Tình đời, Ý đạo

Đại đức Ananđa khóc kể

Thức ăn đã khiến chứng kiết lỵ tái phát đáng ngại. Mặc dù kiệt sức và đau đớn như ai bứt ruột, cắt gan, nhưng Đức Tôn sư quyết định chịu đựng không một lời rên xiết. Gương mặt yên như bàn thạch và tiếp tục cuộc hành trình bằng chân đất.

Trên đường đi, Đức Tôn sư phải dừng nghỉ nhiều lần. Tại một địa điểm, dưới gốc cổ thọ, Đức Tôn sư dừng chân tạm nghỉ thì có một thanh niên tên Búc-cú-sá từng là môn đồ của thầy A-la-rá (1) đi ngược chiều. Được gặp Đức Phật, chàng đến gần, bày tỏ sự ngưỡng mộ và lòng thán phục trước sự trầm lặng phi thường của Ngài. Sau khi nghe Phật giảng về sự an tịnh, sự không xao động và sự vắng lặng, chàng phát tâm cúng dường Ngài hai bộ y màu vàng thật đẹp.

Chú thích: (1) Những ngày đầu tìm đạo, Đức Tôn sư cũng đã từng học đạo với vị này.

Theo lời Phật dạy, chàng dâng một bộ y cho Ngài và một bộ cho Đại đức Ananđa. Nhưng Đại đức đem bộ y của mình mặc luôn vào cho Đức Phật. Đại đức Ananđa rất ngạc nhiên khi thấy nước da Đức Phật chiếu tỏa ánh sáng phi thường làm cho màu vàng của y bị mờ hẳn. Thấy chuyện lạ, Đại đức bạch hỏi. Đức Tôn sư dạy: có hai trường hợp mà màu da Như Lai rực sáng lạ thường, đó là đêm thành đạo và đêm Niết bàn.

Luôn tiện, Đức Tôn sư tuyên bố đêm ấy vào lúc canh ba Ngài sẽ nhập diệt giữa song long thọ (Sàlà) trong vườn của tiểu vương Malla xứ Kusinara. Công bố xong, Ngài cùng với Đại đức Ananđa ngự đến sông Cá-cú-tha. Sau khi tắm rửa sạch sẽ Ngài ngự vào vườn xoài và dạy thầy Chunđa, bào đệ Đức Xá lợi phất trải y Tăng già lê xếp đôi thành bốn lớp để Ngài tạm nghỉ và sau đó sẽ tiếp tục lên đường.

Lúc bấy giờ, Đức Tôn sư nghĩ đến người thợ bạc tên Cunda, một tấm lòng chí kính, chí thiện, một sự cúng dường lịch sử nhưng hậu quả có thể trái ngược. Như Lai phải làm sáng tỏ vấn đề này. Nghĩ vậy, Đức Tôn sư bèn dạy Đại đức Ananđa:

- Này Ananđa, Như Lai ngại rằng, sau khi Như Lai Niết bàn, dư luận có thể đổ tội cho Cunda, khiến thí chủ phải ân hận vô ích. Này Ananđa, có hai trường hợp mà thí chủ cúng dường thực phẩm đấng Như Lai sẽ được phước quả vô lượng đó là: Ngày Như Lai thành đạo và ngày Như Lai nhập diệt. Trường hợp trước, sau khi thọ thực của nàng Sujàtà, Như Lai chứng được phiền não Niết bàn; trường hợp sau, khi thọ thực của Cunda xong, Như Lai đạt được ngũ uẩn Niết bàn. Nếu sau này có dư luận bất lợi xảy ra cho Cunda thì ngươi phải giải tỏa dư luận ấy. Còn nếu chính Cunda vì thiển nghĩ mà ân hận thì ngươi cũng phải tuyên bố trung thực lời dạy của Như Lai trong vấn đề này để thí chủ yên tâm. Vì thực phẩm của Cunda là món ăn cuối cùng trong cuộc đời Như Lai, món ăn định mạng.

Sau đó, Đức Tôn sư cùng với Đại đức Ananđa và số đông tỳ kheo qua sông Hí-ranh-nhá-vá-ti (Hirannavati) thì cũng vừa đến Kúsinara. Ngài ngự vào vườn cây Sala của tiểu vương Malla, dạy Đại đức Ananđa trải y Tăng già lê trên tảng đá giữa đôi cây song long thọ giao cành, rợp lá. Ngài nằm nghiêng tay phải, đầu day hướng bắc, mặt ngó hướng tây.

Lúc ấy từng đoàn nguời từ bốn phương tấp nập kéo đến đông vô số, khiến một chu vi rộng khuất tầm mắt mà không đủ chỗ chứa. Trước quang cảnh ấy, Đức Tôn sư để lời xây dựng Đại đức Ananđa:

- Này Ananđa, tứ chúng Phật tử cúng dường Như Lai bằng hình thức lễ vật không gọi là cúng dường cao thượng. Trái lại, người nào tích cực nghiêm trì chánh pháp, người ấy mới gọi là cúng dường Như Lai cao thượng.

Đại đức Ananđa bạch Phật:

- Bạch Đức Thế Tôn, trước kia, mỗi lần mãn hạ, chư tăng tứ phương đều về bái kiến và thỉnh giáo Đức Thế Tôn, nhưng nay Thế Tôn niết bàn thì tăng chúng phải đến nơi nào để bái kiến?

- Này Ananđa, những địa điểm mà các ngươi có thể bái kiến, chiêm ngưỡng để tưởng nhớ Như Lai là:

1- Lumbini, nơi Như Lai đản sanh.

2- Bodhimandala, nơi Như Lai thành đạo.

3- Isipatanamigadàya, nơi Như Lai chuyển pháp luân.

4- Kusinàrà, nơi Như Lai niết bàn.

- Bạch Đức Thế Tôn, trong đạo tràng, hàng nữ Phật tử chiếm đa số. Vậy, chúng đệ tử phải đối xử thế nào cho hợp lẽ?

- Này Ananđa, đừng nhìn, đừng ngó là thượng sách.

- Nếu bắt buộc phải nhìn, phải ngó?

- Thì đừng đối thoại.

- Nếu buộc phải đối thoại?

- Thì nên cảnh giác cao độ, không nên dễ duôi, buông thả để cho tâm phân biệt ngự trị. Này Ananđa, sự giao du quá thân mật với nữ giới là điếu tối kỵ của phạm hạnh.

- Nhưng nếu giao du thân mật mà không để tâm phân biệt thì có là điều tối kỵ hay không?

- Không, này Ananđa, ngươi còn nhớ chăng, Như Lai từng dạy rằng, ngoại cảnh đẹp, xấu không phải là điều ô nhiễm mà chính tâm phân biệt mới là điều ô nhiễm.

Đại đức Ananđa bạch hỏi tiếp:

- Bạch Đức Thế Tôn, sau khi Thế Tôn tịch diệt, nghi thức cung táng Thánh thể, chúng đệ tử phải làm thế nào, xin Thế Tôn từ bi chỉ giáo.

Đức Thế Tôn ngăn cản:

- Ananđa, chớ quá bận tâm về hình thức lễ nghi không cần thiết, hãy nổ lực thiêu hũy phiền não trong mỗi oai nghi để chóng giác ngộ. Còn vấn đề tang lễ là nhiệm vụ của hàng Phật tử tại gia.

- Bạch Thế Tôn, đã đành vậy, nhưng nếu họ hỏi thì đệ tử phải trả lời ra sao?

- Này Ananđa, tang lễ dành cho đức chuyển luân vương ra sao thì tang lễ dành cho Như Lai cũng vậy.

- Bạch Thế Tôn, nghi thức thế nào?

- Này Ananđa, thông lệ như vầy: Lấy vải trắng bao tròn nhiều lớp, rưới nước hoa, liệm vào kim quan bằng sắt, dựng hỏa đài bằng các loại trầm kỳ rồi hỏa táng. Phần Xá lợi còn lại, thì nhập tháp công để chiêm bái cúng dường.

Nhân tiện, Đức Tôn sư đề cập bốn hạng nhân vật xứng đáng lập tháp công để tôn thờ chiêm ngưỡng, đó là: Đức Toàn giác Phật, Đức Độc giác Phật, Đức Thinh văn giác và Đức Chuyển Luân Đại đế.

Nói xong, Đức Tôn sư yên lặng, Đại đức Ananđa không còn cầm lòng được nữa, bèn lui ra đứng vịn thân cây gần đấy khóc than thảm thiết. Nước mắt chảy đầm đìa đọng lại dưới cằm và nhỏ xuống từng giọt. Lá y càsa rung lên từng hồi theo tiếng nấc. Thân hình Đại đức mềm nhũn, không còn tự chủ nếu không nhờ vịn thân cây. Mặc dù cố gắng bình tỉnh nhưng bất lực, vì sự đau đớn cùng tột đã dồn ép khiến một vị trưởng lão 80 tuổi đã đắc quả nhập lưu, phải khóc than bi lụy. Sự kiện này chứng tỏ lòng thương kính Đức Phật của Đại đức là tuyệt đối. Trong giây phút, hình ảnh tuyệt vời, kỷ niệm tuyệt đẹp trong quá khứ mà Đức Phật và Đại đức đã từng đồng lao, cộng lạc suốt 25 năm dài chu du truyền đạo hiện lên thật rõ trong ký ức Đại đức. Quá trình đã buộc cuộc sống Đức Phật và Đại đức sanh tử có nhau. Nhưng định mệnh khắc nghiệt cướp mất vĩnh viễn một bậc thầy quí kính, một người cha từ bi, một người bạn trí, đức toàn vẹn, một bậc Đạo sư thánh thiện ra khỏi cuộc đời Đại đức, một đạo nghiệp chưa tròn, một công phu chưa mãn thì bảo sao Đại đức không tê tái cõi lòng, không nát tan tất dạ. Qua tiếng nấc nghẹn ngào, Đại đức kể lể:

- Thế Tôn hỡi, nở nào bỏ đệ tử ra đi chẳng chút đoái hoài. Từ đây, đệ tử không còn nhìn thấy Đức Thế Tôn nữa. Thôi đành vĩnh biệt ngàn thu. Tâm hồn đệ tử còn dẫy đầy phiền não. Rồi đây, trên đường liễu chứng, lấy ai là người hướng dẫn. Đối với Thế Tôn, đệ tử bé bỏng quá, mới chập chững biết đi. Thế Tôn nỡ nào bỏ đệ tử cho đành.

