Trưởng lão Buddhaghosa - Nhà chú giải kinh điển Pàli

Chú giải của Đức Phật

Khi cuộc tranh luận này lọt đến tai Đức Phật, ngài rất lấy làm tiếc là Samiddhi đần độn lại đưa ra câu trả lời một chiều như vậy về điểm thứ nhì của Tỳ-khưu hoằng đạo lãng du mà Đức Phật chưa bao giờ gặp khi còn sinh thời. Câu trả lời chính xác và hoàn chỉnh trong trường hợp này phải là: "Chúng ta nhất định phải trải qua sung sướng hay đau khổ, hoặc chẳng phải trải qua điều gì cả (sung sướng cũng không đau khổ cũng vậy)"Nhưng liên quan đến câu trả lời Samiddhi cho vế thứ nhất, ngài không có gì chống lại.

Vấn đề là cho dù Samiddhi có khôn ngoan hay điên rồ đến mấy đi nữa, ngay từ lúc còn nhỏ, đã tạo thành một luận chứng minh bạch và dài dòng của Đức Phật liên quan đến một vấn đề vô cùng hệ trọng đó là diễn giải về Nghiệp chướng (Kamma), được gọi là Mahākammavibhaṅga, [11] tương phản với điều diễn giải ngắn gọn hơn của ông, đó là Culakamma-vibhaṅga [12] được giải thích cho một học giả Bà-la-môn trẻ tuổi tên là Subha. Chính vì thế ta có thể khẳng định được là Mahākamma vibhaṅga chính là Kinh (Sutta) cơ bản nhất dùng để diễn giải Abhidhamma về Sikkhapada Vibhaṅga được gộp vào cuốn sách thứ nhì trong bộ Abhidhamma Piṭaka. [13] Nhưng trên thực tế, sau này cả hai việc diễn giải này đã để lại ấn tượng trong văn học mang tính chất bình luận tôn giáo, như tác phẩm Nettipakana và Atthasālinī [14] cũng như các tác phẩm tương tự đã chứng minh và phân tích kỹ lưỡng hơn. Chúng ta có thể cho là việc diễn giải Kamma do Buddhaghosa thực hiện trong cuốn Atthasālini chính là điểm hội tụ của cả hai tác phẩm trên.

Tác phẩm Majjhima Nikāya còn chứa đựng nhiều bài diễn giải nổi tiếng khác của Đức Phật, đặc biệt là các tác phẩm Salayatana Vibhaṅga, [15] Raraṇa Vibhaṅga [16] Dhātu Vibhaṅga [17] và Dakkhina Vibhaṅga [18] đã chiếm được vị trí thích đáng trong văn học Abhidhamma và rất nhiều bài diễn giải có giá trị hơn đã được bổ xung thêm. Các tác phẩm trên cũng đã dọn đường cho những bản chú giải Kinh Phật sau này, đương nhiên bao gồm cả những tác phẩm bất hủ của Ngài Buddhaghosa.

Bản chú giải Kinh Phật của ngài Sāriputta

Người kế tiếp phải kể đến là Ngài Sāriputta, đồ đệ chính của Đức Phật, chúng ta còn biết được một bộ chú giải về bốn Chân Lý Aryan, đó là tác phẩm Saccavibhaṅga, [19] đã chiếm vị trí xứng đáng trong cuốn thứ hai tác phẩm Abhidhamma Piṭaka, một bản chú giải cao cấp hơn gọi là Abhidhammabhajniya đã bổ xung thêm, dựa trên bản chú giải kinh Sutta. Bản chú giải của Ngài Sāriputta gồm nhiều đoạn có sẵn, hay những tư liệu không liên tục với nhau cổ hơn so với toàn bộ nền văn học Piṭaka đã được vun đắp. Đoạn bình luận riêng rẽ này đã được thêm vào Kinh Sattipatthana Sutta, tự nó đã là một bản chú giải, và chứa đựng đủ các dữ kiện để phân biệt giữa Kinh Satipatthana Sutta trong tác phẩm Majjhima Nikāya và Kinh Mahāsatipatthana Sutta trong cuốn Dīgha Nikāya.

Một giáo lý hoàn chỉnh bao gồm các từ và các đoạn mang tính diễn giải như thế đã được gán cho ngài Sāriputta viết và rất phổ biến với tên gọi là Kinh Sangīti Suttanta [20] hiện còn một bản dịch bản Kinh Phật từ tiếng Phạn sang tiến Tây Tạng và tiếng Trung Hoa mang tựa đề là Kinh Sangīti Parayāya. Ngài Sāriputta đã dùng phương pháp tập hợp nhiều đề tài khác nhau mang tiêu đề được đánh số thứ tự và giải thích bằng cách liệt kê thông thường, cách này đã được áp dụng trong bộ giáo lý bất hủ vừa đề cập đến ở trên, điều đó cũng biểu thị rõ đặc điểm của hai bộ sưu tập cổ hơn, đó là Saṃyutta và Anguttara và một số tác phẩm Abhidhamma khác, đặc biệt là tác phẩm Puggala Paññātti, gồm các tư liệu đa số được trích từ tác phẩm Anguttara Nikāya. Chỉ nguyên sự kiện này cho ta thấy rõ bản chất tác phẩm của ngài Sāriputta có liên quan mật thiết với nền văn học Tam Tạng (Piṭaka). Nhưng ngài Sāriputta không nghiên cứu hết mọi vấn đề đã được liệt kê ở trên. Chúng ta cũng cần lưu ý đến một vài đồ đệ nổi tiếng, có học vấn uyên thâm khác nữa của Đức Phật, trong số đó có một vài phụ nữ, bằng cách riêng của mình họ đã giúp đẩy mạnh quá trình phát triển diễn giải Kinh Phật.

Phát triển chú giải Kinh Phật do một số đồ đệ của Đức Phật thực hiện - Ngài Mahākaccāyana

Lấy ví dụ, trường hợp Ngài Mahākaccāyana, là một người rất nổi tiếng vì đã để lại cho chúng ta một công trình diễn giải chính xác đến từng chi tiết và rất vắn gọn về những gì Đức Phật đã giảng dạy. Chỉ riêng tác phẩm Majjihima Nikāya cũng đã cung cấp cho chúng ta được bốn mảng tư liệu mang tính diễn giải do ngài Mahākaccāyana viết [21] rất có giá trị làm nền tảng lịch sử trong việc hình thành ba tác phẩm tiếp theo sau này. [22] Cả ba tác phẩm này, hai viết bằng tiếng Pāli và một bằng tiếng Phạn đều được gán cho Ngài là tác giả. Số chi tiết ít ỏi Ngài Mahākaccano đã truyền đạt cho chúng ta hiện nay lại rất quan trọng vì một lý do khác nữa: đó là chúng đã phơi bầy được hoạt động của tư duy nhân loại dưới nhiều phương hướng khác nhau. Điều thú vị đáng cho chúng ta quan tâm đó là tác phẩm Mahākaccano, ở một mức độ nào đó đã giúp chúng ta đánh giá được từ những mảng tư liệu ít ỏi này, rất ít khi theo đuổi việc liệt kê máy móc và tạo ra những từ chuyên môn như ngài Sāriputta đã làm. Trái lại, Ngài đã tự hạn chế bằng cách đưa ra những ý nghĩa nội tại và triết lý thực sự truyền tải những nguyên tắc cơ bản của Đức Phật. Cuốn Gandhavamsa, một tác phẩm mang tính chất hơi hiện đại, có lẽ đã do Ngài Nandapaññā viết tại Miến Điện vào thế kỷ 17, [23] đã chọn ngài Mahākaccāyana như một vị thiền sư, không những đã tham gia Hội Nghị đầu tiên hay đã diễn giải những giáo lý của Đức Phật, nhưng còn là người đã biên soạn lại dưới dạng những luận án riêng biệt. [24] Ngài Mahākaccāyana được đề cập đến với tư cách là một Jambudvīpa, có nghĩa là một vị tư vấn tôn giáo (chaplain) cho nhà vua Candapradyota nước Avanti, có thủ đô đặt tại Ujjayinī. [25] Những tác phẩm chú giải tôn giáo sau đây đã được gán cho nhà thông thái Mahākaccāyana là tác giả:

1) Kaccāyanagandho.

2) Mahāiniruttigandho

3) Cullaniruttigandho

4) Nettigandho.

