Trọng Tâm Thiền Phật Giáo

BỐN ĐỐI TƯỢNG CỦA CHÁNH NIỆM

THÂN - THỌ - TÂM - PHÁP (NỘI DUNG TÂM)

Đối tượng của Chánh Niệm bao gồm toàn thân con người và toàn phương diện kinh nghiệm của nó. Chúng mở rộng từ thân , chức năng của nó đến những cảm giác cũng như những tiến trình và nội dung của nhận thức và tư tưởng. Chánh Niệm trong lãnh vực của nó sơ khai nhất cũng như những phương diện trung thành nhất của chúng sanh phức tạp gọi là ‘con người’: từ những chức năng nó có chung với loài vật, ví dụ. nuôi dưỡng và bài tiết, đến tầm cao đáng cung kính của những Yếu Tố Giác Ngộ. Chúng ta lại gặp ở đây nguyên tắc toàn triệt cơ bản của phương thức nầy, cùng với đặc điểm của nó như là Trung Đạo, tránh một chiều hay độc quyền, mong ước đạt đến hoàn mãn và hài hoà. Pháp hành tinh thần ở đây làm nền tảng rộng và bảo đảm cho toàn thể nhân cách. Không có nền tảng như thế, có thể xảy ra từ những gì bị bỏ qua, xem thường, thờ ơ hay không biết, những lực chống đối mạnh có thể phát triển, và có thể gây tai hoạ nghiêm trọng, hay thậm chí hủy hoại những hiệu quả của nổ lực tinh thần lâu dài. Tiến trình toàn triệt sẽ mở con đường tiến bộ bên trong an toàn như người đi trong cuộc hành trình mong đạt đến những đỉnh cao như thế. Hơn nữa, có thể xem những xung đột nội tâm khác nhau đó tiêu hoa quá nhiều năng lượng và là nguyên nhân của quá nhiều lần gục ngã trong cuộc đấu tranh tinh thần: chẳng hạn, xung đột giữa ‘tâm đang sẵn sàng và xác thịt thì yếu đuối’, giữa tình cảm và lý trí, v.v... Những xung đột nầy, cũng giảm nhiều hay làm dịu đi bằng cách chú tâm ngang nhau và hiếu biết khôn khéo mà trong phương thức nầy là phát triển hài hoà cho mỗi bên xung đột. Những gì được thấu triệt, chuyển đổi hay vượt quá được biết và hiểu trước tiên.

Do đó, điều cần yếu là người đệ tử của phương thức nầy cần huấn luyện tất cả bốn phép Quán, hay Đối Tượng của Chánh Niệm được đè cập trong bài Kinh, bất cứ khi nào đến ranh giới của kinh nghiệm hằng ngày của nó. Tuy nhiên pháp hành thiền có hệ thống nầy tập trung vào rất ít chủ đề được chọn lọc lấy từ Quán Thân, nhưng tương tự như thế, những đề mục chánh niệm khác cũng có nhiều cơ hội vào trong vùng quán sát và lúc đó sẽ có chú tâm trọn vẹn.

‘Vài lời chỉ dẫn cho pháp hành’

Tính quán triệt và đầy đủ của phương thức nầy cũng được áp dụng trong nhiều lãnh vực khác, ở đây tiêu biểu như trong những điều mà chúng ta có thể gọi ‘vài lời chỉ dẫn cho pháp hành’, được lập lại trong mỗi đoạn Kinh. Chúng bắt đầu như sau: ‘Như vậy, vị ấy sống quán thân bên trong (chính vị ấy)... bên ngoài (người khác)...quán nội thân và ngoại thân...’

Theo phần đầu của lời hướng dẫn, mỗi đoạn trước tiên áp dụng cho chính mình sau đó đến người khác (chỉ nói tổng quát hay nói với cá nhân rõ ràng nào được quán) và cuối cùng cả hai. Mỗi phương diện của pháp hành, nhịp ba chi nầy rõ là được xem rất quan trọng, được liên kết và áp dụng khác nhau, được thấy trong nhiều bài Kinh của Đức Phật và cũng như trong văn học Pali sau nầy. Bằng cách hành theo lời chỉ dẫn, những phát biểu không đầy đủ và phán đoán sai, kết quả từ tầm mức chánh niệm không đủ, và những thái độ phiến diện, sẽ được trừ diệt.

Chẳng hạn, như đối với loại sau, những loại tính cách cơ bản đó như được C.G. Jung đề ra: người hướng nội và người hướng ngoại, nghĩa là ngưòi thường hay hướng vào bên trong hay bên ngoài, theo thứ tự. Loại trước tự nhiên sẽ thích quán sát mọi vật bên trong hơn; loại sau, bên ngoài hơn. Nhiều khuyết điểm như hậu quả do quán mỗi phần sẽ được đền bù bằng cách trung thành thực hành những lời chỉ dẫn đã cho ở phần trước. Hiệu quả tự nhiên của cách áp dụng pháp hành ba chi đó sẽ là mỗi loại có tính logic và là phương thuốc chữa trị những khuyết điểm cho đến khi quân bình lại. Phương thức Chánh Niệm nầy, như là hiện thân của con đường Trung Đạo, nó thực sự cung ứng những gì còn thiếu ở mỗi loại thái cực, và nó làm vậy trong hình thức có thể chấp nhận và hiểu được đối với mỗi bên. Nhưng thật không thể đi vào những chi tiết nầy, trong bài trình bày ngắn gọn ở đây.

Khi quán sát trong những cái khác, hay trong những đối tượng bên ngoài, hơn là chính bản thân cho phép người đó hiểu nhiều điều rõ hơn. Sẽ có thể như vậy, một người được xem xét cẩn thận tỉ mỉ sát cận hơn, và vô tư hơn, những kiếm khuyết, đức tính và hiệu quả của chúng có thể sẽ xuất hiện rõ hơn dưới ánh mặt trời. Trái lại, do vì duy chỉ chú tâm vào bên ngoài của người hay vật, người ấy có lẽ thuận bề quên áp dụng chánh niệm quan trọng nhất đối với chính mình. Điều nầy có thể xảy ra hoàn toàn vô thức ngay khi quán Vô Thường, v.v... Nếu những quán sát nầy chỉ tiến hành một cách tổng quát, không liên hệ trực tiếp đến trường hợp riêng của cá nhân nào, sẽ chỉ có những kết quả rất hạn chế.

Đoạn ba trong nhịp ba chi của pháp hành nầy là thực hành quán sát mọi vật bên trong và bên ngoài trong một chuỗi kế tục trực tiếp. Trong khi so sánh chúng, những điểm tương đồng cũng như dị biệt sẽ đem lại nhiều thông tin.. Hơn nữa, chú tâm sẽ bị rút vào trong sự liên kết với nhau tồn tại giữa những bộ phận bên trong và bên ngoài của các thứ cùng nhóm, ví dụ, vật chất tạo thành thân thể của chúng ta, và thiên nhiên bên ngoài; đến nhân quả, và những quan hệ khác giữa những hiện tượng khác nhau bên trong và bên ngoài, tóm lại: đến sự kiện của tương duyên hay tương quan. Xem xét cẩn thận những mối quan hệ và duyên sinh nầy quan trọng như nhằm hiểu thấu đáo thực tại như là những hiệu quả của phân tích. Cuối cùng, đoạn thứ ba, kết hợp, của pháp hành nầy phục vụ để chỉ cho thấy hiệu lực tổng quát của kiến thức và kinh nghiệm tập hợp lại, và tính khách quan khi nhìn bất cứ đối tượng nào. Điều nầy sẽ dần dần dẫn đến kết quả quan sát mọi vật cả bên trong lẫn bên ngoài, nghĩa là những gì liên quan đến chính người đó và người khác, như những tiến trình khách quan xảy ra trong chốc lát.

Tuy nhiên, nên chú ý rằng trong phát triển thiền minh sát có hệ thống, chỉ có những đối tượng bên trong là được tiếp tục quán và đem vào tiêu điểm của Thuần Chú Tâm. Điều nầy là vậy, bởi vì chỉ những tiến trình tâm và thân của chính người đó tiếp cận với trực nghiệm.Và chính kiến thức bằng trực nghiệm (paccakkha-ñāṇa), trong nghĩa chính xác nhất, là nhằm vào, và là điểm nổi bật của Thiền Minh Sát Phật Giáo (vipassanā-bhāvanā). Suy luận và suy nghĩ, v.v... được hoàn toàn loại trừ ngay từ lúc bắt đầu thực hành, và chỉ ở giai đoạn sau nầy, chúng có thể nhận một chỗ hạn chế nào trong đó, như một loại xen vào, khi suy luận do tâm thiền quán sát những sự kiện hiện tại, lui về quá khứ và những sự kiện vươn đến tương lai đều cùng một loại. Tuy nhiên, Chánh Niệm trên ngoại đối tượng có thể và sẽ, được rèn luyện bên ngoài pháp hành thiền đúng đắn nầy. Những đối tượng bên ngoài đó, nghĩa là những sinh hoạt của thân và tâm của người khác, sẽ tự bày ra cho chúng ta hoặc bằng nhận thức giác quan trực tiếp hay bằng suy luận. Quán về chúng sẽ giả sử có một tính cách khác tùy thuộc vào những chi tiết đặc biệt của mỗi bài tập (như được cho trong bài Kinh), và sẽ tuyên bố những mức quan trọng khác nhau - chủ đề ở đây có thể được biết gián tiếp nhưng không được trình bày chi tiết.

Cách áp dụng thứ nhì của những bài tập riêng lẻ được tiến hành tương tự trong nhịp ba chi: đó là chú tâm vào (1) sanh khởi, (2) hoại diệt, (3) sanh khởi và hoại diệt của những đối tượng tương ứng. Như đã chỉ ra trước, trực nghiệm sự thật và bản chất Thay Đổi (Vô Thường) nầy là điểm chính của pháp hành và của những tầm quan trọng quyết định cho sự thành công của nó. Chú Giải của Bài Kinh nên được tham khảo ở mỗi lần xuất hiện lập lại của đoạn đó. Tuy nhiên, trong Chú Giải không đề cập đến thực quan sát thiền sự thật và bản chất Thay Đổi của các pháp, vì điều nầy không quá đòi hỏi nhiều lời bình như pháp hành tinh cần. Đúng hơn là liên quan với việc sử dụng tâm thiền quán sát đó phản ảnh có phân tích, và với hiểu biết thấm thía chúng trong bối cảnh Pháp rộng hơn. Hơn nữa, ở đây chúng ta chỉ đề cập đến sự kiện, nhờ cách suy nghĩ về sanh khởi và huỷ diệt nầy có thể được dùng nhằm tránh hoặc bác bỏ những lý thuyết đặc biệt nào đó. Theo Đức Phật, niềm tin vào sự huỷ diệt (triết lý Đoạn Kiến, vật chất chủ nghĩa, v.v...) phải đương đầu với sự kiện sanh khởi; tin vào thường kiến (thuyết hữu thần, thuyết phiếm thần, chủ nghĩa hiện thực mông muội, v.v...) với sự kiện huỷ diệt.

