇhudāsassa ārāme vasantena

Accutavikkama-nāmassa coḷarañño kāle kato."

"Kāverī-paṭṭane ramme, nānārāmopasobhite

Kārite Kaṇhadāsena dassanīye manorame."

(Abhidhammāvatāra)

"...Buddhadattenaracito'yan Vinaya-Vinicchayo."

(Vinaya-Vinicchaya)

[5] Mrs. Rhys Davids, Buddhist Psychology (Quest Series), p. 174.

[6] Mrs. Rhys Davids, Buddhist Psychology (Quest Series), p. 179.

[7] Abhidhammāvatāra, P.T.S., p. 115.

"Namaṃ nissāya rūpan tu, rūpaṃ nissāya nāmakaṃ pavattati sadā sabbaṃ, pañcavokāra-bhūmiyaṃ; imassa pana atthassa, āvibhāvatthaṃ eva ca jaccandha-pīṭhasappīnaṃ, vattabbā upamā idha."

[8] Abhidhammāvatāra, P.T.S., p. 83.

"Upādā-paññatti nāma samūhāsamūha-vasena duvidhā hoti."

[9] Cf. Puggala-Paññatti commentary, P.T.S., p. 173.

[10] Buddhadatta's Manual edited by Rev. A.P. Buddhadatta, pp. xīi and xiv.

"Ayaṃ pana Buddhadattācariyo Buddhaghosācariyena samāna-vassiko vā thokaṃ vuḍḍhataro vā ti sallakkhema."

[11] p. 50.

[12] Sāsanavaṃsa, p.33.

[13] Mrs. Rhys Davids, Psalms of the Sisters, p.xvi.

[14] Gandhavaṃsa, p. 60, cf. Sāsanavaṃsa, p. 33.

Chân thành cám ơn Tỳ khưu Thiện Minh đã gửi tặng bản vi tính (Bình Anson, 03-2005)

TRƯỞNG LÃO BUDDHAGHOSA

NHÀ CHÚ GIẢI KINH ĐIỂN PÀLI

Dịch giả: Tỳ Khưu Thiện Minh

Chương VI

ĐẶC TÍNH BÁCH KHOA TRONG CÁC TÁC PHẨM CỦA BUDDHAGHOSA

Buddhaghosa không những chỉ là một nhà siêu hình học. Ông còn có kiến thức uyên bác và thâm sâu. Thông tin của ông cũng không kém phần mênh mông. Các tác phẩm của ông có thừa những kiến thức liên quan đến lịch sử, địa lý, thiên văn, khiêu vũ, âm nhạc, giải phẫu, đời sống chim chóc, trò tung hứng v.v... ông cũng còn có kiến thức rộng về thế giới thực vật.

Thiên văn học

Buddhaghosa không phải là không có hiểu biết gì về thiên văn. Kiến thức thiên văn của ông đã được minh chứng rõ ràng về cách đo đạc kích cỡ của Rahu và Dragon. [1]

Kiến thức văn phạm

Người ta cho là trong tác phẩm Visuddhimagga, Buddhaghosa là một nhà văn phạm đại tài, và một nhà thơ vĩ đại, và kèm theo cả một nhà phân tích thơ ca rất nổi tiếng. Hình như ông đã học kiến thức văn phạm vĩ đại của Pānimi. Trong tác phẩm Visuddhimagga (P.T.S. xuất bản, trang 491-492, Indriyasaccaniddeso) chúng ta đọc thấy: "Ko pana nesaṃ indriyaṭṭho nāmāti? Indaliṅgaṭṭho indrivaṭṭho; indadesitaṭṭho indriyaṭṭho; indadiṭṭhaṭṭho indriyaṭṭho; indasiṭṭaṭṭho indriyaṭṭho; indajuṭṭaṭṭho indriyaṭṭho: so sabbo pi idha yathāyogam yujjati. Bhagavā hi sammāsaṃbuddho paramissariyabhāvato indo, kusalākusalañ ca kammaṃ, kammesu kassaci issariyābhāvato. Ten"ev"ettha / kammasañjanitāni / tāva / indriyāni kusalākusalakammaṃ ullingenti. Tena ca siṭṭhānīti indalingaṭṭhena indasiṭṭhaṭṭhena ca indriyāni. Sabbān'eva pan'etāni Bhagavatā yathābhūtato pakāsitāni abhisaṃbuddhāni cā ti indadesitaṭṭhena indadiṭṭhaṭṭhena ca indriyāni. Ten"eva Bhagavatā munindena kānicigocarāsevanāya, kānici bhāvanāsevanāya sevitānīti indajuṭṭhaṭṭhenāpi etāni indriyāni."

Buddhaghosa tiếp tục nói như sau:

"Api ca ādhipaccasaṅkhātena issariyaṭṭhenā pi etāni indriyāni. Cakkuviññāṇādippavattiyaṃ hi cakkhādīnaṃ siddhaṃ ādhipaccaṃ, tasmin tikkhe tikkhattā, mande mandattāti. ayaṃ tāv" ettha atthato vinicchayo."