5) Peṭakopadesagandho

6) Vaṇṇanītigandho

Mahākottita

Sau đây chúng ta sẽ làm quen với Ngài Makotthita, một nhân vật uy tín không thua kém bất kỳ một ai, ngoại trừ Đức Phật về phương diện Patisambhida, được gọi là phương pháp luận Đức Phật thường dùng để phân tích. Trong tác phẩm Majjhima Nikaya chúng ta đọc được những tài liệu nghiên cứu của ông về những điểm đặc trưng hay những khác biệt cụ thể liên quan đến các từ trừu tượng thông thường hàm chứa nhiều yếu tố kinh nghiệm đa dạng. [26] Cùng lúc đó ông lưu ý chúng ta dựa vào một nhận thức sai lạc khả dĩ có thể xảy ra. Lý trí, hiểu biết, nhận thức, cảm giác v.v... không phải là những thực thể. Chúng ta có thể phân tích, nhưng tất cả đều liên đới với nhau trong một thực tại bất khả ly. Phần giải thích đầu tiên coi như là nền móng lịch sử của Lakkhanāhāra trong tác phẩm Nettipakarana, gồm một số đoạn trích trong tác phẩm Milanda-Pañho [27] và một số quảng diễn trong các bản chú giải của Buddhaghosa; [28] chúng ta cũng có những cống hiến tương tự như thế trong các tác phẩm Moggallana, Ananda, Dhammadinna và Khema, nhưng không nhất thiết phải trưng ra nhiều ví dụ khác nữa.

Tác phẩm Abhidhamma, một bản chú giải kinh Phật

Nghiên cứu kỹ nội dung Tạng Diệu Pháp Abdhiammapiṭaka quyển thứ nhì cho thấy có sự phân biệt rành mạch và rõ ràng giữa hai tác phẩm Kinh (Sutta) và Diệu Pháp (Abhidhamma Piṭakas), cách phân biệt này chủ yếu chỉ dựa trên sự khác biệt trong cách thực hiện (modus operandi) mà thôi. Phương pháp tạng Diệu Pháp áp dụng chủ yếu dựa trên và theo sát đường hướng chú giải Kinh, điều này rõ ràng đã được áp dụng trước đó. Tất nhiên sự khác biệt giữa hai phương pháp không những chỉ tùy thuộc vào mức độ, nhưng thỉnh thoảng còn tùy ở chủng loại nữa. Cho dù trong thực tế cách chú giải tạng Abhidhamma thì trực tiếp, rõ ràng và có hệ thống, chúng ta không thể cho là trong mọi tình huống giá trị chú giải tác phẩm này lúc nào cũng trội hơn phần chú giải Kinh. Giữa các học giả Phật giáo vẫn luôn có nhiều ý kiến khác nhau, không hiểu những gì tác phẩm Abhidhamma ghi lại có thực sự là lời của Đức Phật Cồ Đàm hay không [29]. Nhưng có điều chắc chắn là phần lớn mạch văn được dựa trên những lời giảng thuyết và chú giải của Nhà Thông Thái Vĩ Đại này. Rất có thể là ngài Sāriputta hay một số bàn tay vô hình nào đó can thiệp vào công việc này bên ngoài hậu trường, nhưng xét một cách toàn diện, niềm tin, cũng như lịch sử cuối cùng đã chứng minh đó chính là những lời của Đức Phật. Ngài Buddhaghosa đã sắp xếp toàn bộ tạng Diệu Pháp thành Veyyākaraṇa hay là chú giải. Chúng ta còn được biết: công việc sắp xếp này bao gồm cả bản kinh viết bằng văn xuôi, không thấy lưu lại trong bản lưu văn học Phật giáo cổ đại [30]. Những tranh cãi vẫn còn tiếp diễn cho thấy Văn học Phệ-đà không nhất thiết phải sắp xếp thành các loại khác nhau. Không có lý do gì mà Kinh Cūlavedalla và Mahāvedalla trong tác phẩm Majjhima Nikaya lại không được liệt kê trong nhóm Veyyākaraṇa.

Hai lớp Veyyākaraṇa trong văn học Phật giáo cổ đại

Trong mọi trường hợp điều đã được chứng minh rõ ràng trong Tam tạng (Tripiṭakas), ngoại trừ bộ Katthāvatthu được biên soạn vào thế kỷ thứ 3 trước CN, ta có thể khẳng định vẫn còn có hai lớp Veyyākaraṇa, tức là Suttabhajaniya và Abhidhammabhajaniya. Khandha, Vibhaṅga, Niddesa - chỉ là những từ đồng nghĩa của cùng một thuật ngữ. Điều này có nghĩa là Kinh chứa đựng thuật ngữ (terminology), định nghĩa (definition), liệt kê và giải nghĩa. Mặc dù các từ như Khandha, Vibhaṅga, Niddesa được liệt kê hay không cũng tạo ra một khoảng cách đầu tiên rất lớn; và sáu cuốn Abhidhamma, hoàn toàn dựa vào Kinh, lại tạo ra khoảng cách thứ nhì cho việc chú giải Kinh Phật. Khoảng cách thứ ba không dễ gì xác định được.

Các tác phẩm của Mahākaccāyana

Ta có một lựa chọn nơi một số tác phẩm [31] được gán cho Ngài Mahākaccano và tác phẩm Katthāvatthu trong số những người đó có Ngài Maggliputta Tissa được coi là tác giả. Liên quan đến thời điểm tác phẩm được viết, có điều chắc chắn là tác phẩm này được viết vào khoảng thời gian Hội Nghị Phật giáo thứ ba được tổ chức dưới sự bảo trợ của nhà vua Aśoka. Trường hợp tác phẩm của Ngài Mahākaccano lại có khác hơn một chút. Một cuộc nghiên cứu cẩn thận về tác phẩm chép tay Petakapadeso cho thấy cho dù tác phẩm này được biên soạn vào thời kỳ nào đi nữa, nó cũng chỉ là một bản luận án bổ xung cho tác phẩm Nettikarana do giáo sư E. Hardy phát hành bằng Châu Âu. Một tác phẩm Phật giáo viết bằng tiếng Phạn, cuốn Jñāprasthāna Śāstra do một công dân người Mahākātyāyana viết, theo như giáo sư Tākākusu cho biết, tác phẩm này được coi là bản văn chính thức do người Sarvāstivādins viết. Bản luận án Śāstra này được ngài Vasuvandhu đề cập đến trong tác phẩm Abhidharmakoṣa [32] như là một trong số bảy cuốn Abhidhamma. Tác phẩm này đã được Ngài Saṅghadeva chuyển dịch sang tiếng Trung Hoa vào khoảng năm 383 sau CN. Một bản dịch khác nữa do nhà văn Hiuen Tsang dịch vào năm 657 sau CN, ông cũng dịch Abhidharma mahā-vibhāsaśāstra, một tác phẩm chú giải tác phẩm Mahākātyāyana được biên soạn trong thời gian Hội Nghị dưới thời Kaniṣka làm hoàng đế. Một lữ khách Trung Quốc cho biết tác phẩm Jñāprasthāna Śāstra được viết ba trăm năm sau ngày Đức Phật viên tịch. Tuy nhiên những học giả Phật giáo vẫn còn phải giải quyết câu vấn nạn liệu tác phẩm Jñāprasthāna có gì liên quan với tác phẩm Nettipakaraṇa và tác phẩm Paṭṭhāna, là cuốn thứ bảy trong bộ Abhidhammapiṭaka hay không. Tác phẩm Netti, mà hiện nay chúng ta có trong tay, trong đó có một đoạn mang tựa đề bao gồm một bài phân loại các đoạn trong Tam tạng theo những ý tưởng chủ đạo của các tác giả. Đánh giá những trích đoạn giá trị trích từ tác phẩm Jnanáasthana được giáo sư Takakusu cung cấp, chúng ta có thể thẩm định ngay tất cả tác phẩm đó đồng nhất với tác phẩm Abhidhamma viết bằng tiếng Phạn, tuy nhiên còn cuốn Patthana, thì ta có thể phỏng đoán có liên quan chút ít với các tác phẩm sau này, hai tác phẩm Netti và Jnanaprasthana lại có nhiều điểm tương đồng, vì cả hai được viết với cùng một mục đích giống nhau.