Phần còn lại của đoạn văn bản nầy chỉ rõ hiệu quả của pháp hành hai chi đã được đề cập ở trước, nghĩa là liên quan đến các vật bên trong, v.v... và sự sanh khởi, v.v... ‘thân thể tồn tại’, ‘cảm giác phát sanh’,v.v...nhưng không có cái ngã riêng biệt, không có nhân cách vĩnh hằng hay linh hồn bất tử. Những lời nầy trong văn bản chỉ rõ kết quả của những thuật ngữ của tuệ quán, nghĩa là, nhìn hiện vật như chúng thực sự đang là. Chúng ta đọc lại trong văn bản nầy: ‘Vị ấy sống tự tại không dính mắc vào gì cả’. Điều nầy chỉ kết quả của thái độ xả ly. Phần kết luận của đoạn lập lại nầy chỉ, như kết quả của pháp hành, giải thoát khỏi hai ‘phụ thuộc’ chính, hay dính mắc, của con người, như đề ra trong Chú Giải: tà kiến (diṭṭhi) và tham ái (taṇhā), nghĩa là thoát khỏi ràng buộc của lý trí và vô lí, lý thuyết và thực hành.

Toàn đoạn mà bây giờ chúng ta có thể xem là ví dụ đúng mạch của những đức tính nổi bật trong những lời phát biểu xuất phát từ nguồn Chánh Biến Tri (Toàn Giác) (Sammā-sambodhi). Chúng có tính hoàn mãn và kết thúc độc nhất vô nhị như trong ý nghĩa và cách diễn đạt, mang tính thuyết phục sâu sắc đối với những ai có thể thưởng thức đức tính nầy ít nhất trong phần nào. Ngay chính bản chất mạch lạc nầy kết hợp với uyên thâm và giản dị, và, do đó, chúng được cảm nghe rất toại nguyện ở bất cứ mức hiểu nào. Chúng tác động ở trong tâm cả hai cách vừa xoa dịu lẫn khuyến khích: xoa dịu, bằng cách trấn an những điều nghi ngờ và xung đột, và bằng cách đem lại cảm giác toại nguyện sâu sắc như đã nói; khuyến khích, bởi độ sâu của chúng, hay, như chúng ta có thể diễn đạt nó, bởi chúng ‘lan rộng đến tân chân trời’.

Đến đây chúng ta đã có thể cho chỉ thuần chỉ dẫn ý nghĩa đạt đến độ sâu và xa của những lời dường như giản dị của Bậc Đạo Sư. Người nào thực hành theo, và suy nghĩ sâu sắc, sẽ khám phá nhiều hơn về những lời đó.

Bây giờ chúng ta tiến hành xem xét từng phần Quán sát riêng và thực tập, đã cho trong bài Kinh.

I. QUÁN THÂN

(Kāyānupassanā)

1. Niệm hơi thở

Phần Quán Thân bắt đầu với ‘niệm hơi thở vào và hơi thở ra’ (ānāpāna- sati). Đó là bài tập niệm hơi thở, mà không phải ‘bài tập thở’ như prāṇayāma của Yoga Ấn giáo. Trong trường hợp nầy của pháp hành Phật giáo không có ‘nín’ thở hay bất cứ cái gì khác xen vào. Chỉ có việc lặng lẽ ‘thuần chú tâm’ vào luồng hơi thở tự nhiên của nó, bằng cách kiên trì chú í, đều đều, nhưng thoải mái và ‘nổi bồng bềnh’, nghĩa là không căng hay cứng. Chú ý vào độ dài hay ngắn của hơi thở, nhưng không có chủ tâm điều chỉnh nó. Tuy nhiên, bằng cách thực hành thường xuyên, tất nhiên sẽ đưa hơi thở đến kết quả yên tĩnh, đều đều và sâu; làm yên tĩnh và sâu nhịp thở sẽ dẫn đến yên tĩnh và sâu sắc toàn nhịp - đời.Trong cách nầy Niệm Hơi thở là yếu tố quan trọng của sức khoẻ về vật chất và tinh thần, dầu chỉ là có thể xảy ra khi thực hành.

Hơi thở cần cho sự sống của chúng ta; do đó, chúng ta có thể, và chúng ta nên, trở lại chú ý vào hơi thở trong bất cứ giây phút rảnh rỗi hay ‘trống trải’ suốt trong một ngày bận rộn, mặc dù chúng ta không thể làm vậy có chú tâm nhất như đòi hỏi trong thực tập nghiêm túc. Ngay cả, dụng tâm chốc lát và hời hợt vào ‘bản thân hơi thở’ đặt nền tảng cho cảm giác rất đáng chú ý của khoẻ mạnh, hạnh phúc tự túc và bình thản trầm lặng. Những điều kiện vừa lòng như thế của tâm, cũng như tính sắc sảo và tự nhiên của nó sẽ phát triển nhờ thường xuyên thực hành.

Hãy bình tĩnh thở sâu và ghi nhận rõ vài lần trước khi bắt đầu tiếp tục làm việc gì, như thế sẽ thấy lợi ích cho chính mình cũng như cho công việc. Luyện thói quen làm việc như vậy trước khi bắt đầu có những quyết định quan trọng, có trách nhiệm với lời nói và nói với những người có tâm hoan hỷ, v.v... sẽ tránh nhiều hành động và lời nói hấp tấp thiếu suy nghĩ, và sẽ duy trì được tâm quân bình và hiệu quả. Chỉ đơn thuần quán hơi thở, chúng ta có thể không bị người khác chú ý và dễ rút bên trong chính chúng ta nếu muốn cách biệt khỏi bị quấy rầy, nói chuyện vớ vẩn trong một nhóm đông người, hay khỏi bất cứ sự quấy nhiễu nào. Đây chỉ là vài ví dụ về Niệm hơi thở hời hợt như thế, thậm chí có thể áp dụng được giữa đời thường, cũng có thể đem lại những kết quả lợi ích.

Những ví dụ nầy chứng tỏ rằng Niệm Hơi Thở rất có hiệu quả trong việc làm lắng xuống những khích động hay lăn xăn của thân và tâm cho những mục đích bình thường cũng như cao hơn. Hơn nữa nó cũng là cách đơn giản cho những giai đoạn sơ khởi của định tâm và thiền, được sử dụng như đoạn dạo đầu cho những bài tập khác, hay như thực hành của riêng nó. Tuy nhiên, để đạt được nhất tâm trong thiền ‘Định’ (jhāna), Niệm Hơi Thở không phải là phương thức đơn giản tí nào cả mà đó là tất cả, được chấp nhận có giá trị nhất. Tiến bộ lên mức cao hơn của pháp hành có thể dẫn đến bốn tầng thiền của Định tâm, và ngay cả những thành đạt trầm tĩnh cao hơn. Vào giai đoạn phát triển của pháp hành nầy, truyền thống Phật giáo có nói: ‘Niệm Hơi Thở chiếm vị trí đầu tiên trong những đề mục thiền khác (kammaṭṭhāna). Đối với Chư Phật, Chư Độc Giác Phật và Chư Thánh Đệ tử, niệm hơi thở đã từng là nền tảng cơ bản của việc thành đạt Cứu Cánh, và của hạnh phúc an vui tại đây và bây giờ.’

Hơi thở đứng ở ngưỡng cửa giữa những chức năng trong thân tự nguyện hay không, và như vậy mở đầu tốt để vươn tới lãnh vực điều khiển có ý thức trên thân. Trong cách nầy Niệm Hơi Thở có thể đóng góp một phần vào công việc của Satipaṭṭhāna mà Novalis diễn đạt như sau: ‘Con người sẽ tự trở nên một công cụ hoàn hảo!’

Theo truyền thống Niệm Hơi Thở được xem là đề mục chính của Thiền Định (samatha –bhāvanā), nghĩa là, kể cả các Tầng Thiền Định (jhāna), tuy nhiên, niệm hơi thở cũng có thể được sử dụng trong quá trình phát triển Thiền Quán (vipassanā – bhāvanā); bởi vì hô hấp được dụng như đối tượng của Thuần Chú Tâm, hiện ra Đại Dương của Vô Thường, lên xuống liên tục của hơi thở, có thể được quán rõ.

Niệm Hơi Thở cũng sẽ góp phần vào hiểu biết bản chất phổ biến thực sự của thân. Chỉ như, tư tưởng huyền bí cổ, hơi thở được xem như năng lực của chính đời sống, vì vậy Phật Giáo có truyền thống xem hơi thở như đại diện cho những chức năng trong thân (kāya-sankhāra) (thân hành). Trong hơi thở mau tan biến đó chúng ta nhận thức tính vô thường của thân; trong hơi thở khó, gấp hay căng, hoặc đau ốm trong những cơ quan hô hấp, chúng ta mới nhận biết khổ trong thân; trong hơi thở biểu thị sự rung, hay yếu tố gió (vāyo-dhātu: phong đại) thân hoạt động theo những tiến trình tự nhiên khách quan hiển nhiên, nghĩa là không có sự bền vững nào trong hơi thở, hơi thở tuỳ thuộc vào việc vận hành có hiệu quả của những cơ quan nào đó, và, ngược lại, thân sống được nhờ thở đều đều, chỉ rõ bản chất phụ tuỳ của thân. Như vậy Niệm Hơi Thở giúp thực sự hiểu cái thân tạm bợ nầy và xả ly, không tham đắm, dính mắc vào nó là kết quả của việc hiểu như thế.

