Trọng Tâm Thiền Phật Giáo

Hòa thượng Nyanaponika

Tỳ khưu ni Huyền Châu dịch

Nguyên tác: "The Heart of Buddhist Meditation", Nyanaponika Thera, 1962

Mục lục

[00]

Giới Thiệu

[01]

PHẦN MỘT - TRỌNG TÂM THIỀN PHẬT GIÁO

1) CHÁNH NIỆM - Ý nghĩa, Phương pháp và Mục đích

2) CHÁNH NIỆM VÀ HIỂU BIẾT RÕ

3) BỐN ĐỐI TƯỢNG CỦA CHÁNH NIỆM: THÂN, THỌ, TÂM, PHÁP (NỘI DUNG TÂM)

4) VĂN HOÁ CỦA TÂM TRÍ

5) PHƯƠNG THỨC CHÁNH NIỆM Ở MIẾN ĐIỆN

6) NIỆM HƠI THỞ (Ānāpāna-sati)

[02]

PHẦN HAI - BÀI KINH CĂN BẢN: ĐẠI KINH NIỆM XỨ

(Mahā Satipaṭṭhāna Sutta, Trường Bộ, 22)

[03]

PHẦN BA - HOA GIẢI THOÁT: Hợp Tuyển từ các văn bản liên quan đến Chánh Niệm, dịch từ Pali và Sanskrit, với các Ghi Chú.

Được in hơn ba mươi năm và được chuyển dịch ra khoảng mười ngôn ngữ, Trọng Tâm Thiền Phật Giáo của Nyanaponika Thera đạt được tầm cở nhà văn tinh thần hiện đại.Kết hợp bản thân có tuệ quán sâu sắc với năng lực giải thích rõ ràng, tác giả hướng dẫn người đọc và những nguyên tắc cơ bản tạo nên Con Đường Chánh Niệm của Đức Phật. Ngoài ra tặng một bản trong sáng của pháp hành thiền quán cơ bản, cuốn sách chứa bản dịch hoàn tất của bài kinh Đại Niệm Xứ, hướng dẫn của Đức Phật về pháp hành.

"Một tác phẩm quan trọng duy nhất... được viết với kiến thức uyên thâm phi thường, với tính nhân loại sâu sắc... Tôi không biết có cuốn sách nào khác có thể so sánh với tác phẩm nầy như cẩm nang cho pháp hành thiền quán." -- Erich Fromm

Nyanaponika Thera (1901- 94) sinh ra ở nước Đức và trở thành tu sĩ Phật Giáo ở Tích Lan vào năm 1936, nơi đây người sống đến mãn tuổi thọ. Được biết rộng rãi như là một trong những người diễn dịch quan trọng nhất của Phật Giáo Nguyên Thuỷ trong thời đại chúng ta, người là tác giả của nhiều cuốn sách và bản dịch cả hai Anh ngữ và Đức ngữ.

Buddhist Publication Society

Kandy. Sri- Lanka

Giới Thiệu

Mục đích của những trang này nhằm chú tâm vào í‎ nghĩa sâu và xa Niệm Xứ của Đức Phật (Satipaṭṭhāna), và những hướng dẫn ban đầu để hiểu lời dạy nầy rồi áp dụng vào thực hành.

Sách này phát hành nhằm mục đích khẳng định dứt khoát rõ ràng hệ thống trau dồi chánh niệm như lời Phật dạy trong bài kinh Niệm Xứ, vẫn cung cấp phương pháp đơn giản và trực tiếp nhất, triệt để và hiệu quả nhất để huấn luyện và phát triển tâm từ cách thích ứng với những công việc và rắc rối hàng ngày đến mục đích cao nhất của việc luyện tâm: có được tâm giải thoát bất động trước ba kiều nữ Tham, Sân và Si.

Lời dạy của Đức Phật cho ta những sự khác biệt rất rõ về những phương pháp luyện tâm và đề mục hành thiền, thích hợp cho mỗi nhu cầu khác nhau của cá nhân, tính cách và khả năng. Tuy nhiên tất cả những phương pháp nầy rốt cuộc tập trung vào cách chánh niệm mà chính bậc Đại Sư gọi là con đường duy nhất (ekāyano maggo). Do đó, đúng ra Chánh niệm có thể gọi là ‘trọng tâm Thiền Phật Giáo’ (dhammahadaya). Thật ra cốt tử của Trọng tâm nầy chính là trung tâm của tất cả các dòng máu luân lưu trong khắp cơ thể Giáo pháp (dhamma kāya).

Tầm vóc của phương pháp Chánh Niệm

Cách Chánh Niệm cổ xưa nầy được thực hành hôm nay cũng như đã từng thực hành cách đây hai ngàn năm trăm năm. Chánh niệm được áp dụng trong những vùng đất ở phương Tây cũng như phương Đông; giữa những rối rắm cuộc đời cũng như trong những sinh hoạt bình dị trong cốc của tu sĩ.

Thật ra Chánh Niệm là nền tảng cơ bản không thể thiếu được của Chánh Mạng và Chánh Tư Duy- khắp mọi nơi, bất cứ lúc nào cho tất cả mọi người. Chánh Niệm là một thông điệp sống động cho tất cả: không những chỉ dành cho những đệ tử chân chính của Đức Phật và Giáo lý của Ngài (Dhamma), mà cho tất cả những ai đang ra sức luyện cái tâm khó kiểm soát nầy, và những ai tha thiết mong phát huy những năng lực tiềm ẩn của tâm để có sức mạnh và hạnh phúc cao vượt hơn.

Những lời đầu tiên của bài Kinh nói lên mục đích chính của nó, được diễn tả rằng phương pháp nầy giúp ‘vượt qua sầu não, đoạn tận khổ ưu’. Phải chăng đó chỉ là những gì mọi người mong ước? Đau khổ là kinh nghiệm phổ thông của con người, và do đó phương pháp triệt để chinh phục nó, là mối quan tâm phổ biến của nhân loại. Cho dù mỗi cá nhân rốt cùng có thể diệt Khổ, vẫn còn xa vời con đường chánh niệm được chỉ dẫn rõ trong bài Kinh nầy. Và hơn thế nữa: từ những giai đoạn sơ khởi nhất của con đường nầy, cách chánh niệm đúng sẽ chỉ thẳng và mang lại kết quả có thể thấy ngay trong tính hiệu quả của nó, bằng cách vượt khổ trong nhiều chiến trận đơn độc. Những kết qủa thực tiễn như thế, theo nghĩa hạnh phúc, ắt hẳn có tầm cực kỳ quan trọng đối với tất cả mọi người, hơn nữa chánh niệm giúp phát triển tâm có hiệu quả nhất.

Mục đích chính của Satipaṭṭhāna rốt cùng không gì hơn là Thoát Khổ, là mục tiêu tối hậu trong giáo pháp của Đức Phật - Nibbāna. Con đường thẳng và trực chỉ đến cứu cánh nầy, như được chỉ dẫn trong bài Kinh Satipaṭṭhāna, tuy nhiên muốn tiến bộ liên tục trên con đường đòi hỏi duy trì nổ lực hành thiền, và áp dụng chánh niệm vào vài đối tượng được chọn lọc thích hợp với mỗi cá nhân.

Trong những trang nầy sẽ cho những điều hướng dẫn sơ khởi, ngắn gọn để thực hành.

Nhưng, áp dụng Chánh niệm tổng quát vào mức sinh hoạt trong đời sống hằng ngày sẽ không giảm đi tầm quan trọng chút nào trong việc phấn đấu đến cứu cánh tuyệt đối. Việc đó sẽ hỗ trợ vô giá trong quá trình tăng cường và chuyên sâu chánh niệm. Nó sẽ in sâu hơn vào tâm khảm thái độ chánh niệm, những tâm trạng phổ biến vẫn chưa thuần và làm quen với ‘tâm khí’ của nó. Kết quả hữu hiệu của nó, trong lãnh vực nông cạn ở đời, sẽ bổ sung dần dẫn đến tầm ứng dụng rộng hơn, và sẽ là nguồn cổ vũ để thực hành có hệ thống nhắm đến cứu cánh tuyệt đối. Vì lý do đó, chú tâm đặc biệt vào những phương diện tổng quát của Chánh Niệm, nghĩa là vị trí của nó trong đời sống vật chất của con người nói chung được đề cập ở đây.

Trong bài Kinh Satipaṭṭhāna tồn tại năng lực sáng tạo cũng như lời kêu gọi thường xuyên và phổ biến cho nhân loại một chân pháp Giác Ngộ. Bài Kinh vừa có tầm sâu lại có tầm rộng, vừa giản dị lại uyên thâm nhằm cung cấp nền tảng và khuôn khổ của pháp sống động cho tất cả, hay, ít nhất, cho số lượng lớn nhân loại vẫn đang phát triển không còn dễ bị ảnh hưởng bởi các loại thuốc an thần tôn giáo hay tôn giáo giả tạo, trong đời sống và tâm trí họ chưa cảm thấy cấp bách trong những vấn đề cơ bản loại giải quyết gọi là không-vật chất nầy mà không có khoa học nào hay niềm tin tôn giáo nào có thể cho được. Nhằm mục đích đó Satipaṭṭhāna diệu pháp cho tất cả, cơ bản phải nói chi tiết cách áp dụng phương pháp nầy vào những vấn đề và điều kiện sống hiện đại. Ở đây, trong giới hạn của những trang nầy, chỉ trình bày những chỉ dẫn ngắn gọn. Những chi tiết hay bổ sung chắc phải để dành cho dịp khác hoặc cho những cây bút khác.

Vì lợi ích của những người, đặc biệt ở Phương Tây, chưa quen nhiều với văn chương Phật Giáo, vài mẫu tin sau đây, về những sách cần thiết mà truyền thống Satipaṭṭhāna căn cứ vào.

Bài Kinh, tựa bài Kinh và chú giải

‘Bài Kinh Tứ Niệm Xứ’ nguyên bản gốc của Đức Phật xuất hiện hai lần trong kinh tạng Phật Giáo (1) là bài kinh thứ 10 trong cuốn ‘Trung Bộ Kinh’ (Majjhima Nikāya), (2) là bài Kinh thứ 22 trong cuốn ‘Trường Bộ Kinh’ (Dīgha Nikāya) với tựa đề là Mahā-Satipaṭṭhāna Sutta, nghĩa là, Kinh Đại Niệm Xứ,etc. Bài sau khác bài trước chỉ mô tả về Tứ Diệu Đế, bao gồm trong phần ‘Qúan Tâm’ liên quan đến chúng. Trong việc xuất bản hiện nay, bản thứ hai và dài hơn được xuất bản như Phần hai, và sau đó, liên quan ngắn gọn đến "Bài Kinh’.

Tựa bài Kinh- Trong thuật ngữ Pali ghép ‘sati-paṭṭhāna’, chữ đầu tiên, sati (Sanskrit: smrti), trước tiên có nghĩa là ‘trí nhớ’, ‘ghi nhớ’. Tuy nhiên, theo cách dùng Phật giáo và đặc biệt theo kinh điển Pali, chỉ thỉnh thoảng có nghĩa nhớ những sự kiện quá khứ, còn đa phần đều liên quan đến hiện tại, và như là thuật ngữ tâm lý chung, nó mang nghĩa ‘chú tâm’ hay ‘tỉnh giác’., nhưng vẫn thường sử dụng trong kinh điển Pali được giới hạn vào loại chú tâm mà, theo ý nghĩa Phật pháp, là tốt, khéo hay đúng (kusala). Nên chú ý rằng chúng tôi đã dành riêng từ ‘niệm’, chỉ để sử dụng sau nầy. ‘Sati’, theo nghĩa nầy, là chi thứ bảy trong Bát Chánh Đạo, với cái tên là Chánh Niệm (Sammā-sati), được diễn giải như Tứ Niệm Xứ (Satipaṭṭhāna).

Phần thứ hai của từ ghép, paṭṭhāna, thay vì upaṭṭhāna, nghĩa đen, ‘đặt gần (tâm của mình), cùng với hiện tại, duy trì giác tỉnh vững vàng. Theo những cấu trúc văn phạm khác nhau, diễn giải nầy thường được dùng kèm với ‘niệm’, thí dụ trong bài Kinh của chúng ta, satiṃ upaṭṭhapetvā, nghĩa đen là ‘ thường chánh niệm trên thực tại’. Hơn nữa, trong bản Sanskrit có lẽ rất cũ, tựa bài Kinh là Smrti- upasthāna-sūtra. Theo giảng giải đó, từ hoàn chỉnh có thể dùng là ‘Thực tại Chánh niệm’.

Giữa nhiều cách diễn giải tựa bài Kinh,Chú giải nhắc đến bốn đề mục hay quán niệm (thân,v.v..),liên quan trong bài Kinh, là ‘nơi chính’ (padhānam ṭhānaṃ) hay địa hạt thích hợp của Niệm; điều nầy gợi lên một từ diễn dịch là ‘Địa Hạt Niệm’ hay ‘Niệm Xứ’, và từ sau được dùng ở đây.

Tuy nhiên, từ Pali Satipaṭṭhāna nên được độc giả Phương Tây làm quen khi đọc các tác phẩm trong văn học Phật Giáo, như trong trường hợp những thuật ngữ như Kamma (Karma), Dhamma, etc.

Bản Chú Giải về bài Kinh được bao gồm trong những tác phẩm bình luận về hai bộ sưu tập kinh điển đã đề cập trước.Những bản chú giải nầy, ít nhất có dữ kiện, ngày tháng, hầu như chắc thật với thời kỳ khai sinh Giáo Pháp. Tuy nhiên, bản gốc hoàn hảo trong tất cả các bản chú giải cổ về kinh điển Phật Giáo bằng tiếng Pali không còn tồn tại đến thế kỷ thứ tư sau Công nguyên. Bản mà chúng tôi có bây giờ là bản dịch lại, và một phần có lẽ viết lại bằng tiếng Pali từ bản bằng tiếng Tích được tìm thấy ở Ceylon. Bản dịch thành Pali nầy được Buddhaghosa- nhà đại học giả và chú giải vào thế kỷ thứ tư sau Công nguyên. Ngoài những mẫu chuyện minh hoạ, Người viết thêm đôi lời bình phẩm của riêng mình vào những gì đã có trong truyền thống Ceylon.

Từ khi có bản tiếng Anh trung thực của Chú Giải đó do Đại Lão Hoà Thượng Đại Đức Soma ở Ceylon (1960), được xem như không cần thiết nhắc lại ở đây đầy đủ tài liệu nầy. Tuy nhiên, bản chú giải đó được sử dụng cho những chú thích của bài Kinh, và một ít đoạn có lợi ích phổ biến lấy từ bản Chú Giải đó được liệt kê vào Phần hợp Tuyển thành Phần Ba của cuốn sách nầy.

Tuy nhiên đối với những ai thích làm quen với tài liệu bình luận đầy đủ liên quan đến bài Kinh của chúng tôi, việc nghiên cứu chú giải trong bản dịch của Đại Đức Soma sẽ rất bổ ích. Ngoài tầm quan trọng trực tiếp của nó đối với đề tài của chúng tôi, bản Chú Giải chứa một tài sản tư liệu về Phật pháp quan trọng khác nhau, và, cũng có những chuyện cổ tích khơi dậy quyết tâm và anh hùng tính trong Con Đường Duy Nhất do chư vị tu sĩ thời xưa đã trải qua, và lướt qua những thông tin chi tiết về pháp hành của chư tiền bối.

Satipaṭṭhāna truyền thống Đông Phương

Không có bài Kinh nào của Đức Phật, ngay cả bài Kinh đầu tiên của Ngài, ‘bài Kinh ở Benares’ nổi tiếng, được ưa chuộng trong các nước Phật Giáo ở Phương Đông gắn bó với truyền thống không pha trộn của giáo pháp nguyên thủy, như bài Kinh Satipaṭṭhāna được phổ biến và tôn kính như thế.

Ví dụ ở Lanka, hải đảo Ceylon, vào những ngày rằm, Phật tử thuần thành thọ tám giới trong số mười giới của Sa di, ở suốt ngày và đêm trong tự viện, họ thường chọn bài kinh nầy để đọc, tụng, lắng nghe và quán tưởng. Trong nhiều gia đình vẫn còn sách Satipaṭṭhāna được kính cẩn gói trong tấm vải sạch, và thỉnh thoảng vào chiều tối, được đọc cho mọi người trong gia đình nghe. Bài Kinh nầy thường được tụng bên giường của Phật tử sắp từ trần, hầu trong giờ phút cuối đời, tâm họ có thể chấp nhận, được an ủi và vui tươi nhờ thông điệp Giải Thoát vĩ đại của bậc Đạo Sư. Dù thời đại của chúng ta có in ấn, ở Ceylon vẫn còn có những bản thảo về Kinh được khắc trên lá bối, và dâng đến Tàng Kinh Các của tự viện. Một bản sưu tập gần hai trăm bản thảo như thế của Kinh Satipaṭṭhāna, vài bản có bìa đắc giá, và được người viết tìm thấy trong một tự viện cổ ở Ceylon.

Việc vô cùng tôn kính đối với một bản kinh điển duy nhất như thế có thể một phần quy cho sự kiện rằng Kinh Satipaṭṭhāna là một trong rất ít những bài Kinh mà chính bậc Đạo Sư đã chọn bằng cách giới thiệu và kết luận một cách xác định rõ ràng và long trọng. Nhưng chỉ bài Kinh nầy thôi sẽ không đủ để giải thích sự kiên trì qua hằng ngàn năm về sự tôn kính đặc biệt như thế.

Mong lời dạy bất tử nầy của Đức Phật tiếp tục có năng lực đem lại lợi ích, ngay cả địa điểm và thời gian cách rất xa nguồn gốc ban đầu của nó, ở Tây Bán cầu. Mong lời dạy nầy là chiếc cầu nối liền các chủng tộc, bằng cách chỉ ra những gốc rễ phổ biến của bản chất loài người và tương lai phổ biến việc điều khiển cái tâm cao thượng vượt trên định mệnh con người.