Thấy vắng mặt Đại đức Ananđa lâu, Đức Tôn sư phán hỏi. Khi biết được Đại đức khóc kể thảm thiết, Đức Tôn sư cho gọi vào. Đại đức vào hầu mà mặt mày bơ phờ, mắt còn mờ lệ. Đức Tôn sư phủ dụ:

- Ananđa này, ngươi chớ quá khóc than bi lụy. Như Lai đã chẳng từng nói với ngươi rồi sao, rằng người đời phải bị chia lìa tất cả nhân vật yêu quí và ra đi vĩnh viễn. Trên thế gian này, không có định luật tồn tại bất biến. Sanh diệt là sự luân phiên liên tục của giòng đời tuôn chảy thiên thu.

- Bạch Thế Tôn, đệ tử nghĩ suốt bao năm theo hầu Thế Tôn như hình với bóng, nhưng rồi từ đây đệ tử sẽ theo hầu ai, đệ tử sẽ sống một mình cô đơn chiếc bóng. Nghĩ đến đó là đệ tử không cầm được nước mắt.

Đức Thế Tôn khích lệ:

- Này Ananđa, ngươi đã dày công hành trì ba la mật, đã làm tròn bổn phận đối với Như Lai một cách tốt đẹp. Thân, khẩu, ý toàn thiện. Ngươi đừng buồn tủi. Hãy tích cực công phu hànhh đạo. Sau khi Như Lai tịch diệt không lâu, ngươi sẽ đắc quả thánh vô lậu.

Trong giây phút vô giá này, Đức Tôn sư tuyên dương công trạng Đại đức Ananđa. Ngài phán:

- Này các tỳ kheo, Ananđa bậc trí thức, thông suốt và quán triệt, phục dịch Như Lai vô cùng cẩn trọng, chu đáo. Các vị thị giả của chư Phật quá khứ cũng không hơn được. Ananđa điều hành phật sự có kết quả, biết thời cơ, thích nghi với mọi từng lớp, mọi hoàn cảnh, khả ái, đáng cho mọi người thân cận. Còn tài thuyết pháp thì người nghe không biết chán. Này các tỳ kheo, Ananđa quả thật là một người tuyệt hảo.

Đại đức Ananđa nén lòng xúc cảm, giọng nói run run:

- Bạch Đức Thế Tôn, Thế Tôn là vị chuyển luân pháp vương, đã thiết lập giáo truyền, là pháp vương của các quốc vương trên quả địa cầu, do đó, sự lựa chọn địa điểm Kusinara để nhập Niết bàn sợ e không xứng đáng, xin Đức Thế Tôn hoan hỉ chọn địa điểm khác như: Ra-já-gá-há, Sa-văt-thi. Châm-pa, Sá-kê-tá, Kô-sâm-bi, hoặc Ba-ra-ná-si. Vì những nơi ấy, vua, quan, bá hộ, thương gia, thân hào, nhân sĩ đa số là đệ tử của Thế Tôn, họ sẽ cử hành tang lễ trang nghiêm và long trọng hơn.

- Này Ananđa, ngươi chớ quá bận tâm lo nghĩ. Đời sống Như Lai là đời sống gương mẫu. Ngũ uẩn tuy nhập Niết bàn nhưng đức lành và đạo nghiệp Như Lai vẫn còn sống mãi với thời gian. Ananđa ơi, mục đích Như Lai xuất thế là để cung ứng phúc lạc cho tất cả pháp giới chúng sanh. Sự kiện sau đây ngươi nên biết. Đó là, Như Lai đản sanh tại vườn Lumbini, thành đạo tại rừng Uruvelà, thiết lập giáo hội đạo tràng tại rừng Í-sí-pá- tá- ná- mí-đá-ya, và nơi an nghĩ cuối cùng của Như Lai là vườn Long thọ này. Tất cả, đều là những địa điểm lộ thiên. Hơn nữa, trong quá khứ, Kú-sí-ná-rá đã từng là một siêu cường do đại đế chuyển luân vương Má-ha-sú-đás-sá-ná cai trị, đế kinh là Kú-sa-vá-ti. Nước giàu, dân mạnh, lạc nghiệp, âu ca, tài tử giai nhân dập dìu xuôi ngược, cha mẹ hiền lành, con cái hiếu để, xã hội đạo đức, văn hóa quang minh, kinh tế thạnh vượng, chính trị tuyệt hảo. Đại đế Má-ha-sú-đás-sá-ná chinh phục thuộc địa không bằng vũ lực, mà bằng đạo đức và tình người.

Ananđa ơi, thời vàng son của Đại đế Má-ha-sú-đás-sá-ná nay còn đâu. Tất cả là bóng mờ sương khói. Cái hiện thành và tiêu tán chỉ là sự thay đổi liên hồi của nhân duyên bất tận, và cái định luật vô thường ấy nay đã đến Như Lai cũng phải đồng chung số phận.

Đức Tôn sư dạy Đại đức Ananđa thông báo ngày giờ và địa điểm Niết bàn đến tiểu vương Mallá. Tin này khiến nhà vua và hoàng thân quốc thích, văn quan, võ tướng vô cùng xúc động. Họ khóc kể như người thân yêu nhất đời sắp vĩnh biệt họ. Các bà mạng phụ phu nhân thì xõa tóc khóc than thảm thiết. Họ đều đưa tay lên trời gào thét:

- Đức Thế Tôn hỡi sao vội ra đi! Một vì sao sáng sắp lìa ngôi. Cặp mắp của nhân loại sẽ vĩnh viễn nhắm lại.

Họ kéo nhau theo chân Đại đức Ananđa, vừa đi vừa khóc kể. Đại đức Ananđa sắp xếp cho họ được ưu tiên bái kiến Đức Tôn sư lần chót, và sau đó, họ được hướng dẫn đến trại tiếp tân. Họ tiếp tục khóc kể suốt đêm, không ngủ. Thật là một đêm dài vô tận, một biến cố lớn nhất trong lịch sử loài người.

Tại vườn Long Thọ

Trăng rằm chiếu ánh sáng ngọc ngà xuống trần gian. Một ánh sáng huyền dịu, bàng bạc và mông lung. Vườn cây Long thọ cũng được ánh trăng chiếu cố. Ánh trăng nhuộm không đều có nơi màu ngà, có nơi màu đen khiến thành loang lổ.

Gió đêm thổi nhẹ từng hồi như mơn trớn. Cành lá Long thọ lay chuyển nhịp nhàng trông rất đẹp mắt. Quang cảnh im lặng lạ thường mặc dù hàng vạn người có mặt khắp xung quanh. Có nghe chăng là tiếng nấc nghẹn ngào và tiếng thút thít nhỏ to, xa gần, giữa đêm trường cô tịch. Ngay lúc ấy, bỗng xuất hiện một chàng thanh niên từ ngoài đi vào. Khi đến gần, chàng ta cho biết ý nguyện được bái kiến Đức Phật. Đại đức Ananđa ra tiếp và khuyên đừng làm kinh động Đức Tôn sư.

Chàng thanh niên năn nỉ:

- Bạch Đại đức, xin Đại đức hoan hỉ cho đệ tử vào bái kiến để được bạch hỏi một vài điều thắc mắc.

- Đạo hữu, xin đạo hữu đừng làm kinh động Đức Thế Tôn vì Người đang mệt nhiều và sắp tịch diệt vào cuối canh ba này.

- Bạch Đại đức, cơ hội của đệ tử chỉ còn có phút giây này. Xin Đại đức từ bi tiếp độ cho đệ tử được vào bái kiến lần chót.

Đại đức Ananđa một mực khước từ. Chàng thanh niên một mực năn nỉ. Đức Tôn sư nghe được bèn dạy Đại đức Ananđa cho phép chàng vào gặp. Với cử chỉ vô cùng khiêm cung Sú-phát-đá quì nghiêng mình gần thiền sàng, cẩn bạch:

- Bạch Đức Thế Tôn, đệ tử tên Sú-phát-đá, một du sĩ mới tập sự hành đạo, được nghe tôn danh quí đức của Thế Tôn từ lâu, song chưa có dịp bái kiến. Hôm nay cơ hội ngàn vàng này, xin Thế Tôn cho phép đệ tử được hỏi vài điều thắc mắc.

- Được. Sú-phát-đá hỏi đi.