Trong những đoạn mở đầu hay những trang viết trong hai tác phẩm của mình, Mahākaccayna đã thẳng thắn cho là tác phẩm của ông không nhằm bắt đầu bằng một ý tưởng mới mà chỉ nhằm đưa ra một bản chú giải có hệ thống và phân tích những diễn đạt của người khác (parathoghosā). Tác phẩm Parikkhārahāra [33] do Netti viết chỉ là một chương được viết dựa trên tác phẩm Patthana, tuy nhiên đoạn trên cũng đã rọi một vài tia sáng mới về chủ đề tương quan nhân quả. Như đã xuất hiện trong đoạn viết về Mayasamutthana. Ngài Mahākaccāyana lại đề cập đến các vụ ly giáo hay dị giáo khác, ông đã phân biệt rõ ràng với những người ngoài tôn giáo khác. Một điều như vậy không thể xảy ra vào thế kỷ thứ nhất sau khi Đức Phật đã nhập Niết-bàn (Nibbāṇa). Điều này lại hàm chứa trong bốn cuốn Nikāya và tất cả các cuốn sách cổ hơn thuộc ba tạng (Piṭakas) như đã được trích dẫn nhiều đoạn. Không cần đi sâu thêm vào nhiều chi tiết khác nữa, chúng ta không còn xa sự thật để phỏng đoán là những tác phẩm của Ngài Mahākaccāyana chắc hẳn là mối dây liên kết hữu cơ giữa Tam tạng ở một phía và các bản văn kế tiếp. Thế nên nếu như chúng ta phải tiến hành lựa chọn giữa các tác phẩm của Buddhaghosa và tác phẩm Katthāvatthu, lẽ đương nhiên ưu tiên phải dành cho các phẩm của ông.

Katthāvatthu

Tác phẩm Katthāvatthu là một cuốn Luận Tạng gồm những bài tranh luận liên quan đến các vấn đề tâm lý học và triết học, biểu hiện cho ranh giới thứ tư. Lời yêu cầu của ngài Buddhaghosa muốn tìm cội nguồn bản văn đầy ý nghĩa này liên quan đến luật giới Pāli thực sự rất tài tình. Đức Phật đã đưa ra những lời công bố đại cương và sau này một nhóm người ủng hộ thuộc nhiều trường phái và các luồng tư tưởng khác nhau đã bàn cãi quyết liệt. [34] Tuy nhiên ta có thể nghi ngờ một cuốn sách gây nhiều tranh cãi như cuốn Katthāvatthu, mà ông lại có thể coi là ranh giới trong lịch sử chú giải Kinh Phật. Nhưng một cuộc nghiên cứu cặn kẽ hơn sẽ chỉ rõ bằng chứng là cuốn sách gây nhiều tranh cãi như vậy lại được coi như là một phương cách giải thích hơn là một cuốn sách, như ngài Mahākaccāyana [35] đã vạch ra cho các người theo dị giáo, cho dù những khác biệt cá nhân ở một mức độ có liên quan đến những gì đã được thống nhất ý kiến về giáo lý của Đức Phật. Một số cuộc tranh cãi đặc trưng như tác phẩm Katthāvatthu hàm chứa cho thấy hai phía đã phải nại đến Đức Phật như là vị quan tòa để phân xử. Tất cả họ đều trích dẫn Pháp và Luật, tuy nhiên những giải thích của họ rất khác biệt nhau.

Nhà vua trong Milinda-Pañho

Tiếp theo chúng ta phải nghĩ tới tác phẩm "Những vấn nạn của Hoàng đế Milinda đề ra" (Milinda-Pañho), đây là một cuộc đối thoại lãng mạn giữa nhà vua Menander và Ngài Nāgasena. Cuộc đối thoại này bao hàm cả tác phẩm Katthāvatthu và có thể được coi như một tổng luận súc tích hơn về những phong trào riêng rẽ xét dưới góc độ triết học trong tư tưởng Phật giáo hơn là tác phẩm trước đây.

Các vị tiền nhiệm của Buddhaghosa

Thời gian tác phẩm Milind-Pañho được sáng tác có thể nói đó là mốc ranh giới thứ sáu. Ngoài những bản chú giải viết tại đảo quốc Ceylon, Buddhaghosa thường tham khảo ý kiến các trường phái Dīghạbanakas [36] Majjhimabhānakas [37] và nhiều trường phái thuộc các Trưởng lão khác nữa. Trong bài giới thiệu cho cuốn Sumaṅgalavilāsinī [38] ông đã cung cấp cho chúng ta một bài tường thuật ngắn về các trường phái Trưởng lão này, lúc ban đầu chỉ là các trường phái tụng kinh hơn là tham khảo ý kiến. Trong bối cảnh các tác phẩm của Buddhaghosa được liệt kê dưới đây, coi như là ranh giới thứ bảy, bao gồm toàn bộ tác phẩm Tripiṭakas, các tác phẩm Mahākaccāyana, Katthāvatthu, Milinda Pañho [39] Paṇṇāttivāda do các Thiền sư không thuộc phái Nam Tông. [40] Lại còn một số tác phẩm như Vitaṇḍāvādins, Pakativāda [41] (tức phái Sāṅkhya hay là hệ thống Yoga) và những quan điểm khác nhau giữa các Tỳ-khưu [42] tại đảo quốc Ceylon.

Các vị niên trưởng (Porāṇas)

Đến đây chúng ta nghiên cứu một loại văn học Kinh Phật cổ đại khác. Các vị Porāṇas, cho đến thời điểm hiện nay toàn bộ hiểu biết của họ chỉ dựa trên một số trích đoạn trong tác phẩm Aṭṭhakathās.