Hợp Tuyển

Bây giờ giới thiệu với độc giả hai phần đầu của cuốn sách nầy – bài tiểu luận và Văn bản cơ bản- Vẫn cần thêm vài lời vào Phần Thứ Ba trong những văn bản Phật giáo đính kèm có giá trị cho Chánh Niệm được sưu tập.

Những văn bản nầy sẽ cho sinh viên nhiệt thành nhất lời giải thích bổ sung vào bài kinh và trình bày những phương diện áp dụng của Niệm Xứ mà chỉ nói lướt qua hay không đề cập đến ở hai chương trước. Bản hợp tuyển nầy có‎ ý như là cuốn sách có nguồn gốc về đề tài của nó; nhưng vượt trên mục đích cung cấp dữ liệu với mong ước rằng nó sẽ là sách gối đầu giường để độc giả thường xuyên đọc đi đọc lại hầu phát sinh nguồn cảm hứng mới.

Phần chính yếu của những văn bản nầy được trích ra từ Kinh điển Pali của phái Theravāda, trong đó lời dạy của Đức Phật hằng được gìn giữ trong truyền thống cổ xưa nhất và trung thành nhất. Từ Tạng Kinh (Sutta piṭaka) của Kinh Điển đó, đặc biệt Tương Ưng Bộ Kinh là nguồn tài liệu phong phú của các văn bản về Satipaṭṭhāna: trước hết trong Bộ có tên Satipaṭṭhāna, Satipaṭṭhāna – Saṃyutta; trong Anuruddha- Saṃyutta, gọi tên sau khi vị Alahán vĩ đại- người thực hành rất thuần thục Niệm Xứ (Satipaṭṭhāna); và cuối cùng, trong Saḷāyatana -Saṃyutta, Bộ văn bản về Lục Căn, chứa nhiều dữ liệu có giá trị lớn về sự phát triển quán sát (vipassana) vào những tiến trình tâm nhận thức cơ bản.

Mặc dù sưu tập nầy nhấn mạnh vào văn chương Theravāda, nên lược bỏ nếu tiếng vang phát sanh từ Satipaṭṭhāna trong văn chương tiền Mahāyāna sẽ không được nghe ở đây.

Những bản Kinh tiền Mahayāna được trình bày lại ở đây bằng cách trích từ hợp tuyển của Santideva, Siksa- samuccaya Bodhicaryāvatāra, chỉ cho thấy ông đánh giá sâu tầm quan trọng của Chánh Niệm trong khuôn khổ của Giáo lí. Vài bài diễn đạt hay và súc tích của Santideva có thể xem như cổ điển, và nên thường được ghi nhớ bởi những ai đi trên Con đường Chánh Niệm.

Nếu giá trị cao đó được đặt vào Chánh Niệm và Satipaṭṭhāna trong văn chương tiền Mahāyāna thì không được phép xem chỉ là cặn bã lịch sử, mà trở thành lực lượng năng động trong đời sống và tư tưởng của tín đồ, nó có thể tạo nên một khuôn mẫu có mắc xích vững và gần với nỗ lực tinh thần chung giữa hai phái Mahāyāna và Theravāda, loại bỏ lý lịch khác nhau giữa hai phái nầy. Nhằm góp phần đến mục tiêu đó là một trong những lý do có đoạn về Mahāyāna được trích dẫn ở đây cho người quen với văn chương đó hơn, chắc có thể được gia tăng thêm nhiều.

Tuy nhiên trong sự kết hợp nầy hai phái phải nhớ. Thứ nhất: như chính Đạo sư nói rất rõ trong bài Kinh, đạt đến giải thoát cuối cùng khỏi khổ (Niết Bàn) là mục tiêu tối hậu và năng lực nội tại của Satipaṭṭhāna. Nhưng tín đồ nhiệt tình nhất của lý tưởng Bồ Tát Đại Thừa, trọn đủ cảnh giác hàm ý và thề đạt được quả vị Phật, cho nên ngừng phấn đấu giải thoát cá nhân trước khi thành đạt nguyện vọng cao cả. Do vậy, tránh áp dụng Satipaṭṭhāna vào việc phát triển có phương pháp tuệ quán (Vipassanā) hầu có thể dẫn người đó, ngay trong đời nầy, nhập dòng (Tư đà hoàn: Sotapatti) nơi chắc hẳn đưa đến giải thoát cuối cùng, chậm nhất là sau bảy kiếp; và dĩ nhiên, người đó phải chấm dứt sự nghiệp Bồ tát. Câu thúc như thế áp đặt vào việc thực hành trọn vẹn Satipaṭṭhāna tạo ra tình huống khá lạ từ quan điểm của Theravāda và trong hào quang giáo lệnh riêng của Đức Phật. Nhưng nó có thể như thế, không có nghi ngờ gì cả ai quyết định đi con đường gian khổ đến quả vị Phật sẽ đòi hỏi mức chánh niệm rất cao và hiểu biết rõ ràng, tỉnh giác bén nhạy và quyết tâm kiên định, giữa những lúc thăng trầm trong cuộc đời, những phẩm chất cao quí đó và sáu Ba la mật là điều kiện tiên quyết để thành đạt quả vị Phật. Và người đó sẽ sống với nổ lực đó, theo con đường dài, đồng hành với huynh đệ Theravāda. Dĩ nhiên nổ lực cuối cùng dành cho Giác Ngộ và giải thoát, người đó sẽ phải đến đỉnh Tuệ Quán (Vipassana) bằng Con Đường Duy Nhất phát triển hoàn mãn Satipaṭṭhāna. Đây là con đường mà tất cả những ai đã Giải Thoát đã đi và sẽ đi, những vị đó là Chư Phật, Độc Giác Phật hay A la hán (xem bài kệ trong Phần III, Văn bản 1).

Trong những phái Mahāyāna ở Viễn Đông, chủ yếu là Thiền Trung Hoa và Thiền Nhật Bản (Zen) gần với tinh thần Satipaṭṭhāna. Không giữ vững những khác biệt về phương pháp, những khái niệm triết lý cơ bản, nhiều mắc xích liên kết vững chắc và thân cận với Satipaṭṭhāna, và đáng tiếc rằng chúng khó được nhấn mạnh hay chú ý đến. Ví dụ, nhìn chung là mâu thuẩn trực tiếp với thực tại (kể cả tâm con người), nhập đời sống hằng ngày với hành thiền, vượt quá tư tưởng khái niệm bằng trực quán và nội chiếu, nhấn mạnh Tại Đây và Bây Giờ. Tín đồ Zen, do đó sẽ thấy ra Theravada trình bày và thực hành Satipaṭṭhāna có thể giúp ích cho người đó rất nhiều trên lộ trình giác ngộ giải thoát. Từ khi văn chương Zen phát triển nhiều ở Phương Đông, nó sẽ bị lập lại trong những văn bản minh hoạ ở đây thường được sao chép nơi khác.

Vì lý do không gian, tác giả kiềm chế không thêm vào những âm thanh hợp tuyển từ Phương Tây cổ đại và hiện đại, cho bản chứng nhận tầm quan trọng của Chánh Niệm đối với cấu trúc cơ bản và quá trình tiến hoá sau nầy của tâm con người.

Những nhận xét cuối

Phần đầu cuốn sách nầy, Trọng Tâm Thiền Phật Giáo, cùng với bản Kinh ngắn hơn, được phát hành ở Ceylon trong hai lần xuất bản (Colombo 1954 & 1956, ‘The Word of Buđha Publishing Committee’). Trong kỳ xuất bản nầy, cách xa nhiều bổ sung nhỏ và sửa đổi, một chương mới về ‘Niệm Hơi Thở’ (Ch.6) được bổ sung vào. Bản Kinh ngắn được thay vào bản Kinh dài với lời giải thích chi tiết của nó về Tứ Diệu Đế, thâu gồm tinh hoa Giáo lý của Đức Phật.

Một bản tiếng Đức ngắn hơn của phần đầu được bổ sung vào trong phần Satipaṭṭhāna của tác giả, Der Heilswegbuddhitischer Geistesschulung, phát hành năm 1950 do Verlag Christiani, Konstanz. Bản tiếng Đức hợp tuyển được phát hành trong cùng một nhà xuất bản, với tựa đề là Der einzige Weg (Konstanz1956) từ đó lần tái bản tiếng Anh nầy có khác với ít văn bản được thêm vào và ít văn bản lược đi. Tác giả gởi lời cảm tạ đến nhà phát hành sách Đức của Dr. Paul Christian, về việc ông hoan hỷ cho phép sử dụng bản quyền tài liệu bằng tiếng Anh nầy. Tác giả cũng bày tỏ niềm cảm khích về mối quan tâm của ông Dr.Christian trong việc đẩy mạnh văn chương Phật Giáo ở Đức.

Thật phấn khởi khi thấy rằng có mối quan tâm về thiền ngày càng lớn ở phương Đông cũng như phương Tây, và ít nhất điều đó đến từ nhu cầu nội tại chân chính. Hy vọng rằng cuốn sách nầy sẽ giúp cho nhiều người, trong nhiều miền, ai thiết tha mong phát triển tiềm lực của tâm con người để có sức mạnh và trầm mặc vĩ đại hơn, để tỉnh giác thâm nhập sâu hơn vào thực tại, và cuối cùng để tâm giải thoát bất động trước ba kiều nữ Tham, Sân và Si.

Chốn Ẩn Lâm

Kandy, Ceylon

Nyanaponika Thera

Hòa thượng Nyanaponika

Tỳ khưu ni Huyền Châu dịch

Nguyên tác: "The Heart of Buddhist Meditation", Nyanaponika Thera, 1962

PHẦN MỘT

-1-

CHÁNH NIỆM

Ý nghĩa, Phương pháp và Mục đích

Thông điệp trợ giúp

Trong thời đại sau hai cuộc thế chiến nầy, lịch sử nhân loại dường như lập lại bài học có tiếng nghe rõ hơn bao giờ cả, ôi, bởi vì hỗn loạn và khổ đau nói chung tương đương với lịch sử chính trị, ảnh hưởng đến nhân loại ngày càng nhiều khía cạnh, trực tiếp hay gián tiếp và ngày càng lan rộng hơn. Tuy nhiên chẳng thấy nhân loại tỏ ra hiểu biết những bài học nầy hơn trước một chút nào cả. Đối với người sâu sắc tâm càng thâu hút và đau lòng hơn vì có quá nhiều sự kiện cá nhân khổ đau do lịch sử vừa mới đây gây ra, nhân loại ứng xử đơn điệu, đau thương và kỳ lạ khiến họ lại chuẩn bị cho một cuộc thác loạn mới gọi là chiến tranh. Cùng một cơ cấu cũ rích lại hoạt động: phản ứng của tham lam và sợ hãi. Tham quyền lực hay muốn thống trị đều do sợ hãi điều khiển- nỗi sợ về những phương tiện phá hoại rất lớn của chính con người. Tuy nhiên nỗi sợ không phải là cái thắng đáng tin để kìm giữ những bốc đồng của con người, và thường gây ra cảm giác không thoả mãn, đầu độc không khí, lại thổi bùng ngọn lửa sân hận. Nhưng con người chỉ vụng về chữa triệu chứng của tệ nạn, vẫn còn mù tịt không tìm ra căn gốc của bệnh trạng mà không gì khác hơn ba Rễ thâm căn của tất cả mọi điều ác trên thế gian (akusala- mūla) được Đức Phật chỉ rõ: tham, sân và si.

Trong thế gian thực sự điên cuồng và bệnh hoạn của chúng ta, có một lời dạy cổ xưa đầy trí tuệ bất diệt và luôn tận tụy hướng dẫn, Phật Pháp, Giáo Pháp của Bậc Giác Ngộ, với thông điệp và năng lực chữa trị của nó. Có một vấn đề nhiệt tình nhất và đầy trắc ẩn nhưng khiêm tốn và lặng lẽ cho dù, thời đại nầy, sẽ được các dân tộc trên thế giới chuẩn bị nắm tay tương trợ rằng Bậc Giác Ngộ đã trải rộng giáo pháp vô tận của Ngài đến nỗi khổ đau chung của nhân loại. Hay thế giới lại chờ đợi cho đến khi nó thành công trong việc gợi lên một thử thách mới và còn kinh tởm hơn rồi có thể đưa đến hậu quả suy thoái cuối cùng về vật chất và tinh thần của nhân loại?

Các quốc gia trên thế giới dường như vô tình giả định rằng nguồn dự trữ sức mạnh của họ là bất kiệt. Định Luật Vô Thường, sự Thay Đổi thường xuyên, đã từng được Đức Phật khẳng định rất rõ là trái với niềm tin không thể bảo đảm được như thế. Định Luật Vô Thường nầy kể cả những sự kiện được thấy trong lịch sử cũng như trong kinh nghiệm sống hằng ngày, có nhiều cơ hội bất tận để phục hồi vật chất, tinh thần, sức mạnh cần cho sự sống và sự sẵn sàng đáp ứng từ bên trong luôn luôn vô hạn dù cá nhân hay dân tộc. Bao nhiêu đế quốc hùng mạnh như các đế quốc của chúng ta ngày nay, không nghiền nát, và bao nhiêu người không bị, thay vì ăn năn hối hận và có ‘dự định tốt nhất’, đương đầu với hoàn cảnh ‘quá muộn’ không thể thay đổi được. Ta không bao giờ biết liệu chính giây phút nầy hay chỉ trong tình huống nầy đang mở ra cho ta cơ hội lần cuối cùng. Ta không bao giờ biết liệu sức lực mà ta đang cảm nghe đập trong huyết mạch, dù yếu đến đâu, sẽ không là lần cuối có khả năng đưa ta qua cảnh ngộ khốn khổ. Do đó chính ngay giây phút nầy là quí giá nhất. Đức Phật báo trước: ‘Đừng để trốn chạy giây phút hiện tại’.

Thông điệp của Đức Phật đến với đời như một hỗ trợ hữu hiệu nhất giúp con người vượt qua những buồn phiền rắc rối, và phương thuốc triệt để điều trị bệnh ngay trong hiện tại. Có Vài điều nghi ngờ có thể phát sinh trong tâm người phương Tây làm sao học thuyết xa lạ ở miền Viễn Đông có thể giúp họ ngay được trong những rắc rối hiện tại. Và ngay cả những người khác ở phương Đông có thể hỏi làm sao những lời nói ra cách đây 2,500 năm có thể thích đáng với ‘thế giới hiện đại’của chúng ta, ngoại trừ trong ý nghĩa rất tổng quát. Những ai nêu lên sự chống đối về khoảng cách trong không gian (nghĩa thích hợp là khác biệt chủng tộc), sẽ tự hỏi liệu Benares thật sự xa lạ với công dân Luân Đôn hơn Nazareth từ nơi ấy một lời dạy từng phát hành rằng chính công dân trở nên một phần quan trọng và quen thuộc của đời sống và tư tưởng của người. Hơn nữa họ nên chấp nhận rằng luật toán học, đã tìm ra cách đây đã lâu ở xứ Hy Lạp xa, ngày nay không hề mất một tí nào hiệu qủa nào, ở Anh quốc hay nơi nào khác. Nhưng những kẻ phản đối nầy hãy xét lại những sự kiện cơ bản trong đời sống đặc biệt phổ biến cho toàn nhân loại; chính vì vậy nên Đức Phật thuyết pháp rất xuất sắc. Những ai chống đối vì lý do thời gian, chắc hẳn sẽ hồi tưởng lại những lời vàng của chư thánh và các thi sĩ đã qua đời từ lâu đánh trúng tâm lý sâu sắc như thế đến nỗi chúng ta cảm thấy rất rõ sự giao tiếp thân mật và sống động với những vĩ nhân từ trần cách đây đã lâu. Những kinh nghiệm như thế trái với những cuộc tán gẫu vớ vẫn ‘rất thịnh hành hiện nay’ về xã hội, báo chí hay vô tuyến, mà, khi đem so sánh với tiếng nói cổ xưa có trí và mỹ đó, sẽ bắt đầu xuất phát từ mức độ tâm linh con người thời kỳ đồ đá lừa gạt trong những cạm bẫy tối tân. Chân trí tuệ luôn trẻ, và luôn sát với cái nắm bắt của tâm rộng mở đạt đến độ cao của nó một cách đau buốt và kiếm được cơ hội để lắng nghe nó.

Tâm giáo - Trọng tâm thông điệp của Đức Phật

Lời dạy của Đức Phật, đỉnh cao trí tuệ của con người, đặc biệt chẳng liên quan gì đến thứ ngoại lai, xa lạ hay cổ hủ nhưng liên quan đến những gì phổ biến cho tất cả nhân loại, hằng tươi trẻ và thân gần hơn tay và chân của chúng ta - tâm con người.

Trong giáo lý Phật giáo, tâm là điểm xuất phát, điểm trung tâm, và điểm cuối - như tâm trong sạch và giải thoát của bậc Thánh.

Thật là một sự kiện có ý nghĩa và đáng suy tư, rằng Thánh kinh mở đầu với những từ:

"Vào lúc ban đầu, Thượng đế tạo ra thiên đàng và địa cầu...", trong lúc Kinh Pháp cú , một trong những cuốn sách kinh điển Phật giáo phổ biến nhất và tuyệt hảo nhất, mở đầu với lời ‘Tâm dẫn đầu các pháp, tâm chủ, tâm tạo tác (bản dịch của Tỳ Khưu Kassapa). Những lời rất quan trọng nầy là cách trả lời lặng lẽ và bất tranh nhưng bất động của Đức Phật đối với đức tin trong thánh kinh đó. Con đường của hai tôn giáo tách biệt ở đây: một đường dẫn đi xa vời vợi vào cõi Trên tưởng tượng, một đường khác dẫn thẳng về nhà, vào trong chính tâm con người.