2. Niệm Các Oai Nghi Của Thân

Áp dụng phổ biến bài tập nầy vào những sinh hoạt hằng ngày trong đời sống của con người, mục đích đầu tiên của nó là gia tăng tỉnh giác trong cách ứng xử linh hoạt của thân khi đi, đứng, ngồi hay nằm. Tư tưởng thường xuyên bị choán bởi mục đích đi, che phủ hết ý thức trọn vẹn của hoạt động đi; và rằng, bằng chú ý duy nhất vào hoạt động thực hành khi đứng hay ngồi, có thể không có tỉnh thức rõ về chính hai oai nghi đó. Dầu trong đời sống bình thường, sẽ không ai có thể, thậm chí cũng không thích luôn ý thức trọn vẹn vào các oai nghi, tuy nhiên thực hành tỉnh thức về các oai nghi nầy cũng sẽ tốt cho nhiều lý do trên thực tế. Bằng cách hướng tâm vào tư thế, bất cứ sắp có cử chỉ hấp tấp kích động nào đều được thu thúc lại; thân không uốn éo vặn vẹo vu vơ và tai hại, trong trường hợp đó, sẽ tránh được trong các oai nghi khác, hay chỉnh lại, và do đó những khuyết điểm trong các oai nghi đó mà ngành y liên hệ đến trẻ em, và người lớn, cũng sẽ tránh được. Mệt mỏi của thân, và, tiếp đó của tâm, sẽ tránh được. Cử động điều hoà của thân đủ để diễn đạt cái tâm bình tĩnh.

Như mục đích tối hậu của Satipaṭṭhāna, Niệm Oai nghi sẽ đem lại sự tỉnh thức sơ khởi của bản chất khách quan của thân, và sẽ dẫn đến tâm xa lánh, từ bỏ nó. Trong quá trình thực hành, người ấy mới nhận ra rằng các oai nghi cũng hững hờ vô tình chẳng khác gì lúc người đó nhìn những hoạt động của con rối như người thật. Cuộc chơi tứ chi của con rối gây ra cảm giác ghẻ lạnh, và thậm chí một lối tiêu khiển không đáng kể như khán giả cảm nhận ở buổi trình diễn múa rối. Bằng cách nhìn các oai nghi có tính khách quan vô tư như thế, thói quen đồng nhất với thân sẽ bắt đầu tiêu tan.

Khi rèn luyện hành thiền nghiêm túc, tỉnh thức trên các oai nghi về thân sẽ là khởi điểm của cả ngày thực hành và chú tâm của thiền sinh phải trở về nó bất cứ khi nào thiền sinh không bận chú tâm vào các đề mục Chánh niệm khác. Đặc biệt nhờ phát triển tỉnh thức nhạy bén trong pháp hành nghiêm túc nầy, các oai nghi, cũng có cơ hội quán các hiện tượng sanh diệt trong từng sát na và thực hiện các loại quán khác trên thân mà chúng ta đã liên hệ trước kia.

3. Ý Thức Rõ Ràng Sáng Suốt

Ý Thức Rõ Ràng Sáng Suốt trải đến tất cả các chức năng của thân: lại đến bốn oai nghi, đến những hành động nhìn, khom, duỗi, mặc, ăn, uống, bài tiết, nói, giữ im lặng, thức và ngủ. Những nguyên tắc phổ biến của pháp hành, mục đích và giá trị của nó đã được diễn giải trước kia. Tóm tắt ngắn gọn: pháp hành Ý Thức Rõ Ràng Sáng Suốt dạy hành động thận trọng và có mục đích, (1) nhằm mục đích thực tiễn; (2) nhằm mục đích tiến bộ trong Pháp; (3) nhằm dần dần phối hợp đời sống bình thường hằng ngày với pháp hành phát triển tinh thần; (4) nhằm phát triển minh sát thâm sâu vào những tiến trình khách quan của thân, bằng cách hình dung nó trong kinh nghiệm sống hằng ngày; nhằm xả ly thân.

Trong bài tập trước, Niệm Oai Nghi trong lúc chúng bắt đầu, đơn giản chỉ ghi nhận trong lúc xảy ra. Nổi bật nhất trong đó là bài tập Ý Thức Rõ Ràng Sáng Suốt thứ nhất và thứ nhì (‘có mục đích’ và ‘hợp thời’) có ảnh hưởng trực tiếp đến những hoạt động của thân khác nhau. Bài tập trước gồm có tỉnh thức trực tiếp, nhưng chỉ tổng quát trên các oai nghi và tính khách quan của chúng. Loại Ý Thức Rõ Ràng Sáng Suốt thứ tư (‘Thực tại’) có thể cũng phân tích chi tiết hơn những tiến trình liên tiếp, từ đó dẫn đến thâm nhập sâu hơn vào bản chất khách quan của chúng.

4. Các Bộ Phận của Thân

Loại Quán Sát nầy mở ra, như nó là cây dao mổ, da của thân nầy của chúng ta đây, và bày ra để nhìn xem những gì được dấu dưới lớp da đó. Mổ xẻ phân tích tâm nầy làm tan biến khái niệm mơ hồ của tính đồng nhất với thân, bằng cách chỉ ra nhiều phần khác nhau trong thân, nó dời đi ảo tưởng về vẻ đẹp của thân, bằng cách tiết lộ sự bất tịnh của nó. Khi nhìn thân như một bộ xương đang đi lỏng khỏng được thịt và da bao bọc, hay thấy nó như một khối gồm nhiều phần có hình dáng kỳ lạ khác nhau, người ấy cảm thấy ít có khuynh hướng đồng nhất chính mình với cái gọi là thân của người ấy, hay tham đắm thân của người khác.

Nếu, trong khi hình dung các bộ phận của thân thể, người ấy có thể đạt định tâm khá tốt, mà không bị chuyển thành có cảm giác ghê tởm hay tham đắm, người ấy có thể đạt, trong khoá thực hành đó, tính xả bỏ thân tăng trưởng và tiêu mất thú hưởng thụ nhục dục. Mặc dù điều nầy có bản chất bất toàn và tạm thời cho đến giai đoạn thứ hai và thứ ba đạt đến trên con Đường Thành Tựu (a la hán), thực hành tinh cần loại quán sát nầy trong khuôn khổ chánh niệm tổng quát, sẽ tiếp cận rất hữu ích cho mục đích cao đó. Kỹ năng đạt được trong khi dụng đến nó một cách dễ dàng và nhanh chóng sẽ giúp ích cho người ấy khi cần, nếu, trong đời sống thực tế, người ấy thích gặp lại sự gắn bó bực bội và dữ dội đối với chính bản thân người đó (ví dụ, trong lúc đau ốm trầm trọng hay nguy hiểm) hay ước muốn cưỡng lại những cám dỗ tình dục.

Tuy nhiên, loại quán nầy không trực tiếp đưa đến những cảm giác bị ức chế của sự hấp dẫn thân thể bằng cách phát sanh ra cảm giác đè nén đối nghịch lại của khiếp sợ, nhưng quán sát nhằm mục đích và có kết quả trong việc xa lánh ghét bỏ tham đắm và ngày càng nhận rõ bản chất thực của thân. Mặc dầu quán các bộ phận của thân đôi khi được gọi là ‘quán thể trược’, ‘trạng thái’ đó phát sanh nhờ thực hành đúng cách của nó không phải trạng thái khiếp sợ dữ dội hay ảm đạm u sầu, mà là bình lặng trầm tĩnh hay thậm chí phấn chấn vì quán sát có phân tích và không thiên vị.

Những ích lợi có thể rút ra từ sự quán sát nầy cũng do những ai không có dự định bỏ những gì gọi là ‘thú vui xác thịt’, nhưng muốn đạt mức kiểm soát cao hơn trên những phản ứng của giác quan và tình cảm. Người sống ở đô thị hiện đại không thường chịu vật chắn thực sự nào của việc kích dục đặc biệt hướng trực tiếp đến bản năng tính dục. Những con kênh đa dạng đến với nó bằng: sân khấu và màn ảnh, truyền thanh và truyền hình, mỹ thuật và văn chương, mỹ thuật dổm và văn chương dổm, những biển quảng cáo và bìa báo loè loẹt. Công dân có văn hoá trung bình có thể bỏ qua và có thể xem không nghiêm trọng lắm. Hắn tự tin ở trên những thứ đó, ngay cả hắn ăn nhậu trong công việc làm ăn không bảo đảm cho tận đến mua vui trong chốc lát hay giải trí. Nhưng trong khi lập đi lập lại hằng ngày đó, tác động vi tế vào hữu thức và vô thức của hắn sẽ mạnh hơn nó có thể xuất hiện đối với hắn ta, và có thể ảnh hưởng sâu sắc và thay đổi sâu dần đến tận toàn bộ bản chất tinh thần của hắn, về tình cảm, đạo đức, lý trí - trừ phi nó tự kiên quyết bảo vệ chống lại những ảnh hưởng ngấm ngầm nầy. Ở đây, Quán Các Bộ Phận trong Thân có thể chứng minh hữu hiệu bằng cách xây dựng lên hàng rào phòng thủ ý thức và vô thức chống lại sự nhiễm trùng.

5. Tứ Đại

Pháp hành nầy tiếp tục mổ xẻ thân thành những bộ phận hợp thành của bản chất ngày càng khách quan hơn, bằng cách giảm lại thành bốn sự biểu thị chính của vật chất đó mà nó có chung bản chất với vật vô tri vô giác. Kết quả cũng sẽ vỡ tan ảo mộng, xa lánh và xả ly cũng như tăng cường tỉnh giác về bản chất vô ngã của thân nầy.

Như một bài tập có công dụng riêng của nó, Phân tích Thân thành Bốn Yếu Tố: Tứ Đại (dhātu-vavathāna) luôn được đánh giá cao trong truyền thống Phật Giáo bởi vì nó tách ra có hiệu quả cái thân dường như kết chặt và to lớn nầy. Mặc dù pháp hành cẩn trọng của Satipaṭṭhāna đã được mô tả trong Chương 5, phép thiền nầy không thể hiện như một bài tập riêng biệt, tuy nhiên kiến thức sâu sắc sẽ cho kết quả đặc biệt trong Yếu Tố Rung động (hay Gió; vāyodhātu: Phong đại) là yếu tố liên quan mật thiết đến hai đề mục chính khác được giới thiệu: cử động ở vùng bụng và hơi thở. Đối với thiền sinh nó sẽ trở nên rõ nét tiêu biểu và chức năng của Yếu tố Gió hay Rung Động trong thân nầy, như đã diễn đạt trong văn chương chú giải bằng tiếng Pali sau nầy của Phật giáo, không phải chỉ thuần diễn dịch, ý niệm trừu tượng hay suy đoán mà căn cứ trên thực tiễn kinh nghiệm thiền. Bản chất của ba yếu tố vật chất khác cũng dần dần hiện rõ trong tiến trình thực hành tinh cần.