Ngài Nandapaññā trong tác phẩm Gandhavaṃsa của mình đã đề cập đến Porāṇacariya hay là các thiền sư cổ xưa. Theo ông, có 500 A-la-hán mệnh danh là năm Nikāyas, đã đem đến những ý nghĩa, ngụ ý và sửa chữa tại Hội nghị Lần Nhất, cũng như đã có tới 700 A-la-hán đã thực hiện những bản chú giải riêng của họ v.v... trong Hội nghị Lần Hai, cùng với khoảng 1000 vị A-la-hán cũng đã đưa ra những giải thích của họ. Tại Hội nghị Lần Thứ Ba có tác phẩm được biết đến với cái tên Paramacariya ngoại trừ tác phẩm Mahākaccāyana. Họ đã công bố rõ ràng trong tác phẩm Gandhavaṃsa là những người được gọi là Paranacariya cũng là Aṭṭhakathācariya hay là các thiền sư viết tác phẩm Aṭṭhakathās. [43] Buddhaghosa nói về những người vị niên trưởng (tổ phụ) Porāṇas hay là các vị Porāṇakattherā [44] như là những người đã tuyên bố: những ai nắm giữ giới luật sẽ tôn vinh Buddhasasana hay là giáo lý của Đức Phật. Điều này được đề cập liên quan đến những ai học hỏi Giáo Pháp nơi các vị thiền sư và nắm giữ quan điểm của các vị thiền sư đó. Họ không tán thành bất kỳ tín lý nào theo quan điểm riêng của mình. Theo như tác phẩm Gandhavaṃsa điều đó cũng bao gồm cả các A-la-hán tham gia Hội nghị thứ ba. Và hiển nhiên là những người cống hiến nhiều nhất cho nền văn học diễn giải này, đúng như tên các nhà Aṭṭhakathācariya Nandapaññā đã được gán cho họ đã chứng tỏ điều đó. Bà Rhys Davids cũng đã chỉ rõ Mahātika cũng trích từ tác phẩm Paran-Aṭṭhakathā. [45] Chúng tôi đã thấy rõ trước đây vấn đề này thường nổi lên giữa các thành viên cộng đoàn Tăng già có liên quan đến việc giải thích một số lời phát biểu của Đức Phật và cuối cùng họ đã đệ trình lên Đức Phật xin quyết định khi ngài còn sống, nhưng sau khi ngài đã viên tịch, mối quan hệ đó được thực hiện với các vị thiền sư nổi tiếng và đáng kính khác. Những gì họ giải thích phải được coi như là tiếng nói quyết định và có giá trị vì vậy rõ ràng là những diễn giải đó được gìn giữ và khi những lời chú giải được biên soạn, lại được gộp chung vào tác phẩm Aṭṭhakathās, đơn giản được gọi là cách chú giải do các thiền sư niên trưởng cổ đại (Porāṇas) để lại. Ngài Buddhaghosa cũng đã hành động như vậy khi ông trích dẫn các vị niên trưởng (Porāṇas), ông thể hiện những lời chú giải đó và vạch ra phương cách trích dẫn trực tiếp những lời của các nhà thiền sư cổ đại này như khi họ trích dẫn bản văn luật Pāli vậy. Rất có thể là những chú giải Paran-Aṭṭhakathās hay những cống hiến do vô số các nhà thông thái vô danh cổ đại được lưu giữ trong các tác phẩm chú giải vĩ đại bằng tiếng Sinha và phân biệt rạch ròi bằng cách trích dẫn nơi bản gốc bằng tiếng Pāli. Tuy nhiên, vì thiếu các dữ liệu mang tính quyết định hơn, chúng ta chỉ đề ra như những đề xuất thuần túy mà thôi. Chúng tôi không có đồng quan điểm với Bà Rhys Davids khi bà đề nghị [46] là những vị cao niên (Porāṇas) là biểu tượng cho một trường phái kiên định về tư tưởng triết học. Mỗi thiền sư phải chịu trách nhiệm về chính công việc mình làm mà thôi và theo thiển ý của chúng tôi thì không hy vọng gì có thể khám phá ra có mối tương quan hữu cơ nào giữa muôn vàn những đoạn văn dài có, ngắn có được gán cho các vị niên trưởng (Porāṇas) trong các bài viết của Buddhaghosa. Những đoạn văn ấy lại bao gồm nhiều tư liệu rất quan trọng và hấp dẫn khác nhau, những nghiên cứu siêu hình cũng như những huyền thoại kỳ lạ, như trong bài tường trình thần thoại về nguồn gốc thần Licchavis trong tác phẩm Paramatthajotikā [47]. Một tập những bài tụng kinh Porana chắc sẽ được đánh giá cao, như lời Bà Rhys Davíd đề nghị như vậy [48], về việc giải quyết những vấn đề có liên quan đến lịch sử và sự phát triển tư tưởng cũng như văn học Phật giáo; chúng tôi trích dưới đây một số trong rất nhiều những trích đoạn do Buddhaghosa thực hiện về quan điểm của các vị niên trưởng (Porāṇas); một điều rõ ràng là những trích dẫn đó có liên quan đến rất nhiều vấn đề. Thật vậy trong tác phẩm Samantapāsādikā của mình [49], khi ông đưa ra lịch sử cấu thành tác phẩm Vinaya-Aṭṭhakathā ngài Buddhaghosa đã cho biết là nhà vua Malinda và nhiều người khác đã mang công trình này sang đảo quốc Ceylon. Kể từ thời nhà vua Malinda và nhiều vị vua tiếp theo sau. Ngài Aritthathera và nhiều người khác cũng đã nghiên cứu và bảo tồn tác phẩm này. Kể từ thời đó cho đến tận bây giờ các đồ đệ đã bảo tồn tác phẩm đó từ đời nọ sang đời kia.

Sau khi nói như vậy bằng văn xuôi bình thường, ông đã trích các vị niên trưởng (Porāṇas) như sau: "Các vị niên trưởng Porāṇas cho biết vào ngày rằm tháng Jyaistha, Vua Mahinda cùng nhiều thành viên khác kể cả Itthiyo, Uttiyo, Bhađasala, Sambala, Sumana samanero và Bhanduka upasako đã tụ tập lại và tranh luận xem có phải là thời gian thích hợp để sang Tambapanni. (Ceylon)" [50].

Các vị Porāṇas cho biết là sau khi đã lưu một tháng tại Vediyapabbata tỉnh Rājāgaha, họ nghĩ đã đến thời điểm sang Ceylon. Thế nên họ đã đến Ceylon từ ngã Jambudvia và xuống núi Cetiyapabbata [51]. Hiện nay ta thấy bản tường thuật Porana được viết bằng thơ và cung cấp rất nhiều tư liệu quí giá về cùng biến cố lịch sử đó, và hiển nhiên đã tạo nền móng cho các bản tường trình viết bằng văn xuôi. Trong mọi tình huống có thể, khi dịch bản tường trình từ tác phẩm Aṭṭhakathā viết bằng tiếng Sinha, Buddhaghosa nhận thấy những vần kệ Parana đó giống y hệt những gì hiện giờ ta thấy trong bản văn nguyên thủy bằng tiếng Pāli và ông đã đơn giản chuyển vào các bản chú giải của mình. mà không cần phải chuyển sang ngôn ngữ khác. Ta cũng sẽ thấy những vần kệ trên giống y hệt nhau như đã được trình bày trong cuốn Mahāvaṃsa và cả trong tác phẩm Aṭṭhakathā cũng như trong cuốn biên niên sử tất cả đều ghi lại từ cùng một nguồn giống nhau.

Lại nữa cũng trong tác phẩm Visuddhimagga của mình, Buddhaghosa đã trích một vần kệ từ các vị Niên trưởng (Paronas), giải thích một từ như sau: "các vị Porāṇas cho hay, "Bhagavā" có nghĩa là Thế Tôn (Settho) Bhagavā cũng có nghĩa là Đấng Tuyệt vời nhất và vì ngài đã được phú cho vinh quang và kính trọng, chính vì thế ngài được gọi là đấng "Bhagavā". [52]

Cũng trong tác phẩm đó ông đã trích một số vần kệ Porana có liên quan đến luật giới của các Tỳ-khưu. Như sau: "các vị niên trưởng Porāṇas cho hay, những điểm sau đây phải được nghiên cứu trong trường hợp một Tỳ-khưu phạm tội trộm cắp đó là: vật đánh cắp, thời gian ở đâu, giá trị, và cả trong giai đoạn nào người sở hữu thực sự đồ vật đó đã sử dụng." [53]

Kế đến, chúng ta cũng trích trong tác phẩm Chú giải Atthasālini một trích đoạn Porana đề ra những chi tiết về các huyền thoại, như sau: "Các vị Porāṇas cho biết Patali, Simbali, Jambu và Paricchattaka thuộc vùng Devas, Kadamba, Kapparukkha và Sirisena - bảy cây này đang còn tồn tại ở Asuralaka, nơi những thai tạng (Garula), tại vùng Aparagoyana, Uttākuru, Pubbavideha và ngay cả tại thiên đường Tāvatiṃsa nữa. [54]

Kết luận

Tóm lại: chúng ta đã thấy có bằng chứng đầy đủ để khẳng định một chân lý truyền thống đó là không chỉ có ngài Buddhaghosa, Ngài Mahinda, hay một số Ngài tổ phụ khác là những nhân vật duy nhất khởi xướng viết chú giải Kinh Phật. Chúng ta có thể nói chính Đức Phật và các đồ đệ trực tiếp của ngài cũng như cả các đồ đệ sau này nữa, tất cả đều đã dọn đường cho ngài Buddhaghosa vĩ đại; đồng thời chúng ta không thể đồng ý với những ai chối bỏ hoàn toàn bất kỳ một tác quyền nào của Ngài Buddhaghosa. Tác Phẩm Niddesa là một bản chú giải rất cổ viết về một số Kinh trong tác phẩm.

[1] "Saṃkhiptasyāpyatosyaiva vākyasyārthagarīyasaḥ

Suvistaratarāvācobhāṣyabhūtā bhavantu me." (Śiśupālabadha, ī., 24.)

[2] "Sūtrātho varṇyate yatra padaiḥ sūtrānusāribhiḥ

Svapadāni ca varṇyante bhāṣyam bhāṣyavidoviduḥ.

Iti Liṅgādisaṃgrahaṭikāyāṃ Bharatah. (Śabdakalpadruma.)

[3] Vide Etadaggavaggo, Aṅguttara Nikāya I, p. 23 foll.; Mahāvaṃsa, edited by Geiger, 'The Council of Mahākassapa.'

[4] Vide my paper "A short account of the Wandering Teachers at the time of the Buddha." (J.A.S.B., New Series, Vol. XIV, 1918, No. 7).

[5] Dīgha Nikāya, Vol. I, Brahmajāla Suttanta, p. 1.

[6] Majjhima Nikāya, III, pp. 207-8.

[7] Majjhima Nikāya, II, Sāmagāmasutta, pp. 243-4.