Tâm thân gần chúng ta nhất, bởi vì chỉ qua tâm chúng ta ý thức được cái gọi là thế giới bên ngoài kể cả thân của chúng ta. ‘Nếu hiểu được tâm, hiểu được vạn pháp’ Phật Giáo Đại thừa nói trong một bài kinh (Kinh Ratnamegha- Bảo Đàn Kinh?).

Tâm là nguồn gốc phát sinh tất cả mọi điều thiện ác và gieo rắc lên chúng ta từ ngoại giới. Điều nầy được tuyên bố rõ ràng trong hai câu đầu của Kinh Pháp cú, và, trong nhiều ví dụ khác, trong những lời sau đây của Đức Phật:

‘Dù làm tội ác gì đi nữa, kết hợp với điều xấu, thuộc về chuyện xấu - tất cả phát sanh từ tâm.

Dù làm điều thiện gì đi nữa, kết hợp với việc thiện, thuộc về thiện - tất cả phát sanh từ tâm’ -- Tăng chi bộ kinh I

Từ đó quyết định chuyển ra khỏi những con đường tai hại, chuyển hướng đó sẽ cứu đời ra khỏi cuộc khủng hoảng hiện nay, cần thiết nhất là sự chuyển hướng vào bên trong, vào trong những giờ giải lao của tâm trí con người. Chỉ cần nội tâm thay đổi thì ngoại giới sẽ thay đổi. Thậm chí đôi khi chậm nhưng sẽ không bao giờ không đến. Nếu trong tâm ta có một trung tâm sắp đặt có thứ lớp và dứt khoát, bất cứ sự rối loạn nào ở ngoại biên cũng sẽ tiêu tan dần, và những lực ngoại vi đó sẽ tự họp thành nhóm quanh tâm điểm, cùng chung hưởng tính rõ ràng và mạnh mẽ của tâm. Thứ tự hay rối loạn của xã hội tuỳ thuộc và theo sau, thứ tự và rối loạn tâm của mỗi người. Điều nầy không có nghĩa rằng nhân loại khổ đau sẽ phải chờ cho đến lúc bình minh của Thời Đại Hoàng Kim ‘khi tất cả mọi người đều tốt’. Kinh nghiệm và lịch sử cho chúng ta thấy rằng thường chỉ một số ít người thực sự cao thượng có quyết tâm và tuệ quán, được đòi hỏi hình thành ‘những trung tâm điểm của Người Tốt’ quanh đó sẽ có những người không có khả năng dẫn đầu, nhưng sẵn sàng đi theo. Tuy nhiên, như lịch sử mới đây của loài người cho thấy, tương tự, và thậm chí đa số hơn con người có thể bị hấp lực bởi cái Xấu Ác. Nhưng một trong số ít được an ủi trong thế giới không phải không hoàn toàn được an ủi, đó không phải chỉ Xấu Ác, nhưng Tốt Thiện cũng có lực lây nhiễm mạnh sẽ không ngừng chứng tỏ chỉ cần chúng ta có can đảm thử nghiệm nó.

‘Như vậy, chỉ cần các Rễ Tốt được định cư trong tâm ta; chính tâm ta được thấm nhuần mưa pháp; chính tâm ta trong những lúc bế tắc cản trở sẽ được thanh lọc; chính tâm ta nên nổ lực tinh cần.’ -- Kinh Gaṇḍavyūha.

Từ đó thông điệp của Đức Phật chỉ nhằm mục đích giúp phát triển tâm. Bậc Ứng Cúng chẳng cứu ai cả, người đã cho chúng sanh cách trợ giúp hữu hiệu, triệt để và hoàn hảo như thế. Điều duy trì ở đây với sự đánh giá đúng mức về những hiệu quả chữa trị vĩ đại và lý thuyết thực hành bởi tâm lý phân tích hiện đại, mà, trong nhiều người đại diện về ngành đó, đặc biệt nhân cách vĩ đại của C. G. Jung, đã chuyển hưóng quyết định về nhận ra tầm quan trọng của yếu tố tôn giáo và đối với việc đánh giá trí tuệ Đông phương. Khoa học hiện đại của tâm có thể bổ sung thêm nhiều chi tiết về lý thuyết và thực hành, tâm giáo của Đức Phật; khoa học đó có thể chuyển dịch thành tâm giáo trong ngôn ngữ khái niệm của thời hiện đại; nó có thể dễ ứng dụng lý thuyết và chữa trị (tâm lý trị liệu) vào những vấn đề xã hội và cá nhân đặc biệt trong thời chúng ta. Nhưng những nguyên tắc quyết định của tâm lý Phật giáo vẫn giữ nguyên hiệu lực và tiềm năng của chúng; chúng không hề suy yếu bởi sự đổi thay cuả bất kỳ thời đại nào và của những lý thuyết khoa học nào. Điếu nầy là vậy vì tình trạng chính của kiếp người lập lại mãi không dứt, và những dữ kiện của cái tạo nên tâm vật lý con người chủ yếu sẽ vẫn không đổi trong một thời gian dài khi đến. Hai yếu tố vững vàng và tương quan nầy - Những sự kiện tiêu biểu trong đời người, tâm lực và sức lực tiêu biểu của con người - phải luôn hình thành điểm khởi đầu cho bất cứ khoa học nhân tâm nào và cho bất cứ nổ lực nào hướng dẫn nó. Tâm lý học Phật giáo dựa trên sự hiểu biết rõ và nổi bật của hai yếu tố nầy, và điều nầy ban cho nó tính ‘vô tận’ nghĩa là không giảm thiểu ‘tính hiện đại’và hiệu lực của nó.

Thông điệp của Đức Phật, như giáo lý của tâm, dạy ba điều:

- Để biết tâm, - rất gần với ta, và chưa biết rõ;

- Để định hướng tâm, - quá khó sử dụng và bướng bỉnh, và có thể chưa dễ uốn;

- Để giải thoát tâm, - ở trong mọi ràng buộc, và chưa có thể đạt tự do tại đây và bây giờ.

Cái gì có thể được gọi là phương diện lý thuyết của tâm lý học Phật giáo sẽ nằm trong mục đầu tiên trong ba đề mục trên, và sẽ được liên hệ ở đây chỉ xa như nó được yêu cầu cho những mục đích thực tiễn nổi bật trong những trang nầy.

Chánh niệm, trọng tâm tâm giáo của Đức Phật

Mọi hàm ý về thông điệp chữa bệnh của Đức Phật cũng như cốt tử tâm giáo của ngài được gom trong lời sách tấn ‘Hãy chánh niệm’ toả khắp trong bài Kinh Đại Niệm Xứ. Dĩ nhiên lời khuyên nầy cần có phụ chú làm sáng tỏ vấn đề ‘Chánh niệm gì?’ và ‘Chánh niệm như thế nào?’Trong chính bài Kinh có câu trả lời, trong chú giải cổ của bài Kinh, và trong diễn giải cô đọng như sau.

Nếu chúng ta đã nói ở trên tâm giáo là điểm xuất phát, điểm trung tâm và điểm cuối cùng của thông điệp Phật giáo, bây giờ chúng ta có thể thêm rằng chánh niệm cũng giữ vị trí rất giống như thế trong tâm lý học Phật giáo.

Chánh niệm, do đó, là:

- vị thầy tận tụy mở khoá để hiểu tâm, và như thế là điểm xuất phát;

- dụng cụ hoàn hảo để định hướng tâm, và như thế là điểm trung tâm;

- biểu thị cao cả cuả tâm giải thoát hoàn mãn và như thế là điểm cuối.

Do đó ‘Niệm Xứ’ (Satipaṭṭhāna) đã được Đức Phật tuyên bố thẳng như là con đường Duy Nhất (ekāyano maggo).

Thế nào là Chánh niệm?

Dầu ca ngợi quá cao và có khả năng thành công lớn như thế, chánh niệm không phải là trạng thái ‘huyền bí’ nào, vượt ngoài hiểu biết và tầm với của người trung bình. Trái lại, chánh niệm thật là giản dị, phổ biến và rất quen thuộc với chúng ta. Trong biểu thị cơ bản của nó, được biết trong thuật ngữ ‘chú tâm’, chánh niệm là một trong những chức năng quan trọng của tâm không có nó không thể nhận thức bất cứ một đối tượng nào cả. Nếu đối tượng của cảm giác gây kích thích đủ mạnh, chú tâm phát sanh trong hình thức cơ bản như ‘ghi nhận’ sơ khởi của đối tượng, như lần đầu ‘hướng về’ đối tượng đó. Bởi vì điều nầy, tâm cắt ngang dòng tiềm thức tối (-một chức năng của nó, theo Vi Diệu Pháp (Tâm lý học Phật giáo), hoạt động vô số lần trong một giây của đời sống tỉnh thức). Chức năng của chánh niệm thời kỳ sơ khai nầy, hay chú ý sơ khởi, là vẫn hơn tiến trình ban sơ, nhưng có tầm quan trọng quyết định, là sự xuất phát đầu tiên của tâm từ tiềm thức ngưng nghỉ.

Từ giai đoạn đầu tiên nầy của tiến trình nhận thức ghi nhận một cách tự nhiên chỉ là hình ảnh rất tổng quát và không rõ ràng của đối tượng. Nếu có chú tâm hơn vào đối tượng, hay nếu tác động của nó vào các giác quan đủ mạnh, chú tâm sát hơn sẽ trực tiếp vào các chi tiết. Lúc đó chú tâm sẽ ghi nhận không những vào nhiều đặc tính khác nhau của đối tượng mà còn có liên hệ đến người quán sát. Điều nầy sẽ giúp tâm có khả năng so sánh nhận thức hiện tại với với nhận thức tương tự nhớ lại từ quá khứ, và, theo cách đó sẽ có thể xảy ra sự phối hợp kinh nghiệm. Giai đoạn nầy đánh dấu bước rất quan trọng trong quá trình luyện tâm, tâm lý học gọi là ‘suy tư liên đới’. Điều nầy cho ta thấy sự liên hệ sát và thường giữa những chức năng của trí nhớ và chú tâm (chánh niệm), và do đó sẽ giải thích tại sao trong Pali, ngôn ngữ của khing điển Phật giáo, cả hai chức năng nầy được diễn tả cùng một từ sati. Không có trí nhớ và chú tâm đến đối tượng sẽ trang bị chỉ là những dữ kiện rời rạc, như trong trường hợp nhận thức của hầu hết các súc vật.

Chính từ suy tư liên đới đó bước quan trọng tiếp theo trong quá trình tiến hoá được nhận ra: tổng hợp hoá kinh nghiệm, nghĩa là khả năng tư duy trừu tượng. Chúng ta trình bày điều nầy nhằm mục đích kết luận nó trong giai đoạn hai của nhận thức như bị ảnh hưởng bởi quá trình phát triển chú tâm. Chúng ta tìm thấy bốn đặc điểm của giai đoạn hai nầy: thêm chi tiết, quy chiếu đến người quán sát (chủ quán), liên đới, và suy nghĩ trừu tượng .

Phần lớn nhất trong đời sống tâm linh của nhân loại ngày nay xảy ra trên hành tinh nầy đa phần thuộc giai đoạn hai nầy. Nó bao trùm một lãnh vực rất rộng: từ sự quán sát có chú tâm vào những sự kiện hằng ngày, và công việc bận rộn có chú tâm của bất cứ nghề gì, đến việc nghiên cứu của khoa học gia và tư tưởng vi tế của triết gia. Ở đây, nhận thức chắc chắn chi tiết hơn và rõ ràng hơn, nhưng nó không nhất thiết đáng tin hơn. Nhiều hay ít nó vẫn chưa xác thực bởi kết hợp sai và lẫn với nhiều cái khác, bởi thành kiến tâm lý hay lý trí, mơ mộng, v.v ...và chính yếu, bởi nhân chính của si mê: giả định có ý thức hay vô ý thức về bản chất trường tồn của mọi vật, và về cái Ngã hay linh hồn trong tất cả chúng sanh. Nhờ tất cả những sự kiện nầy ngay cả những nhận thức và phán đoán thông thường đáng tin cậy nhất có thể gây hại nghiêm trọng. Ở trình độ thuộc giai đoạn hai nầy, phần lớn nhất của tất cả những thứ đó sẽ tồn tại trong tâm những ai thiếu Phật pháp hướng dẫn, cũng như những ai không áp dụng lời dạy đó vào quá trình huấn luyện tâm có hệ thống.

Cùng với bước tiến kế trong quá trình phát triển Chú tâm, dần dần chúng ta đi vào đúng lãnh vực của Chánh Niệm (sammā sati). Gọi là ‘chánh’ vì giữ tâm khỏi những ảnh hưởng sai lệch; bởi vì chú tâm là nền tảng cũng như một phần hay trọn của Chánh Niệm; bởi nó dạy chúng ta làm điều phải đúng cách, và vì nó phục vụ mục đích chính đáng do Đức Phật chỉ bày: Tận Diệt Khổ.

Những đối tượng nhận thức và tư duy, như Chánh Niệm trình bày, đã đi qua tiến trình sàng lọc của phân tích sắc sảo và không bị lừa dối được, và do đó là tư liệu đáng tin cậy cho những chức năng khác của tâm, như những phán đoán về lý thuyết, những quyết định về đạo đức và thực hành, v.v...và đáng kể việc trình bày thực tại không bị sai lệch nầy sẽ hình thành một nền tảng vững chắc cho việc hành thiền Phật giáo quan trọng, nghĩa là, nhìn tất cả các hiện tượng là vô thường, dễ bị khổ và không có bản chất, linh hồn hay Ngã.

Chắc hẳn trình độ cao của Chánh Niệm thể hiện sự trong sáng của tâm, đối với tâm không hài hoà sẽ chẳng là gì nhưng chỉ ‘gần’ và ‘quen’. Nhất là, tâm không thuần sẽ rất thường đụng đến ranh giới của nó. Nhưng khi đi trên đường được phương pháp Satipaṭṭhāna chỉ dẫn, Chánh Niệm sẽ phát triển thành cái gì đó rất thân gần, bởi , khi được chỉ trước rồi, nó mọc rễ trong những chức năng rất cơ bản và thông thường của tâm.

Chánh Niệm thực hiện chức năng tương tự như khi phát triển ở hai giai đoạn thấp, mặc dù nó cũng hoạt động như vậy trong giai đoạn cao hơn. Sau đây là những chức năng quen thuộc với chúng: tư duy dần dần trong sáng hơn và sâu sắc hơn, và trình bày hình ảnh thực tại tẩy rửa dần những sự lệch lạc.

Ở đây chúng ta trình bày một đề cương ngắn về sự tiến hoá của những tiến trình tâm như phản ảnh những giai đoạn thực và tính chất khác nhau của nhận thức: từ không ý thức đến có ý thức; từ nhận biết mờ nhạt ban đầu của đối tượng đến nhận thức rõ hơn và kiến thức có nhiều chi tiết về đối tượng đó; từ nhận thức về những sự kiện rời rạc đến khám phá ra nguyên nhân của chúng, và những liên kết khác; từ nhận thức vẫn còn thiếu sót, không đúng , hay có thành kiến đến sự trình bày rõ và không lệch lạc nhờ Chánh Niệm. Chúng ta thấy trong tất cả những giai đoạn nầy, sự gia tăng trong cường độ, tính chất của chú tâm hay chánh niệm như thế nào, đó là công cụ chính có khả năng chuyển qua giai đoạn kế cao hơn. Nếu tâm con người muốn chữa trị bệnh hiện tại của nó, và muốn ổn định vững trên đường tiến hoá cao xa hơn, sẽ bắt đầu lại từ Cổng Chánh Niệm Hoàng Gia.

Con đường đưa đến phát triển tâm

Chánh Niệm ở giai đoạn hai phát triển rộng hơn, nhưng kiến thức vẫn mù mờ về thế giới đối tượng – là sở hữu bảo đảm nhận thức con người. Giai đoạn nầy bây giờ chỉ cho phép phát triển về bề rộng, nghĩa là, thêm vào những sự kiện, chi tiết mới và sử dụng chúng cho mục đích vật chất. Nhờ thêm chi tiết vào kiến thức, chuyên lạm dụng với tất cả những hiệu quả lợi và hại, Chánh Niệm đã đi rất xa trong nền văn minh hiện đại. Những hiệu quả về sinh vật học phát triển một chiều được biết rõ: sự thoái hoá, việc tận diệt cuối của các giống nòi, như trường hợp con thằn lằn khổng lồ thời tiền sử, có thân hình khổng lồ và bộ não tí hon. Tuy nhiên những hiểm hoạ ngày nay, phát triển vượt quá bộ não- hoạt động một chiều chỉ nhằm vào mục đích vật chất, phục vụ thú thèm khát nhục dục và tham đoạt quyền lực. Hiểm hoạ đồng thời là nhân loại đó có thể, một ngày nào đó , bị nghiến nát bởi chính những sự phát minh của cái não gắn huy chương cho riêng nó- những phát minh tiêu diệt thân đồng loại và ‘những xáo trộn’ giết chết tâm đồng loại. Số phận của nền văn minh hiện đại chắc có thể khiến kỹ thuật phi thường lại bị sụp đổ, cũng vậy Tháp Babylonian, khắp nơi, có những người xây dựng không hiểu, nhưng đánh nhau. Phương thuốc ngăn phát triển tai họa là Con Đường Trung Đạo của Đức Phật. Đó là người giám hộ muôn thưở , nếu biết lắng nghe, sẽ hộ trì con tàu nhân loại khỏi nạn đắm vào những mỏm đá thái cực của trí tuệ, tinh thần và xã hội.