6. Quán Tử Thi

Một người hoặc có thể nhận đề mục thực sự của các loại quán sát nầy để trực tiếp quán sát, hoặc, nếu không thể, những đề mục được nhìn bằng cách hình dung sinh động, thì quán đề mục tử thi trong những giai đoạn thối rữa mục nát dần. Chúng đem lại dấu hiệu để thức tỉnh bản chất tham đắm nhục dục trong con người, ghê tởm đối với chính đối tượng tham muốn của mình (dù trong vài trường hợp, những phương thức khác có thể chứng minh thích hợp hơn). Thêm nữa chúng là bài học của đề mục vô thường, bằng cách cho thấy sự băng hoại của tấm thân phức hợp nầy, mà nó, trong những ví dụ khác nhưng đặc biệt trong chính tấm thân của con người, nó thấy đi lại đầy sức sống: ‘Như thế, áp dụng điều đó vào chính bản thân mình. "Đúng thế, thân nầy của tôi đây cũng có cùng bản chất như thân kia, nó sẽ trở nên như thế, và sẽ không tránh khỏi điều đó"’.

Những quán tưởng nầy cũng sẽ chỉ cho thấy sự tự-dối trong khi xem và ấp ủ tấm thân nầy như ‘Của Tôi’ rồi mai kia có thể cũng trở về với tứ đại hay, như làm mồi cho chim muông và sâu bọ. Những quán tưởng nầy sẽ cũng làm cho con người quen với việc tử vong.

Cũng vậy, ở đây, chuỗi phát triển sẽ tiến hành như trước: từ ghê tởm nhờ xóa bỏ ảo tưởng và xa lánh, đến xả ly thân phát sanh từ tỉnh thức sinh động rõ ràng về bản chất khách quan của nó.

Ở Ấn Độ cổ đại đề mục của những loại quán tưởng nầy có thể dễ thấy trên những bãi tha ma nơi xác chết của người nghèo, và của tử tù, vất vào đó, phơi bày tứ đại làm mồi cho dã thú ở trên trời và dưới đất. Ngày nay cơ hội để thấy những đề mục thực tiễn nầy rất hiếm, nhưng vẫn còn có trong những nhà xác, nhà tang hay phòng mổ trong các thành phố của chúng ta, và, than ôi, tham, sân, và si của con người vẫn thấy điều đó mà chiến trường vẫn thường cung cấp những cảnh như thế.

Những Điểm nhận xét kết luận về Quán Thân

Những bài thực tập về phần nầy chấm dứt ở đây, về ‘Quán Thân’, bao gồm hai loại thực hành: Một phần thuộc Thuần Chú Tâm, một phần thuộc Ý Thức Rõ Ráng Sáng Suốt.

Như là một đặc điểm thông thường đối với tất cả những bài tập nầy chúng ta thấy ra rằng: phát sanh từ phát triển quán sát bản chất thực của thân và từ hiểu biết đúng về nó đưa đến xả ly những gì liên hệ đến thân. Liên quan đến những đối tượng của thân, tính Xả Ly cho quyền làm chủ cũng như tự do. Điều nầy cũng giữ đúng giá trị như trong trường hợp của thân. Để khẳng định quán triệt tâm trên thân ở đây không đòi hỏi khổ hạnh ép xác. Vượt ra ngoài hai thái cực khổ hạnh và lợi dưỡng dẫn đến Trung Đạo, con đường Chánh Niệm và Ý Thức Rõ Ràng Sáng Suốt đơn giản, thực tiễn và không gò bó cưỡng ép. Theo Con Đường Duy Nhất đó diệt tận khổ ưu, thân sẽ trở nên nhẹ nhàng và linh động đối với những lữ hành trên con đường; và ngay cả nếu thân bị bệnh và đau nhức hành hạ, cũng chẳng ảnh hưởng gì đến tâm trong sáng.

II. QUÁN THỌ

(Vedanānupassanā)

Thuật ngữ Pali vedanā, dịch ở đây là ‘thọ hay cảm giác’, trong tâm lý học Phật giáo có nghĩa chỉ là cảm giác phát sanh từ tâm lý hay vật lý hài lòng (lạc), không hài lòng (khổ) hay không khổ không lạc (xả). Trong tiếng Anh, Nó được dùng, như , trong nghĩa là ‘cảm xúc’, mà yếu tố tinh thần có bản chất phức tạp hơn nhiều.

Trong văn nói, thọ là phản ứng đầu tiên của bất cứ ấn tượng nào trong các giác quan, và, do đó, đáng chú ý đặc biệt cho những ai muốn quán triệt tâm. Đức Phật chỉ nhân duyên ‘phát sanh của toàn khối khổ đau’ trong tiến trình Thập Nhị Nhân Duyên (paticca-samuppadā) . Ấn tượng cảm giác (xúc) được nói là duyên chính của cảm thọ (phassa-paccayāvedanā), trong khi Thọ, về phần nó, là duyên ngầm phát sanh của Tham ái, và tiếp đến, của, mạnh hơn, Bám níu (Thủ) (vedanā-paccayā taṇhā, taṇhā-paccayā upādānaṃ)

Do đó, đây là điểm quan trọng trong Nhân Duyên phát sanh Khổ, bởi chính ở điểm nầy Thọ có thể phát sanh cảm xúc nồng nhiệt nhiều loại khác nhau, và do đó, chính ở đây mà con người có thể có khả năng làm vỡ sự trùng hợp liên tiếp dại dột đó. Nếu, khi tiếp xúc với bất cứ một ấn tượng nào trong các giác quan, người ấy có khả năng dừng và chấm dứt ở giai đoạn Thọ, và làm nó, ngay chính trong giai đoạn sơ phác của biểu thị, thành đối tượng của Thuần Chú Tâm, Thọ sẽ không có khả năng phát sanh Tham ái hay những đam mê khác. Nó sẽ chấm dứt ở thuần phát biểu cảm tưởng như là ‘vui’, ‘buồn’ hay ‘không vui không buồn: bình thường’, cho Ý Thức Rõ Ràng Sáng Suốt có thời gian đi vào và quyết định thái độ hay hành động được dùng. Hơn nữa, nếu trong Chú Tâm Đơn Thuần người ấy chú ý đến duyên phát sanh của cảm thọ đó, cảm thọ đó sẽ tan biến dần và nhường chỗ cho cảm thọ khác, người ấy sẽ thấy ra từ chính kinh nghiệm riêng của mình rằng không cần phải bị cuốn đi bởi phản ứng đam mê một tí nào cả, bởi nó sẽ bắt đầu chuỗi trùng hợp khổ khác.

Vai trò quyết định của cảm thọ trong tiến trình tâm làm nó có thể hiểu tại sao Quán Thọ trong kinh điển Phật Giáo có vị trí quan trọng trong lãnh vực của tâm như Quán Tứ Đại có liên hệ đến thân. Cũng trong thiền Satipaṭṭhāna có phương pháp (như đã diễn tả ở Chương 5), ngay khi thiền sinh đạt đến giai đoạn có tiến bộ suôn sẻ với chánh niệm trên các đề mục của thân, thiền sư sẽ yêu cầu người ấy chú tâm đến các cảm thọ thoả mãn và không thoả mãn có thể phát sanh trong lúc và về pháp hành. Cũng vậy, ngay khi ghi nhận rằng chú tâm của mình khá ổn định trên những đối tượng cơ bản của than người thực hành không có thầy cũng có thể làm như vậy .

Những thoả mãn và không thoả mãn nầy dĩ nhiên là những tâm trạng khá phức tạp hơn và không phải cảm thọ đơn thuần (như định nghĩa ở trên). Nhưng bằng cách hướng Thuần Chú Tâm vào chúng, chúng sẽ bị tước đoạt những bộ phận cấu thành cảm xúc và sự liên hệ đến tự kỷ trung tâm của chúng; chúng sẽ xuất hiện như những cảm giác đơn thuần hài lòng hay không hài long, và như vậy sẽ không còn có khả năng mang thiền sinh đi vào những trạng thái quá phấn chấn hoặc chán nản sẽ làm chệch hướng khỏi tiến bộ trên đường đạo.

Quá căng thẳng trên phương diện ‘cảm thọ’ của thực tại đánh dấu cái gọi là những tính chất dễ xúc động. Qua đó, những nét đặc trưng của kinh nghiệm hài lòng hay không hài lòng tái hiện rất mạnh và lập lại mãi, và từ đó phóng đại lên. Điều nầy thường dẫn đến cái nhìn cường điệu của tình huống và những phản ứng thái cực đối với nó, hoặc là quá phấn chấn hoặc chán nản, hoặc đánh giá quá cao hoặc phản đối quyết liệt, v.v...Nhưng tách hẳn những loại cảm xúc đáng chú ý nầy, ngay khi cảm thọ vừa mới không kìm được như là trường hợp người trung bình, nó cũng sẽ có khuynh hướng quen phát biểu thái quá, với tất cả những bất mãn và thất vọng chúng kế thừa. Thường người ấy có thể nghe người ta tán than: ‘Đây hay đó niềm là hạnh phúc duy nhất của tôi!’ hay ‘Đây hay đó sẽ là cái chết của tôi!’ Nhưng giọng trầm tĩnh có Chánh Niệm nói: ‘Đó là một cảm giác vui, như nhiều người khác cũng vậy – và không có gì hơn!’ hay ‘Đó là cảm giác buồn, như nhiều người khác cũng vậy – và không có gì khác!’ Thái độ như thế sẽ góp nhiều phần trong việc quân bình nội tâm và bằng lòng với thực tại; điều đó tối cần để trải qua những bước thăng trầm trong cuộc đời.

Tính quá chủ quan và thiếu phê phán là khuyết điểm bẩm sinh khác trong thế giới cảm thọ, bao lâu mà nó không thể kìm giữ được bằng lý trí và trí tuệ. Tuyệt đối không phải là vấn đề giá trị, cảm thọ không kiềm chế được bám chặt quá sâu vào người hay vật; nó không thể chấp nhận một tí nào sự đánh giá của người khác về cùng một đối tượng; nó dễ coi thường hay làm tổn thương tình cảm- nghĩa là giá trị tình cảm của người khác, và so sánh chúng với tình cảm riêng của nó, tuỳ thuộc vào ‘Vài Lời Chỉ Dẫn Cho Pháp Hành’ được cho trong Bài Kinh.