- Bạch Thế Tôn, các vị giáo chủ trong nhóm Lục sư là: Bu-rá-ná-cá-sá-pá, Măc-khá- lí-gô-sa-lá, Á-chí-tá-kê-sá-căm-bá-lá, Bá-cut-thá-cach-cha-dá-ná, Sanh-cha-dá- vê-lăt- thá-pút-tá, và Ní-găn-thá-na-đa-pút-tá được số đông quần chúng tôn sùng cúng dường, vậy họ có phải là Alahán hết phiền não hay không?

- Có phải đây là vấn đề chánh yếu thúc đẩy ngươi đến gặp Như Lai?

- Bạch Đức Thế Tôn, đúng vậy.

Đại đức Ananđa lấy làm băn khoăn hết sức vì câu hỏi của Sú-phát-đá hoàn toàn vô bổ. Ananđa vừa định mời Sú-phát-đá ra ngoài thì Đức Tôn sư dạy:

- Sú-phát-đá, ngươi không nên quan tâm đến vấn đề này. Thì giờ của Như Lai cũng như ngươi còn quá ít. Ngươi nên hỏi những điều ích lợi cho bản thân.

- Vậy đệ tử xin hỏi 3 điều:

1- Có dấu chân nào trong hư không?

2- Ngoài chánh pháp có sa môn hay không?

3- Các hành có thường hay không?

Đức Tôn sư đáp:

- Không có dấu chân trên hư không; ngoài chánh pháp không có sa môn; các hành đều vô thường.

Với Phật nhãn, Đức Tôn sư nhận thấy căn lành thánh đạo của Sú-phát-đá, bèn dạy thêm:

- Này Sú-phát-đá, thánh đạo tám ngành là con đường cao thượng, có khả năng đưa hành giả đến Niết bàn. Bao giờ còn người hành trì bát chánh đạo thì bấy giờ sự liễu chứng quả vị La-hán vẫn còn.

Lãnh hội được giáo lý căn bản, Sú-phát-đá phát tâm xin xuất gia, Đức Tôn sư cho biết, truyền thống giáo hội đã được qui định: du sĩ ngoại đạo muốn xuất gia phải chứng tỏ thiện chí và sự quyết tâm của mình bằng chấp tác cấm phòng nghĩa là phải sống biệt trú trong thời gian tối thiểu bốn tháng rồi mới được xuất gia.

Sú-phát-đá tỏ ra hết sức hoan hỉ và nói rằng: mình sẵn sàng chấp hành qui luật này bốn năm. Đức Tôn sư thấy rõ đạo tâm kiên cố và duyên lành thánh quả bèn dạy Đại đức Ananđa làm lễ xuất gia và dạy đề mục tham thiền cho Sú-phát-đá.

Vị tân thọ tỳ kheo này tích cực kinh hành niệm đề mục suốt canh hai với sự quyết tâm là phải đắc đạo chứng quả trước giờ tịch diệt của Đức Tôn sư. Nên dù mệt mỏi vô cùng, thầy vẫn không đình chỉ kinh hành. Đầu canh ba, thầy ngước nhìn ánh trăng, bỗng bắt gặp một áng mây che, khiến ánh trăng tối sầm lại, nhưng không lâu áng mây trôi qua, vầng trăng trở lại sáng đẹp lạ lùng. Sự kiện này đã giúp thầy nhận chân được nguyên lý vạn pháp rằng; tâm vốn sáng nhưng vì áng mây phiền não làm cho lu mờ. Nếu phiền não không còn, thì tuệ tâm tự nhiên hiển lộ và sẽ nhận chân được ba định lý bất biến là: các hành vô thường, các pháp vô ngã, tịch tịnh Niết-bàn. Nhờ huệ Minh sát, thầy đắc quả La-hán luôn cả lục thông trong giây phút ấy.

Thầy bèn đình chỉ kinh hành, đến đảnh lễ dưới chân Đức Tôn sư và ngồi im lặng.

Ngay lúc ấy, Đức Thế Tôn tỏ lời hơn thiệt với Đại đức Ananđa:

- Này Ananđa, sau khi Như Lai tịch diệt, các ngươi có thể nghĩ rằng: sẽ không còn đối tượng hướng dẫn và giáo hóa các ngươi. Ananđa ơi, các ngươi hãy bảo cho nhau biết rằng: pháp luật mà Như Lai đã giải bày sẽ là đối tượng hướng dẫn và giáo hóa các ngươi, các ngươi hãy nương nhờ chánh pháp.

Điều thứ hai, khi Như Lai tại thế, các tỳ kheo xưng hô với nhau bằng danh từ hiền giả (Avuso) một cách đồng hóa. Nhưng sau khi Như Lai tịch diệt, các ngươi phải áp dụng lối xưng hô như vầy:

- Vị cao hạ gọi vị thấp hạ là Avuso (hiền giả).

- Vị thấp hạ phải gọi lại là Bhante hoặc Avasnà (bạch Ngài hoặc bạch Đại đức)

Điều thứ ba: tỳ kheo Channa ngã mạn, khó dạy vì ỷ mình từng là thần tử cố cựu hầu cận Như Lai. Sau khi Như Lai tịch diệt, giáo hội nên tuyên phạt phạm tác (Brahmadanta) nghĩa là chư tăng không lý sự đến ngôn ngữ, hành vi và tư tưởng của ông ta. Điều phạt này đồng nghĩa với sự bất hợp tác. Đây là một hình phạt nặng nề nhưng vô hại.

Điều thứ tư: những giới luật mà Như Lai đã chế định có rất nhiều. Nhưng sau khi Như Lai tịch diệt, vì thích ứng với hoàn cảnh xã hội, nếu tăng đồng ý có thể bỏ bớt những điều luật tương đối không quan trọng để thích nghi với trào lưu tiến hóa.

Đức Thế Tôn dạy tiếp:

- Này các tỳ kheo, các thầy có điều chi chưa được thỏa mãn liên quan đến Phật, Pháp , Tăng, đạo, quả hoặc pháp môn tu chứng, thì nên hỏi để tránh sự ân hận, hối tiếc về sau rằng: lúc ấy, ở trước mặt Đức Thế Tôn mà mình không chịu hỏi.

Tất cả đều im lặng. Vì thật ra các vị chỉ mong mỏi và chờ đợi được nghe lời chỉ giáo sau cùng của Đức Phật. Đức Tôn sư cố thu hết sức tàn, trăn trối:

- Này các tỳ kheo, đây là giờ phút sau cùng của Như Lai. Như Lai nhắc nhở các thầy rằng các hành là vô thường, sanh diệt là định lý. Các thầy chớ nên dễ duôi buông thả.

Giờ phút thiêng liêng đã điểm. Trên trời trăng sao vằng vặc, chẳng một áng mây. Cảnh vật trông thật hữu tình. Dường như trăng sao cố tình buông tỏa ánh sáng ngà ngọc xuống vườn Long thọ để soi tỏ thánh thể Đức Thiên Nhơn Sư lần cuối.

Đức Thế Tôn nằm yên nhắm mắt. Đại đức Anuruddha (A nậu đà la) là bậc trưởng lão tôn túc được Đức Phật ban khen là Đệ nhất Thiên Nhãn có trọng trách theo dõi lịch trình nhập diệt của Đức Phật. Đại đức thấy rõ như vầy:

- Thoạt tiên, Đức Tôn sư nhập sơ thiền, xuất sơ thiền nhập nhị thiền, rối tiếp tục nhập xuất xuôi chiều từ tam thiền, tứ thiền, không vô biên xứ, thức vô biên xứ, vô sở hữu xứ, phi tưởng phi phi tưởng xứ, đến Diệt thọ tưởng định rồi xuất Diệt thọ tưởng định nhập phi tưởng phi phi tưởng xứ và xuất nhập nghịch chiều từ phi tưởng phi phi tưởng xứ, vô sở hữu xứ, thức vô biên xứ, không vô biên xứ, tứ thiền, tam thiền, nhị thiền đến sơ thiền và sau đó từ sơ thiền căn bản, Ngài nhập nhị thiền, xuất nhị thiền nhập tam thiền, xuất tam thiền nhập tứ thiền. Đến đây, Đức Tôn sư thay vì xuất tứ thiền nhập không vô biên xứ thì Ngài tịch diệt ngay giữa khoảng ấy.

Ngay khi Đức Tôn sư tịch diệt có xảy ra những hiện tượng phi thường: địa cầu rung động như sắp có địa chấn, đại dương gào thét dữ dội, hải triều ùn ùn dâng cao như sóng thần hồng thủy, núi Tu di như trở mình cúi đầu tiễn biệt, chim chóc thú rừng bay, chạy kêu lên những tiếng bi ai não ruột, trên trời sấm chớp bủa giăng, mây xám biến thành màu máu.

Cùng lúc ấy, âm thanh khàn đặc, nghẹn ngào, xúc cảm của Đại đức Ananđa báo tin Đức Tôn sư đã hoàn toàn tịch diệt.

Hàng triệu người, cả xuất gia lẫn tại gia đều ré lên khóc. Tiếng nức nở hòa với tiếng tức tửi tạo thành một âm thanh đứt ruột. Họ gào thét vang trời, họ xõa tóc kể lể, họ bứt đầu, bứt cổ, họ úp mặt xuống đất nằm dài. Một sự mất mát lớn lao, một sự thương tiếc ngập lòng, một cuộc chia ly vĩnh viễn.

Riêng các bậc thánh nhơn vô lậu thì cảm niệm sâu xa định lý vô thường của vạn hữu. Các Ngài chia nhau đi an ủi và khuyên nhủ hàng Phật tử tại gia.

Đời sống Đức Phật quả là một gương sáng tuyệt vời.