Để lập lại: nếu nhân loại trên hành tinh tiếp tục di chuyển trong chỉ giai đoạn hai tiến hoá nầy, đình trệ, nếu không phải là thảm hoạ đang chờ đợi. Chỉ nhờ tâm hồn trong sáng, bước tiến mới, nghĩa là, trong phẩm chất chú tâm hay chánh niệm, hoạt động mới và tiến bộ mới sẽ được giới thiệu lại vào trong cấu trúc tâm hiện đại. Con Đường Chánh Niệm dạy ở đây có thể thực hiện điều tiên tiến nầy. Tuy nhiên, nó phải được xây trên nền tảng vững chắc của ‘nhân tâm’ (Khổng Tử), nghĩa là, trên nền đạo đức trung thành cũng như thực tế. Tương tự như vậy, điều nầy cũng được tìm thấy trong Phật Pháp.

Chánh Niệm hay Satipaṭṭhāna được Đức Phật tuyên bố rõ như cách giải thoát tâm, và, do đó, đối với chân vĩ đại của con người. Đó là một loại người mới, ‘siêu nhân’ chính hiệu hằng mơ ước về do những cái tâm quá nhiều cao thượng, nhưng cũng bị dẫn đi lầm đường lạc lối, một lý tưởng khao khát do quá nhiều nổ lực bị hướng dẫn sai. Cuộc đối thoại đáng kể sau đây trong kinh điển Phật giáo là bằng chứng cho lời phát biểu của chúng tôi, từng được truyền dạy, có thể kể ra đây.

Sariputta, đệ tử thượng thủ của Đức Phật, bạch Đức Phật: ‘Người ta nói về "Đại Nhân" (mahā-purisa), ‘Bạch Thế Tôn! Làm sao biết Thế tôn là Bậc Đại Nhân?’ Đức Phật trả lời:

‘Người có tâm giải thoát là Bậc Đại Nhân; người không có tâm giải thoát không phải là Bậc Đại Nhân. Sariputta, vậy thế nào là tâm giải thoát? Ở đây vị tỳ khưu sống quán thân...thọ...tâm...pháp, nhiệt tâm tinh cần, hiểu biết rõ và chánh niệm... Vị ấy sống như vậy, tâm trở nên viễn ly các phiền não và giải thoát. Sariputta, như vậy là tâm giải thoát. Như Lai tuyên bố người có tâm giải thoát là Bậc Đại Nhân.’ (Tương Ưng Bộ Kinh 47, II).

Chính Chánh Niệm nầy, có mục tiêu cao như thế và có năng lực vĩ đại như thế, sẽ được đề cập ở các trang sau.

Chánh Niệm và những ranh giới của nó

Chánh niệm là chi thứ bảy của Bát Chánh Đạo dẫn đến Diệt Khổ. Trong lời giải thích kinh điển của con đường đó, nó được định nghĩa một cách dứt khoát như Tứ Niệm Xứ (Satipaṭṭhāna). Do đó, thuật ngữ Chánh Niệm và ‘Niệm Xứ’ hay Satipaṭṭhāna sẽ có thể thay nhau dùng ở đây.

Chánh niệm bốn chi liên quan đến đối tượng của nó. Nó trực tiếp hướng đến (1) thân, (2) cảm thọ, (3) trạng thái tâm, nghĩa là, điều kiện tổng quát của thức trong một sát na nào đó, (4) nội tâm, nghĩa là nội dung dứt khoát hay đối tượng của thức ở trong sát na nào đó.

Có bốn Quán Niệm (anupassanā), tạo thành địa hạt chính của bài Kinh, đôi khi cũng được gọi Bốn Niệm Xứ, trong ý nghĩa là những đối tượng cơ bản của Chánh Niệm, Sati.

Trong kinh điển Phật giáo, thuật ngữ ‘Chánh niệm’ (sati) thường liên kết với những từ khác, dịch ở đây là ‘hiểu biết rõ’ (sampajañña). Trong tiếng Pali, hai khái niệm nầy hình thành, từ kép sati-sampajañña, xuất hiện rất thường trong văn bản Phật giáo. Trong văn cảnh của từ kép, Chánh Niệm được áp dụng một cách xuất sắc vào thái độ và thực hành chú tâm đơn thuần trong trạng thái tâm thuần tiếp nhận. Hiểu biết rõ (sampajañña) đi vào hoạt động khi bất cứ loại hoạt động nào đòi hỏi, kể cả những tư tưởng phản ảnh năng động trên sự vật được quán sát.

Hai từ nầy có thể cũng phục vụ như ranh giới tổng quát của Chánh Niệm, hay Satipaṭṭhāna, được biết như hai phương thức đặc biệt trong cách áp dụng của nó, chúng ta sẽ liên hệ đến địa hạt hai chi nầy trước hết trong bốn chi, tuỳ theo đối tượng của Chánh Niệm, sẽ được đề cập sau.

Vị trí của Chánh Niệm trong khuôn khổ của giáo lý Phật Giáo

Thuật ngữ ‘chánh niệm’ xuất hiện trong nhiều kinh điển Phật Giáo trong nhiều văn cảnh và là một từ trong nhiều nhóm thuật ngữ học thuyết, trong đó thuật ngữ nầy là quan trọng nhất sẽ được bàn ở đây.

‘Chánh Niệm (sammā-sati) là chi thứ bảy của ‘Bát Chánh Đạo dẫn đến Diệt Khổ’ tạo thành chân lý thứ tư của Tứ Diệu Đế. Trong ba phần - Giới , Định, Tuệ của Bát Chánh Đạo- Chánh Niệm thuộc nhóm hai, Định (samādhi), cùng với Chánh Tinh Tấn và Chánh Định.

Chánh niệm là chi thứ nhất trong Thất Giác Chi (bojjhaṇga). Nó là chi đầu tiên không những trong thứ tự liệt kê mà vì nó là chi cơ bản cho việc phát triển hoàn mãn sáu chi phần khác, và đặc biệt, không tách rời chi thứ hai, ‘điều tra các hiện tượng tâm vật lý (dhamma-vicaya-sambojjhaṅga: trạch pháp giác chi). Tuệ quán trực nghiệm vào thực tại có thể thực hiện được chỉ với Chánh Niệm Giác Chi (Sati-sambojjhaṅga) trợ giúp.

Chánh Niệm là một trong năm Căn (Indriya); bốn căn khác là: tín, tấn, định và tuệ. Không kể chức năng cơ bản có quyền riêng, Chánh niệm còn có chức năng quan trọng là phát triển quân bình và cân đối của bốn căn khác, đặc biệt tín tuệ (lý luận) và tấn định (nội tĩnh).

-2-

CHÁNH NIỆM VÀ HIỂU BIẾT RÕ

Giữa hai yếu tố của ranh giới đó, chính chánh niệm trong khía cạnh đặc biệt của sự chú tâm, cung cấp chìa khoá cho phương pháp Satipaṭṭhāna dễ phân biệt, và cùng với sự thực hành có hệ thống của nó từ ngay lúc bắt đầu đến lúc thành tựu mục tiêu cao nhất cuối cùng của nó. Do đó, chánh niệm được đề cập trước tiên ở đây, và chi tiết cụ thể hơn.

I. CHÚ TÂM ĐƠN THUẦN

Thế nào là chú tâm đơn thuần?

Chú tâm đơn thuần là giác tỉnh với tâm đơn và sáng về những gì thực sự xảy ra cho chúng ta và trong chúng ta, vào những sát na tiếp của nhận thức. Gọi là ‘đơn thuần’, vì nó chỉ chú ý vào sự kiện đơn thuần của nhận thức như hiện qua năm căn vật lý hay qua tâm, tư tưởng Phật giáo, tạo thành giác quan thứ sáu. Khi chú tâm vào ấn tượng của sáu loại cảm giác, chú ý hay chánh niệm được duy trì để ghi nhận suông những dữ kiện được quán sát, mà không phản ứng lại chúng bằng hành động, lời nói, thầm phê bình mà có thể là tự liên hệ so sánh (một là thích hay không thích v.v...), phán đoán hay phản ánh. Nếu trong suốt thời gian, ngắn hay dài dành cho thực hành Chú Tâm Đơn Thuần, bất cứ lời bình phẩm nào thầm phát sanh, thì chính chúng là đối tượng của Chú Tâm Đơn Thuần, và không khước từ cũng chẳng theo đuổi, nhưng bỏ đi sau khi thầm ghi nhận chúng ngắn gọn.

Điều nầy có thể đủ để cho việc hướng dẫn nguyên tắc tổng quát dưới đề mục thực hành Chú Tâm Đơn Thuần. Những thông tin chi tiết về thực hành có phương pháp được đề cập ở Chương bốn và năm. Những trang sau chúng tôi sẽ đề cập đến ý nghĩa thực tiễn và lý thuyết của Chú Tâm Đơn Thuần, và với kết quả chờ đợi từ việc thực hành chánh niệm. Có người nghĩ ở trên đối tượng đi sâu vào chi tiết là hợp lý cho nên những ai thích chọn cách thực hành đó, đối với vài người sẽ xuất hiện khác thường, có thể bắt đầu với niềm tin trong tính hiệu quả và hiểu mục đích của nó. Tuy nhiên, đó chỉ là kinh nghiệm riêng của cá nhân đạt được trong quá trình thực hành kiên trì mà niềm tin và hiểu biết ban đầu cuối cùng sẽ thấy được xác định rõ.

Sự thấu đáo

Mỗi nổ lực đòi hỏi sự thấu đáo kỹ lưỡng nếu nó sắp được thực hiện có mục đích; vì vậy đặc biệt nếu việc nầy được trung thành và cần mẫn thực hiện như Đức Phật đã giới thiệu chi tiết trong Bát Chánh Đạo, dẫn đến Diệt Khổ. Trong tám chi Đạo, chính Chánh Niệm thể hiện yếu tố thấu đáo kỹ lưỡng không thể thiếu được, dầu chánh niệm có nhiều phương diện phụ khác. Trong Kinh điển Phật giáo một trong những thuộc tính của Chánh Niệm là ‘không hời hợt thiển cận’, và dĩ nhiên, đây là từ phủ định trong cách diễn tả của thuật ngữ ‘thấu đáo kỹ lưỡng’ xác định của chúng ta.

Thật rõ rằng thực hành Chánh Niệm trong suốt quá trình tự nó sử dụng thấu đáo kỹ lưỡng ở mức cao nhất. Vắng mặt hay thờ ơ chỉ là đặc tính trái ngược dành cho từ Chánh Niệm và chúng sẽ tước đoạt thành công phương cách chánh niệm khi có cơ hội. Chỉ là hậu quả có hại phát sanh từ nền tảng được xây dựng không vững chắc và bất cẩn, ngược lại nền tảng đáng tin cậy và vững mạnh, vô lượng ân phúc sẽ toả rộng trong tương lai.

Do đó, Chánh Niệm ở thòi gian đầu, khi dụng phương pháp thuần chú tâm, chánh niệm đi trở lại trạng thái ban sơ của sự vật. Áp dụng vào hoạt động của tâm điều nầy có nghĩa: quán ngược từ giai đoạn đầu của tiến trình nhận thức khi tâm ở trong trạng thái thuần chấp nhận, và khi chú tâm hạn chế trong việc thuần chú ý vào đối tượng. Thời đoạn đó là tiến trình nhận thức khó và rất ngắn, và như chúng tôi đã nói, nó cung cấp một tấm hình của đối tượng có lỗi, không toàn diện và sơ sài thiển cận. Đó chính là công việc của thời đoạn nhận thức tiếp để sửa và bổ sung cho ấn tượng ban đầu, nhưng đã làm xong rồi. Thường ấn tượng đầu tiên cho đó điều dĩ nhiên, và thậm chí là điều xuyên tạc mới, đặc tính chức năng tâm của giai đoạn hai nầy càng phức tạp hơn.

Ở đây việc thuần chú tâm bắt đầu là sự huân tập kỹ lưỡng và làm vững trạng thái tiếp nhận ban đầu của tâm, cho nó cơ hội lâu hơn để hoàn thành chức năng quan trọng trong tiến trình nhận thức. Thuần chú tâm chứng tỏ sự thấu đáo kỹ lưỡng của quá trình đó bằng cách gột rửa và chuẩn bị nền cho tất cả những tiến trình tâm kế tiếp. Với chức năng gột rửa nó sẽ phục vụ mục đích cao của toàn Phương thức được đề cập trong bài Kinh: ‘nhằm thanh tịnh chúng sanh...’ mà, trong Chú Giải, giải thích như là sự thanh tịnh, hay gột rửa tâm.

Giữ thuần đối tượng

Thuần chú ý trình bày chính xác và đơn thuần về đối tượng. Điều nầy không phải việc dễ như nó có thể xuất hiện bởi vì không phải những gì chúng ta thường làm, trừ khi vướng vào việc vô tư điều tra tìm hiểu. Thông thường con người không liên quan đến kiến thức không tư lợi về ‘những vật như chúng đang là’, mà với ‘cách xử lí’ và phán xét chúng theo quan điểm của lợi ích riêng của nó, mà có thể rộng hay hẹp, sang hay hèn. Nó đóng đinh chụp mũ vào cái gì đó rồi hình thành thế giới tâm sinh vật lý của nó, và nhãn hiệu nầy hầu như tỏ rất rõ ấn tượng tư lợi riêng và tầm nhìn hạn chế của nó. Chính tập hợp những nhãn hiệu như thế trong đó nó thường sống và quyết định hành động và phản ứng.

Từ đó thái độ thuần chú tâm - thuần nhãn hiệu sẽ mở ra một thế giới mới cho con người. Trước hết nó sẽ thấy ra rằng, ở đâu tự nó tin có liên quan đến tính đồng nhất, nghĩa là một đối tượng được thể hiện bằng một hành động nhận thức đơn lẻ, thực ra có vô số, nghĩa là nhiều chuỗi tiến trình tâm vật lý khác nối tiếp nhau rất nhanh. Nó sẽ kinh ngạc chú ý rằng thật hiếm khi nó nhận biết đối tượng thuần sáng trong mà không hề có hỗn tạp, cái nhìn bình thường nếu nó có chú tâm nào đến người quán sát sẽ hiếm khi đối tượng nhìn được thể hiện đơn giản và sáng trong mà đối tượng sẽ xuất hiện trong ánh sáng của phán đoán chủ quan thêm vào, như đẹp hay xấu, hài lòng hay không hài lòng, hữu dụng vô dụng hay có hại. Cũng vậy, nếu nó liên quan đến sinh vật, nhân cách, cái Ngã, chỉ như ‘Ta’ là.

Trong điều kiện đó, nghĩa là, bện chặt với thêm thắt chủ quan, nhận thức sẽ chìm vào trong kho trí nhớ. Khi hồi tưỏng, bằng suy tư liên kết, nó sẽ gây sức ép xuyên tạc cũng ảnh hưởng vào nhận thức tương lai của đối tượng tương tự, cũng như vào sự phán đoán, quyết định, tâm trạng, v.v... dính liền với chúng.

Chính công tác của Chú Tâm Đơn Thuần diệt trừ tất cả những thêm thắt xa rời đối tượng thích hợp khi nó ở trong tầm nhận thức. Những thêm thắt nầy có thể được xét sau nếu cần từng cái một, nhưng đối tượng nhận thức ban đầu phải được thoát khỏi chúng. Điều nầy đòi hỏi thực hành kiên trì suốt trong tiến trình chú tâm, dần dần sẽ phát triển sự bén nhạy, sẽ dùng, như nó là cái lượt có lưới mịn hơn nhờ đó trước tiên hỗn hợp thô và sau đó tế hơn sẽ tách ra cho đến khi chỉ còn trơ lại đối tượng.

Sự cần thiết cho định nghĩa chính xác và quy định phạm trù như thế của đối tượng được nhấm mạnh trong chính bài Kinh Satipaṭṭhāna, bằng cách thường nhắc hai lần đối tượng chánh niệm tương ứng, ví dụ. ‘Vị ấy sống quán thân trong thân’, và không, ví dụ, thọ hay tư tưởng của vị ấy liên quan đến thân, như Chú Giải giải thích rõ. Chúng ta hãy lấy thí dụ của một người nhìn vết thương trên cánh tay của người ấy. Trong trường hợp đó, đối tượng nhìn thích hợp đặc biệt gồm phần tương ứng của thân và điều kiện hư hại của vết thương đó. Những nét đặc trưng khác của nó, như thịt, máu, mủ, v.v... sẽ là những đối tượng của ‘Quán Thân’, đặc biệt liên hệ ‘Những phần của thân’. Cảm giác đau từ vết thương sẽ hình thành đối tượng ‘Quán Thọ’. Nhiều hay ít ý thức rằng đó là cái Ngã, cái ta bị thương và chịu đau, sẽ là đề mục ‘Quán Trạng Thái Tâm’ (‘Tâm mê mờ’) hay dưới đề mục ‘Quán Nội Dung Tâm’: về ‘Các Kiết Sử’ trói buộc tâm phát sanh qua thân xúc. Người đố kị có thể cảm thấy (rõ ràng trong cùng một lúc) chống trái với người gây thương tích, thuộc ‘Quán Trạng Thái Tâm’ (‘tâm có sân’) hay với ‘Quán Nội Dung Tâm’ (Triền Cái Sân). Ví dụ nầy sẽ đủ để minh hoạ tiến trình sàng lọc thực hành bởi thuần chú tâm.

Tầm quan trọng có nhiều hiệu quả để có thuần đối tượng được chính Đức Phật nhấn mạnh. Khi vị tỳ kheo hỏi xin được chỉ dẫn ngắn gọn, Bậc Đại Sư đã cho vị ấy quy luật thực hành như sau:

‘Trong cái thấy chỉ nên có thấy, trong cái nghe chỉ nên có nghe, trong cái cảm giác (như ngửi, nếm, đụng) chỉ có cảm giác; trong tư tưởng chỉ có tư tưởng’ (Udāna I, 10).