Trong bản văn Quán Thọ như được đề ra trong Bài Kinh, có một câu đơn giản trước tiên chỉ phẩm chất phổ biến của cảm thọ khi nó vừa mới phát sanh, nghĩa là: lạc, khổ và xả. Rồi theo sau một câu tương tự kết hợp với phẩm chất như lien hệ đến bản chất trần tục hay cao quí của ba loại cảm thọ nầy. Những phát biểu phân biệt đơn giản như thế sẽ chứng tỏ rất hữu hiệu trong đời sống tình cảm trở nên tao nhã dần, phát huy tình cảm cao thượng và diệt trừ cảm nghĩ thấp hèn. Tính cộc lốc và hồn nhiên của cảm thọ vừa sanh khởi được ghi nhận lại sẽ có ảnh hưởng rất lớn trong đời sống tình cảm hơn là sức ép đối kháng của tình cảm hay lý trí bằng cách ngợi ca, phản đối, lên án hay thuyết phục. Kinh nghiệm cho biết rằng người nhạy cảm ít bị ảnh hưởng tranh luận hay phản ứng tình cảm của người khác hơn lời đề nghị lập lại những câu đơn giản, ngắn gọn, bình dân và dứt khoát – gây ấn tượng cho họ bằng sức mạnh thuyết phục từ bên trong mà đã làm với chúng. Nguyên tắc như vậy cũng sẽ hoạt động với tình cảm riêng tư của chúng ta. Phương thức Thuần Chú Tâm đơn giản, nghĩa là ghi nhận những cảm thọ đơn thuần đó như được ghi trong Bài Kinh, sẽ chứng tỏ phương pháp đáp lại rất thích đáng trong thế giới tình cảm khó nắm bắt hơn là dễ bị ảnh hưởng bởi hướng dẫn và kiểm soát. Điều nầy sẽ quan trọng đặc biệt, trong đời sống hằng ngày, khi chạm trán với những cảm xúc của chính mình và của người, cần đến một cách cư xử nhanh chóng, giản dị, nhưng hiệu quả đối với chúng.

III. QUÁN TÂM

(cittānupassanā)

Cũng vậy, ở đây Thuần Chánh Niệm như cái gương sáng trước mắt tâm. Đối tượng quán sát ở đây là duyên và trình độ tâm linh, hay thức, nói tổng quát, như nó thể hiện chính nó ở mỗi sát na có chức năng. Nhằm mục đích đó, đoạn kinh cần thiết cho nhiều ví dụ khác nhau để đối chiếu những tâm thái có tính lợi ích hay có hại, trưởng thành hay chưa, nghĩa là, tâm có tham hay không có tham, sân, hay si, tâm tập trung hay không tập trung. Tâm nhút nhác hay tán loạn là hai thuật ngữ bị loại trừ– nơi nào có hai tâm nầy sanh khởi, đều có hại, nhưng tính chất đối nghịch nhau của chúng, được đối chiếu.

Ở mức luyện tâm tổng quát, lợi ích chính của quán tâm nằm trong cách tự khảo sát hữu hiệu của nó dẫn đến gia tăng mức tự hiểu biết. Ở đây lại chỉ có thuần ghi nhận của tâm thái hoặc hồi tưởng hay bất cứ khi nào có thể và ưa thích bằng cách đối đầu ngay với tâm trạng hiện tại của chính mình. Phương thức nầy cho phép quán sát những sự kiện đơn giản để nói và gây tác động của chúng vào tâm, sẽ lành mạnh hơn và hiệu nghiệm hơn phương pháp nội quan đem tranh luận vào bên trong để tự - biện giải và tự - buộc tội, hay tìm tòi tỉ mỉ để ‘che dấu động cơ’. Những phương pháp tự - khảo sát sau có thể (dù không cần thiết phải) dẫn đến những kiếm khuyết nghiêm trọng hay chướng ngại trong việc phát triển tính cách, thay đổi theo nhiều loại người khác nhau. Vài người trở nên e dè vụng về, không tự tin, không có khả năng ứng xử hay phản ứng tự phát lành mạnh; đối với người khác điều đó có thể là kết quả của xung đột bên trong thường xuyên, cảm giác tội lỗi hay thấp kém (tuy nhiên đôi khi họ thấy thích thú); người nào tin rằng họ đã thành công trong việc tự - phán xét, có thể trở nên bị quấn chặt trong vỏ tự kiêu ngã mạn của họ. Và tất cả những người đó có thể chết vì tự - mãn và tự - chính của những kẻ tự kiêu khi xem ‘nội quan là con đường tâm linh’. Tất cả những tai họa nầy đều vắng mặt và giảm đi đáng kể, nhờ thường áp dụng phương thức vô tư và khiêm tốn của thuần ghi nhận có thể dễ trở thành chức năng tự nhiên của tâm, khỏi bận tâm về tính giả tạo và tự kỷ trung tâm.

Tự khảo sát như thế làm cho tính thành thực đối với chính mình là điều không thể thiếu được cho tiến bộ và sức khoẻ nội tâm.

Trong hầu hết các trường hợp con người cẩn thận tránh nhìn quá gần vào bên trong chính tâm của nó, kẻo những cảnh lỗi lầm và khuyết điểm của chính nó có thể quấy rầy sự tự mãn hay phá hoại nghiêm trọng sự tự tôn của nó. Nếu, có thể chú ý những lỗi lầm của nó trong những cơ hội nào đó; nhưng nó sẽ có khuynh hướng khoác vẻ ngoài giả dối của sự thật khó chịu đó càng mau càng tốt. Với thái độ như thế sẽ làm cho nó không có khả năng kiểm tra những đặc điểm không ai thích thường tái hiện và phát triển.

Trái lại, con người có phẩm chất tốt cũng vậy, đặc biệt những ai còn yếu, sẽ chịu chú ý hết mức khi chúng xuất hiện; như vậy sẽ khuyến khích chúng phát triển hơn. Chúi mũi vào và hồi tưởng về những đặc điểm tốt của nó cũng thường bị bỏ qua.

Quán tâm có hiệu quả bằng cách bỏ qua hai cách nầy.

Trong pháp hành thiền có phương pháp, Quán Tâm sẽ giúp khẳng định thành công hay thất bại của người đó (ví dụ tâm tập trung hay không). Hơn nữa, thầm gọi đơn thuần trong phép quán tưởng nầy sẽ hỗ trợ trong khi đương đầu với những gián đoạn và những quấy rầy khác trong lúc thiền. Ví dụ nếu có giận vì tiếng ồn quấy rầy, thầm gọi ‘tâm có giận’ thường sẽ có thể biến mất cảm giác bực bội đó, thay tâm trạng trạo cử đó bằng tâm trạng vô tư không thiên vị của tự -khảo sát. Tiến trình như thế cũng sẽ chuyển chú tâm từ quấy rầy ban đầu (tiếng ồn) và đổi hướng của tâm từ những đối tượng bên ngoài vào bên trong.

Ở đây, như trong những ví dụ khác, chúng ta từng thấy làm sao phương thức Thuần Chú Tâm cực kỳ đơn giản đem lại nhiều ích lợi trong những lãnh vực áp dụng khác nhau như thế.

IV. QUÁN NỘI DUNG TÂM (Quán Pháp)

(Dhammānupassanā)

Bằng cách thực hành quán cuối cùng trong bốn quán nầy, đối tượng tâm (dhammā -ở đây có nghĩa đặc biệt), nghĩa là: nội dung của tư tưởng, sẽ dần dần cho những dạng tư tưởng của Pháp, trong nghĩa lời dạy về thực tại và giải thoát của Đức Phật. Đối với mục đích đó, năm bài tập trong chương nầy của bài Kinh sẽ trang bị một tuyển tập đầy đủ những dạng tư tưởng hay thuật ngữ lý thuyết phù hợp với cái nhìn đúng và và cho tâm quan điểm tự nhiên đối với mục đích giải thoát. Chúng nên được thâm nhập càng nhiều càng tốt vào trong những mẫu tư tưởng của đời sống hằng ngày, và sẽ thay thế những khái niệm không thể chịu được sự quan sát tỉ mỉ của Chánh kiến, và quá cận với những khái niệm và mục đích xa lạ của Con Đường Chánh Niệm.

Bài tập đầu tiên liên quan đến năm Chướng Ngại chính của Tâm (nīvaraṇa: triền cái), và bài thứ tư với bảy yếu tố Giác Ngộ (bojjhaṅga: giác chi); nói cách khác hai bài tập nầy lien quan đến những tập khí cần loại trừ và những đức tính cần đạt được, theo thứ tự. Những tập khí cần loại trừ khác được chỉ rõ trong bài thứ ba (về sáu giác quan: lục căn), dưới thuật ngữ Gông Cùm (saṃyojana: kiết sử).

Những phần đầu của bài tập thứ nhất và thứ tư thuộc pháp hành Thuần Chú Tâm. Nội dung những đoạn nầy là ngắn gọn như sau: nếu một trong năm Chướng Ngại Tâm (Triền Cái) hay Yếu Tố Giác Ngộ hiện diện hay vắng mặt trong thiền sinh, người ấy nên ý thức trọn vẹn về sự kiện đó. Đối với Thuần Chú Tâm cũng thuộc phần sau đây của bài tập thứ ba: ‘... và gong cùm gì sanh khởi tuỳ vào hai yếu tố ( nghĩa là: mắt và sắc) vị ấy biết rõ’.

Tất cả ba đoạn được đề cập ở trước cho gọi thầm duyên hiện tại của ý thức, là, nói đúng ra, phần Quán Tâm. Ở đây chúng phục vụ như sự chuẩn bị không thể thiếu được cho đoạn hai của cả ba bài tập nầy. Trong đoạn hai đó, Ý Thức Rõ Ràng Sáng Suốt khảo sát có mục đích và triệt để được dùng trong những công việc sau: (1) tránh, tạm thời vượt qua và cuối cùng diệt trừ những Triền Cái và Kiết tương ứng, (2) phát sanh và phát triển những Yếu Tố Giác Ngộ. Đối với hai nhiệm vụ nầy, mặt tiêu cực và tích cực, kiến thức sâu sắc của các duyên dẫn đến sự sanh và không sanh của những trạng thái tâm tương ứng là không thể thiếu được. Trong bài Kinh, sự khảo sát vào các duyên nầy được đề cập trong cách tổng quát như sau: ‘trong cách nào sự sanh hay không sanh của (Triền Cái, Kiết sử, Yếu Tố Giác Ngộ) xuất hiện, vị ấy biết rõ...’