Suốt 45 năm phục vụ công ích, Đức Tôn sư chỉ dùng một ngọ, dù công tác Phật sự có khổ cực đến đâu. Nhị vị đại đệ tử Xá lợi phất, Mục kiền liên, các vị giáo chủ trong nhóm Lục sư, ông Cấp cô độc đại thí chủ và những nhân vật hoặc bạn hoặc thù đều qui tiên trước Ngài tất cả.

Hồi tưởng 45 năm về trước, Đức Phật một mình chiếc bóng tại gốc Bồ Đề, ánh sáng tuyệt diệu chân lý bừng sáng lên cùng lúc với ánh sáng rực rỡ của mặt trời. Để rồi 49 ngày sau đó, Đức Tôn sư lại cũng một mình đi bộ sang Bà-rà-na-si mất 10 ngày đường để tìm năm người bạn củ. Giờ đây môn đồ Ngài đã lên đến con số nhiều muôn vị. Hàng Phật tử tại gia thì chiếm con số khổng lồ hằng chục triệu.

Bốn mươi lăm năm về trước, cơ sở của Ngài là gốc đại thọ bồ đề và ít bó rơm khô, nhưng giờ đây thì chùa chiền, tịnh xá, giảng đường, lăng viện mọc lên như nấm. Vua, quan, thân hào, nhân sĩ, bá hộ, thương gia tranh nhau cúng dường.

Thời đó, tại gốc đại thọ bồ đề gần sông Ni liên thiền Neranjarà dưới ánh trăng tròn của đêm rằm tháng tư âm lịch, Ngài chứng quả vô thượng chánh đẳng chánh giác, nghĩa là đắc được phiền não Niết bàn với khúc khải hoàn ca hùng lực, giờ đây, trong vườn Long Thọ (Sàlà) dưới đôi cây giao cành, đơm bông, kết lá, cũng khí trời mát mẻ của đêm trăng tròn, Ngài lại vĩnh viễn ra đi, sau khi nhắn nhủ những lời tâm huyết.

Tin Đức Tôn sư tịch diệt truyền đi mau không tưởng tượng, đến nổi khắp châu nam bộ, từ thành thị đến thôn quê đều biết. Họ khóc kể kêu trời gần như thấu đến chín tầng mây.

Theo quyết định chung thì Thánh thể Đức Tôn sư được quàn 7 ngày để Phật tử tứ phương chiêm bái. Quang cảnh xung quanh vườn Long Thọ toàn một màu trắng, màu đại tang.

Đến ngày thứ bảy, kim quan được cung tống đến hỏa đài hướng đông tên Má-kú-tá-bê-tí-yá để làm lễ trà tỳ. Nghi lễ tại hỏa đài được tổ chức vô cùng long trọng. Khi lễ phóng hỏa sắp bắt đầu, thì có tin Đại đức Ca-diếp (Kassapa), một vị tôn túc trưởng lão mà Đức Tôn sư tuyên dương là Đệ nhất về hạnh đầu đà đang trên đường sắp về tới. Tiểu vương Mám-má và nhóm hoàng thân cũng như Đại đức Ananđa đều đồng ý tạm hoãn lễ trà tỳ chờ Đại đức Ca-diếp về làm chủ lễ.

Chân thành cám ơn Tỳ kheo Giác Đẳng đã gửi tặng phiên bản vi tính

(Bình Anson, 01-2001)

update: 26-01-2001

(Cuộc đời Thánh tăng Ananda)

Hòa thượng Hộ Giác

Phần 6 Trước giờ kết tập

Sau lễ trà tỳ và phân phối Xá Lợi Phật, Đại đức Ca-diếp triệu tập đại hội bất thường, chuẩn bị cho một cuộc kết tập tam tạng kinh điển để duyệt lại những lời nói tắc trách của tỳ kheo già Sú-phát-đá (1). Đại đức tuyên bố giữa đại hội: "Thưa chư hiền hữu, tôi và số đông tỳ kheo đang trên đường từ Pá-vá về Kú-sí-ná-rá. Đến nữa đường, chúng tôi được tin Đức Tôn sư tịch diệt. Các phàm tăng đều khóc than bi lụy tỏ lòng thương tiếc Đức Tôn sư. Các vị thánh tăng thì nén lòng xúc cảm, quán tưởng vô thường. Trong khi ấy, một vị tỳ kheo bán thế xuất gia tên Sú-phát-đa nói rằng: "Các vị đừng buồn khổ, khóc than, ông sa môn Cồ Đàm tịch diệt là điều tốt, vì chúng ta sẽ có chủ quyền. Lúc còn sống ông ta ngăn cấm chuyện này, bày vẽ chuyện nọ khiến chúng ta phải bị ràng buộc quá nhiều khuôn luật, gần như tay chân không còn nhúc nhích được nữa. Giờ đây, ông ta tịch diệt là điều phúc lợi to lớn. Do đó, chúng ta muốn làm chi thì làm, không ai có quyền ngăn cấm ".

Đại đức Ca-diếp nói tiếp: Này chư hiền hữu, vấn đề Sú-phát-đá mặc cảm đối với Đức Thế Tôn là chuyện cá nhân. Lý do sự hiềm khích ấy như vầy: Một lần trên bước đường chu du truyền đạo, Đức Tôn sư từ Kú-sí-ná-rá này, ngự qua xứ A-tú-má. Lúc bấy giờ, Sú-phát-đá đứng ra tổ chức cung đón Đức Tôn sư trọng thể. Ông kêu gọi quần chúng chuẩn bị món ăn thức uống, đồng thời sai hai sa di con trai ông, đi quyên góp các loại thực phẩm được thật nhiều, vì quần chúng vốn trong sạch nơi Đấng Chí Tôn từ trước. Ông bèn tự tay nấu nướng. Quang cảnh vô cùng náo nhiệt.

Chú thích: (1) Chỉ trùng tên chứ không phải Sú-phát-đá là đệ tử sau cùng.

Sáng hôm sau, Đức Tôn sư vào thành khất thực như thường lệ với một số đông chư vị tỳ kheo. Được tin, Sú-phát-đá lập tức rời nhà trù, tay cấp vá, mình đầy tro than, chạy đến quì gối, vừa cầm vá vừa chấp tay:

- Bạch Đức Thế Tôn, xin Thế Tôn trở gót. Món ăn, thức uống đệ tử đã chuẩn bị chu đáo. Vì lòng trong sạch, đệ tử tự tay nấu nướng để cúng dường, xin Thế Tôn từ bi thọ dụng.

Đức Phật từ khước hai lượt, đến lượt thứ ba, Ngài phán:

- Này Sú-phát-đá không nên đâu. Ngươi chớ nên khuyến khích Như Lai làm việc ấy. Công hạnh khất thực là truyền thống chư Phật. Vật thực phát sanh do sự hành khất là thực phẩm trong sạch và hợp đạo.

Sú-phát-đá này, thực phẩm mà quần chúng sẵn sàng hỉ cúng cho Như Lai cũng có ít nhiều. Chân Như Lai còn xê dịch được, thì Như Lai còn đi trì bình. Còn thực phẩm mà ngươi tự tay nấu nướng, thì bậc sa môn không nên thọ dụng vì là thực phẩm không hợp đạo. Điều thứ nhứt: xin nơi người không phải thân quyến. Điều thứ hai: không có lời yêu cầu trước. Điều thứ ba: không được phép tự tay nấu nướng. Sú-phát-đá này, dầu cho dạ dày của Như Lai có xót xa vì đói, Như Lai cũng không dùng vật thực của ngươi. Ngươi đã làm điều trái quấy đáng chê trách. Ngươi hãy tự xét lại hành động của mình xem, có xứng đáng là nhà mô phạm hay không, trong khi chạy xung xoe, tay cầm vá, mình mẫy dính đầy tro than, không đắp y càsa tề chỉnh, cử chỉ mất hết oai nghi phong cách.

Này Sú-phát-đá, đừng nghĩ lầm rằng Như Lai không hiểu được lòng tốt của ngươi. Nhưng ngươi hành động tắc trách, vượt ngoài khuôn khổ luật định. Do đó, lòng tốt của ngươi đã biến thành quả đắng. Vấn đề bếp núc, nấu nướng là nhiệm vụ của hàng Phật tử tại gia. Còn ngươi, nếu muốn cúng dường Như Lai, thì ngươi nên tích cực công phu hành đạo cho mau giải thoát. Hành động ấy mới gọi là cúng dường Như Lai xứng đáng và cao thượng.

Này Sú-phát-đá, người không hổ thẹn, không ghê sợ tội lỗi, thì dạn dĩ như con quạ, thích đời sống tiện nghi, nhưng tâm hồn không an tịnh. Còn người biết hổ thẹn, ghê sợ thì có đời sống nội tâm an tịnh, không làm tổn thương đức tin và phí phạm tài vật của thí chủ, cũng như loài ong bay vào rừng sâu hút mật mà không làm tổn hại hương sắc các loài hoa.

Này chư hiền hữu, đây là tất cả sự thật về sự hiềm khích của Sú-phát-đá đối với Đức Phật.

Này chư hiền hữu, Đức Tôn sư là bậc trọng pháp. Bất cứ hành động nào dù có lợi cho Ngài nhưng vượt ngoài pháp luật thì Ngài không bao giờ chấp nhận. Còn hành động nào trên hình thức gần như không thương tưởng, quí kính Ngài nhưng hành động ấy đúng pháp luật thì Ngài vô cùng hoan hỉ và ban thưởng như trường hợp thầy Thăm-ma-ra-má (Dhammàrama).