Lời súc tích nhưng có trọng lượng của Bậc Đại Sư có thể dùng như người chỉ đường và bạn đồng hành cho vị ấy trọn tâm lực để thực hành Thuần Chú Tâm.

BA GIÁ TRỊ CỦA THUẦN CHÚ TÂM

Thuần Chú Tâm có ba giá trị tương đương như trước đây được quy cho Tâm Giáo của Đức Phật và đối với Chánh Niệm, nói chung: nó sẽ chứng minh là người trợ giúp vĩ đại và hiệu quả trong biết, định hướng và giải thoát tâm.

1. Giá Trị của Thuần Chánh Niệm Để Biết Tâm

Tâm là yếu tố chính chúng ta sống trong đó và nhờ đó, nhưng nó là cái khó nắm bắt và huyền bí nhất. Tuy nhiên, trước hết thuần chú tâm kiên nhẫn theo những sự kiện cơ bản của những tiến trình tâm, có khả năng toả áng sáng trên vùng tối huyền bí của tâm và có chỗ đứng vững trong dòng khó nắm bắt của nó. Thực hành chánh niệm có hệ thống, bắt đầu với thuần chú tâm, sẽ cung cấp tất cả kiến thức về tâm cần yếu cho những mục đích thực tiễn, nghĩa là, cho việc quán triệt, phát triển và giải thoát cuối cùng của tâm. Nhưng ngay cả vượt trên phạm vi thực tiễn về bản chất của phương thức Satipaṭṭhāna: một khi chánh niệm và hiểu biết rõ đã được xác định vững chắc trong khu vực hình quạt sống động nhưng hạn chế của vùng tâm, ánh sáng sẽ dần dần tự nhiên toả ra, và sẽ toả đến ngay cả những ngóc ngách xa vời vợi và tăm tối ở lãnh địa tâm mà trước đây không hề được tiếp cận. Phương tiện tìm cầu trí tuệ sẽ trải qua một sự thay đổi triệt để chủ yếu nhờ vào sự kiện nầy. Chính cái tâm tầm cầu sẽ giải thích rõ và có sức mạnh thâm sâu.

‘Chỉ những điều được quán sát kỹ bằng Chánh Niệm có thể được hiểu bằng Trí Tuệ nhưng không phải thứ lú lẫn’ (Sutta Nipata). Một mẫu nghiên cứu mà được quán sát nhờ kính hiển vi trước hết phải được chuẩn bị rất cẩn thận, lau sạch, thoát khỏi những ngoại tố, và được giữ chặt dưới thấu kính. Tương tự như thế, ‘thuần đối tượng’ được trí tuệ quán sát, phải được chuẩn bị bằng ‘Thuần Chú Tâm’. Nó rửa sạch đối tượng quán sát từ những cặn bã thành kiến và đâm mê; nó thoát khỏi những hỗn hợp xa lạ và khỏi những quan điểm không dính líu đến nó, giữ vững nó trước Đôi Mắt Trí Tuệ, bằng cách làm chậm lại thời đoạn từ tiếp nhận đến năng động của tiến trình nhận thức, như vậy cho cơ hội phát triển rộng đểđiều tra sát và vô tư.

Công việc đầu tiên của Thuần Chú Tâm có tầm quan trọng không những cho phân tích, nghĩa là, mổ xẻ và phân tích chức năng của tâm qua đó những yếu tố tạo thành đối tượng được hiển lộ. Thuần Chú Tâm cũng có sự trợ lực rất lớn đối với tổng hợp có tầm quan trọng tương đương, nghĩa là, nhằm tìm ra những sự liên hệ của đối tượng, liên quan đến các vật khác, và sự tương tác của nó với chúng và bản chất bị qui định và qui định của nó. Nhiều chi tiết trong số nầy sẽ vuột khỏi chú tâm nếu Thuần Chánh Niệm không có thời gian đủ lâu. Như câu châm ngôn có tầm quan trọng sâu sắc và được ứng dụng trong nhiều lãnh vực khác nhau, cũng thuộc những vấn đề thực hành, nên luôn nhớ trong tâm rằng những mối liên hệ giữa các vật có thể được xác thực rõ chỉ khi mỗi cá nhân đơn lẻ- thành viên của mối tương quan đó đã từng được khảo sát kỹ trong nhiều khía cạnh khác nhau gợi lên những liên kết khác nhau. Việc chuẩn bị phân tích không đầy đủ thường là nguyên nhân sai lầm trong phần tổng hợp những hệ thống triết lý và học thuyết khoa học. Việc chuẩn bị nầy chỉ cần phục vụ chu đáo và sửa chữa bằng phương thức Thuần Chánh Niệm. Những hiệu quả của nó trên việc thực hành tâm linh liên hệ với chúng ta ở đây đã được đề cập rồi và sẽ rõ hơn trong những trang sau.

Thuần Chánh Niệm trước hết cho phép mọi vật tự nói, mà không gián đoạn bởi những nhận xét phát biểu quá nhanh. Thuần Chánh Niệm tạo cơ hội cho chúng nói xong, và như thế người ta sẽ học từ đó, thực ra chúng phải nói nhiều về chính chúng mà trước kia hầu như không biết bởi thiếu suy nghĩ hay bị chìm trong tiếng ồn bên trong và bên ngoài mà người bình thường hay sống. Bởi Thuần Chú Tâm thấy mọi vật không bị tác động san bằng hay thâu hẹp bởi quen thói xét đoán, nó thấy sự vật luôn mới lạ, dường như lần đầu tiên, do đó thuần chú tâm sẽ thường tiến bộ đến nỗi thấy sự vật tiết lộ cái gì mới và đáng giá. Kiên trì dừng lại trong thái độ thuần chú tâm. Như thế người đó sẽ mở rộng nhiều chân trời hiểu biết để đạt được, trong cách dường như không nổ lực gì cả, hiệu quả đó từ chối người trí thức nôn nóng nổ lực rất căng. Vì hấp tấp, quen giới hạn, dán nhãn hiệu, phán đoán sai, xử lý lầm các sự kiện, những nguồn kiến thức quan trọng vẫn thường khép kín. Đặc biệt người Phương Tây sẽ học ở người Phương Đông để giữ tâm lâu hơn và thường xuyên hơn trong trạng thái tiếp nhận nhưng quán xét rõ- thái độ tâm nầy được các khoa học gia và người làm công tác nghiên cứu trau dồi, nhưng dần dần sẽ trở nên tài sản chung. Thái độ Thuần Chú Tâm, nhờ kiên trì thực hành, sẽ chứng tỏ là nguồn kiến thức dồi dào và nguồn cảm hứng phong phú.

Trong thuật ngữ của kiến thức, kết quả cụ thể gì có thể đạt nhờ Thuần Chú Tâm bây giờ? Chúng tôi sẽ đề cập ở đây chỉ một vài kiến thức có tầm quan trọng chính. Chắc phải để ‘kinh nghiệm du lịch’ trên Đường Chánh Niệm của riêng người ấy để chứng minh, nói chi tiết và bổ sung những điều được nói ngắn gọn ở đây.

Đã được nói rồi, và bây giờ lập lại vì lý do nó có tầm quan trọng cơ bản: trong ánh sáng Thuần Chú Tâm, hoạt động đồng dạng của nhận thức sẽ dần dần hiện rõ hơn như một chuỗi của nhiều thời đoạn đơn khác biệt kế tiếp nhau xảy ra nhanh. Việc quán sát cơ bản nầy sẽ dần dần mở ra một tài sản kế thừa những sự kiện đơn của nó và những hàm ý sâu sắc của chúng. Nó chứng tỏ là một sự quán sát có thực tính khoa học, trong nghĩa đen của từ, có nghĩa là ‘kiến thức - dễ uốn’ (C.J.Ducasse). Nó sẽ chỉ, ví dụ, sự khác biệt cơ bản của tiến trình nhận thức: sự thể hiện những dữ liệu tương đối thuần giác quan và thời đoạn kế tiếp của diễn giải và đánh giá chúng. Đây là kiến thức tâm lý cổ xưa đối với Phật tử, đi trở lại bài kinh của chính Bậc Đại Sư, và nói chi tiết trong những sách sau nầy và Chú Giải của Vi Diệu Pháp. Sự khác biệt nầy giữa ‘thuần sự kiện của trường hợp’ và thái độ đối với chúng, có, ngoài nhập khẩu ‘kiến thức - dễ uốn’ có khoa học tính của nó ra, cũng còn có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc: nó định vị sớm nhất, nghĩa là, điểm có nhiều triển vọng nhất từ đó chúng ta có thể phát triển hơn trong tình huống đã cho xa như nó tuỳ thuộc vào thái độ của chúng ta đối với nó. Tuy nhiên sự cân nhắc về khía cạnh đó thuộa vào chương sau về Tâm - định hướng.

Khi thực hành Thuần Chú Tâm, tác động mạnh đầu tiên vào tâm người quán sát sẽ có thể đương đầu trực tiếp với sự kiện từng hiện diện của Đổi Thay. Trong thuật ngữ của Pháp, chính là đặc tính đầu tiên trong ba Đặc Tính, hay Tướng, của Đời sống: Vô Thường (anicca). Chuỗi sanh tử không ngừng của cá nhân của những sự kiện được Thuần Chú Tâm quán sát, sẽ trở nên lực phát triển kinh nghiệm và sẽ có hiệu quả quyết định trong tiến bộ thiền quán. Từ kinh nghiệm tương tự của đổi thay trong từng sát na, sự ghi nhận trực tiếp về hai Đặc Tính khác của kiếp sống sẽ phát sanh đúng thời, nghĩa là, của Khổ (Dukkha) và Vô Ngã (Anattā).

Mặc dầu sự kiện Đổi Thay thường được chấp nhận, ít nhất trong mức nào đó, con người ta trong đời thường sẽ thường ý thức về nó chỉ khi nó thách thức họ khá kịch liệt, trong cách hoặc hài lòng, hay đa phần, không hài lòng. Tuy nhiên thực hành Thuần Chú Tâm sẽ mang nó về nhà một cách sinh động đến nỗi Vô thường luôn hiện hữu với chúng ta; ngay trong một khoảnh khắc sự thay đổi xảy ra rất thường ngoài sự hiểu biết của chúng ta. Có lẽ lần đầu tiên nó sẽ đánh chúng ta – không những về trí tuệ mà còn chạm đến toàn bộ bản chất của chúng ta – trong loại thế giới nào mà chúng ta đang thực sống. Khi chạm trán với Đổi Thay, như đã được kinh nghiệm rõ trong bản thân và bổn tâm của chúng ta, chúng ta bắt đầu ‘thấy sự vật như chúng đang là’. Và điều nầy đặc biệt ám chỉ đến ‘những thứ trong tâm’. Tâm không thể được hiểu mà không biết nó như là một dòng và vẫn ghi nhận sự kiện đó trong tất cả những việc điều tra dành cho kiến thức tâm. Để chỉ sự kiện cũng như bản chất Thay Đổi của những tiến trình tâm, do đó, là một đóng góp cơ bản vào thực hành Thuần Chú Tâm đến hiểu biết tâm. Việc Đổi Thay sẽ góp phần nó trong cách tiêu cực, bằng cách loại trừ tầm nhìn tĩnh nào của tâm, giả như những thực tại vô thường, những phẩm chất cố hữu, v.v... Tuệ quán soi vào bản chất của Đổi Thay sẽ là một góp phần tích cực, bằng cách bổ sung vào gia tài của thông tin chi tiết về bản chất năng động của những tiến trình tâm.

Trong ánh sáng của Thuần Chú Tâm tập trung vào nhận thức giác quan, tính chất nổi bật của những tiến trình tâm và vật chất, sự xảy ra tương quan và thay đổi của chúng cũng như chức năng khách quan của tâm sẽ được sáng rõ.

Nói ‘khách quan’ ở đây (nghĩa là: có như đối tượng, lấy làm đối tượng), và của những tiến trình tâm và vật chất, chúng tôi làm vậy chỉ nhằm mục đích phân tích thực tiễn. Những thuật ngữ nầy không có ý diễn đạt rằng chúng tôi phát biểu về nhị nguyên chủ thể/ đối tượng và tâm/ vật chất, cũng không đứng về đơn nguyên nào Duy Tâm hay Duy Vật. Giáo lý Trung dung của Đức Phật về Nhân duyên (paticca- samuppāda) vượt qua tất cả những khái niệm về thuyết Đơn nguyên, Đa nguyên hay Nhị nguyên nầy. Trong thế giới của tính phụ thuộc, tương đối và trôi chảy, như kinh nghiệm trực tiếp trong việc thực hành Thuần Chú Tâm, những khái niệm cứng nhắc đó sẽ sớm tỏ ra không hợp thời chút nào.

Những nhận định thiếu thận trọng sau đó về quan điểm của chúng tôi chỉ ra một đóng góp khác đối với kiến thức tâm về tính thuần lý hơn liên quan đến những thái độ triết lý lỗi thời đã đề cập trước kia phát sanh từ những giả thuyết sai sự thật, có kiến trúc thượng tầng thuần lý đóng khung cho hợp với những giả thuyết đó. Nhưng chúng tôi không bàn trực tiếp những vấn đề đó ở đây. Trong văn cảnh của chúng tôi chúng tôi chỉ cần nêu lên những kinh nghiệm chung cũng như xem xét cẩn thận xuyên suốt cho chúng tôi thấy những sự phân biệt trong tiến trình và những nội dung nhận thức đủ mạnh để chứng minh cái dụng thực tiễn của chúng tôi về những cặp thuật ngữ, chủ thể/đối tượng và tâm/ vật chất.

Sau khi thực hành Thuần Chú Tâm có kết quả trong kinh nghiệm sâu và rộng trong quan hệ của nó với những sự kiện tâm linh, thiền sinh sẽ biết ngay chắc thật rằng tâm không làm cái gì hơn chức năng nhận thức của nó. Không nơi đâu, đằng sau, hay bên trong mà chức năng đó có thể được nhận ra là một tác nhân cá biệt nào hay thực tại tuyệt đối. Bằng trực nghiệm riêng của mỗi người, như thế người đó sẽ chứng chân lý Vô Ngã (anattā; Skr. anātma), thấy rằng mọi kiếp là trống rỗng không có nhân cách vĩnh cữu hay cái ngã trường tồn hoặc linh hồn bất tử nào. Cũng đối với tâm lý học hiện đại, thuyết Vô Ngã độc nhất vô nhị và cách mạng đó có thể thành ‘kiến thức dễ uốn’ ở mức cao, nhờ tác động mạnh của nó đến tận gốc rễ và những ngành khác của khoa học về tâm. Những hàm ý nầy rất rõ đối với sinh viên thuộc lãnh vực kiến thức đó và không thể được minh hoạ ở đây. Khi gọi thuyết Vô Ngã độc nhất vô nhị, chúng tôi muốn phân biệt nó với những gì được biết ở Phương Tây như là ‘Tâm lý học không có tâm thần’ hầu như mang sắc thái vật chất chủ nghĩa, và có giọng thầm phản đối, đôi khi được gọi là ‘vô hồn’. Nhưng tâm lý học Phật Giáo không phải vật chất chủ nghĩa, trong ý nghĩa của từ vựng hoặc là triết học hoặc là đạo đức học. Chân ý nghĩa triết học và đạo đức học của Thuyết Vô Ngã, và cũng có ‘điệu xúc cảm’ của nó, có thể được hiểu rõ chỉ trong văn cảnh của toàn bộ giáo lý Phật Giáo, và không cô lập. Chúng ta sẽ có cơ hội trở lại chủ đề đó sau.

Thuần chú tâm, hơn nữa, sẽ cung cấp những tin tức đáng ngạc nhiên cũng như hữu ích về hoạt động riêng của tâm: cơ cấu của cảm xúc và đam mê, sự tương quan năng lực lý luận của con người, động cơ chân thật hay giả vờ và nhiều khía cạnh khác trong đời sống tâm linh. Ánh hào quang sẽ toả trên những điểm yếu cũng như mạnh của người đó và vài người trong số họ có người sẽ nhận biết lần đầu tiên.

Phương pháp Thuần Chú Tâm nầy, quá hữu ích đối với ‘kiến thức tâm’ và, qua đó, hữu hiệu đối với kiến thức - thế giới, thích hợp với thủ tục và thái độ của khoa học gia và học giả chân chính: định nghĩa rõ về chủ đề và thuật ngữ; chấp nhận không thành kiến giới thiệu phát sanh từ chính sự vật; loại trừ hoặc ít ra giảm thiểu yếu tố phán xét chủ quan; trì hoãn phán đoán cho đến khi chu đáo làm xong việc khảo sát các sự kiện. Tinh thần chân chính của nhà nghiên cứu, biểu thị trong thái độ của Thuần Chú Tâm, sẽ luôn kết hợp Phật Pháp với khoa học chân chính, dầu không nhất thiết có tất cả những lý thuyết của thời đại. Nhưng mục đích của Phật Pháp không cùng với mục đích của khoa học thế tục hạn chế trong việc khám phá và giải thích sự kiện. Tuy nhiên, tâm giáo của Đức Phật không hạn chế trong kiến thức thuần lý của tâm, mà nhằm mục đích định hướng tâm, và, qua đó định hướng cuộc đời. Trong mục tiêu đó, tuy nhiên, nó vấp phải ngành tâm lý học hiện đại tận tuỵ áp dụng thực tiễn vào kiến thức tâm thuần lí.