Vài duyên chính cho sự sanh hay không sanh của những yếu tố tinh thần nầy sẽ được tìm thấy trong những ghi chú giải thích cho những phần tương ứng của bài Kinh (29, 31, 33); Chúng được đề cập nhiều chi tiết hơn trong Chú Giải của Buddhaghosa về bài Kinh nầy.

Nhưng kiến thức lý thuyết sách vở về duyên sinh nầy là không đủ. Phải bằng thực sự quán sát, trong chính người ấy, Triền Cái, Kiết Sử, hay Yếu Tố Giác Ngộ, mà người ấy dần dần thâu thập tin tức về hoàn cảnh bên trong và bên ngoài mà ưa thích hay cản trở sự sanh khởi hay không sanh khởi của những phẩm tính nầy. Với những cá nhân khác nhau, những hoàn cảnh nầy có thể thay đổi, và người đó thường sẽ không tỉnh thức trọn vẹn rằng có những tình huống tiêu biểu đặc biệt dẫn đến sanh khởi hay không sanh khởi của những phẩm tính tích cực và tiêu cực đó. Quen quán sát và lập đi lập lại nhiều lần với chúng sẽ giúp người đó tránh những tình huống không ưa thích và phát sanh tình huống ưa thích. Điều nầy sẽ chứng minh có sự trợ giúp đáng kể trên lộ trình thăng tiến.

Ba bài tập nầy (thứ nhất, thứ tư, và thứ ba trong phần hai) nói đến kiến thức tâm và phát triển tâm.

Bài thứ nhì và ba (trong đoạn đầu của nó) và bài thứ năm liên hệ đến năm Uẩn Chấp Thủ (upādāna-khandha), sáu Cơ sở Giác quan (āyatana: căn) và bốn Sự Thật Cao Quí (sacca) thực tại hạn chế trong tính toàn thể của nó - mỗi trong cách đặc biệt của nó và từ một quan điểm khác.

Ba bài tập nầy sẽ giúp cho thiền sinh đem vào kinh nghiệm sống hằng ngày, mà thông thường được ám chỉ đến một cái ngã vĩnh hằng không- tồn tại, phù hợp với bản chất thật của thực tại không chứa bất cứ một cái gì tĩnh tại hay bất diệt, tư riêng hay khách quan. Ngôn ngữ chế định (vohāra hay samutti), căn cứ trên niềm tin ở trong nhân cách lâu dài, ở đây chuyển thành ‘tuyệt đối’ hay thuật ngữ có thực tại (paramattha) của Pháp. Trong cách đó, những kinh nghiệm đơn thuần trong cuộc đời có thể được đem vào trong mối quan hệ với Pháp như một tổng thể, và có thể được phân công cho chúng những chỗ thích hợp trong hệ thống lý thuyết.

Đối với việc áp dụng như thế trong Quán Nội Dung Tâm (Quán Pháp), Chú Giải cho ví dụ mà trở thành tất cả có ấn tượng hơn như nó thường được lập lại ở đây. Sau khi giải thích đầy đủ trong mỗi bài tập được cho trong bài Kinh, Chú Giải luôn liên hệ nó với Bốn Chân Lý Cao Quí (Tứ Diệu Đế). Ví dụ: ‘Ở đây Sự Thật về Khổ (Khổ Đế) là niệm đặt chỗ dựa vào hơi thở vào - và – ra. Tham ái chạy trước niệm và chính nó là nhân sanh Khổ - Tập Đế. Cả Khổ đế và Tập Đế không xảy ra là Diệt Đế. Con đường trong sáng để hiểu Khổ, trừ Nhân sanh, diệt khổ như đối tượng, là Con Đường của Chân Lí.’

Đây là sự diễn giải rất nổi bật của cách làm sao Quán Nội Dung Tâm có thể và sẽ được áp dụng trong đời sống hằng ngày: bất cứ khi nào hoàn cảnh cho phép, hướng chánh niệm và tư tưởng vào bất cứ điều gì đang xảy ra, lớn hay nhỏ, người ấy nên liên hệ nó đến Bốn Chân Lí. Trong Cách nầy, người ấy sẽ có khả năng tiếp cận hơn để mặc nhiên công nhận rằng đời sẽ trở nên một với pháp hành phát triển tinh thần và pháp hành trở nên đời sống sinh động. Như vậy thế giới của kinh nghiệm thông thường mà quá ‘hay nói’ nơi đó nắm giữ và vứt bỏ về vật chất và tinh thần có liên quan, nhưng hoàn toàn câm nín như với ngôn ngữ minh triết giải thoát, sẽ ngày càng trở nên ‘lưu loát’ và gợi cảm hơn như với Pháp âm muôn thưở.

Ba phép Quán Tưởng về thọ, tâm và nội dung tâm (pháp) liên quan đến phần tâm con người, trái với, phép Quán Thân, trong quan niệm chính của Pháp: Anattā, có hai phương diện vô ngã và rỗng không. Hướng dẫn được cung cấp bằng Satipaṭṭhāna sẽ đem lại sự hiểu biết không những sâu sắc và thấu đáo về sự thật đó, mà còn, bằng thuyết minh rõ ràng nhờ thực tập nhiều có thể hình dung ngay về nó mà một mình đem lại sự biến đổi đời và năng lực vượt quá đời thường.

-4-

VĂN HOÁ CỦA TÂM TRÍ

Văn hoá của TâmTrí

Satipaṭṭhāna, phép luyện Chánh Niệm, là văn hoá của tâm trí ở nghĩa cao nhất của nó. Nhưng xuất phát từ bài Kinh, và cũng từ bài trình bày trước, một số độc giả có thể ghi nhận ấn tượng đầu tiên rằng đó là giáo lý hơi lạnh nhạt về trí tuệ, khô khan và buồn tẻ, bàng quang đến đạo đức, và thiếu chú ý đến văn hoá của tâm. Mặc dầu chúng tôi hy vọng rằng cuộc sống êm ấm đập trong cái khung vô tư của Satipaṭṭhāna sẽ không giữ đượckhông bị chú í, vài lời về sự không thích đó sẽ được thêm vào.

Dường như khuyết điểm như khi cân nhắc về đạo đức là được giải thích bởi sự kiện rằng, trong nhiều trường hợp khác, đức Phật đã thuyết nhấn mạnh tầm quan trọng của giới hạnh như nền tảng cơ bản không thể thiếu được cho bất cứ sự phát triển tinh thần ở mức cao hơn nào. Điều nầy được biết rất rõ đối với tất cả những ai hành theo Bậc Đạo Sư, không cần phải nhắc lại trong bài Kinh nhằm đề mục đặc biệt. Nhưng khi gặp bất cứ điều nghi ngờ hay chống đối nào, đoi lời ghi nhận phụ thêm về mục đích đó được thêm vào đây.

Giới hạnh, quy định những mối quan hệ giữa cá nhân và những bạn đồng hạnh nguyện của vị ấy, phải, trong thế giới nầy của chúng ta, được ủng hộ và bảo vệ bởi những điều răn, giới luật và luật pháp, và nó cũng phải được giải thích hợp lý bởi triết lý và sự đánh giá chung. Nhưng gốc an toàn nhất của giới hạnh là văn hoá của tâm. Trong giáo lý của Đức Phật văn hoá của tâm nầy có vị trí quan trọng, và được diễn đạt rất lý tưởng trong Tứ Vô Lượng Tâm hay Thiên Giới của Tâm (brahma-vihāra): Từ, Bi, Hỷ và Xả. Lòng từ không biên giới và không có ngã là cơ bản của ba phẩm tính khác cũng như của nỗ lực thăng hoa tâm. Do đó, cũng trong phương thức Satipaṭṭhāna, nhiệm vụ chính của Niệm là canh chừng không để cho hành động, lời nói hay tư tưởng nào chống lại tinh thần của lòng từ không biên giới (mettā). Trau dồi lòng từ sẽ không bao giờ vắng mặt khỏi con đường của chúng đệ tử. Bài Kinh Mettā cổ điển, ‘bài ca Lòng Từ’ nói ‘Duy trì chánh niệm nầy (của lòng từ)!’

Hơn nữa nó được Đức Phật nói, lại gắn lòng từ với Satipaṭṭhāna:

‘"Tôi sẽ tự bảo vệ mình" với tư tưởng đó Tứ Niệm Xứ nên được tu tập. "Tôi sẽ bảo vệ người " với ý nghĩ đó Tứ Niệm Xứ nên được trau dồi. Bằng cách tự bảo vệ mình, người ấy bảo vệ người khác; bằng cách bảo vệ người khác, người ấy tự bảo vệ mình.

‘Và làm sao người ấy tự bảo vệ mình, bảo vệ người ? Bằng cách thường thực hành (chánh niệm); bằng cách phát triển thiền niệm xứ, bằng cách thường chiếm đóng với chánh niệm.

‘Và làm sao, bảo vệ người khác, người ấy tự bảo vệ mình? Bằng kiên nhẫn, bằng đời sống không bạo động, bằng lòng từ và bi.’ -- Tương Ưng Bộ Kinh 47, 19

Thông Điệp Tự Cứu Độ

Trong phần đầu bài trình bày nầy, Con Đường Chánh Niệm được gọi là ‘thông điệp cứu độ’. Bây giờ, cuối cùng điều đó được nói trong những trang nầy, có thể được mô tả rõ ràng hơn như là ‘thông điệp tự cứu độ’. Tự - cứu độ, thực ra chỉ là sự giúp đỡ hữu hiệu. Mặc dầu được người khác giúp bằng chỉ dẫn, khuyên răn, thông cảm, giúp đỡ thực tế hay biếu tặng vật chất, có thể có sự quan trọng quyết định đối với cá nhân khi cần nó, tuy nhiên nó sẽ luôn đòi hỏi một phần ‘tự cứu độ’ tốt - sẵn sàng chấp nhận và sử dụng đúng - để việc cứu độ trở thành có hiệu quả thực sự.