Phần giải thích về các thành phần cơ quan "Indriya" như trên đã rõ ràng cho thấy có liên quan đến ngôn ngữ Pāṇini, V. 2, 93, (Indriyaṃ indraliṅgaṃ indradṛṣṭaṃ indrajuṣṭaṃ indradattaṃ iti vā) [2]

Trong văn phạm tiếng Pāṇini, có đề cập đến "āpatti" theo nguyên nghĩa là prāpti, āpatti đã thấy xuất hiện rất nhiều lần trong tác phẩm Samantapāsādikā. Điều này hình như cũng chứng tỏ cho thấy Buddhaghosa am hiểu rất rõ và sử dụng thành thạo tác phẩm viết bằng tiếng Pāṇini.

Kiến thức Địa Lý

Kiến thức về địa lý của ông cũng không phải là nghèo nàn như đã được làm rõ trong câu sau đây:

Ông đã định rõ Dakshiṇāpatha hay Deccan là một dải đất rộng nằm về phía nam sông Hằng [3] ông cũng ghi lại là Godāvari tạo thành làn biên giới giữa các lãnh thổ của hai vị vua Andhra (Dvinnaṃ và Andhakarājānaṃ) có nghĩa là giữa thời vua Assaka và Aḷaka [4] vào thời Buddhaghosa Assaka và Aḷaka có hai vị vua Andhra hay chính xác hơn là có hai vương quốc Andhra. Sự quen biết cá nhân của ông với các vương quốc Andhra hiển nhiên xuất phát từ những chi tiết được tường trình về một quần đảo nằm giữa vùng Godāvarī. [5] về phía Bắc sông Hằng và Godāvarī về phía nam là điều quan trọng hơn hết trong tư tưởng của ông. [6] Tuy nhiên về các quốc gia nằm phía dưới Godāvarī, thì hình như ông không có được mấy hiểu biết về vùng này.

Về phía Bắc Ấn Độ, đặc biệt là phía Đông Bắc theo truyền thống để lại là nơi sinh của Buddhaghosa, nên ông đã có được nhiều thông tin hơn và được ghi trong các tác phẩm của ông. Trong tác phẩm Sumaṅgalavilāsinī, có đề cập đến thành phố Campa, thủ phủ vương quốc Aṅga, ông cho biết cách thành phố đó không xa, có hồ chứa nước Gaggarā, tên hồ gọi như vậy là vì hồ do Hoàng Hậu tên là Gaggarā đào. Trên bờ bao quanh hồ có một cánh rừng lớn gồm toàn những cây Campaka trang trí với nhiều sắc hoa năm màu, xanh, v.v... [7] tuy nhiên, bài tưởng thuật về Campa này không có mảy may giá trị địa dư nào cả. Ông cũng cung cấp cho chúng ta chính cách giải nghĩa của từ Aṅga. Theo ông thì được gọi như vậy là vì sắc đẹp các công chúa của vương quốc này. [8] Giải thích như vậy xem ra hơi kỳ lạ. Ông đề cập đến Magadha như là một vương quốc của các vị hoàng tử được biết đến với tên gọi là Māgadhas. [9] Trong tác phẩm Sumaṅgalavilāsinī có viết về Mahāli Sutta trong sách Dīgha Nikāya, Buddhaghosa cho chúng ta biết trong một bài tường thuật rất thú vị về Mahāvana tại vùng bên Vaiśālī và tại tịnh xá (vihāra) có hai dãy hành lang gần kề ngay đó. Về việc chú giải từ "Mahāvana" ông cho biết; "Bên ngoài thành phố trên một dải đất dài đến tận dãy Himalayas, có một cánh rừng nguyên sơ che phủ suốt một vùng trải dài có các cánh rừng nhỏ hơn che phủ, được gọi là Mahāvana." [10] Buddhaghosa cũng cho chúng ta biết nguồn gốc tên gọi Kūṭāgārasālā, "trong cánh rừng đó có một Saṅghārāma còn gọi là thiền viện khổ tu khắc khổ được thiết lập." Một Pāsāda hay là một tòa nhà lầu cũng được xây dựng trên nhiều chiếc cột trụ. Một ngôi tháp nhọn được xây trên đó thành một Kūṭāgārasālā giống như một lâu đài Devas (devavimāna) là tòa lâu đài đó, tất cả các Saṅgharamas hay là các thiền viện khổ tu khắc khổ đó được biết đến với những tên gọi là Kūṭāgārasālās." [11] điều này khớp với những gì đã được Fa-Hiên mô tả và cung cấp thêm thông tin, Thiền viện đó (Vihāra) lại có hai đường hầm. Nhà chú giải Kinh Phật của chúng ta đã tỏ ra ông rất quen biết thành phố Vesālī; và các nhà lãnh đạo của thành phố này và những thần dân Licchavis, ông đã đưa ra nhiều thông tin rất giá trị.