[8] Sabba pāpassa akaranaṃ kusalassa upasaṃpadā,"

[9] See Dīgha Nikāya (P.T.S.), Vol. I.

[10] The redering is not literal, though substantially. Majjhima Nikāya, Vol. III, p. 207 foll.

[11] Majjhima Nikāya, III, pp. 207-215.

[12] Ibid, III, pp. 202-206, Nettipakaraṇa, p. 182.

[13] Vibhaṅga, pp. 285-292.

[14] Atthasālinī, p. 64 foll.

[15] Majjhima Nikāya, Vol. III, pp. 215-222.

[16] Ibid., pp. 230-237.

[17] Ibid., pp. 237-247.

[18] Ibid., pp. 253-257.

[19] Majjhima Nikāya, Vol. III, pp. 248-252.

[20] Dīgha Nikāya, III, p. 207 foll. See for references Prof. Tākākusu's highly instructive article on the Sarvāstivādins in J.P.T.S., 1905, p. 67.

[21] Majjhima Nikāya, I, pp. 110f.; III., pp. 78, 194 and 223.

[22] Viz. Nettipakaraṇa, Peṭakopadesa, Jñānaprasthāna Śāstra.

[23] Mabel Bode, Pāli Literature of Burma, p. x.

[24] J.P.T.S., 1886, p. 59.

[25] Ibid., pp. 66.: "Mahākaccāyano Jambudvīpikācariyo so hi Avantiraṭṭhe Ujjeninagare Candapaccotasa nāma rañño purohito hutvā..."

[26] Pajānāti pajānātīti ...tasmā paññavā ti vuccati ...Vijjānāti vijānātīti...tasmā viññānanti vuccati...Majjhima Nikāya (P.T.S.) Vol. I, p. 292.

[27] Milinda-Pañho (Trenckner), p. 62.

[28] e.g. Sumaṅgala-Vilāsinī, I, pp. 62-65.

[29] See for a learned discussion on the subject among the Theres, Atthasālinī, pp. 29-31.

[30] Atthasālinī, p. 26.

[31] Hardy, Introduction to the Nettipakaraṇa, p. xxxīi f.n. 1. Kaccāyanapakaraṇaṃ, Mahāniruttipakaraṇaṃ, Nettipakaraṇaṃ, Cullanirutti, Peṭakopadesa and Vaṇṇanīti.

[32] E. Burnouf's Introduction, p. 447.

[33] Nettipakaraṇa, pp. 78-80.

[34] Atthasālinī, pp. 4-6.

[35] Nettipakaraṇa, p. 112.

[36] Atthasālinī, pp. 151, 399.

[37] Ibid., p. 420.

[38] Sumaṅgalavilāsinī, pp. 11-15.

[39] Atthasālinī, pp. 112, 114, 119, 120, 122, 142.

[40] Puggala Paññatti Commentary, P.T.S., pp. 173-175.

[41] Visuddhimagga, Vol. II, p. 525, "...pakativādinaṃ pakativiya..."

[42] See Sumaṅgalavilāsinī (P.T.S.), Vol. I, p. 1. Visuddhimagga, Vol. I (P.T.S.), pp. 36, 38.

[43] J.P.T.S., 1886, Gandhavaṃsa, pp. 58-59.

[44] Visuddhimagga (P.T.S.), p. 99 "...ten'eva Porāṇakattherā: lajjī rakkhissati, lajjī rakkhissatīti tikkhattuṃ āhaṃsu."

[45] Visuddhimagga, p. 764. note 1.

[46] Visuddhimagga (P.T.S.), p. 768.

[47] Vide my 'Kṣatriya clans in Buddhist India,' pp. 17-21.

[48] Visuddhimagga, p. 764.

[49] Sinhalese Edition, U.P. Ekanāyaka, p. 30.

"Tass'attho ettāvatā pakāsito va hoti. Tatiya sangahato pana uddhaṃ imaṃ dīpaṃ Mahindādīhi ābhataṃ. Mahindato uggahetvā kiñci kālaṃ Ariṭṭhatherādīhi ābhataṃ. Tato yeva ajjatanā tesaṃ yeva antevāsika paraṃparābhatāya ācariya paraṃparāya ābhatallti veditabbaṃ Yathāhu 'Porāṇā."

The Porāṇas also speak of the same thing in verseṣ

[50] "Mahindo nāma nāmena Saṃghathero tadā ahū,

Iṭṭhiyo Uttiyo there Bhaddasālo ca Sambalo

Sāmaṇero ca Sumano chaḷabhiñño mahiddhiko

Bhaṇḍuko sattamo tesañ diṭṭhasacco upāsako

Iti ete mahānāgā mantayitiṃsu rahogatāti."

Cf. Dipavaṃsa (Oldenberg), p. 62, lines 24-25 and p. 63 line 1.

[51] Samantapāsādikā, Sinhalese Edition, p. 35.

"Vediyagirimhi Rājagahe vasitvā timsarattiyo,

Kālova gamanassāti gacchāma dīpamuttaṃ.

Phalinā Jaṃbudīpato hamsarājā va ambare

Evaṃuppattitā therā nipatiṃsu naguttame.

Purato puraseṭṭhassa pabbate meghasannibhe,

Patiṃsu Sīlakūṭamhi hamsāvanagamuddhani."

[52] Samantapāsādikā, p. 62. Visuddhimagga (P.T.S.), p. 209.

"Bhagavā ti vacanaṃ seṭṭhaṃ Bhagavā ti vacanuttanaṃ.

Garugāravayutto so Bhagavā tena vuccatīti."

[53] Ibid., p. 117.

"Vatthuṃ kālañca desañca agghaṃ paribhogapañcanaṃ

Tulayitvā pañcaṭhānāni dhāreyyatthaṃ vicakkhaṇo."

[54] Atthasālinī (P.T.S.), pp. 299.

"Pāṭali simbali jambu devānaṃ pāricchattato kadamho kapparukkho ca sirīsena bhavati sattarnanti."

Chân thành cám ơn Tỳ khưu Thiện Minh đã gửi tặng bản vi tính (Bình Anson, 03-2005)

TRƯỞNG LÃO BUDDHAGHOSA

NHÀ CHÚ GIẢI KINH ĐIỂN PÀLI

Dịch giả: Tỳ Khưu Thiện Minh

Chương IV

CÁC TÁC PHẨM CỦA NGÀI BUDDHAGHOSA

* Tác phẩm Ñānodaya

Như chúng ta đã biết trong chương một, tác phẩm Mahāvaṃsa cho thấy ngay trước khi Buddhaghosa rời Ấn Độ sang đảo quốc Tích Lan theo yêu cầu của quân sư tinh thần của mình, là ngài Ngài thông thái Revata, ông đã viết hai tác phẩm Ñānodaya và Atthasālini. Tác phẩm Ñānodaya (Jnododaya bằng tiếng Sanskrit) là tên cuốn sách mang tựa đề "Kiến Thức Đang Hình Thành," một luận án triết học, chúng ta không được biết chút gì về bản chất nội dung chính xác của tác phẩm này. Vì hình như tác phẩm này không còn được lưu giữ nữa, ngay cả bất kỳ hình dạng nào về tác phẩm đầu tay này của tác giả cũng không thấy xuất hiện trong văn học Pāli. Việc bảo tồn tác phẩm này có lẽ được coi như không cần thiết so với tác phẩm Visuddhimagga, tác phẩm thứ hai của Buddhaghosa, được biết đến nhiều hơn. Tác phẩm sau này hình như đã tóm tắt tất cả những giá trị của tác phẩm đầu tay của ông và do đó cũng đã thay thế luôn tác phẩm Ñānodaya.