‘Không làm việc ác, yên vui thanh tịnh;

Tự ta làm ác, tự ta ô nhiễm;

Thanh tịnh ô nhiễm chính mình mà ra;

Ai đâu thanh tịnh cho ta mà chờ.’ -- Kinh Pháp Cú, v. 165

‘Chư phật chỉ Đường

Các con phải tự nỗ lực lấy’. -- ib., v. 276

Nhưng hẳn xa từ chỉ rõ con đường cứu độ, có một thông điệp cứu rỗi cho tất cả, chính nó phải được xem như là tin vui cho đời vì đã vướng vào trong tất cả các trói buộc do chính nó tạo ra. Nhân loại có lý do tốt để thất vọng về bất cứ sự cứu rỗi nào bởi quá thường cố gắng để nới lỏng gông cùm nơi nầy hay nơi khác, mà kết quả của hành động đó chỉ là gông cùm vẫn còn xiết chặt sâu hơn vào chỗ nào khác trong da thịt. Nhưng có một sự cứu độ và nó đã từng được Chư Phật tìm ra và hàng đệ tử của Chư vị Ứng Cúng đã đạt đến mức liễu thông giáo pháp. Nhờ những người mà ‘mắt họ không bị bụi che phủ hết’, những người Giác Ngộ sẽ không bị lầm lạc vì những ai cho sự cứu rỗi chỉ phần nào, thuộc triệu chứng và do vậy không hữu hiệu. Người Cứu Độ thực sẽ được nhận ra qua tính hài hoà và quân bình nổi bật, kiên trì và tự nhiên, giản dị và uyên thâm xuất hiện trong giáo pháp cũng như trong đời sống của họ. Những vị Cứu độ vĩ đại nầy sẽ được nhận ra qua nụ cười nồng ấm của hiểu biết, cảm thông và tự tin ửng hồng trên đôi môi của họ và tăng trưởng đức tin vượt lên trên mọi hoài nghi.

Nụ cười tự tin nầy trên gương mặt của Đức Phật thầm sách tấn: ‘Các con cũng có thể đạt! Hãy mở cửa Bất Tử!’ Ngay sau khi Đức Phật bước qua ngưỡng cửa Giác Ngộ, người tuyên bố:

‘Chư vị thánh sẽ thắng như ta,

Người đã đoạn tận mọi phiền não’

Cách chỉ đường’ của Đức Phật đến đích ứng cúng không thực hiện bằng thái độ bàng quan lạnh nhạt; không phải là ngón tay chỉ đường hững hờ, cũng chẳng phải chỉ là ‘mảnh giấy’, có ‘bản đồ’ rắc rối được cung cấp qua vài bài kinh khó hiểu nào đó được giúi trong tay của những ai cần người hướng dẫn và người cứu giúp có kinh nghiệm. Những đoàn hành hương không những chỉ bị bỏ lạinhững biểu tượng tồi tàn (xa như họ hiểu được đôi chút) đến lúc họ phải ra đi với tấm thân gầy mòn và tâm hồn bối rối. ‘Cách chỉ đường’ của Đức Phật gồm chỉ rõ lương thực dự trữ cho cuộc hành trình dài lâu, thực ra, đoàn hành hương mang - lương thực- đi mà chẳng có một chút ý thức về nó, trong sự bàng hoàng câm lặng. Đức Phật đã tuyên bố rõ ràng dứt khoát rằng con người hoàn toàn là sở hữu chủ của tất cả các nguồn tài nguyên cần thiết cho tự - độ. Con đường giản dị nhất và đầy đủ nhất trong đó Đức Phật nói về những nguồn tài nguyên nầy là phương thức Satipaṭṭhāna. Tinh hoa của nó có thể cô đọng lại thành hai từ: ‘Chánh Niệm!’Điều đó nghĩa là: Chánh Niệm trong chính tâm bạn! Thế thì tại sao? Tâm ẩn chứa tất cả: đời khổ đau và nguồn gốc đau khổ của nó, mà cũng là tận diệt cuối cùng của Bệnh Khổ và con đường đến đó. Người nầy hay người khác sẽ nổi bật nhất lại tuỳ vào tâm của chính chúng ta, vào hướng mà dòng tâm thức tiếp nhận qua chính sát na hoạt - động - tâm nầy, đối diện với chúng ta chỉ là trong mỗi giây phút hiện tại.

Satipaṭṭhāna, luôn liên hệ đến sát na hiện tại quan trọng nầy của hoạt động tâm, cần phải là giáo lý tự - tín. Nhưng tự tín phải được phát triển dần, bởi người không biết xoay sở dụng cụ của tâm, trở nên thường dựa vào người khác và vào thói quen; và, vì lý do đó, dụng cụ tuyệt vời nầy, tâm con người, thực ra , đã trở thành bất tín vì thờ ơ. Do đó con đường đến tự - quán triệt mà Satipaṭṭhāna chỉ ra, bắt đầu bằng những bước rất đơn giản mà thậm chí những kẻ nhút nhát nhất có thể đi.

Satipaṭṭhāna, trong tính giản dị đó phù hợp với lời dạt tuyên bố là Con đường Duy Nhất, bắt đầu, thực sự, với rất ít: với một trong những chức năng cơ bản nhất của tâm, chú í, hay niệm sơ phác. Điểm nầy quả thật quá thân cận và quen thuộc đến nỗi mọi người, nếu muốn thì chỉ việc cứ dựa trên nó vào những bước đầu tiên nhất của tự- tín. Và hẳn quen thuộc như những đối tượng trước tiên của chú ý đó: chúng là những nhiệm vụ và sinh hoạt chút ít của đời sống hằng ngày. Việc niệm làm như thế nào với chúng, là: lấy chúng ra khỏi những rãnh lề thói và lựa chúng ra để kiểm tra và cải thiện.

Việc cải thiện dễ thấy nầy là công việc của đời sống hằng ngày, thực hiện bằng chú ý kỹ lưỡng, thấu đáo và thận trọng, sẽ động viên cho việc truy tìm tự - độ.

Sẽ có cải thiện đáng kể trong duyên sinh tâm, trong lúc hành động và tư tưởng bình tĩnh lắng xuống, ảnh hưởng của chúng sẽ truyền sức sống và niềm vui cho nơi có lần không hài lòng, bực bội và cáu gắt đã điều động.

Theo cách đó, nếu gánh nặng của đời sống hằng ngày thoải mái dễ chịu hơn trong mức nào đó, sẽ là chứng cứ hiển nhiên của phương thức Satipaṭṭhāna có khả năng làm vơi bớt nỗi khổ.

Tuy nhiên, chỉ mới nói kết quả sơ khởi nầy sẽ tương xứng với ‘lợi ích’ ở đoạn đầu (ādi -kalyāṇa) liên quan đến Pháp. Những hiệu quả cao hơn là lợi ích của đoạn giữa và đoạn cuối của lộ trình - phải đi đến và được mong ước.

Trong quá trình thực hành hơn nữa những chuyện nhỏ trong đời sống hằng ngày sẽ trở thành những vị thầy có trí tuệ vĩ đại, tiết lộ dần tầm vóc mênh mông và uyên thâm riêng của họ. Nếu biết cách hiểu ngôn ngữ của chúng, những khía cạnh huyền diệu sâu sắc của pháp người đó sẽ thừa hưởng tầm trực nghiệm của mình, và từ đó tín tâm và năng lực ẩn tàng trong chính tâm người đó sẽ phát triển.

Nhận sự hướng dẫn trực tiếp như thế từ chính cuộc đời, người ấy sẽ dần dần biết cách xử lý bản tâm vẫn vơ và những biến chứng rối rắm của tư tưởng nửa vời. Thấy cách đời sống được trong sáng và dễ dãi dưới ảnh hưởng chế ngự và chọn lọc của Chánh Niệm, người ấy cũng sẽ biết dần cách xử lý những biến chứng phức tạp không cần thiết trong đời sống thực tế của mình, do kéo dài những lề thói và những cái cần thiết một cách khinh xuất.

Satipaṭṭhāna trả lại tính giản dị và tự nhiên cho đời, nơi ngày càng phát sanh những thiết bị phức tạp, rắc rối và nhờ cậy hơn. Satipaṭṭhāna dạy đức tính giản dị và tự nhiên nầy chính vì lợi ích của công sức vốn có riêng của người đời, nhưng cũng nhằm làm cho họ thoải mái trong việc tự độ về tinh thần nầy.

Thế giới nầy của chúng ta chắc hẳn là phức hợp ngay trong bản chất của nó nhưng nó không cần phát triển lắm trong tính phức hợp đó của nó, và nó không cần bị rắc rối và bối rối khó xử như người không có chuyên môn, ngu dốt, tham vọng và tham lam không kiềm chế của những người đã làm ra nó. Tất cả những đặc tính nầy làm gia tăng những biến chứng của cuộc đời, có thể được đương đầu có hiệu quả nhờ luyện tâm trong Chánh Niệm.

Satipaṭṭhāna dạy con người cách để thích ứng những phức tạp lẫn lộn của đời người đó và những vấn đề nan giải ở đời: trong ví dụ đầu tiên, nhờ có tâm thích ứng và nhu nhuyến, với nhạy cảm đáp ứng giỏi trong những tình huống thay đổi, với việc ‘thành thạo áp dụng đúng phương tiện’ (nghĩa là: Ý Thức Rõ Tính Hợp Thời). Khi sự phức tạp trong đời giảm xuống đến mức tối thiểu nhất, ở mức hợp lý nào đó, cũng có thể nhờ Chánh Niệm giúp nên được thông suốt . Nhằm mục đích đó, nó dạy cách giữ công việc của người ấy, cả đời và đạo, vén khéo gọn gàng và không khất nợ và cũng chẳng mắc nợ; cách sử dụng và giữ giây cương điều khiển; cách phối hợp nhiều sự kiện trong đời, và cách phụ thuộc vào chúng đối với mục đích dõng mãnh và cao thượng.