Này chư hiền hữu, Đức Thế Tôn mới tịch diệt 7 ngày mà đã có phần tử vô ý thức buông lời tắc trách, xem thường kỷ cương luật pháp của Đức Thiên Nhơn Sư, thì tự hậu, sẽ còn xảy ra những phần tử phản đạo làm hoen ố đạo tràng đến mức độ nào. Do đó, tôi trân trọng đề nghị đại hội nên kết tập pháp luật.

Sau cuộc thảo luận nghiêm chỉnh đại hội biểu quyết nên kết tập Pháp Luật tại thành Vương xá (Rájagaha) trong ba tháng an cư.

Đại đức Ca-diếp hướng dẫn một phái đoàn tăng chúng. Đại đức A nậu đà la hướng dẫn một phái đoàn. Tất cả trực chỉ Vương xá thành. Riêng Đại đức Ananđa thì hướng dẫn một phái đoàn trực chỉ kinh đô Sa-văt-thí. Đại đức đến đâu là tiếng khóc than kể lể vang lên đến đó. Vì Phật tử tủi lòng khi thấy Đại đức còn đây mà Đức Tôn sư đã khuất bóng đâu rồi.

Đến chùa Kỳ viên, Đại đức vào hương thất, nơi ngụ của Đức Tôn sư lúc sinh thời. Đại đức mọp xuống chổ an nghĩ ba lần, rồi quét dọn thật sạch sẽ, dâng nước dùng, nước uống như thuở nào. Tăng, tín đố thấy vậy không ai cầm được nước mắt. Tất cả đều ào lên khóc. Một phần vì tội nghiệp và thương xót cho Đại đức, một phần vì thương nhớ Đức Tôn sư ngập lòng.

Ngày hôm sau, chàng thanh niên Sú-phá, con trai ông bà-la-môn Tô-đey-yá, cung thỉnh Đại đức Ananđa về thọ trai nhưng Đại đức từ khước vì mới dùng thuốc xổ và xin hoãn lại một ngày.

Trong ngày trai lễ, Sú-phá bạch hỏi:

- Thuở sinh thời, Đức Tôn sư dạy pháp nào thường nhất?

Đại đức Ananđa cho biết: Đức Tôn sư thường giảng dạy Giới, Định, Huệ là cứu cánh của phạm hạnh. Vì chỉ có Tam học này mới đủ năng lực loại trừ Tam độc là Tham, Sân, Si. Chàng Sú-phá vô cùng hoan hỉ.

Gần đến ngày kiết hạ, Đại đức Ananđa lên đường sang Vương xá để tham dự kiết tập. Cuộc kết tập này được đức vua A-xà-thế tích cực ủng hộ. Nhà vua cho thiết lập tăng viên tại 18 địa điểm để giúp chư tăng có nơi tạm nghỉ. Tăng chúng và nhà vua đồng ý, tổ chức kết tập tại động đá Săt-tá-păn-na núi Vê-bhà-ra. Đức vua đài thọ tất cả phí tổn. Chỉ còn một ngày là khai mạc đại hội, mà Đại đức Ananđa vẫn chưa đắc được thánh quả. Vấn đề vô cùng quan trọng là, nếu Đại đức không đắc Alahán thì sẽ không được tham dự đại hội, vì tất cả 500 vị tỳ kheo hội viên đều là bậc thánh nhân vô lậu.

Đêm ấy cũng là đêm quyết định công trình tu chứng của Đại đức, nghĩa là bằng mọi giá phải được đắc quả trước giờ khai mạc. Suốt đêm, Đại đức nổ lực hành đạo liên tục không để gián đoạn dù trong một sát na của giòng tâm thức. Canh một trôi qua, canh hai tiếp nối Đại đức nhớ lại lời Đức Tôn sư phủ dụ trước giờ Niết bàn rằng:

- "Này Ananđa, ngươi đã dày công hành trì ba la mật, công hạnh tròn đầy, sau khi Như Lai tịch diệt không lâu, ngươi sẽ đắc được quả thánh vô lậu".

Hồi tưởng lời dạy, Đại đức cảm nhận có một sức mạnh phi thường, một đức tin vững chắc, một nguồn phấn khởi trào dâng và Đại đức tiếp tục hànhđạo. Đến cuối canh hai, Đại đức định nằm nghỉ một chút rồi sẽ tiếp tục hành đạo cho đến sáng. Đại đức đình chỉ kinh hành, rửa chân sạch sẽ để nằm nghỉ. Nhưng đầu chưa đụng gối thì Đại đức hoàn toàn đắc quả lục thông Alahán.

Đại đức Ananđa đã đến cứu cánh giải thoát, một đạo nghiệp mà Đại đức đã đeo đuổi suốt 25 năm theo phục dịch Đức Tôn sư trong vai trò thị giả. Không văn hào, thi sĩ nào có thể diễn tả được sự an tịnh tuyệt vời trong tâm hồn Đại đức. Đại đức thưởng thức lạc vị siêu thoát suốt đêm.

Bình minh hôm ấy đẹp làm sao. Hình ảnh 500 vị Alahán từ các tăng viện đi ra khoan thai, thoát tục. Những lá y càsa vô cùng trang nghiêm thiền vị. Tiếng trống, tiếng chiên vang lên từng hồi báo hiệu giờ khai mạc đã điểm.

Trước giờ kết tập, trưởng lão Ca-diếp lên tiếng hỏi Đại đức Ananđa:

- Thầy Ananđa, thuở Đức Thế Tôn sinh thời, thầy có từng may, vá, hoặc khâu y cho Ngài không?

- Bạch Ngài trưởng lão, có.

- Trong khi vá, thầy lấy chân cán y phải không?

- Bạch Ngài, phải.

- Thầy Ananđa, đại tăng thấy rằng cử chỉ lấy chân cán y Đức Tôn sư là quấy. Thầy bị phạm tác ác. Thầy nên sám hối.

- Bạch Ngài trưởng lão, cử chỉ dùng chân cán y để vá là việc cần thiết. Tôi tự thấy không có lỗi trong vấn đề này. Tuy nhiên, vì sự tôn trọng tuyệt đối tăng lịnh, tôi xin thành tâm sám hối tội tác ác này.

- Thầy Ananđa, trước thời gian tịch diệt, Đức Tôn sư có gợi ý 16 lần để thầy thỉnh Ngài tiếp tục duy trì mạng căn, nhưng thầy không phản ứng. Đây là một điều sái quấy, thầy nên sám hối.

- Bạch trưởng lão, lúc ấy tôi quá lo ngại sức khỏe và bịnh tình của Đức Thế Tôn không kịp nghĩ. Trong vấn đề này, tôi thấy mình vô tội. Tuy nhiên, vì chấp hành tăng lịnh, tôi xin thành tâm sám hối.

- Thầy Ananđa, thuở sinh thời, Đức Tôn sư nhiều lần từ chối không cho nữ phái xuất gia, nhưng thầy đã quá sốt sắng, nhiệt tình đến mức độ năn nỉ Đức Tôn sư tùy thuận, tạo nên một hậu quả bất ổn không nhỏ trong đạo tràng. Tăng thấy rằng đây là một hành động sai lầm, có lỗi. Thầy nên sám hối.

- Bạch Ngài trưởng lão, quả tình tôi có sốt sắng và nhiệt tình trong vấn đề này vì tôi không cầm lòng được trước hình ảnh vô cùng tiều tụy của Dì mẫu Gotami, mặt mày bơ phờ, mình lấm đầy bụi đất, đầu đã thí phát, mình đã đắp y càsa, đứng khóc than thảm thiết ngoài ven rừng chỉ vì sự phát tâm muốn xuất gia theo chánh pháp. Vả lại, Dì mẫu là người có công lớn đối với Đức Tôn sư khi còn thơ ấu. Hơn nữa, sau khi xuất gia, Dì mẫu đã đắc thánh quả vô lậu. Trong vấn đề này, tôi thấy mình vô tội. Tuy nhiên, vì sự tôn trọng tuyệt đối tăng lịnh, tôi xin thành tâm sám hối.

- Thầy Ananđa, trước giờ Niết bàn, Đức Tôn sư cho phép sau này, nếu tăng đồng ý, có thể bỏ bớt những điều luật tương đối không quan trọng. Nhưng thầy đã không bạch hỏi, Đức Thế Tôn muốn ám chỉ những điều luật nào. Đây là sự sơ sót lỗi lầm của thầy. Thầy nên sám hối.

- Bạch Ngài trưởng lão, quả thật tôi không còn đủ sáng suốt vì tâm hồn tôi lúc bấy giờ đau đớn cùng cực. Trước giờ phút tử biệt ấy, tôi không còn lòng dạ nào nghĩ đến chuyện khác. Trong vấn đề này, tôi thấy mình vô tội. Tuy nhiên, vì chấp trì tăng lịnh, tôi xin thành tâm sám hối.

Xuyên qua câu chuyện trên đây, dư luận có thể nghĩ lầm, cho rằng Đức Phật nhập Niết bàn không lâu mà tăng chúng đã chỉ trích, làm bỉ mặt thị giả Đấng Như Lai. Những vấn đề thiếu sót, sai quấy nêu lên đáng lẻ phải được thông qua vì hoàn cảnh ngoại lệ. Thế nhưng, Đại đức trưởng lão Ca-diếp gần như cố tình hạ thế Đại đức Ananđa.