* Tác phẩm Atthasālini

Cuốn biên niên sử đảo quốc Tích Lan còn cho chúng ta biết thêm là ngài Buddhaghosa đã sáng tác cuốn Atthasālini hay là bản chú giải viết về Dhammasaṅgaṇi trước khi ông sang một quần đảo ở phía nam và Sāsanavaṃsa đã ủng hộ nhận định này. [1]

Cuốn Buddhaghosuppatti không đả động gì đến tác phẩm này cả. Nhưng tác phẩm Saddhamma Saṅgaho [2] lại có một bài nhận định rất hay về tác phẩm này như sau: "Đang khi ngài Buddhaghosa di chuyển đến thị trấn Jambudvīpa và đến lưu lại tại một tịnh xá (vihāra) có ngài Hòa thượng Māhathera Revata cư ngụ. Ngài Buddhaghosa đã bắt đầu viết cuốn Atthasālini, là một bài bình luận viết về Dhammasaṃgaṇi sau khi hoàn tất tác phẩm Ñānodaya. Ngài Hòa thượng Revata thấy ông quá bận rộn như vậy, đã lên tiếng nói với ông như sau: Ôi! Buddhaghosa thân mến, tại thị trấn Jambudvīpa này, chỉ có một bản văn duy nhất viết về Tam tạng. Những bản chú giải Kinh Phật (Aṭṭhakathās)và những quan điểm của các vị thiền sư không thấy xuất hiện tại đây. Những bản chú giải đó đã được tụng trong cả ba Hội nghị do ngài Sāriputta và nhiều nhân vật khác thực hiện và chính Mahinda đã dịch sang tiếng Sinha. Hiện những bản dịch đó vẫn còn thấy tại đảo quốc Tích Lan. Hãy sang đó và dịch toàn bộ các bản chú giải đó sang tiếng Māgadhi." Liên quan đến cùng tác phẩm đó, chúng ta cũng còn được biết thêm: "Ngài Buddhaghosa đã lập tức dịch cuốn Mahāpaccariyaṭṭhakathā như đã thấy xuất hiện trong tác phẩm Abhidhammapiṭaka từ tiếng Sinha sang tiếng Māgadhi, ông cũng đã sáng tác một bản chú giải Kinh Phật (Aṭṭhakathā)về Dhammasagani, có tên là Atthasālini" [3]

Lời công bố đầu tiên cho chúng ta biết tác phẩm này đã được biên soạn tại Gaya, trước khi ngài Buddhaghosa sang đảo quốc Tích Lan và đây là điều chúng ta đọc biết được trong tác phẩm Mahāvaṃsa; trong khi đó lời công bố thứ hai lại thấy tác phẩm được viết sau khi ngài Buddhaghosa đã thực hiện biên soạn được nhiều tác phẩm khác. Hai lời công bố trên xem ra có vẻ trái ngược nhau, nhất thiết cần phải được dung hòa, như Bà Rhys Davids đã đề xuất [4] bằng cách cho là mặc dù tác phẩm chú giải Kinh Phật Atthasālini được viết trước tiên tại Gayā, nhưng đã phải thông qua duyệt lại do chính tác giả thực hiện sau khi ông đã nghiên cứu kỹ lưỡng tác phẩm Aṭṭhakathās vĩ đại tại đảo quốc Tích Lan. Đây là điều rất bình thường trong trường hợp bản chú giải đề cập đến những đề tài triết lý khó hiểu. Tác phẩm Saddhamma Sangaho sau này còn cung cấp thêm cho chúng ta một số thông tin bắt nguồn từ những tư liệu trong tác phẩm Mahā Paccarī hay là bản chú giải Great Raft (viết trên chiếc bè lớn), tác phẩm trên rất có thể đã bao gồm việc triển khai chi tiết hơn về các đề tài được đề cập đến ở đây. Trong lời nhập đề cho tác phẩm Atthasālini, như đã được trích trong chương I, chúng ta đã thấy tác giả đề cập đến tác phẩm Aṭṭhakathās, ngài Buddhaghosa đã dịch hoàn toàn sang tiếng Māgadhi. Hơn thế nữa, như bà Rhys Davids đã chỉ rõ trong nội dung tác phẩm ông còn trích dẫn và đề cập đến nhiều tác phẩm khác nữa kể cả những bản chú giải Kinh Phật (Aṭṭhakathās) viết bằng tiếng Tích Lan và một số trong chính các tác phẩm khác của ông như Samantapāsādikā và Visuddhimagga. Chính vì thế thật hiển nhiên toàn bộ cuốn sách đã được biên soạn lại sau khi đã có được sự am hiểu thêm ông đã lãnh hội được tại Tích Lan. Bản văn của tác phẩm Atthasālini đã được tiến sĩ Edward Muller phát hành do Hội Pāli Text Society Anh quốc thực hiện và một bản dịch rất tuyệt cũng đã thấy xuất hiện với sự cộng tác giữa hai nhân vật đó là bà Rhys Davids và ông Maung Tin, vì thế cho nên tác phẩm do ngài Ngài Buddhaghosa đã được ra mắt cho cả những ai quan tâm đến tác phẩm này.

* Tác phẩm Visuddhimagga

Trước khi đề cập đến các bản chú giải Kinh Phật vĩ đại khác, chúng tôi sẽ đề cập đến tác phẩm Visuddhimagga rất được quí trọng và được coi như một tác phẩm bách khoa về Phật học. Visuddhimagga (có nghĩa là Thanh tịnh đạo) [5] là tác phẩm đầu tiên Buddhaghosa đã biên soạn tại đảo quốc Tích Lan. Đây là điều không cần tranh cãi. Ông không trích hay đề cập đến bất kỳ một tác phẩm nào khác trong tác phẩm này, như trong trường hợp ông viết tác phẩm Atthasālini, nhưng có điều chắc là tác phẩm trên đã được biên soạn sau khi ông đã có mặt tại đảo quốc Tích Lan. Một việc rất hiển nhiên là những bản chú giải này chỉ được thấy tại Tích Lan và không thấy xuất hiện trên đất liền (tức Ấn Độ). Người ta cho là tác phẩm được sáng tác vào những hoàn cảnh hết sức lãng mạn. [6] và đã được gọi là một "tác phẩm rất tuyệt" và đã khiến cho tác giả trở nên rất nổi tiếng. Tác phẩm này đã được coi như là một cuốn sách duy nhất trong đó bao gồm toàn bộ hệ thống Phật giáo được mô tả một cách tỉ mỉ nhất. Tác phẩm không cống hiến thêm bất kỳ chi tiết mới mẻ nào cho các cuốn Tam tạng (Piṭakas) hiện có, nhưng tác giả đã cố ý sắp xếp lại nội dung các tác phẩm đó một cách có hệ thống. [7] "đây không phải là những bản chú giải về các bản văn, nhưng lại được coi như là một bản trích yếu toàn hệ thống giáo lý của Đức Phật như cách sống, hạnh kiểm, hành thiền, chiêm niệm, và hàng loạt những yếu tố hiện hữu, cảm giác, chân lý và hàng loạt những nhân quả và nhiều điều khác nữa." [8] Về đặc tính và nội dung tác phẩm Visuddhimagga, tác giả Spence Hardy đã giới thiệu và mô tả như sau: "Tác phẩm Visuddhimagga, một bản tóm lược do ngài Buddhaghosa thực hiện đã giới thiệu tính chất trừu tượng về giáo lý siêu hình thuộc giáo lý Phật giáo, một tác phẩm rất nổi tiếng của nhà chú giải Kinh Phật, đã chiếm được uy tín và mang tính xác thực cao đến nỗi không còn có bất kỳ một bản tóm lược cụ thể nào khác do bất kỳ một người phương Đông nào đã biên soạn được thuộc lãnh vực tôn giáo ở vào thời đại chúng ta ngày nay..." [9]

Bản tóm lược về các nội dung tác phẩm Visuddhimagga được ghi lại trong cuốn Sumaṅgala-Vilāsinī có nội dung như sau: "Về bản chất sīlakathā, dhūtadhammā, kammaṭṭhānāni cùng với tất cả những cariyāvidhāni, jhānāni, toàn bộ mục tiêu của samāpatti, và Abhiññāna, đó là việc diễn giải của paññā, khandha, dhātu, āyatanāni, indiriyāni, bốn điểm ariyasaccāni, pachchayākārā, nayā trong sáng và bao hàm nhiều ý nghĩa và maggā cần thiết và viphassanabhāwanā."