2. Giá Trị Của Thuần Chú TâmTrong Việc Định Hướng Tâm

Đa phần đau khổ do con người tạo ra trên đời phát sanh không quá nhiều từ chủ tâm ác độc nhưng từ vô minh, bất cẩn, thiếu cân nhắc, vội vàng hấp tấp và thiếu tự chủ. Rất thường một giây phút chánh niệm hay chơn chánh quán tưởng sẽ ngăn chuỗi dài đầy khổ đau hay tội lỗi. Bằng cách tạm ngưng trước khi hành động, trong thái độ quen thuần chú tâm, người đó sẽ nắm bắt được giây phút ngắn ngủi nhưng quyết định khi tâm chưa ổn định trên quá trình hoạt động dứt khoát hay thái độ quyết định, nhưng tâm sẽ mở ra để tiếp nhận nhiều chiều hướng khôn khéo khác. Sát na kế có thể thay đổi hoàn toàn tình thế, cho uy thế cuối cùng đối với những xung lực cấu uế và phán đoán sai lầm từ bên trong và những ảnh hưỏng tai hại từ bên ngoài. Thuần Chú Tâm sẽ làm tư tưởng tạm ngưng hay thậm chí ngưng hành động, cho phép có nhiều thời gian hơn để đi đến kết luận chính chắn. Tạm ngưng như thế có tầm cực kỳ quan trọng miễn là lời nói hay hành động xấu, tác hại hay không lợi ích tự phát quá mạnh không thể xảy ra được, nghĩa là với điều kiện chúng không xuất hiện như những phản ứng ngay đối với sự kiện hay tư tưởng, mà không cho cơ hội những ‘nội thắng’ của trí tuệ, tự chủ và nhận thức chung có cơ hội hoạt động. Có được thói quen chậm lại sẽ tỏ ra là một vũ khí hữu hiệu chống lại sự hấp tấp vội vàng trong lời nói và hành động. Nhờ thuần Chú Tâm, học cách tạm ngưng, chậm lại và dừng, tính tạo hình và chấp nhận của tâm sẽ phát triển đáng kể vì những phản ứng của bản chất không ưa thích sẽ không còn tự động xảy ra cùng tần số như trước kia. Khi ưu thế quen phản ứng nầy giờ trở nên quá thường không phản đối, không thắc mắc và hay bị thử thách sẽ dần dần mất đi năng lực của nó.

Thuần Chú Tâm cũng sẽ cho phép chúng ta có thời gian để xem xét lại, trong tình huống như vậy, liệu ta áp dụng hoạt động của thân, khẩu hay ý có thích hợp vào những lúc cần thiết hay không. Thường có khuynh hướng xen và quá nhiều điều không cần thiết, và điều nầy thành nguyên nhân khác có thể tránh được để khỏi vướng vào cái bẫy gây phiền toái và đau khổ không cần thiết. Khi tâm đã quen yên tĩnh nhờ thái độ Thuần Chú Tâm, sẽ ít bị cám dỗ hành động vội vã hay xen vào việc người. Trong cách đó, nếu mọi loại hoàn cảnh mắc míu hay xung đột giảm dần, thì nổ lực định hướng tâm sẽ ít bị kháng cự.

Về hai điểm được đề cập cuối nầy (‘hấp tấp vội vã’ và can thiệp xía vào’), có lời khuyên trực tiếp và ngắn gọn: Nhìn kỹ trước khi nhảy, cho tâm có cơ hội lâu hơn và tầm nhìn rộng hơn, kiềm chế sự thôi thúc ‘hành động bất cứ giá nào’.

Thuần Chú Tâm chỉ liên quan đến hiện tại. Nó dạy nên quên những gì đã xảy ra: sống hoàn toàn tỉnh giác trọn vẹn với Tại Đây và Bây Giờ. Nó dạy ta phải đương đầu với hiện tại không cố lẩn tránh vào trong tư tưởng về quá khứ hay tương lai. Quá Khứ hay Tương Lai, đối với tâm trung bình, không phải là đối tượng để quán mà để phản ảnh. Và trong đời sống bình thường quá khứ và tương lai hiếm khi là đối tượng phản ảnh của trí tuệ thực sự, mà hấu hết là mơ mộng hão huyền và tưởng tượng vô ích là kẻ thù chính của Chánh Niệm, Chánh Tư duy, và cũng là Chánh Nghiệp. Thuần Chú Tâm, trung thành giữ cột mốc quán sát, lặng ngắm và không dính vào thời gian không ngừng trôi: nó lặng chờ cho đến lúc sự việc về tương lai xuất hiện trước mắt, như vậy thành đối tượng hiện tại và lại chìm vào trong quá khứ. Bao nhiêu năng lực đã hao phí vì tư tưởng vô ích về quá khứ: bởi khát khao những ngày qua, bởi nuối tiếc và hối hận vô ích, và lập đi lập lại từng lời từng từ hay ý nghĩ huyên thuyên và vô nghĩa của tất cả những sáo rỗng đã qua! Suy tư về tương lai cũng phù phiếm tương tự như thế: hy vọng hão huyền, dự kiến không tưởng và giấc mơ trống rỗng, sợ hãi vô cớ và lo âu vô ích. Tất cả lại cũng là nguyên nhân lo âu chán nản mà Thuần Chú Tâm có thể diệt trừ được.

Chánh Niệm tìm lại được cho con người viên ngọc tự do đã mất, và chộp lấy nó từ hàm rồng Thời Gian. Chánh Niệm thả lỏng xiềng xích quá khứ mà hắn ta ngốc nghếch thậm chí cố tăng thêm sức bằng cách rất hay nhìn lại nó, với đôi mắt mong ngóng, hối tiếc hay oán giận. Chánh Niệm ngăn con người trói buộc chính nó vào ngay bây giờ, bởi sợ hãi và hy vọng tưởng tượng của nó, vào sự kiện dự tính tương lai. Như vậy Chánh Niệm phục hồi tự do cho con người mà chỉ được tìm thấy trong hiện tại.

Ý tưởng về quá khứ và tương lai là vật liệu chính của mơ mộng viễn vông mà bản chất dính và dai của nó có tính lập lại không dứt làm nghẹt khoảng không chật hẹp của ‎ thức hiện tại, làm cho nó không có cơ hội định hướng và sử lí, trên thực tế vẫn không định hướng được và chểnh mảng hơn. Những mộng mơ viễn vông vô ích nầy là vật chướng ngại chính cho sự tập trung tâm í. Và con đường chắc chắn loại trừ chúng là kiên quyết trở về tâm bằng thuần quán sát bất cứ đối tượng gần nào, bất cứ lúc nào không có sự thôi thúc hoặc nhu cầu tư duy hay hành động có mục đích đặc biệt nào, và do đó, nếu không thì khi khoảng không tâm lý đang đe doạ đó chóng bị mơ mộng viễn vông xâm chiếm. Nếu chúng đã vào rồi người đó chỉ cần lấy chính những mơ mộng viễn vông nầy thành đối tượng quán sát gần để tước đoạt năng lực làm loãng tâm và cuối cùng phân tán chúng. Đây là ví dụ về phương pháp có hiệu quả ‘chuyển sự quấy rối trong thiền thành đối tượng thiền sẽ được đề cập sau.

Thuần Chú Tâm đem trật tự vào trong những ngóc ngách bê bối của tâm. Nó chỉ ra những nhận thức mơ hồ tản mạn, tư tưởng nửa vời, khái niệm lẫn lộn, cảm xúc bị kiềm chế, v.v...mà tâm trải qua hằng ngày. Lấy một ví dụ, những kẻ xài phí tính năng động của tâm là yếu đuối và bất lực, nhưng bằng cách tích luỹ chúng, chúng sẽ làm suy yếu dần hiệu quả những chức năng tâm. Từ khi những mảnh ý tưởng nầy được phép chìm vào tiềm thức mà không để ý đến, tự nhiên sẽ ảnh hưởng đến cấu trúc cơ bản của tính cách, khuynh hướng và nhân cách giảm dần tầm nhìn và sự trong sáng của ý thức nói chung, cũng như tính tạo hình, nghĩa là khả năng định hướng, chuyển hoá và phát triển.

Kiến thức không tự tâng bốc tập hợp lại qua Thuần Chú Tâm nội quán,, về những vùng bẩn thỉu và có thể mang tiếng của chính tâm chúng ta, sẽ thức tỉnh chất nội đề kháng đối với những việc nơi mà sạch trong và thứ tự biến thành dơ bẩn cẩu thả, và kim loại qu‎í của tâm thành cứt sắt. Bằng áp lực ghê tởm, nhiệt tâm áp dụng thực hành Con Đường Chánh Niệm sẽ gia tăng, hoang phí thái quá năng lực tâm sẽ dần dần được chế ngự. Chính chức năng ‘chỉnh tề’ của Thuần Chú Tâm sẽ tự phục vụ ở đây để Định Hướng Tâm.

Thuần Chú Ý trực hướng vào tâm chúng ta sẽ cung cấp thông tin bộc trực về nó mà không thể thiếu được cho việc định hướng tâm thành tựu. Bằng cách chuyển chú tâm vào tư tưởng của chúng ta khi chúng phát sanh lên, chúng ta sẽ hiểu biết hơn về điểm yếu và điểm mạnh của chúng ta, nghĩa là về khuyết điểm và khả năng của chúng ta. Tự lừa dối mình và không biết khả năng của chính mình thì không thể tự giáo huấn được.

Bằng kỹ năng đạt được nhờ Thuần Chú Tâm gọi ngay tức khắc tên thật của những cái xấu và hại, người ấy đi được bước đầu tiên trong việc diệt trừ chúng. Nếu người tỉnh thức rõ, ví dụ, trong Quán Trạng Thái Tâm: ‘Có tư tưởng tham dục’ hay, trong Quán Nội Dung tâm: ‘Bây giờ trong tôi có ‘Triền Cái Trạo Cử’, thói quen đơn giản phát biểu những câu như thế nầy sẽ tạo ra chất nội đề kháng đối với những phẩm tính đó sẽ ngày càng tự khẳng định. Hình thức ngắn gọn và vô tư của việc chỉ ‘nhận diện’nầy thường chứng tỏ sẽ có nhiều hiệu quả hơn tập trung ý chí, tình cảm hay lý trí, thường chỉ khiêu khích những lực xung khắc của tâm kháng cự mạnh hơn.

Những phẩm chất dương tính của chúng ta, dĩ nhiên cũng vậy sẽ tập trung rõ hơn, và những thứ yếu đuối hoặc không đáng chú ý sẽ có cơ hội, phát triển, nở hoa và kết trái. Những nguồn năng lực và kiến thức chưa khai thác sẽ phát triển ra và những khả năng sẽ được tiết lộ mà cho đến nay bản thân người đó chưa biết đến. Tất cả sẽ làm tăng cường tính tự tin rất quan trọng đối với việc phát triển nội tâm.

Trong những cách nầy hay cách khác phương thức đơn giản và không ép buộc của Thuần Chú Tâm chứng tỏ là người trợ giúp hiệu quả nhất trong Định Hướng Tâm.

3. Giá Trị của Thuần Chú Ý Trong Giải Thoát Tâm

Đề nghị được biếu tặng độc giả, trước hết nó sẽ cố gắng thử vài ngày giữ thái độ Thuần Chú Tâm đối với con người, môi trường tẻ nhạt và những việc xảy ra khác trong ngày. Bằng cách làm vậy nó sẽ mau cảm thấy những ngày như thế trôi qua êm ái hơn so với những ngày khi nó gây kích thích chỉ một tí vào hành động, lời nói, tình cảm hay tư tưởng. Dường như được bảo vệ bởi áo giáp vô hình chống lại những vô vị và quấy rầy của ngoại giới, người ấy sẽ hài lòng và bình thản đi qua những ngày như thế với cảm giác phấn chấn của thoải mái và tự do. Dường như chính ở gần đám đông ồn ào náo nhiệt, con người lẫn trốn vào đỉnh đồi yên tĩnh và biệt lập, và, với dấu hiệu khuây khoả, nhìn xuống sự náo nhiệt và hối hả bên dưới. Chính viễn ly là bình an và hạnh phúc sẽ kinh nghiệm được như thế. Bằng cách bước lùi một bước khỏi con người và sự vật như thế, thái độ của người đó đối với họ trở nên thậm chí thân thiện hơn, vì sẽ thiếu căng thẳng mà rất thường phát sanh từ việc liên can, tham muốn, sân hận, hay những hình thức khác của tự - chứng nhận. Đời sống nội giới và ngoại giới của người đó sẽ trở nên dễ hơn nhiều, và rộng mở hơn. Hơn nữa, chúng ta sẽ chú ý rằng nếu trước đây không có một số lượng can thiệp như thế thì đời chúng ta hẳn tốt đẹp. Sẽ tránh được bao nhiêu phiền toái và nhiều vấn đề sẽ tự giải quyết mà không cần chúng ta góp phần vào! Theo cách nầy Thuần Chú Tâm chỉ rõ lợi ích tránh nghiệp thân, tốt hay xấu, nghĩa là, từ hoạt động dựng xây cuộc đời, sinh ra sầu muộn. Thuần Chú Tâm đào tạo nghệ thuật bỏ qua, giúp chúng ta từ bỏ khỏi lăn xăn bận rộn và khỏi quen thói xía vào việc người.

Khoảng cách bên trong tạm thời và phần nào tách rời mọi vật, con người và chính chúng ta có được nhờ Thuần Chú Tâm, bằng chính kinh nghiệm của chúng ta, chỉ cho chúng ta thấy khả năng cuối cùng sẽ hoàn toàn viễn ly và có hạnh phúc tuyệt hảo từ kết quả Thuần Chú Tâm đó. Nó ban chúng ta đức tin rằng tạm thời bước qua một bên như thế, có thể tốt cho một ngày hoàn toàn bước ra khỏi thế giới đầy đau khổ. Nó cho một loại nếm trước hay ít nhất một ý tưởng, về giải thoát cao nhất, sự ‘thánh thiện trong đời’ (diṭṭhidhamma-nibbāna) từng ám chỉ bằng lời: ‘Trong đời, chứ không phải của đời".

Nhằm đạt được tâm giải thoát cuối cùng và cao nhất, Thuần Chú Tâm rèn một công cụ chính – thấm sâu nhất vào chân lí, vào Pháp, gọi là Tuệ Quán (Insight). Điều nầy và duy chỉ điều nầy, là mục đích tuyệt đối của phương pháp được diễn giải ở đây, và chính nó là hình thức cao nhất của chức năng tâm giải thoát.

Tuệ quán là nhận thức sâu và trực thẳng vào Tam Tướng của cuộc đời, nghĩa là Vô Thường, Khổ và Vô Ngã. Không phải đánh giá thuần lý hay hiểu bằng khái niệm về những chân lý nầy, mà bản thân có kinh nghiệm rõ ràng và bất động đạt được và trưởng thành nhờ thường đương đầu với những sự kiện ẩn trong những chân lý đó. Tuệ Quán thuộc loại kiến thức- chuyển hoá cuộc đời đó mà Guyeau, nhà tư tưởng Pháp có lý khi nói: Nếu người biết nhưng không hành động theo đó, người đó biết không hoàn hảo’. Chính bản chất tuệ quán bên trong mà viễn ly phát sanh và tự do phát triển tách khỏi tham ái, và đưa đến kết quả cuối cùng là tâm hoàn toàn giải thoát khỏi tất cả những nhân làm tâm lệ thuộc vào đời đau khổ.

Chạm trán trực tiếp với thực tại đó, để Tuệ Quán trưởng thành, đạt được bằng thực hành Thuần Chú Tâm và Satipaṭṭhāna nói chung. Sự phát triển có phương pháp của nó sẽ được đề cập sau. Nhưng ngay cả áp dụng không chu đáo Thuần Chú Tâm trong đời sống đều đặn hằng ngày sẽ có ảnh hưởng giải thoát đến tâm, và, nếu kiên trì áp dụng, sẽ tạo nền tảng tâm linh hữu hiệu để thực hành kiên trì và có hệ thống.

Chính bản chất Tuệ Quán giải thoát khỏi Tham, Sân và Si, và để thấy rõ tất cả các pháp nội và ngoại giới như ‘thuần hiện tượng’, nghĩa là, như những tiến trình khách quan. Chính đó là đặc điểm và cũng là thái độ của Thuần Chú Tâm, và do đó thực hành nó sẽ dần dần thích nghi với những thái độ cao Tuệ Quán toàn bích và Giải Thoát cuối cùng.

Mục đích cao của hoàn toàn xả bỏ và tuệ quán có thể sẽ là khoảng cách rất xa với đối với người bắt đầu trên con đường, nhưng người có kinh nghiệm tương tự trong thực hành Thuần Chú Tâm thì nó sẽ không hoàn toàn xa lạ đối với người ấy. Đối với người đệ tử như thế mục đích sẽ có, ngay bây giờ, mối thâm giao nào đó và bằng cách ấy, nguồn năng lực tích cực hấp dẫn nó không thể sở hữu được nếu người đó cứ giữ ý niệm thuần trừu tượng mà không có kinh nghiệm nội quán gì thích hợp với nó. Đối với người đã vào Con Đường Chánh Niệm, mục đích sẽ xuất hiện như những đường viền của rặng núi cao ở chân trời xa; và những đường nét nầy sẽ dần dần xuất hiện giả như người bạn thâm giao với người lữ hành ghé mắt nhìn lên chúng trong khi lê bước trên đường viễn xứ mà đỉnh núi cao vẫn còn xa vời vợi. Mặc dầu chú tâm chính của đoàn hành hương là đoạn đường ngắn ngay dưới chân, để ý đến những chướng ngại vật khác nhau và những khúc quanh dễ nhầm lẫn trên đường, sẽ không sao cả, khi thỉnh thoảng nó nhìn lên đỉnh núi mục đích như chúng xuất hiện ở chân trời kinh nghiệm của nó. Chúng sẽ ở trong tầm mắt nó giúp hướng đúng cuộc hành trình, giúp nó thoái lui khi lạc bước. Chúng sẽ tiếp sức cho đôi chân mệt mỏi và tăng cường can đảm cho tâm khi cần, và hy vọng thường có thể làm nó thất vọng khi hình ảnh ngọn núi bị che khuất, hay nếu nó từng nghe hay đọc về chúng. Chúng cũng sẽ nhắc nó đừng quên, có tất cả ‘những niềm vui nhỏ trên đường’, ánh hào quang của những đỉnh núi đó đang chờ nó ở chân trời.