Nhưng sự thật thì hoàn toàn trái ngược. Sở dĩ Đại đức trưởng lão Ca-diếp muốn làm như vậy là có dụng ý. Vì hành động ấy đem đến hai điều lợi lạc quan trọng:

1- Chứng tỏ giáo quyền là tuyệt đối. Nguyên tắc, kỷ cương tập thể lãnh đạo là tuyệt hảo. Giáo lịnh là lịnh tối cao. Quyền phán quyết của giáo hội là quyền tối hậu.

2- Đề cao đức tánh khiêm cung, chấp trì và tôn trọng giáo quyền của Đại đức Ananđa, một tấm gương tuyệt vời trong việc phục tùng giáo lịnh vô điều kiện, một tâm hồn vô ngã, chỉ có thể tìm thấy nơi bậc thánh nhơn vô lậu.

Sau nghi thức khai mạc, đến phần kết tập. Đại đức trưởng lão Ca-diếp chủ tọa gạn hỏi Đại đức Ananđa về pháp, và Đại đức Upàlì về luật, suốt ba tháng trong mùa an cư kiết hạ lần đầu, kể từ sau ngày Đức Thiên Nhơn Sư tịch diệt.

Hạnh ngộ bên ao sen

Suốt 40 năm sau Phật Niết bàn, Đại đức Ananđa chu du gần khắp Trung Ấn Độ, tiếp nối đạo nghiệp Đức Thiên Nhơn sư. Ngọn đại đăng của nhân loại đã tắt nhưng ngọn tiểu đăng là Đại đức Ananđa vẫn còn.

Giờ đây, trọng trách phục dịch Đức Tôn sư không còn nhưng sứ mạng hoằng dương chánh pháp và khai thị lộ trình giải thoát càng nặng nề, quan trọng hơn. Sự hiện diện của Đại đức như vầng trăng tròn mang ánh sáng huyền diệu và sự mát mẻ tuyệt vời đến khắp mọi nơi.

Trên đường đi từ Ra-já-gá-há qua Kô-sâm-bi để thực hiện chúc ngôn tối hậu của Đức Từ Phụ trong vấn đề cải tạo tỳ kheo Chan-na bằng tuyên phạt Phạm tác (1) (Brahma danta), Đại đức đã an ủi, khích lệ và hướng dẫn Phật tử, gia tâm tu trì phước huệ. Tất cả đều một dạ kính tin và phụng hành tích cực. Phật tử không còn mang tâm trạng bơ vơ vì hình ảnh Đại đức là hình ảnh của Đức Từ Phụ.

Đến nơi, Đại đức cho triệu tập toàn thể chúng tăng trong thành Kô-sâm-bi và tuyên bố:

- Thưa chư hiền hữu, thuở sinh thời, Đức Thế Tôn từng nhắc nhở, giáo hóa thầy Chan-ná nhưng thầy không tuân hành. Do đó, trước giờ tịch diệt, Đức Thế Tôn dạy tôi phải tuyên phạt phạm tác thầy Chan-ná, nghĩa là từ giờ phút này, chúng tăng sẽ không lý sự đến hành vi, ngôn ngữ, và tư tưởng của thầy. Hình thức hành phạt này quả thật nặng nề, nhưng vô hại và cũng đồng nghĩa với sự bất hợp tác.

Toàn thể tăng già đều chấp hành nghiêm chỉnh giáo lịnh do Đại đức đại diện Đức Phật và tăng chúng ban hành.

Thầy Chan-ná, sau khi bị tăng chúng tuyên phạt phạm tác, lương tâm thấy hổ thẹn, cắn rứt vì mọi người đều xa lánh, tuyệt giao cảm tưởng như chính mình không phải là vị tỳ kheo, không phải là con người, mọi sự quan hệ bình thường bị chối bỏ.

Tâm trạng vô cùng hối hận. Thầy quyết tâm hối cải và tích cực công phu hành đạo, không bao lâu đắc được quả thánh vô lậu.

Quả thật Đức Tôn sư là đấng từ phụ của bốn loài chúng sanh ². Dù Ngài còn tại thế hay đã nhập Niết bàn, pháp môn tu chứng và kỷ cương giới luật của Ngài vẫn còn diệu dụng.

Chú thích:

(1) Phạm án, phạm hình.

(2) Thai sinh, thấp sinh, noãn sinh, và hóa sinh.

Có lần, trong cuộc đối thoại với mã sư Kesi, Đức Thế Tôn bảo rằng phương pháp giáo hóa chúng sanh của Ngài cũng giống phương pháp dạy ngựa của mã sư. Quá đỗi ngạc nhiên, vì mã sư cho rằng, Đức Phật là bậc đại từ bi thì làm sao áp dụng phương pháp dạy ngựa của mình được, nghĩa là vừa mềm dẽo, vừa cứng rắn và vừa cả hai. Trong trường hợp cả ba phương pháp bất thành thì giết bỏ, vì chỉ có cách ấy mới giữ được uy tín và trừ được giống ngựa bất trị.

Nhưng Đức Phật vẫn bảo rằng, Ngài cũng áp dụng phương pháp như vậy, Ngài giải thích: Này Kesi, cách thức giữ uy tín và loại trừ giống bất trị của Như Lai ám chỉ sự tuyệt giao và sự bất hợp tác. Hình thức khai trừ này là một hình phạt vô cùng nặng nề trong đạo tràng nhưng vô hại. Để khích lệ tăng chúng Đại đức Ananđa nhắc nhở một vài vấn đề: Này chư hiền hữu, loài ngựa quí đáng gọi là tuấn mã, phải hội đủ bốn yếu tố:

1- Trung thành tuyệt đối.

2- Có biệt tài và sáng ý.

3- Chịu đựng dẻo dai.

4- Có nhiều quí tướng.

Này chư hiền hữu, vị tỳ kheo đáng gọi là mô phạm, phải hội đủ bốn đức tánh:

1- Thành thật, không gian trá, xảo quyệt.

2- Có khả năng quán triệt tứ đế.

3- Nhẫn nại cao độ.

4- Thu thúc lục căn, sống nhiều về nội tâm, không thích sống theo ngoại cảnh náo nhiệt.

Này chư hiền hữu, Đức Phật dạy, muốn biết người điên trong hàng ngũ tăng già hãy nhìn cử chỉ múa may ca hát; muốn biết sự trẻ con hãy nhìn cử chỉ nhăn răng cười la, thiếu tư cách.

Rời Kô-sâm-bi, kinh đô xứ Văm-sá, Đại đức Ananđa đi ngược giòng Yá-mú-na lên bình nguyên xứ Kú-rú, kinh đô là In-đá-păt-tá. Từ sông Yá-mú-na Đại đức du hành dến lưu vực sông Gangà và cuối cùng đến xứ Păn-cà-la, kinh đô là Hás-tí-na-pú-ri. Xứ Păn-ca-lá nằm về hướng tây xứ Kô-sá-lá, hướng đông xứ Kú-rú, hướng nam núi Hi mã, hướng bắc sông Gangà. Xứ Păn-ca-lá rất giàu về lúa gạo và các loại ngũ cốc, ruộng lúa chạy dài mút tầm mắt, vàng như trải đởm. Về thổ sản và lâm sản thì vô cùng phong phú. Nhìn về hướng bắc cao nguyên, dãy trường sơn Hi mã nằm dài như giao long uốn khúc, đỉnh núi cao tận trời xanh, bốn mùa tuyết sơn bao phủ, là nơi phát xuất những giai thoại truyền kỳ và là nơi ẩn dật của các hành giả ly tục.

Nhìn về phía nam, giòng sông Gangà chảy dài là giòng huyết mạch quan trọng của Châu Nam Thiện, là niềm hy vọng lớn, là sức sống mãnh liệt vì là nguồn tiếp tế bất tận cho đồng ruộng bao la. Dọc theo bờ sông Gangà ngược lên miền bắc, có một loại cây đơm bông kết chùm mọc thành hàng, có nơi thưa thớt, có nơi rậm rạp, tô điểm cho giòng sông một cảnh trí vô cùng nên thơ, thuyền vị.

Hôm ấy, Đại đức Ananđa một mình du hành đến đây, mục đích tìm nơi thanh vắng tịnh dưỡng. Thấy cảnh vật xinh tươi, mát mẻ, hoa trổ đầy cành, khoe sắc đua hương, tàng lá sum suê, bóng cây tươi mát, rất thuận tiện cho việc hành đạo. Đặc biệt hơn nữa là gần đấy, có ao sen nước xanh trong vắt. Hoa nở thắm tươi, lá gương tròn trĩnh, trông thật đẹp mắt. Thêm vào đó, hương sen thoang thoảng lan tỏa khắp vùng, càng nâng cao tâm hồn thoát tục.

Đối cảnh sanh tình, một thứ tình cảm nhẹ nhàng thoát tục. Trong tình cảm này an lạc nhiều, hạnh phúc lớn. Bất cứ trong khung cảnh nào, người trí cũng tìm được nguồn an lạc. Đối với các ngài thì thuận cảnh không tham luyến, nghịch duyên chẳng chán ghét. Tất cả chỉ là vấn đề đấp đổi, chuyển biến của hành vi và vạn hữu. Trong tính chất thời gian, hành vi và vạn hữu không hề có tính cách vĩnh cữu và cố định. Trong tính chất không gian, hành vi và vạn hữu không hề có tánh cách đơn độc và biệt lập. Cái có, cái không có thể thay đổi theo năng lực ý nghiệp của chúng ta.