Tác giả Gray đã đánh giá bằng những lời nhận định như sau: "Giả như ông không viết được bất kỳ điều gì khác, nguyên chỉ tác phẩm này thôi cũng đã đủ khiến cho danh tiếng của ông trở thành bất tử." [10]

Nội dung tác phẩm Visuddhimagga

Chúng ta hãy khảo sát nội dung tác phẩm này một cách ngắn gọn. Chương thứ nhất bàn về Nidānakathā, Sīlaniddeso và năm luật giới (Sīla); chương hai viết về Dhutaṅganiddeso; mười ba Dhutaṅgas (là tên một số bài thực hành đầu đà) đã được đề cập đến ở đây; chương ba bàn về kammaṭṭhānagahaṇaniddeso. Giải thích phương pháp bắt đầu tập luyện hành thiền ra sao. Chương bốn bàn về paṭhavīka, siṇaniddeso; trong chương này còn mô tả mười tám điều lỗi phạm (kasiṇadosas) biến tịnh xá(vihāra) trở thành nơi không còn thích hợp nữa, hai bậc về Huệ (samadhi) và nhiều vấn đề khác nữa. Chương năm bàn về sesakasiṇaniddeso. Như ngài Warren cho biết: "nội dung tác phẩm Visuddhimagga do ngài Buddhaghosa biên soạn đã gọi chương năm là: dasakasiṇa-niddeso (chú giải về 10 đề mục Kasiṇas) [11]. Chương sáu viết về asubhakammāṭṭhāna-niddeso. Trong chương này chúng ta đọc được bài mô tả các bất tịnh (asubhas) và cách sử dụng chúng. Chương bảy được dành để viết về Cha-anussati-niddeso; trong đó chúng ta thấy mười anussatis và ba lokas. Chương tám bàn về anussatikammaṭṭhāna-niddeso. Chúng ta được chiêm ngưỡng về sự chết và Bát Chánh Đạo v.v... Chương chín viết về Brahmāvihāra-niddeso, chương này cũng đề cập đến những hạng người không thích hợp, về nhiều đường hướng khác nhau đề loại bỏ sân hận. Chương mười viết về āruppa-niddeso; chúng ta có được sự quảng diễn về tứ vô sắc (āruppas). Chương mười một giải thích samādhi-niddeso. Samādhi, ngủ thiền (samādhi),v.v... cũng được bàn tới trong chương này. Chương mười hai và mười ba bàn về iddhi-vidhā-niddeso và abhiññā-niddeso. Các chương còn lại bàn về khandhaniddeso, āyatanadhātuniddeso, indriya-sacca-niddeso, paññābhūmi-niddeso, diṭṭhivisuddhi-niddeso, ṅkhāvitaraṇavisuddhi-niddeso, maggāmaggañāṇa-dassanavisuddhi-niddeso, Paṭipadā-ñāṇadassanavissuddhi-niddeso. Ñāṇadassanavisuddhi-niddeso, Paññābhāvan-ānisaṃsa-niddeso.

Tóm lại, tác phẩm này viết về thiện (kusala), bất thiện (akusala), pháp vô ký (avyākata dhamma), xứ (āyatana), giới (dhātu), niệm sứ satipaṭṭhānas, nghiệp kammas, pakati, và nhiều đề tài triết học Phật giáo khác. Tác phẩm này còn bao gồm toàn bộ triết lý Phật giáo với một nội dung hết sức cô đọng. Lời văn viết trong Visuddhimagga rất khó hiểu. Từ vựng rất súc tích, những từ uyên thâm và các đoạn văn dài dòng thường bắt gặp thấy. Là một tác phẩm hoàn chỉnh, và được viết theo yêu cầu của Ngài Thera Saṅghapāla [12]. Tác phẩm Visuddhimagga là một cách biên soạn giản lược gộp cả Tam Tạng Kinh Điển (Piṭakas) lại với nhau lại gồm những đoạn trích dẫn từ tác phẩm Aṭṭhakathās về những đoạn trên viết liên quan đến cả Tam tạng (Piṭakas) đã được đề cập đến trong nội dung đó. ("Buddhaghosa ca saddhim aṭṭhakathāya piṭakattayaṃ samkhipitvā Visuddhimaggaṃ akāsi" Sāsanavaṃsa, tr. 31). Theo như E.W. Burlingame nhận định thì niên đại xấp xỉ tác phẩm Visuddhimagga được biên soạn vào khoảng năm 410 sau CN. [13]

* Các chú giải kinh Phật Tích Lan viết về Tam tạng (Tripiṭaka)

Giờ thì chúng ta bắt đầu khảo sát đến những bản chú giải vĩ đại viết về các Tam tạng (Tripiṭaka) để thực hiện tác phẩm này Buddhaghosa phải vượt biển đến đảo quốc Tích Lan (Sri-Lanka). Chúng ta đã đề cập đến trong chuyến du hành sang đảo quốc Tích Lan. Ở đây tôi chỉ nhắc lại một vài chi tiết nhỏ. Thầy của ngài Buddhaghosa là Revata đã đến và trao đổi với Buddhaghosa, bản Tam tạng (Tripiṭaka) chỉ mới được thu về đây, hiện không có một bản chủ giải nào tại đây cả. Nhiều ý kiến khác nhau nơi các thiền sư không phải thuộc phái Nam Tông (Theravadins) cũng không còn tồn tại. Bản chú giải Tích Lan (Ceylon), hoàn toàn chính thống, đã được Mahinda viết bằng tiếng Shinha có chú ý đặc biệt đến những phương pháp diễn giảng như Đức Phật đã giảng dạy, cũng đã được trình bày tại ba Hội nghị, và Saripūtta và một số người khác đã nhắc lại, cũng đã rất phổ biến nơi dân chúng Tích Lan (Ceylon). Con hãy đi đến đó nghiên cứu, và rồi dịch sang tiếng Māgadhi vì rất ích lợi cho mọi chúng sanh trên thế gian này" [14]. Điều này chứng tỏ là những bản chú giải không được tìm thấy tại Ấn Độ dưới thời Buddhaghosa và chỉ có thể tìm được tại Tích Lan (Ceylon.) Điều này dẫn đến vấn đề tiếp theo là những bản chú giải này được truyền đạt đến chúng ta, không phải là bản văn nguyên thủy của cả ngài Buddhaghosa lẫn người tiền nhiệm nổi tiếng Mahinda. Những bản chú giải này, như đã xuất hiện theo truyền thống nguyên thủy không phải là tác phẩm của một tác giả duy nhất mà là của cả một tập thể các anh em nhà Mahinda. Mahinda chỉ là dịch giả của tác phẩm sang tiếng Shiha và Buddhaghosa lại dịch trở lại sang tiếng Pāli. Chính Buddhaghosa đã thẳng thắn thú nhận trong phần mở đầu nhiều bản chú giải [15] là ông chỉ chú giải những đoạn không được người tiền nhiệm của ông diễn giải và các đoạn khác nữa: ông chỉ biên dịch. Tác phẩm Mahāvaṃsa cũng cho chúng ta biết là các tác phẩm sau này đề cập đến cuộc đời và sự nghiệp của Buddhaghosa cho là: ông là một Hòa thượng vĩ đại đến chừng nào sau ngày ông đặt chân tới đảo quốc Tích Lan. Và đã đệ trình một bản duyệt xét mà sau này đã trở thành tác phẩm Visuddhimagga, và sau này đã trao quyền tác giả cho các học giả Ấn Độ tất cả các bản chú giải Shinha này. Saddhamma-Sangaho đã kể lại làm thế nào ngài Buddhaghosa đáng kính đã có được tất cả tác phẩm đó và khi lưu lại Padhānaghara về phía nam một đại tịnh xá (Mahāvihāra), ngài đã dịch tất cả các bản chú giải Sinha này sang tiếng Māgadhi [16]. Ngài Sāsanavaṃsa cho biết là đã hơn chín trăm ba mươi năm kể từ khi đức Phật qua đời, vào thời trị vì của nhà vua Miến Điện, Sañ-Lañ-Kroṃ, thì Buddhaghosa đã viết những tác phẩm của ông [17]. Những bản chú giải Aṭṭhakathās đã xuất hiện ngay từ thời Buddhaghosa còn lưu lại tại đảo quốc Tích Lan lại là một tác phẩm hiện có giá trị pháp lý lâu đời nhất. Nhưng một số tựa đề các cuốn sách hiện nay chúng ta biết đến trong các tác phẩm của chính Buddhaghosa đã được thay đổi đôi chút. Bà Rhys Davids đã cung cấp một số tên tựa đề như: (1) "Những bản chú giải của những cư dân vùng "Bắc Minster" - Tịnh xá Uttara Vihāra - tại Anurādhapura. (2) tịnh xá Mūla, hay là Mahā-Aṭṭhakathā, hay đơn giản hơn là "Aṭṭhakathā" thuộc những cư dân vùng "Minster rộng lớn" - Mahā Vihāra - cũng còn tại Anuradhapur. (3) Andha-aṭṭhakathā, được truyền xuống Kañcipura (Conjevaram) tại miền Nam Ấn Độ (4) Mahā Paccarī hay còn gọi là "Cái Mảng Lớn" được gọi như vậy là vì tác phẩm đã được sáng tác trên một cái mảng ở đâu đó khi ngài đến đảo quốc Ceylon. (5) Kurunda Aṭṭhakathā được gọi như vậy là vì được sáng tác tại Tịnh xá Kurundavelu Vihāra ở Ceylon. (6) Sankhepa Aṭṭhakathā hay là bản chú giải ngắn cũng được nhắc đến cùng với bài bình luận Andha rất có thể đã phát xuất từ miền nam Ấn Độ. [18]

Trong số đó, tác phẩm Samantapāsādikā của ngài Buddhaghosa đã đề cập đến ba trong số bảy tác phẩm chúng ta biết được, đó là: Mahā-Aṭṭhakathā, Mahāpaccarī-aṭṭhakathā và Mahākurunda-āṭṭhakathā.