II. Ý THỨC RÕ RÀNG SÁNG SUỐT

Thái độ chấp nhận và xả bỏ của Thuần Chú Tâm có thể và chắc sẽ có quá nhiều cơ hội chiếm cứ trong đời sống tâm linh hơn thường, và do đó nó cư xử chi tiết ở đây. Nhưng điều nầy sẽ không làm chúng ta quên sự kiện rằng Thuần Chú Tâm thông thường có thể duy trì chỉ trong suốt thời gian hạn định nào đó trong đời sống bình nhật, ngoài những thời gian biểu cốt dành để áp dụng nó. Mỗi giờ trong ngày đòi hỏi hoạt động bằng thân, khẩu hay ý nào đó. Trước hết hoạt động hay di chuyển của thân đòi hỏi nhiều, chỉ cần thuần chú tâm ở khi thay đổi tư thế. Ta thường hay quên tự bảo vệ và tự im lặng để đi nói chuyện với người khác. Và tâm cũng vậy không thể tránh ô uế địa vị của nó, chính nó và với ngoại giới, và phát ra những mệnh lệnh hành động vô số lần trong ngày. Tâm phải chọn, quyết định và phán xét.

Chính Ý Thức Rõ Ràng Sáng Suốt (sampajañña), phương diện thứ hai của Chánh Niệm, liên quan đến phần lớn đời sống của chúng ta, đời năng động. Đó là một trong những mục đích hành Satipaṭṭhāna rằng Ý Thức Rõ Ràng Sáng Suốt sẽ dần dần trở nên lực điều chỉnh tất cả mọi hoạt động của thân, khẩu và ý của chúng ta. Nó làm chúng hoạt động có mục đích và có hiệu quả phù hợp với thực tại, với lý tưởng và với mức hiểu biết cao nhất của chúng ta. Thuật ngữ ‘Ý Thức Rõ Ràng Sáng Suốt’ nên được hiểu để giải thích rằng thuần chánh niệm sáng trong được thêm vào để hoàn toàn hiểu biết mục đích và thực tại, bên trong và bên ngoài, hay nói cách khác: Ý Thức Rõ Ràng Sáng Suốt Chơn Trí (Ñāṇa) hay Chơn Tuệ (Paññā), dựa trên chú tâm đúng (sati).

Dầu Bài Kinh chỉ nói về hành động và lời nói sáng suốt, và cuối cùng liên hệ đến Hiểu Biết Sáng Suốt trong phần Quán Thân, bài Kinh nói tiếp không nói rằng cũng suy nghĩ, cái cửa thứ ba của hành động’, phải được đem vào dưới sự điều khiển của Hiểu Biết Sáng Suốt.

BỐN LOẠI Ý THỨC RÕ RÀNG SÁNG SUỐT

Truyền thống Phật Giáo như tiêu biểu trong chú giải Những Bài Kinh của Đức Phật, nổi bật bốn loại Ý Thức Rõ Ràng Sáng Suốt: (1) Ý Thức Rõ Mục Đích (sātthaka-sampajaññā), (2) Ý Thức Rõ Đúng Thời (sappāya-sampajaññā), (3) Ý Thức Rõ Lĩnh Vực hành Thiền (gocara-sampajaññā),(4) Ý Thức Rõ Thực Tại (nghĩa đen của không lẫn lộn; asammoha-sampajaññā).

1. Ý Thức Rõ Mục Đích

Loại ý thức rõ ràng sáng suốt đầu tiên nầy buộc rằng, trước khi hành động, luôn cần tự hỏi liệu hành động có ý định đó có hợp với mục đích, mục tiêu, lý tưởng không, nghĩa là nó thực sự có mục đích trong nghĩa thực tiễn hẹp hơn cũng như trong tầm nhìn của lý tưởng. Dừng lại đúng thời để đặt câu hỏi - nếu điều nầy là thói quen của hành giả rồi - sẽ phải học qua Thuần Chú Tâm.

Vài người nghĩ rằng không cần thiết hành động có mục đích, thực hiện chủ đề đặc biệt của nghiên cứu hay đào tạo, bởi vì họ tin rằng, là ‘chúng sanh có lý trí’, tự nhiên chúng hành động một cách có lý trí, nghĩa là có mục đích. Nhưng hoàn toàn xa rời mục đích tối hậu của Con Đường Chánh Niệm, chắc chắn sẽ được công nhận rằng không phải khi nào con người cũng xử sự có lý cả, ngay cả khi đã có mục đích sẵn, tâm hắn ta vẫn còn hẹp hòi, hoàn toàn ích kỷ và nặng về vật chất. Con người thường quên mục đích, chương trình và nguyên tắc, thờ ơ ngay cả lợi ích hiển nhiên nhất và tất cả những điều nầy không phải vì vội vàng hấp tấp hay đam mê, nhưng ngay cả những ham muốn tình cờ, hiếu kỳ trẻ con hay thụ động lười biếng. Vì những điều nầy, hay những lý do thứ yếu khác, người ta thường bị lung lạc vào những hướng hoàn toàn khác với mục đích chính trong đời họ và lợi ích chân thực của họ.

Dưới tác động của vô số ấn tượng vây bủa quanh con người từ thế giới muôn hình vạn trạng (papañca), thỉnh thoảng chệch ra khỏi hướng chính của đời con ngưòi thì cũng là điều dễ hiểu và, trong chừng mức nào đó, thậm chí không tránh khỏi, đối với hầu hết chúng ta. Do đó cần phải giới hạn tối đa sự chệch hướng đó, và nổ lực để hoàn toàn giải thoát, tuy nhiên điều đó chỉ được nhận thức bằng Chánh Niệm tuyệt hảo của bậc Thánh (arahat). Tăng cường những điều phụ thuộc vào những mệnh lệnh độc đoán của lý trí khô khan hay răn dạy đạo đức không thể loại trừ những chệch hướng ra khỏi đời sống có mục đích, hay thậm chí giảm thiểu đáng kể. Mặt tâm lý của con người đối với những chệch hướng tình cờ như thế hay trốn chạy thường là lối thoát hay một loại chống đối và thậm chí trả đũa bằng hành động khiêu khích dân chủ nào đó. Để thực hiện ‘xâm nhập ôn hoà’ vào những vùng dễ bị kích động của tâm, và để thắng chúng trong việc sẵn sàng tham gia, để nhận thức mục đích hiểu biết rõ ràng, cho nên phải ‘bắt đầu lại từ đầu’: trên nền tảng cơ bản rộng của Thuần Chú Tâm. Bằng phương thức thực hành đơn giản, không gò ép và hài hoà, những lực tạo- căng- thẳng- trong- tâm sẽ cản trở hoạt động có mục đích, sẽ dần dần thâm nhập tạo thành dòng chính của mục tiêu và lý tưởng của con người. Hợp tác có mục đích của những khuynh hướng và nhu cầu khác nhau của tâm con người, và của những hoạt động khác nhau của con người, sẽ chỉ được hoàn thành bằng cách mở rộng hệ thống hữu cơ tự nhiên của việc điều khiển có ý thức, hay tự-chủ. Chỉ trong cách nầy, tình cảm quân bình, tính cách vững mạnh, hài hoà được phát triển- cuối cùng đưa đến kết quả là tất cả những tính ương ngạnh, tính độc đoán, xuống đến ‘tính phi lý dễ bộc phát’ trong cách cư xử và những khuynh hướng tự -phá huỷ cơ bản sẽ trở thành xa lạ, đáng ghét. Điều căn bản an toàn của tính tự - chủ như thế, nghĩa là, điều khiển giác quan và điều khiển –tâm, là phương thức không ép buộc của Thuần Chú Tâm. Bằng cách tăng cường thói quen ‘dừng và nghĩ’, cho thêm cơ hội để nhận thức rõ mục đích trước khi hành động; và trình bày sự kiện không lệch lạc, cung cấp những tư liệu đáng tin cho Nhận Thức Sáng Suốt quyết định.

Có thể xảy ra và gây hối tiếc sâu sắc sau đó rằng lý tưởng cao đẹp hay mục đích quan trọng, bị lãng quên hay tạm thời dẹp qua một bên vì ý nghĩ bốc đồng thoáng qua hay tưởng tượng, trước khi được tiếp tục lại, hoàn toàn không thể đạt được vì hoàn cảnh bên ngoài đã thay đổi bởi chính nó gây ra, chỉ qua những cuộc đi chơi ngẫu nhiên. Tương tự như thế, lý tưởng hay mục đích trở nên không thể đạt được vì bên trong cá nhân nó đã thay đổi, gây ra trong cùng cách xử sự như thế. Nếu nó trau dồi Ý Thức Rõ Mục Đích cho đến khi ăn sâu thành bản chất, nó sẽ ít hối tiếc vì mất cơ hội .

Trái lại, nếu nó có thói quen phát sanh những tư tưởng bốc đồng, hay cho phép nó không thể dễ bị lung lạc khỏi mục đích của nó, rồi những phẩm chất như tinh tấn, kham nhẫn, tập trung, trung thành v.v... sẽ dần dần bị huỷ hoại ngầm và yếu đi đến mức thế nào đó đến nỗi chúng không đủ để hoàn thành mục đích và ước vọng ban đầu hay thậm chí không còn thực sự đánh giá nó cao. Trong cách đó, thường xảy ra rằng, không để ý đến người có liên quan, lý tưởng , tội lỗi trong Đạo, và thậm chí những mục đích và tham muốn hằng ngày của nó, đều biến thành những vỏ trống không mà nó vẫn phải đơn độc mang theo do thói đó.

Những nhận xét nầy có thể đủ để đáp ứng cho thấy nhu cầu cấp thiết nhằm củng cố mục đích trong hành động và mở rộng qũy đạo của nó. Ý Thức Rõ Mục Đích thường xuyên hiện diện sẽ thực hiện điều nầy. Nó có chức năng tiêu cực chống lại việc sinh hoạt lung tung, không mục đích và phí phạm của đại đa phần hoạt động quá đáng của sinh hoạt nhân loại trong hành động, lời nói và tư tưởng. Chức năng tích cực của nó là tập trung năng lực bị phân tán của con người, trả lại dụng cụ thích hợp cho việc quán triệt cuộc đời. Trong cách nầy Ý Thức Rõ Mục Đích làm nền tảng cho tính cách nội tâm vững mạnh, đủ lực để con người dần dần hợp tác với tất cả những hoạt động của nó. Lại nữa Ý Thức Rõ Mục Đích tăng cường tính lãnh đạo của tâm bằng cách cho nó sáng kiến khéo léo và quyết định trong những trường hợp tâm thường sinh thụ động hay phản ứng tự động đối với những áp lực từ bên trong hoặc bên ngoài. Nó cũng quan tâm đến chọn lọc khôn ngoan và giới hạn hoạt động của con người, bắt phải có bởi số lớn những ấn tượng, mối quan tâm, đòi hỏi, v.v... chúng ta phải đương đầu trong cuộc sống. Có mục đích rạch ròi sẽ không dễ bị chúng chuyển hướng.

Mục đích đúng của sáng kiến đó, và nguyên tắc điều hành thực sự lợi ích của việc chọn lọc đó, là sự phát triển trong Pháp (Dhamma vuddhi), nghĩa là phát triển hiểu biết và tiến bộ trong pháp hành, của học thuyết giải thoát của Đức Phật. Đây là, theo những vị Thầy có mục đích chân chính và cổ xưa có ý là trong loại Ý Thức Rõ Ràng Sáng Suốt đầu tiên. Nếu một khi Khổ Đế đã được hiểu trọn vẹn mức trầm trọng của nó, tiến bộ trên con đường Dẫn Đến Diệt Khổ sẽ thực sự trở thành nhu cầu hối thúc, mục đích xứng đáng và thực sự của đời người.

2. Ý Thức Rõ Lúc Thích Hợp

Ý Thức Rõ Lúc Thích Hợp của hành động trong tình huống nào đó cần cân nhắc cụ thể nó không luôn luôn trong khả năng của chúng ta chọn loại hành động mà có nhiều mục đích nhất và ưa thích nhất, nhưng sự chọn lựa của chúng ta thường bị hạn chế bởi hoàn cảnh hay giới hạn khả năng riêng của chúng ta. Loại Ý Thức Rõ Ràng Sáng Suốt thứ hai nầy dạy Nghệ Thuật Thực Tiễn, ứng dụng vào điều kiện, thời gian, nơi chốn và tính cách cá nhân. Nó kiềm chế sự nông nổi mù quáng và chủ tâm ước ao, tham cầu, mục tiêu hay lý tưởng của con người. Nó sẽ cứu vãn những thất bại không đáng mà con người, trong lúc thất vọng hay nản lòng, thường đổ tội cho mục đích hay chính lý tưởng đó, thay vì quy lỗi cho quá trình sai lầm của chính nó. Ý Thức Rõ Lúc Thích Hợp dạy ‘khéo chọn phương tiện đúng’ (upāya-kosalla), Đức Phật thuần thục nhuần nhuyễn đức tính nầy và Ngài đã ứng dụng rất thành công trong việc chỉ dạy và hướng dẫn con người.

3. Ý Thức Rõ Đối Tượng Của Thiền

Hai phần trước của Ý Thức Rõ Ràng Sáng Suốt cũng ứng dụng vào những mục đích hoàn toàn thực tiễn vào đời sống bình nhật, dầu hành thuận theo lý tưởng đạo pháp cũng được khẳng định về mặt ứng dụng vào thực tiễn. Bây giờ chúng ta bước vào đối tượng thực sự của Pháp như là một năng lực đổi -đời. Nhờ loại Ý Thức Sáng Suốt thứ ba những phương thức đặc biệt của phát triển tâm được sử dụng trong Pháp được đưa vào chính trong cuộc sống hằng ngày; và nhờ loại thứ tư (‘Thực Tại’), cũng được dùng với nguyên lý cơ bản của Pháp, nghĩa là, giáo lý khách quan, hay trạng thái biến đổi tuyệt đối của ‘cá nhân’.

Ý Thức Rõ Ràng Sáng Suốt đối tượng của thiền được những nhà cựu chú giải giải thích như ‘không bỏ đề mục thiền’ trong sinh hoạt thường lệ hằng ngày. Điều nầy có thể hiểu trong hai cách.

(1) Nếu đề mục thiền đặc biệt, nghĩa là riêng biệt được thực hành, người ấy nên cố hoà lẫn nó với công việc và tư tưởng trực tiếp đòi hỏi bởi nghề nghiệp hằng ngày; hay diễn đạt ngược lại – công việc trước mắt phải được dành một chỗ trong khuôn khổ của thiền, như một minh hoạ cho đề mục của nó. Ví dụ, việc ăn uống có thể dễ được liên hệ vào việc quán vô thường của thân, tứ đại, duyên sinh v.v...

Như vậy hai đối tượng của thiền và đời sống hằng ngày sẽ hợp với nhau – làm lợi ích cho cả hai. Nếu như nó có thể ứng dụng trong nhiều trường hợp, không có mắc xích nào có thể ổn định được giữa công việc hiện tại và thiền đặc biệt của người đó, hay nếu sự liên kết như vậy sẽ dường như quá mơ hồ hay giả tạo không thật sự có giá trị, thì nên có ý ‘để đề mục thiền xuống như món hàng cầm trong tay’, nhưng chớ quên lấy lại ngay khi công việc có những vấn đề cần đến nó. Tiến trình đó cũng sẽ xem như ‘đừng bỏ quên đề mục’.

(2) Nhưng nếu người nào đó hành thiền thể hiện Chánh Niệm toàn diện, được ủng hộ ở đây‎, thực ra, sẽ chẳng cần bỏ qua một bên đề mục thiền, vì đã bao gồm trong tất cả. Từng bước thực hành Chánh Niệm sẽ thâm nhập vào tất cả mọi hoạt động của thân, khẩu và í, vì vậy đề mục của thiền rút cục sẽ không bị từ bỏ. Bao lâu người ấy thành công trong đó, sẽ tuỳ thuộc vào tâm người đó hiện diện thích ứng trong từng dịp, hình thành thói quen và phát triển sức mạnh tinh tấn thực hành. Đối với người đệ tử thực hành phương thức nầy, mục đích hằng ao ước là cuộc sống trở thành một với pháp hành phát triển tinh thần, và pháp hành đó làm cuộc sống sung mãn về vật chất lẫn tinh thần.

‘Đối tượng’ (gocara) của Pháp Hành Chánh Niệm không có biên giới cố định cứng nhắc. Nó là vương quốc hằng phát triển bằng cách thường xát nhập thêm lãnh thổ mới trong đời sống. Nó có liên quan đến lãnh vực ý thức toàn bộ phương thức Satipaṭṭhāna, mà một lần Bậc Đạo Sư thuyết như sau: ‘Nầy, chư tỳ khưu, cái gì là đối tượng của vị tỳ khưu trong chính vùng quê cha của chính mình? Đó chỉ là Tứ Niệm Xứ.’

Do vậy người hành theo phương thức nầy sẽ luôn luôn tự hỏi, những lời của Santideva:

‘Làm sao có thể pháp hành chánh niệm có thể thực hiện ngay trong những hoàn cảnh nầy?’