Do đó, các ngài lúc nào cũng tự tại, vô ngại. Còn người ngu thì ngược lại. Tâm hồn là cả một cuồn tơ rối. Họ không tìm được một phút giây an tịnh. Vui thì họ cười. Buồn thì họ khóc. Gặp thuận cảnh thì họ tỏ ra yêu đời thích sống, gặp nghịch cảnh thì chán đời muốn chết. Trong khi đó, họ không biết sống để làm gì, chết làm chi. Ham vui họ chạy theo vui, được vui họ muốn ôm giữ. Họ quên rằng chạy theo thì khổ vì mong cầu, khi được thì khổ vì duy trì, gìn giữ không được thì khổ vì mất mát, mất mát thì khổ vì thương tiếc, uất ức, ăn năn và, cuối cùng, các nổi thống khổ kết lại thành vòng chuổi khổ.

Lúc ấy trời sắp hoàng hôn. Ánh nắng của miền nhiệt đới cũng bớt chói chang gay gắt. Đại đức Ananđa sau khi tắm rửa sạch sẽ bèn ngồi dựa thân cây tịnh dưỡng. Chợt từ xa xuất hiện một nam một nữ. Khi đến gần Đại đức mới biết là một thanh niên khôi ngô tuấn tú, còn thiếu nữ thì duyên dáng đoan trang. Cặp vợ chồng trẻ vừa trông thấy Đại đức liền lên tiếng trước:

- Thưa Ngài, chúng tôi sống ở đây lâu rồi, nhưng chưa bao giờ trông thấy và gặp gỡ dấu chân người nào dù là bậc chân tu ẩn dật. Mặc dù vợ chồng tôi không phải là chủ nhân của địa phận này, nhưng thực tế cũng như là chủ. Chúng tôi xin được hân hạnh tiếp đón Ngài và tự cho rằng sự hạnh ngộ một bậc chân tu như Ngài là một phúc đức vô cùng lớn lao.

- Thưa hiền hữu, bần đạo xin chân thành cám ơn lòng tốt của nhị vị và tự nhận hôm nay cũng là phúc duyên của bần đạo dược hạnh ngộ nhị vị người mà bần đạo không ngờ được gặp gỡ nơi chốn núi rừng hoang vu này.

Vợ chồng tỏ ra vô cùng mừng rỡ và để kết thân, người chồng lên tiếng:

- Thưa Ngài, trời sắp hoàng hôn, vậy Ngài đã có chổ nghỉ đêm chắc chắn rồi chưa hay là bậc hành giả sống đời phiêu bạt.

- Thưa hiền hữu, bần đạo là bậc hành giả, sống cuộc đời tiêu dao, giải thoát, không bị ràng buộc, không có nơi cố định.

- Thưa Ngài, nếu Ngài không từ chối, chúng tôi xin kính mời Ngài về thảo lư chúng tôi tạm nghỉ đêm nay. Chúng tôi có hai thảo lư, một để vợ chồng tôi ở, còn một cái để dành chứa đồ lặt vặt. Nếu Ngài không ngại, chúng tôi sẽ thu xếp gọn gàng và quét dọn sạch sẽ để Ngài tạm nghỉ. Cái thảo lư tuy nhỏ, nhưng cửa nẻo trang nhã, gió thổi rất thông, không khí bên trong cũng mát mẻ, dễ chịu lắm. Nếu được Ngài nhận lời, vợ chồng tôi vui biết mấy. Hơn nữa, sự chuyện trò với một bậc chân tu như Ngài, thì quả thật là một điều ích lợi cho chúng tôi.

Để biểu lộ sự nhất trí, chàng ta quay sang vợ, đưa mắt hỏi:

- Có phải vậy không em?

Hội ý chồng, người vợ tiếp lời:

- Thưa Ngài, nếu không có Phật sự quan trọng, và nếu chúng tôi không làm phiền sự thanh tịnh của Ngài, xin Ngài hoan hỉ nhận lời mời của chúng tôi.

Đại đức Ananđa suy nghĩ: "Trông oai nghi, cốt cách thì hai người là con nhà dòng dõi trâm anh, có học thức và giáo dục, nhưng tại sao lại sống ẩn dật giữa cảnh núi rừng u tịch, hẳn phải có một lý do rất quan hệ trong dĩ vãng chi đây. Việc đối thoại với những người như vậy không phải là điều vô bổ". Đại đức nhận lời.

Vợ chồng múc nước xong bèn đi trước dẫn đường. Về đến nơi, vợ chồng tiếp nhau dọn dẹp, quét tước thảo lư thật là tươm tất. Người vợ trở về thảo lư của mình cách đó tương đối không xa. Đại đức lên tiếng:

- Này hiền hữu, thảo lư cất trong rừng trông khéo léo hết sức. Thoáng nhìn người ta cũng đoán được phần nào tâm hồn tế nhị và óc thẩm mỹ của chủ nhân.

- Thưa Ngài, tôi thành thật đa tạ lời khen tặng và sự nhận xét của Ngài. Thú thật với Ngài, rừng này đối với tôi là cảnh thiên đường hiện tại, tôi rất mãn nguyện và vừa lòng. Chúng tôi sống ở đây vô cùng an lạc và thanh tịnh. Tôi vừa nói thanh tịnh và an lạc đúng với ý nghĩa của nó. Trong cảnh núi rừng hoang dã, trong thảo lư nghèo nàn này đã chứa đựng cả sự an lạc và thanh tịnh của đời tôi.

- Thưa hiền hữu, tại sao hiền hữu lại an phận với cảnh núi rừng hoang dã và thảo lư nghèo nàn như thế này, trong khi hiền hữu là một thanh niên trang nhã và bà nhà là một thiếu nữ sắc hương. Thanh niên, thiếu nữ phần đông thích sống nơi ánh sáng hoa lệ chớ có ai thích nơi cô tịch, quạnh quẻ thế này. Hay hiền hữu là người địa phương?

- Thưa Ngài, tôi không phải là người địa phương mà là người sanh ra giữa kinh đô náo nhiệt.

- Thưa hiền hữu, câu trả lời và cuộc sống của hiền hữu khiến bần đạo có cảm tưởng như câu chuyện hoang đường có tánh cách liêu trai thần thoại.

Thưa hiền hữu, tôi quan niệm rằng mỗi người có một mục đích sống phù hợp với sở thích và lý lẽ riêng mình. Chính mục đích ấy an bài cuộc sống. Tôi đã chọn lựa cuộc sống này, và sẽ an phận cho đến ngày nhắm mắt.

Thưa hiền hữu, nếu không phiền lòng, hiền hữu có thể cho bần đạo được nghe sự thật, trước là được chia xẻ nỗi niềm, sau là để mở rộng tầm kiến thức. Tiện đây, canh một cũng còn, nếu không phải là câu chuyện bí mật thì bần đạo xin được nghe cặn kẻ.

Gió đêm thổi nhẹ, mang về mùi hương thoang thoảng của hoa dại núi rừng. Ánh trăng ngà vằng vặc chiếu xuống trần gian, xuyên qua cửa sổ, soi sáng gương mặt phương phi nhưng nhuộm nét phong trần của chàng trai thanh tú.

Chàng tâm sự:

- Thưa Ngài, đời tôi vui buồn lẫn lộn, ngọt đắng đủ mùi, thú vị cũng nhiều mà vô vị cũng lắm. Cái tổng hợp của vui buồn, ngọt đắng, thú vị và vô vị ấy như vầy.

Một chuyện tình

- Thưa Ngài, tôi sanh ra trong triều nội. Ngày mở mắt chào đời của tôi cũng là ngày diễn binh quan trọng. Bốn loại binh chủng là tượng binh, mã binh, xa binh và bộ binh được lịnh tập trung toàn bộ để diễn hành. Căn cứ vào hiện tượng này, phụ vương đặt tên tôi là hoàng tử Tứ binh (Caturangabala).

Chắc Ngài cũng từng học qua binh pháp. Trong ấy có nói, tổ chức quân sự mạnh là ngăn được chiến tranh. Thật vậy, một quốc gia suy yếu về mặt quân sự thì dễ bị xâm lăng. Cũng như cơ thể yếu đuối dễ bị nhiễm bịnh. Về triết lý tôi cũng biết được chút ít rằng tâm hồn bạc nhược, phiền não sẽ lộng hành. Đời tôi, thuở ấu thời nó tươi đẹp và thơ mộng như vườn hoa nhiều hương sắc. Là một hoàng tử, nên tôi được sống cuộc đời nhung lụa vàng son. Vả lại, phụ vương và mẫu hậu rất mực nuông chiều. Do đó, mọi nhu cầu đều được thỏa mãn. Trong những món trang sức hoàng triều tôi thích nhất là cây trâm cài tóc. Chẳng những thích để dùng mà gần như là nhà sưu tập. Và cũng chính sở thích này là nguyên do cuộc sống ẩn dật của tôi.

Tại kinh đô Hastinàpura này, có một gia đình làm nghề thợ bạc, cha truyền con nối. Do đó, họ rất thiện nghệ và nổi tiếng. Hầu hết những người trong hoàng tộc đều đặt làm các món trang sức tại đây và cá nhân tôi cũng vậy. Tôi có một người cận vệ thường tới lui nhà thợ bạc này. Mỗi lần anh ta trở về là không ngớt ca ngợi sắc đẹp cô con gái người thợ bạc. Miệng anh ta gần như không liền da non. Nói riết tôi đâm ra bực mình, không muốn nghe nữa. Nhưng anh ta gần như bị cô gái thôi miên.