Đề cập đến những tác phẩm chú giải riêng của ngài Buddhaghosa viết về Tam tạng (Tripiṭaka), trước tiên chúng ta thấy, những bản chú giải về Luật Tạng (Vinaya Piṭaka) được viết như sau:

* Các bản chú giải về Vinaya Piṭaka - Tác phẩm Samantapāsādikā

1. Samantapāsādikā - được viết theo yêu cầu của một Hòa thượng tên là Buddhasiri. Đó là một bản chú giải rất dài gồm năm cuốn về Vinaya Piṭaka. Trước tiên chúng ta thấy trong bài tựa đề cho tác phẩm này, nhà chú giải cho chúng ta hay đây là tác phẩm chú giải đầu tiên ông viết về các bản văn luật giới. Trước tiên ông xin lỗi vì đã tiến hành viết một bài bình luận về Luật tạng (Vinaya Piṭaka) mà không tuân thủ theo một thứ tự Pháp và Luật nào cả (Dhamma và Vinaya). Ông cũng cho biết là Luật giới (Vinaya) là nền tảng Phật giáo. Chính tác phẩm đã cung cấp cho chúng ta nhiều tư liệu khá đầy đủ nhờ đó chúng ta có thể viết về lịch sử xã hội, chính trị, đạo đức, tôn giáo và triết học nước Ấn Độ cổ đại. Những Luật giới về luân lý được giải thích trong đó, kế tiếp tác phẩm Samantapāsādikā là những bài bình luận về bốn Kinh Bộ Pāli (Nikāya) với những bài bình luận về bảy cuốn sách Tam Tạng Abhidhamma Piṭaka. Tác phẩm đó được viết trong ba cuốn tại Miến Điện. Một phần bản in cũng được tìm thấy tại Tích Lan. Một phần cuốn Samatapāsādikā bằng tiếng Pāli cũng được chuyển ngữ sang tiếng Trung Hoa do ngài Sanghabhadra biên dịch vào năm 489 sau CN. [19]

* Tác phẩm Kaṅkhāvitaraṇī

2. Tác phẩm Kaṅkhāvitaraṇī - Buddhaghosa tự viết và không theo yêu cầu của bất kỳ ai. Tác phẩm này là một bài bình luận về Pātimokkha (là một trong các bộ Luật Tạng (Vinaya Piṭaka) và biểu hiện một số giới luật (vinaya) rất dễ bị sai phạm để các Tỳ-khưu và Tỳ-khưu Ni phải lưu ý. Tác Phẩm này được thấy xuất hiện tại Tích Lan, Thái Lan, Miến Điện và Anh quốc. Chúng tôi có bản chép tay viết bằng tiếng Sinha và tác phẩm Kaṅkhāvitaraṇī được lưu trữ tại thư viện Phương Đông, Colombo. Ngày tháng tác phẩm được viết là vào khoảng những năm 410 đến 432 sau CN. [20]

* Các bài bình luận về Kinh tạng (Sutta Piṭaka)

Chú giải Trường bộ kinh (Sumaṅgalavilāsinī)

Buddhaghosa cũng viết các bài bình luận về nhiều quyển kinh tạng (Sutta Piṭaka) như:

1. Sumaṅgalavilāsinī - được viết theo yêu cầu của trưởng lão Saṅghathera Dāṭha. Đây là một bài bình luận về Dīgha-Nikāya (bài bình luận dài) được chia ra làm ba phần:

(1) Sīlakkandha.

(2) Mahāvagga

(3) Patheya hay là Pāṭikavagga.

Trong cuốn Sumaṅgalavilāsinī, chúng ta có một hình ảnh sống động về thể thao và những thời gian nhàn hạ. Về vị trí địa dư của các quốc gia, những hậu quả về cuộc sống ẩn dật, v.v... vào những ngày xưa. Điều cốt yếu nhất trong Phật giáo, những chi tiết về tinh thần A-la hán (Arahatship), không những được mô tả trọn vẹn mà còn được so sánh một bên là với lý tưởng Bà-la-môn (Brahman) còn bên kia là lòng đạo đức bình dân của người đời. Cuốn sách rất súc tích viết về những thông tin lịch sử, và khoa học dân gian và cũng có rất nhiều những chuyện kể đã chiếu một chút ánh sáng về lịch sử xã hội, chính trị, tôn giáo và triết học Ấn Độ dưới thời Đức Phật. Sách đã được in và phát hành bằng tiếng Miến Điện. Có hai bài giảng thuyết của ngài Buddhaghosa trong hai phần được xuất bản tại Tích Lan. Sách đã cống hiến cho chúng ta một cái nhìn về kiến thức sâu rộng về khả năng ngôn ngữ của Buddhaghosa, cuốn sách không mấy lẫn lộn như trong các bản chú giải trước đây.

Chú giải Trung bộ kinh (Papañcasūdanī)

2. Cuốn Papañcasūdanī- được viết theo yêu cầu của một Ngài tên là Buddhamitta. Đây lại là một bản chú giải về Trung bộ kinh (Majjhima Nikāya) được chia ra làm ba phần:

(1) Mūlanpaññāsa,

(2) Majjhimapaññāsa và

(3) Uparipaññāsa.

Năm mươi bài giảng thuyết đầu tiên và một hoặc hai giảng thuyết về Majjhimapaññāsa đã được xuất bản thành nhiều phần tại Tích Lan

Chú giải Tương Ưng kinh (Sāratthapakāsinī)

3. Sāratthapakāsinī - được viết theo yêu cầu của một Hòa Thượng tên là Jotipāla. Đây cũng là một bài bình luận về Tương Ưng kinh (Samyutta Nikāya), có nghĩa là, một bài bình luận về:

(1) Tổng Kệ Phẩm (Sagāthāvagga),

(2) Duyên Khởi Phẩm (Nidānavagga),

(3) Uẩn Phẩm (Khandhavaggya).

(4) Saḷāyatanavagga và

(5) Đại Lâm Phẩm (Mahāvagga).

Toàn bộ tác phẩm này có thể đã được in tại Tích Lan và Miến Điện.

Chú giải Tăng Chi kinh (Manorathapūraṇī)

4. Manorathapūraṇī - được viết theo yêu cầu của một Ngài tên là Bhaddanta. Đây là một bản chú giải về Tăng Chi kinh (Aṅguttara Nikāya) được chia thành 11 phần như là: Ekanipāta, Dukanipāta, Tikanipata v.v... toàn bộ tác phẩm đã được in và xuất bản tại tại Tích Lan và Miến Điện.

Chú giải Tiểu Bộ kinh (Khuddakanikāyaṭṭhakathā)

5. Khuddakanikāyaṭṭhakathā- Buddhaghosa viết một chú giải về bốn cuốn về Khuddaka Nikāya. Ông cũng đã viết bình luận về Khuddakapāṭha, Dhammapada, Suttanipāta. Những bài bình luận về Khuddakapāṭha và Suttanipāta được biết đến như là Paramatthajotikā. Ông cũng đã viết những bài bình luận trên theo ý riêng của mình. Những tác phẩm này cũng vừa mới được Hội các thánh điển Pāli biên tập và xuất bản tại Luân đôn.