Tường thuật về các giáo phái Ấn Độ

Ông hiểu biết khá tốt về lịch sử của nhiều giáo phái tu hành khổ hạnh. Ông đã rất quen thuộc với nhiều ý kiến của người Ājivikas và người Nigaṇṭhas, xuất phát từ những quan sát của ông liên quan đến quan điểm của họ về linh hồn sau khi chết. [12] Ông cũng đã cung cấp cho chúng ta một ít tư liệu lịch sử về cuộc sống của các vị thiền sư thuộc nhiều giáo phái khác nhau đã được nêu lên trong Luật (Vinaya) và Kinh (Nikāyas). Ông cũng đề cập đến Pūraṇa Kassapa như là một trong số các thiền sư đang chủ trương lõa thân. [13] Pūraṇa là tên của nhà sư và Kassapa là tên họ hay là tên Gotra. Ông này trốn vào rừng và ông đã bị bọn cướp tước đoạt hết quần áo của mình. Trong trạng thái lõa lồ ông đi vào một ngôi làng gần đó ông được coi như là một vị thánh khất thực (Sumaṅgalavilāsinī, Vol. I, P. 142)

Còn những chi tiết liên quan đến Kaccāyana, chúng ta được biết là ông ấy không dùng nước lạnh, ông chỉ dùng nước nóng và cháo gạo dành cho người ốm. (Sumaṅgalavilāsinī, P. 144)

Còn về Gosāla, Buddhaghosa cho biết. Theo ý ông mọi sự xảy ra y hệt như phải xảy đến vậy. Điều gì không cần xuất hiện thì đã không xuất hiện. (Sumaṅgalavilāsinī, pp 160-065) Makkhali là tên riêng cá nhân của nhà thiền sư này và người ta thường gọi ông với tên Gosāla vì ông sinh ra trong một chuồng bò. Một ngày kia người ta ra lệnh cho ông mang một bình dầu đi ngang qua một con đường sình lầy trơn trượt. Người thầy của ông nói với ông, "Tāta, mā khalīti." Nhưng chân ông bị trơn vì lơ đễnh; và vì sợ ông thầy của mình nên ông bắt đầu bỏ chạy. Sư phụ túm lấy gấu áo của ông. Nhưng ông đã chạy mình trần bỏ lại chiếc áo đang mặc trên người. (Sumaṅgalavilāsinī, pp. 144)

Về cuốn Ajītakesakambalin, Buddhaghosa cho biết Ajīta là một tên riêng. Tên cúng cơm của ông ta là Kesakambalin (mảng tóc) vì ông thường dùng một chiếc chăn làm bằng tóc người, chiếc chăn này, theo như Buddhaghosa, là một bộ quần áo tồi nhất, lạnh vào mùa đông và nóng vào mùa hè và là bộ đồ rẻ nhất mặc vào thấy ráp rúa khó coi và xông ra một mùi nồng nặc rất khó chịu. (Sumaṅgalavilāsinī, p. 144)

Buddhaghosa còn cho biết sau khi một căn hộ được xây trong công viên Hoàng hậu Mallikā tại Savaṭṭhī, những người cư ngụ gần đó cũng xây dựng để ghi nhớ đến các vị thiền sư nổi tiếng nhưng một nhóm các tòa nhà được xây lên và có tên gọi là "Phòng Hội", tại đó nhiều người Brahmins, Nigaṇṭhas, Acelakas, Paribbājakas và các thiền sư khác thường gặp nhau để giải trình hay tranh luận về quan điểm của họ. [14]

Buddhaghosa còn ghi lại trong tác phẩm Sumaṅgalavilāsinī (tr. 138-139) một bài tường trình vì Devadatta yêu cầu Đức Phật ban cho ông quyền lãnh đạo Tăng già (Saṅgha) các Tỳ-khưu nhưng đã ông đã bị họ từ chối. Ông lại đến với Đức Phật và xin được giới thiệu một số giới luật khổ tu nghiêm khắc và chay tịnh buộc các Tỳ-khưu không được ăn cá và thịt, họ phải mặc áo cà sa và phải sống ngoài trời và tuyệt đối luôn luôn sống nhờ của khất thực mà thôi v.v... nhưng Đức Phật đã không đáp ứng theo những yêu cầu của ông. Điều này làm ông không hài lòng, ông đã qui tụ một số đồ đệ và lập ra một Tăng Già (Saṅgha) tách biệt khỏi Saṅgha của Đức Phật. Các Saṅgha của ngài Devadatta phát triển được ít lâu, sau đó Devadatta đã để mất hết uy tín. Ông ta đã thuyết phục Ajātaśatru trở thành đồ đệ của mình, bằng cách cho hắn chứng kiến một phép lạ màu do ông thực hiện, cũng chính ông ta đã đưa Ajātaśatru đến hành hung cha của mình là Bimbisāra đến chết và trở thành hoàng đế Magadha. Chính hắn đã nhiều lần thử ra tay ám hại Đức Phật, nhưng không thành công. Cuối cùng hắn muốn đảnh lễ Đức Phật, nhưng đã bị đất nuốt sống bên cạnh một ao hồ tại Jetavana.