Mặc dù vậy, anh ta lại là người rất dễ thương và hội đủ bốn đức tánh của người giúp việc là: ngủ sau, thức trước, sẵn sàng nhận việc và hoàn thành tốt tất cả nhiệm vụ giao phó. Quả thật người giúp việc mà hội được những đức tánh ấy thì chủ nhân cũng phải nể lòng.

Thú thật với Ngài là tôi không bao giờ để ý đến chuyện anh ta ca tụng vẻ đẹp con gái người thợ bạc, vì tôi quan niệm rằng trong hoàng cung biết bao người đẹp mà tôi chưa để dạ người nào, huống chi là con nhà dân giả. Nhưng tôi còn nhỏ tuổi, bầu nhiệt huyết còn nhiều, nhất là tánh hiếu kỳ muốn biết chuyện lạ.

Một hôm, tôi cải trang theo anh đến nhà thợ bạc với hai mục đích vừa xem tận mắt cái vẻ đẹp của người con gái vừa để ngắm nghía cây trâm kiểu mới mà tôi đặt làm từ lâu. Chúng tôi được mời vào phòng khách uống nước đàm đạo. Một sự ngẫu nhiên hình như có bàn tay sắp xếp nên khiến hôm ấy, cô giúp việc đi chợ chưa về, thành ra đích thân con gái người thợ bạc bưng nước đãi khách. Anh chàng hầu cận ra hiệu. Tôi biết ngay. Vừa nhìn cô ta thì Ngài ơi, trái tim tôi muốn nhảy ra ngoài, tôi mất tự nhiên. Cô ta đẹp thật, nét đẹp đài các, sang trọng làm mê mẫn tâm hồn người đối diện. Cô ta đẹp hon tất cả công nương mà tôi từng gặp trong hoàng cung. Nàng đứng trước mặt tôi mà cứ tưởng là chị hằng nga trên cung quản hiện xuống. Tôi đang ngẩn ngơ hồn phách thì giọng nói của nàng khiến tôi càng thêm ngây dại. Trời ơi, giọng nói mới trong trẻo, ấm áp và ngọt ngào làm sao. Còn bờ môi và hàm răng của nàng thì tôi không tin là nhân tạo mà tất cả những vẻ đẹp ấy, đối với tôi là thiên tạo. Dường như tất cả những vẻ đẹp của nữ giới trên thế gian này đều tập trung tất cả cho riêng nàng.

Từ mê mẫn đến ngẩn ngơ rồi bỗng dưng tôi sung sướng muốn nhảy dựng lên, đó là lời hỏi thăm của nàng đề cập đến tôi vì nàng chưa biết tôi là hoàng tử. Nàng bảo với anh chàng hầu cận của tôi rằng:

- Hoàng tử có được mạnh khỏe không và chắc hoàng tử nóng lòng chờ đợi cây trâm đặc biệt này lắm phải không.

Tôi ngồi như phỏng đá. Anh chàng này cũng rắc rối lắm. Anh ta cảm ơn nàng thay tôi và làm ra vẻ ta đây, rằng không sao đâu, có lâu chút ít cũng được, miễn cha con nàng làm dùm thật kỷ, thật đẹp được rồi. Anh ta nói thêm trong khi ngó tôi ra dấu:

- Tuy nhiên, tôi cũng xin được giới thiệu với cô, anh bạn Suranda ( Dũng Lạc) của tôi đây, nếu sau này tôi bận việc không đi được thì anh bạn sẽ thay tôi liên lạc với cô.

Nàng ta chấp tay xá tôi. Thiếu chút nữa tôi quên xá lại vì mãi lo nhìn nàng.

Đêm ấy, tôi trằn trọc hết canh này sang canh khác không tài nào ngủ được. Hình ảnh nàng cứ ám ảnh tôi. Tôi cố xua đuổi nhưng bất lực. Tôi tự biết tôi là kẻ bại trận và là người nô lệ của nàng. Tên nàng là Vimalamàsa (Vô ưu). Cái tên mới đẹp làm sao, nàng quả thật xứng đáng với cái tên ấy. Nàng là hiện thân của vô ưu cho riêng nàng mà bất cứ ai đến gần nàng và được trò chuyện đều vô ưu như vậy cả. Riêng tôi thì cái tên ấy nó ngọt ngào hơn cả mật ong và thi vị hơn bất cứ vần thơ tuyệt tác nào trên cõi đời trần tục này.

- Thưa Ngài, Ngài có biết tại sao người sanh ra lại được quá nhiều ưu đãi như trường hợp của nàng Vô ưu hay không?

Đại đức Ananđa nói:

- Thưa hiền hữu, theo triết lý nhà Phật thì: trạng thái người có tướng mạo đoan chính, duyên dáng, có tiếng nói thanh tao truyền cảm, có sắc dẹp đài các trang nhã, khiến người nhìn không chán là do tiền phước.

- Nếu vậy thì cô Vô ưu là hiện thân của phước phải không Ngài?

- Đúng vậy.

Hoàng tử lấy làm sung sướng kể tiếp:

- Thưa Ngài, tiếng sét tình yêu đã giáng xuống đầu tôi. Tôi yêu nàng tha thiết và nhớ nàng ray rứt. Lần đầu tiên biết yêu nên tôi vụng về lắm tôi như kẻ lạc lối đường rừng, tâm trạng rối bời. Tôi nghĩ, mình có nên cho nàng biết sự thật rằng Dũng Lạc là tên giả của hoàng tử Tứ binh hay không. Suy tới nghĩ lui, tôi quyết định cứ đến với nàng bằng vai trò và cái tên Dũng Lạc vậy.

Từ ấy về sau tôi liên lạc với nàng thường hơn và tôi cứ đặt làm hết cây trâm này đến cây trâm khác. Mỗi lần đến thăm tôi đều mang tặng nàng những món quà nho nhỏ, xinh xinh để làm vui lòng nàng và cũng để chứng tỏ sự chân thành quí mến của tôi đối với nàng. Tấm chân tình của tôi được đền đáp nhẹ nhàng nhưng vô cùng ý nghĩa. Đó là một hôm, trước khi ra về nàng trao cho tôi một cái gói nhỏ. Tôi mừng như trẻ lạc đường gặp mẹ. Đến hoàng thành, tôi mở ra xem thì tôi sung sướng gần lặng cả người vì trong ấy là một chiếc khăn tay, những nét thêu tuyệt hảo. Tôi ấp ủ vàp lòng và ngửi mãi ngửi hoài không biết chán.

Buổi chiều nọ, tôi đến thăm nàng, ngỏ ý muốn dạo chơi vườn hoa và ao sen phía sau nhà. Nàng vui vẻ và tỏ ra sẵn lòng hướng dẫn tôi dạo vườn ngắm cảnh. Gần suốt cuộc dạo chơi này tôi vô duyên đến mức độ không biết phải làm gì cho nàng vui. Toàn thân tôi như tê cứng lại. Tôi cứ lấm lét hết nhìn nàng rồi nhìn cảnh. Tôi đang vận dụng tất cả can đảm để nói tiếng yêu nàng, nhưng lưỡi tôi như líu lại. Tôi cũng không biết cử chỉ tôi lúc bấy giờ nó ngớ ngẩn và ngốc nghếch ra sao. Nhưng may mắn quá nàng đã cứu tôi bằng câu hỏi:

- Vườn hoa và ao sen này có đẹp không anh?

- Đẹp, đẹp lắm, nhưng tất cả cái đẹp ở đây còn thua xa vẻ đẹp của Vô ưu nhiều.

Nửa sung sướng, nửa thẹn thùng. Tay mân mê chéo khăn quàng cổ, nàng nói:

- Người trong hoàng thành thường tán tỉnh nhau như vậy phải không anh?

- Tôi ở trong thành nội từ nhỏ nhưng chưa nói được câu này với ai bao giờ. Cô là người đầu tiên nghe tôi nói.

- Tại sao người nam chỉ thích ca ngợi sắc đẹp người nữ mà không thấy ca ngợi cái gì khác cả?

Giờ thì tôi tương đối dạn dĩ hơn một chút, tôi trả lời:

- Nhìn Vô Ưu chẳng những đẹp tuyệt trần về mặt thể chất mà còn tuyệt vời về mặt tinh thần, nhất là đạo đức tác phong và trong trắng. Do đó, nếu không ca ngợi Vô Ưu thì còn ai đáng cho tôi ca ngợi nữa.

- Nếu bảo thích nhìn tôi, ca ngợi tôi thì tôi cho nhìn hoài.

Nàng chấm câu tại đây, mặt cúi xuống vì ngượng. Lúc ấy, một con chim đậu trong bụi hoa sau băng đá vỗ cánh tung bay, làm nàng giựt mình. Tôi dí dỏm:

- Chắc nó là con chim trống.

- Sao anh biết, nó quỉ quái ghê, làm người ta giựt mình, muốn đứng tim.

- Chắc nó tội nghiệp và thông cảm lòng anh vì anh muốn được ngồi gần em như thế này lâu lắm rồi, dù chỉ trong giây phút ngắn thôi cũng đủ khiến anh sung sướng, cũng như lửa trời chỉ lóe lên một khắc cũng đủ giúp ta thấy đường trong đêm tối.

Nàng đứng lên, đầu vẫn cúi nàng nói:

- Thôi em không dám tin lời anh đâu vì anh nói ngọt ngào và dễ thương quá chừng. Nhưng về đến hoàng thành là anh quên em, quên cái tên Vô Ưu, quên cả ao sen, vườn hoa và cái băng đá này.