Satipaṭṭhāna đưa lên lý tưởng giản dị cái cần và muốn cho những biến chứng có thể suy giảm được. Để nhấn mạnh lý tưởng nầy ngày nay là ý định cấp thiết nhất của khuynh hướng hiện đại nguy hiểm không tự nhiên gây ra, tuyên truyền, và làm ‘duyên’ cho, luôn cần cái mới. Khi những hậu quả của khuynh hướng đó, xuất hiện trong đời sống kinh tế và xã hội, thuộc loại nhân thứ yếu gây ra chiến tranh, trong lúc cội rễ của khuynh hướng đó – tham ái – là một trong những nhân chính của nó. Phải kiểm tra ngay sự phát triển đó cho phúc lợi vật chất và tinh thần của nhân loại. Và đối với vấn đề đặc biệt của chúng ta, tinh thần tự độ – làm cách nào tâm người trở nên tự tín được nếu nó tiếp tục đầu hàng chính nó đối với công việc mệt mỏi bất tận của nhu cầu tưởng tượng tăng mãi không dứt bắt phải ngày càng phụ thuộc hơn vào người khác? Đời sống giản dị nên được tu tập vì lợi ích của vẻ đẹp vốn có của riêng nó cũng như vì lợi ích của tự do nó ban cho.

Bây giờ chúng ta hãy bàn lướt qua những biến chứng bên trong nào có thể tránh được, hay ít ra một số ít trong chúng. Ở đây Satipaṭṭhāna dạy cách điều khiển và cải thiện dụng cụ chính của con người, tâm, và chỉ mục đích đúng của việc sử dụng nó.

Nguồn gốc thường sanh những biến chứng phức tạp bên trong và bên ngoài là can thiệp vớ vẫn và không cần thiết. Nhưng người thực sự chánh niệm trước hết sẽ chăm lo việc của riêng tâm mình. Ý muốn can thiệp sẽ bị ngăn một cách hữu hiệu nhờ có thói quen Thuần Chú Tâm, đối ngược hẳn với can thiệp. Ý Thức Rõ Ràng Sáng Suốt, hướng dẫn hành động cẩn trọng, rồi sẽ khảo sát cẩn thận mục đích và tính hợp thời của hoạt động có dự định can thiệp, và hầu như đa phần sẽ khuyên nên bỏ đi.

Nhiều biến chứng phức tạp bên trong là do thái độ quá khích của tâm và do xử lý dại dột những cặp đối lập khác nhau vận hành trong đời sống. Đầu hành thái độ quá khích nầy của bất cứ loại mô tả nào sẽ hạn chế tự do hành động và suy nghĩ và khả năng thực hiểu của người đó; nó giảm bớt tính độc lập và những cơ hội của tự độ tinh thần thực tiễn và hữu hiệu. Do không biết luật vận hành của những cặp đối lập hay bởi đứng nhiều phía của cả hai thái cực trong cuộc xung đột lâu dài, người ấy sẽ trở nên con tốt vô dụng trong chuyển động hồi quy của chúng. Satipaṭṭhāna được diễn tả như là Con đường giữa hai thái cực (Trung Đạo) của Đức Phật là con đường dẫn lên và trên thái cực và đối nghịch. Nó chỉnh lại việc phát triển phiến diện bằng cách bổ sung bất cập và giảm thiểu thái quá. Nó thấm nhuần ý thức tương xứng, khao khát hài hoà và quân bình mà không thể không có tinh thần tự tín bền lâu và tự độ hữu hiệu.

Như ví dụ, hai loại tính cách đối nghịch có thể được đề cập như chúng được đề ra và mô tả chi tiết hơn, bởi C. G. Jung: ‘hướng nội’: hướng vào bên trong và hướng ngoại mà phần nào bao hàm những đối nghịch khác nhau như thế như loại trầm mặc và năng động, thích sống cô đơn và thích làm bạn với người khác, v.v... Tính cách như Con Đường Trung Đạo, khắc quá sâu vào Satipaṭṭhāna đến nỗi phương thức nầy, thực ra, có khả năng hấp dẫn cũng như bù đắp cho cả hai loại.

Người bắt đầu hành thiền sẽ thường ý thức một cách đau buốt rằng một đôi khi có sự khác biệt đáng kể trong duyên sinh tâm trong đời sống hằng ngày của họ và trong thời gian giới hạn đã quy định cho pháp hành tinh thần. Nhờ Satipaṭṭhāna mà khoảng cách giảm dần và cuối cùng khép lại bằng cách hợp cuộc sống và pháp hành với nhau, sẽ có lợi ích cho cả hai. Nhiều người nản lòng vì sự khác biệt như đã nói ở trên, và vì đã nổ lực thất bại, họ đã bỏ con đường của văn hoá tâm và tự độ tinh thần, và đầu hàng những tín ngưỡng dạy rằng con người có thể chỉ được cứu rỗi nhờ ân sủng. Điều nầy không xảy ra như thế đối với đệ tử của phương thức tự tín và tự độ của Satipaṭṭhāna.

Nguồn gốc khác của những biến chứng bên trong là ảnh hưởng có tác động mạnh và không thể tiên đoán được của tiềm thức. Nhưng nhờ Thuần Chú Tâm liên lạc tự nhiên, thân gần, và ‘hữu nghị’ hơn với nó và sẽ có hiệu quả, nhờ phát triển hiểu biết với những rung động hơn của thân và tâm, và ủng hộ qua thái độ ‘chờ đợi và lắng nghe’ hầu tránh tất cả sự can thiệp thô và có hại đến lãnh vực tiềm thức. Trong cách đó, và nhờ ánh sang của Chánh Niệm toả từ từ và đều đặn, tiềm thức sẽ trở nên ‘lưu loát’ hơn và phục tùng hơn để điều khiển, nghĩa là có khả năng được phối hợp với, và hữu ích cho, những khuynh hướng điều hành của tâm thức. Nhờ giảm yếu tố nổi lên không thể tiên đoán cũng chẳng quản lý được từ tâm thức, tự - tín sẽ nhận được nền tảng bảo đảm an toàn hơn.

Trong tinh thần tự tín của nó, Satipaṭṭhāna không đòi hỏi bất cứ một kỹ thuật tỉ mỉ nào hay những thiết kế bên ngoài. Đời sống hằng ngày là vật liệu hoạt động của nó. Nó không có gì để làm với bất cứ việc thờ cúng hay nghi lễ ngoại nhập nào cũng không tham khảo ‘những khởi xướng’ hay ‘kiến thức bí truyền’ trong bất cứ cách nào khác hơn là bằng tự - chứng (ngộ).

Chỉ dụng các duyên tìm thấy trong đời, Satipaṭṭhāna không đòi hỏi hoàn toàn riêng tư hay đời sống giản dị yên tĩnh, mặc dù trong số đó vài người thực hành, ước muốn và nhu cầu nầy có thể phát sanh. Tuy nhiên, thỉnh thoảng ẩn cư một thời gian hữu ích cho khởi xướng pháp hành nghiêm ngặt và có phương pháp nầy, và đẩy mạnh tiến bộ hơn trong pháp hành. Xã hội phương Tây cũng vậy, nên cung ứng nhiều cơ hội cho việc ẩn cư có kỳ hạn trong môi trường thích hợp. Cách có giá trị đối với việc hành thiền nghiêm ngặt, không khí ‘yên tĩnh của những ngôi nhà’ sẽ là nguồn tái sinh thể xác và tinh thần từ những hiệu quả của văn minh đô thị.

Satipaṭṭhāna là con đường của tự - giải thoát. Dựa trên Luật Nhân Quả, nghĩa là: tự có trách nhiệm đối với hành động của mình. Satipaṭṭhāna trong pháp hành hoàn tất và mục đích tối hậu của nó, không thể sánh với niềm tin mong được cứu rỗi bởi năng lực nào đó, trong thiên ân dành riêng cho, hay trong thiền trầm tư mặc tưởng do các linh mục hướng dẫn.

Satipaṭṭhāna thoát khỏi giáo điều, khỏi tin cậy vào ‘những tiết lộ của thiên sứ’, hay quyền lực bên ngoài nào trongnhững vấn đề thuộc lãnh vực tâm linh. Satipaṭṭhāna dựa trên kiến thức thể nghiệm trực tiếp bằng mắt thấy tai nghe. Nó dạy cách thanh lọc, mở rộng và đào sâu suối nguồn chính của chân kiến thức nầy - trực nghiệm. Lời của Đức Phật được tiếp nhận và ấp ủ bởi hàng đệ tử Satipaṭṭhāna những lời chỉ dẫn đi đường chi tiết đã cho bởi người đã trải qua rồi cả độ dài của Con Đường nầy, và do đó đáng tin. Nhưng nó trở thành tài sản tinh thần của hàng đệ tử chỉ tùy vào mức xác minh bằng chính kinh nghiệm riêng của mỗi người.

Tính chất của Satipaṭṭhāna nầy như là một thông điệp tự - tín và tự - độ được chứng minh bằng tài liệu lịch sử trong chính lời Đức Phật, dạy vào chính ngày cuối đời Ngài, sự kiện nầy đã cho lời dạy có tầm quan trọng đặc biệt.

Vì thế, Ananda, hãy là hải đảo cho chính mình, Hãy là nơi nương tựa cho chính mình! Đừng để chính con nương tựa nơi nào bên ngoài! Chân lý (Pháp) là hải đảo của các con, Chân lý là nơi nương tựa của các con! Chớ nương tựa vào ai khác! Và lời nầy được thực hành ra sao?

‘Do đó, Ananda, vị Tỳ Khưu sống quán thân, trên thân – quán thọ trên thọ - quán tâm trong tâm và quán pháp trong pháp, ting cần, ý thức rõ ràng và chánh niệm, vượt qua tham ưu ở đời.

‘Và bất cứ ai, Ananda, hoặc bây giờ hoặc sau khi Như lai tịch diệt, sẽ là hải đảo cho chính họ, là nơi nương tựa cho chính họ, không đi lấy nơi nương tựa nào bên ngoài, nhưng nắm giữ chân lý như hải đảo và nơi nương tựa của chính họ, không nương tựa vào nơi nào khác- Ananda- chính họ giữa hang tỳ khưu của Như Lai, sẽ đạt đến đỉnh cao nhất – nhưng họ phải thiết tha học. -- Kinh Đại Niết Bàn

Hàng hậu học nghiêm túc sẽ hiểu ra sức mạnh có tính thuyết phục trong lời cuối cùng của Đức Từ Phụ.

Đối với phần còn lại, chính là nói đúng và cộc lốc rằng, sau khi hàng đệ tử nhận đầy đủ thong tin về Con Đường và Mục Đích, có hai luật cho nó thành công pháp hành tinh thần là: "Bắt đầu!" và ‘Tiếp tục đi!’

-5-