Người không quên tự hỏi như thế và cũng hành động phù hợp với thự tại, có thể nói người ấy có ‘Ý Thức Rõ Ràng Sáng Suốt Đối Tượng’ của Chánh Niệm. ‎

Để đạt được nó chắc chắn không phải việc dễ, nhưng cái khó sẽ giảm nếu hai loại Ý Thức Rõ Ràng Sáng Suốt trước đã chuẩn bị được nền tảng. Nhờ Ý Thức Rõ Ràng Sáng Suốt Mục Đích, tâm sẽ đát được mức độ vững chắc nào đó và ‘năng lực uốn nắn’, cần để sát nhập đời sống bình nhật vào trong đối tượng của pháp hành’. Trái lại, Ý Thức Rõ Lúc Hợp Thời sẽ phát triển những phẩm chất phụ của tâm nhu nhuyến và thích ứng. Nếu trong cách đó sự đánh giá không chính xác mức độ của tâm thiền đã đạt, lối vào ‘đối tượng của pháp hành’ sẽ dần dần rộng mở dễ dàng hơn.

4. Ý Thức Rõ Ràng Sáng Suốt Thực Tại

Ý Thức Rõ Thực Tại (nghĩa đen: ‎ ý thức không mê mờ) nhờ ánh sáng hiểu biết rõ về thực tại không bị mây che án, ảo tưởng bướng bỉnh và sâu dày nhất trong con người: tin vào cái ngã của nó, linh hồn, hay vật chất thường hằng của bất cứ sự diễn đạt nào. Ảo tưởng nầy, với tham ái và sân hận là con đẻ của nó, là năng lực hoạt động thực sự để xoay chuyển Vòng luân hồi Sanh và Khổ như công cụ hành hạ, chúng sanh bị trói buộc, và trong vòng đó chúng sanh lại bị luân hồi mãi.

‘Ý Thức Rõ Thực Tại’ là có trí tuệ trong sáng trong đó, hay đằng sau, được thực hiện nhờ

ba chức năng Ý Thức Rõ Ràng Sáng Suốt trước, không có nhân cách lâu dài, cái ta trường tồn, linh hồn vĩnh cửu, cái Ngã bất diệt hay bất cứ vật chất nào như thế. Đây hành giả sẽ phải đương đầu với sự đối lập bên trong rất mạnh, bởi vì chống lại thành tựu vĩ đại nhất của tư tưởng con người, học thuyết Vô Ngã của Đức Phật, thói quen tư duy cũ và hoạt động theo mệnh lệnh ‘Tôi’ và ‘Của Tôi’, cũng như ‘í chí thuộc bản năng mãnh liệt để sống’, chính nó biểu thị như tự khẳng định sẽ ngoan cố chống đối học thuyết nầy. Cái Khó chính sẽ là ôm giữ quá nhiều lý thuyết và tán thành học thuyết Vô Ngã, như bệnh nhân, lập lại và thường xuyên áp dụng nó vào những ví dụ đặc biệt của tư tưởng và hành động. Để giúp điều khó nầy là công việc đặc biệt của loại thứ tư, ‘không bị lừa dối’nầy, loại ý thức rõ ràng sáng suốt, và trong việc đó nó nhận sự giúp sức quan trọng của ba loại khác. Chỉ cần tự mình luyện hoài trong lúc nhìn những tư tưởng và cảm giác phát sanh ngay trong hiện tại như những tiến trình thuần khách quan có năng lực nhổ tận gốc thói quen suy tư lấy cái ngã làm trung tâm và giảm dần, làm vỡ tan tành, và cuối cùng huỷ diệt bản năng ích kỷ.

Ở đây, như một chặng đường ngắn, vài từ có ‘giọng tình cảm’ của sự thật khách quan sẽ thích hợp, bởi vì nó quá thường bị đánh giá sai. Phân tích sự kiện khách quan, bằng quán tưởng hay như là kết quả của thực hành Thuần Chú Tâm có phương pháp, trong chính nó, chắc chắn là như là không tính cảm, không thiên vị như thái độ của nhà khoa học. Nhưng đặc biệt trong bậc thánh (A la hán) sự quân bình hoàn hảo và tiếng vọng dễ xúc động có thể phát sanh nhiều, như chúng cũng có thể phát sanh khi liên lạc với những hiệu quả không thể phản bác được của khoa học. Những tiếng vọng dễ xúc cảm nầy của tuệ quán vào Khách Quan (Vô Ngã), tuy nhiên không giới hạn vào ghi chú riêng biệt nào và chắc chắn không bị buồn phiền thương xót bao hàm trong từ phản đối ‘vô hồn’. ‘Giọng tình cảm’ sẽ thay đổi tuỳ góc độ quán sát và giai đoạn phát triển nội tâm của người quán sát; nó sẽ đạt đến mức cuối trong nhịp không thể bị quấy rầy sự sáng trong của bậc thánh. Trong thực tế, không chỉ đương đầu với sự kiện của Khách Quan (Vô Ngã) chỉ thuần về khái niệm, như Thuần Chú Tâm có thể cung ứng. Lực hút trọn vẹn của nó làm mạnh chính nó , trong sự hoà hợp với lực hút của toàn cuộc sống mà trong đó chính nó là sự kiện có ý nghĩa nhất. Nhưng điều nầy sẽ không chỉ là kinh nghiệm tình cảm phát ra từ sự nhận thức của Vô Ngã (Khách quan). Những lời tường trình của những hành giả ngày xưa nói về tâm thái hạnh phúc cao quí phủ khắp một tầm rộng, từ sung sướng vô ngần và hân hoan khó tả đến niềm vui trong sáng. Họ diễn cảm sự phấn chấn và khuây khoả cảm nghe như khi cái kìm xiết chặt ‘Tôi’ và ‘Của Tôi’ lỏng ra; khi căng thẳng phát ra trong thân và tâm được thư giãn; khi đó chúng ta có thể nâng lên được một chút, dòng chảy xoáy mãnh liệt dữ dội trên đầu chúng ta, trong đó những ám ảnh về cái ‘Ta’ và ‘Của Ta’ vây bủa chúng ta; khi ấy tỉnh thức phát triển đến chính cái Khách Quan (Vô Ngã) mở cửa Giải Thoát khỏi Khổ mà chúng ta đã nhận thức quá cay đắng, những gì được gọi là phương diện thâm sâu nhất của Khách Quan (Vô Ngã).

Loại Ý Thức Rõ Ràng Sáng Suốt thứ tư chưa có chức năng khác để thực hành có kết quả lớn đến việc tiến bộ đều đều trên Con Đường đi đến Diệt Khổ.

Trong khi thực hành ba loại Ý Thức Rõ Ràng Sáng Suốt đầu tiên, người đệ tử bỏ lại sau lưng an toàn tương đối và xả ly của Thuần Chú Tâm, và trở lại thế giới hiểm hoạ của hành động có chủ tâm – hành động khiêu khích phản ứng lại, người đệ tử trước hết phải đương đầu với sự kiện mà gần như mọi hành động kéo nó đi xa hơn vào trong những mê hồn trận của cuộc đời (papañca) mà chính hành động nầy đang góp thêm phần vào. Hành động có khuynh hướng cố hữu nhân lên và tái tạo, tăng cường độ và mở rộng chính nó. Người đệ tử sẽ kinh nghiệm, ngay trong nổ lực thực hành ba loại Ý Thức Rõ Ráng Sáng Suốt đầu tiên nầy, mà những hoạt động đó có khuynh hướng làm nó vướng vào những điều đáng quan tâm mới, kế hoạch, bổn phận, mục đích, tình trạng rắc rối, v.v... Điều đó có nghĩa là, nó luôn ở trong hiểm hoạ sẽ mất những gì nó đã đạt được trong pháp hành trước đây hay mất đi cái nhìn về nó, trừ phi nó cực kỳ cảnh giác. Ở đây, Thực Tại, hay Ý Thức Rõ Ràng Sáng Suốt, hay không mê mờ, nghĩa là, nhận thức rất sinh động về Vô Ngã, sẽ đến với sự trợ giúp của nó. ‘Bên trong không có ngã hoạt động, và bên ngoài không có ngã bị ảnh hưởng bởi hành động!’ Nếu điều nầy được giữ trong tâm, không những trong việc lo liệu to lớn, mà ngay cả chẳng mất chút nào tầm quan trọng trong những việc vặt trong đời sống bình thường hằng ngày, rồi cảm giác tỏ ra rộng lượng của khoảng cách bên trong thoát khỏi những hoạt động ‘riêng’ của cái gọi là của nó sẽ phát triển, và xả bỏ nhiều hơn đối với thành công hay thất bại, khen hay chê, kết quả từ hành động đó. Sau khi đã suy xét kỹ mục đích và tính hợp thời, hành động đó được thực hiện vì lợi ích của chính nó hay của chính lẽ phải. Nhằm chính mục đích đó, hành động ấy được thực hiện một cách thờ ơ sẽ không mất năng lượng một chút nào cả. Trái lại, khi vắng mặt những cái liếc trộm vào chính nó, hay vào người khác, hoặc vào những kết quả, sự tận tuỵ dành riêng cho công việc đó sẽ nâng cao nhiều cơ hội thành công.

Nếu toàn tâm toàn lực của người nào không còn dính mắc vào công việc nữa, nếu không còn khao khát gì nữa sau khi người đó thành công hay có danh tiếng, thì sẽ ít có nguy cơ bị cuốn đi bởi dòng - do- bản - ngã -tạo - ra của công việc đối với những tầm với mới trong biển cả luân hồi. Giữ kiềm chế ở mức nào đó trên những bước có hiệu quả từ hành động đầu tiên thì sẽ dễ hơn, hay nên ‘phân tán công việc’ hoặc rút lui ‘không hoạt động’, nghĩa là, an bình và hộ trì che chở của thái độ Thuần Chú Tâm.

Hành động trong khi đeo đuổi mục đích ở đời, như được tâm không giải thoát thực hiện, hầu như chỉ tạo thêm trói buộc. Để duy trì, trong thế giới ‘giam cầm bởi hành động’ (nghiệp), ‘hành động giải thoát’ có thể cao nhất là một trong những nhiệm vụ và những thành tựu của Thuần Chú Tâm vào Thực Tại, cùng hoạt động với ba loại khác. ‘Tự do trong vô vi (không làm)’ hay ‘tự do trong xả bỏ’ là phần bổ sung được dạy bởi Thuần Chú Tâm. Trước đây, chúng ta đã trích dẫn lời của Bậc Đạo Sư hiệu quả của tâm giải thoát của con người thực sự vĩ đại, nghĩa là, con người thánh thiện là kết quả của thực hành hoàn hảo Satipaṭṭhāna. Sauk hi học hai loại tư do nhờ Chánh Niệm và Ý Thức Rõ Ràng Sáng Suốt, bây giờ chúng ta sẽ ở trong vị trí tốt hơn để hiểu rằng nói về hiệu quả giải thoát của pháp hành Satipaṭṭhāna.

Tóm lại, đặc điểm có ý nghĩa khác của loại Ý Thức Rõ Ráng Sáng Suốt thứ tư được đề cập ở đây. Nhờ Ý Thức Rõ Thực Tại - phần năng động của đời sống, cũng sẽ thấm vào tư tưởng cách mạng thực sự của Vô Ngã (anattā), là giáo lý trung tâm của Đức Phật và điểm quyết định nhất cho thực sự giải thoát khổ. Do đó ảnh hưởng của nó không giới hạn trong vài giờ quán tưởng hay tham thiền bảo đảm những bổn phận ở đời cho con người. Đời người thật ngắn. Chúng ta không thể dành phần lớn nhất đời ta cho những nhiệm vụ thực tiễn hằng ngày, chỉ như là đồ dằn chết cứng, hay đối xử nó như tầng lớp cùng đinh nếu cần, nhưng, hoặc hữu ý hay thờ ơ khinh miệt người nô lệ lao động có trình độ văn hoá thấp. Chúng ta không thể để phần lớn nhất của đời ta vô dụng hay không kiềm chế, cho phép hầu hết tất cả tư tưởng, tình cảm và hoạt động của chúng ta gầm thét thoả thích, ảnh hưởng tai hại đến chúng ta rất thường.

Hẳn xa rời những nguyên tắc quan trọng của phương thức Satipaṭṭhāna, đời sống hỗn hợp và pháp hành tinh thần, duy chỉ khoảng thời gian ngắn của đời ta, thực hành ngay lập tức trong mỗi giây phút của cuộc đời tuỳ vào nhiều cơ hội đời dâng hiến, và bất cứ, thậm chí sinh hoạt bình thường nhất trong cách của nó, sẽ được sử dụng cho sự nghiệp Giải Thoát. Tuệ Giải Thoát thâm nhập vào cuộc đời nầy được Ý Thức Rõ Thực Tại đảm trách, có liên quan đặc biệt đến trực nghiệm Vô Ngã.

Một vị thông thái Tây Tạng nói: "Hệ thống thiền, sẽ sinh ra năng lực định tâm trên bất cứ cái gì là không thể thiếu được. Nghệ thuật sống, sẽ giúp con người có khả năng sử dụng mỗi hoạt động như là sự trợ giúp trên Con Đường là không thể thiếu được". (Từ Yoga Tây Tạng, của Evans-Wentz)

‘Hệ thống thiền’ như thế và ‘nghệ thuật sống’ như thế là Satipaṭṭhāna.

Những điểm kết luận về hai Pháp Hành

Bây giờ, ở cuối phần luận giải về Ý Thức Rõ Ráng Sáng Suốt, chúng ta đi đến nét đặc trưng của nó, gần như tương đương với những điều chúng ta đã đề cập khi kết luận phần diễn giải của Thuần Chú Tâm. Sự kiện đáng khuyến khích rằng ngay từ giai đoạn sơ khởi, thực hành tinh cần nhất chứng tỏ có bà con và tương đương với mục đích cao nhất của hoàn toàn xả bỏ và tự do.

Ở giai đoạn Thuần Chú Tâm, mở ra ‘tự do trong vô vi (không làm)’, chúng ta thấy rằng tạm thời bước qua một bên cho điểm quán sát có lợi thế tương đương với cuối cùng bước ra ngoài khỏi thế gian khổ ải nầy. Ở giai đoạn Ý Thức Rõ Ràng Sáng Suốt đặc biệt là loại thứ tư của nó, xả ly dần liên quan đến bất kỳ hoạt động nào, tương đương với ‘hành động hoàn hảo’ của Bậc Thánh, mà dầu trong đó có chủ tâm, hoàn toàn vô kỷ và thoát khỏi bất cứ bám níu nào. Dầu thế gian nhận thức nó như là ‘hành động tốt’, không có nghiệp quả nào của Bậc Thánh, chẳng dẫn vị ấy tái sinh kiếp sống mới nào cả. Hành động được làm với Ý Thức Rõ Ràng Sáng Suốt là, trong mức xả ly và trong chức năng giảm thiểu cạm bẫy Nghiệp của nó, gần như ‘hành động hoàn hảo ‘của Bậc Thánh.

Hai pháp hành, Chánh Niệm (Thuần Chú Tâm) và Ý Thức Rõ Ràng Sáng Suốt tương trợ và bổ sung lẫn nhau. Mức tỉnh giác và tự chế cao hoàn thành trong trường phái Thuần Chú Tâm, sẽ làm nó dễ hơn đáng kể để chỉ đạo lời nói và hành động của người đó bằng Ý Thức Rõ Ràng Sáng Suốt, thay vì bị những tình huống làm ngạc nhiên, tham vọng lôi cuốn hay những bề ngoài giả dạng dẫn dắt sai đường lạc lối. Trái lại, Ý Thức Rõ Ràng Sáng Suốt tạo nhiều cơ hội, và tạo ra bầu không khí thích hợp cho Thuần Chú Tâm bằng ảnh hưởng của kiềm chế và im lặng nó sử dụng trong thế giới của hành động kiếm tìm cứu cánh và tư duy không ngừng.

Thuần Chú Tâm thể hiện những sự kiện đã được gạn lọc cẩn thận và vô tư trong hành động được hiểu rõ để quyết định có căn cứ đàng hoàng, và kết luận từ những tư tưởng đã hiểu kỹ. Thuần Chú Tâm diệt trừ những khái niệm sai và những đánh giá lầm từng bị chụp mũ một cách mù quáng vào những sự kiện đơn thuần. Ý Thức Rõ Ràng Sáng Suốt thay thế những điều nầy bằng cách phê bình và thẩm tra các khái niệm và những giá trị chân thực như được Pháp trang bị.

Thuần Chú Tâm nâng cao tính dễ xúc cảm và thanh lọc tính nhạy cảm của tâm con người; Thuần Chú Tâm hướng dẫn cũng như tăng cường định hướng năng động và năng lực tái tạo. Thuần Chú Tâm làm phát triển, bảo tồn và thanh lọc trực giác- nguồn cảm hứng không thể thiếu được và sự tái tạo thế giới của hành động và tư tưởng hợp lí. Mặt khác, Ý Thức Rõ Ràng Sáng Suốt, như một lực năng động và hoạt động như một công cụ hoàn hảo làm việc cho tâm trong những công việc khó phát triển hài hoà và giải thoát cuối cùng. Cùng một lúc, nó huấn luyện con người làm việc vô kỷ để phục vụ nhân loại khổ đau bằng cách có được mắt tuệ nhạy bén và bàn tay vững chắc khéo léo cũng như trái tim nồng ấm thiết tha rất cần cho việc phục vụ đó. Ý Thức Rõ Ràng Sáng Suốt có khả năng cho sự huấn luyện nầy bởi nó cung cấp một trường phái tuyệt hảo trong hành động có mục đích, thận trọng và vô kỷ.

Từ đó, Satipaṭṭhāna, trong tính trọn vẹn của cả hai phương diện của nó phát sanh trong tâm con người một sự hài hoà của chấp nhận và hoạt động. Đây là một trong những cách mà trong Con Đường Trung Đạo của Đức Phật xuất hiện trong phương thức Chánh Niệm nầy.

-3-