Pháp trích lục - 2

"Một đức Dantha khác tại kinh-đô Ganghara;

"Một đức Dantha tại quốc-độ Kalinga;

"Một đức Dantha về phần Long Vương gìn giữ;

"Tất cả báu vật để làm bằng-chứng cho thế-gian sùng-bái cúng dường.

"Vì những cách cúng dường cao-thượng,

"Là phương-châm thành-kính Bổn Sư,

"Của những bậc quyền cao thế cả,

"Như chư-thiên, hoàng-tộc, long-vương.

"Vậy các người nên chấp tay phủ phục.

"Di-tích này thế mặt Cha Lành,

"Vì trải qua biết bao thế-kỷ,

"Rất khó bề gặp Phật giáng-sinh".

-- MÃHA PARINIBBÃNA SUTTA XVI

Sử-tích kết-tập Tam-tạng Pháp-bảo

"Phật Pháp có một phẩm vị, là sự giải-thoát, cũng như nước trong biển cả chỉ có một phẩm vị mặn mà thôi" -- Phật ngôn

Vài lời của soạn-giả:

Thế-thường, trong một gia-đình nhiều của đông con, thì làm sao cũng có đứa vầy đứa khác. Người cha, dầu cho nghiêm-khắc đến đâu, cũng không thể nào bắt-buộc chúng nó ăn ở theo khuôn-khổ cho được. Khi cha mẹ mãn-phần, có đứa muốn gìn giữ của phụ-ấm cho nguyên-vẹn và sống theo cổ-tục. Đứa khác lại muốn chia sớt tài-sản cho mau để tự-do bay nhảy. Lắm lúc, trong thời song-thân còn tại thế, chúng nó đã để mắt lườm nhau vì những của-cải ấy.

Trong Phật-Giáo, mầm chia rẽ đã được ông Devadatta (Đề Bà Đạt Đa) khởi-xướng từ khi Đức Phật còn tại thế. Lúc kết-tập kỳ nhất, mầm chia rẽ cũng đã phát-sinh trong vài trường-hợp không đáng kể. Mà chia rẽ là nguyên-nhân làm cho phát-sinh những sự bịa đặt, thêm bớt trong các Thánh Kinh, một tai-hại và là kẻ đại-nghịch của Phật-Giáo.

Vì bịa đặt mà một số đông người Ấn cho trận giặc tinh-thần được mô-tả trong quyển BHAGAVA-GITA là một cuộc chiến-tranh thật-sự, nên họ mới giết hại sinh-vật để tế-lễ.

Vì sửa đổi một vài chữ trong kinh veda mà nhóm Bà La Môn Giáo khư-khư chấp giữ phong-tục thiêu luôn người goá-phụ khi chồng chết.

Không hiểu các nhà bác-học diễn-giải Phật-Giáo ra thế nào mà những nhà sư: Tây Tạng, Nhật Bổn, Mông Cổ, v.v. ... mang súng ra trận một cách tự-nhiên.

Không biết do ai dạy bảo mà một số người tu Phật Việt-Nam chúng ta lại nói rằng Phật cho phép uống rượu khi đau và sát hại những con vật nhỏ như: kiến, rệp, muỗi v.v. ... lúc nào cần-thiết.

Mấy điều kể trên chứng-tỏ rằng sự chia rẽ và thêm bớt trong kinh sách là một điều hại lớn. Nên chi các bậc tu-hành chân-chánh phải cần đến phương-pháp hội-họp các bậc thiện-trí-thức để củng-cố nền Phật-Giáo Nguyên-Thủy.

Vì vậy mới có những cuộc tổ-chức Kết-Tập Tam-Tạng từ cổ chí kim.

* * *

Các kinh-điển Nam-phạn (Pãli) có chép những kỳ-hội kết-tập tam-tạng theo những trường-hợp sau đây:

Kỳ kết-tập toàn-thể lần thứ nhất

(Khẩu truyền) Lối bốn tháng sau khi Phật tịch, có 500 vị đại A-La-Hán nhóm họp tại thành Radjagaha (Vương Xá) dưới quyền chủ-tọa của Đức Maha-Kassapa (Đại-Đức Ca-Diếp).

Mục-đích của Hội: Số là, sau khi Đức Thế Tôn nhập Niết-Bàn, phần đông các bậc Thinh Văn cho rằng sự duy-trì kiếp sống của các ngài trên thế-gian này chẳng còn ý-vị chi nữa, nên khuyên nhau nhập Vô-Dư Niết-Bàn. Có bổn-phận gìn giữ Giáo Pháp, Đức Maha-Kassapa liền vội-vã thỉnh các thánh-tăng hội lại để củng-cố những lời di-huấn của Phật.

Kết cuộc: trong cơ-hội ấy, Đức Ananda (A-Nan) lập lại những câu Phật-Ngôn mà chính ngài đã được nghe Đức Thế Tôn thuyết ra, để kết-thành hai Tạng: Kinh và Luận. Còn Đức Upali thì công-bố các điều-học mà Phật đã cấm-chế hàng tăng-chúng để kết-thành Tạng Luật, gồm lại có 227 giới chánh và nhiều giới phụ mà hiện nay Phái Théravada (Nguyên-Thủy) vẫn còn thọ-trì nguyên vẹn. Hội lại quyết-định chẳng sửa đổi những điều-học nhỏ-nhen mà Đức Phật đã cho phép trong lúc Ngài còn tại thế⁷.

Kỳ kết-tập toàn-thể lần thứ nhì

(Khẩu truyền) Cách kỳ trước lối 100 năm về sau, có 700 vị thánh-tăng nhóm họp tại thành Vésali, nhằm đời vua Asoka thứ I.

Mục-đích của Hội: Bàn cãi về việc sửa đổi và chế-biến thêm 10 điều học mới do nhóm tỳ-khưu Vajjiputra đề-xướng mà trong ấy có mấy điều-học quá dễ-dãi như việc cầm vàng bạc, được thọ-thực khi quá ngọ ... và mấy điều-học quá khổ-hạnh của ông Devadatta đã cầu xin Đức Phật thuở trước, nhưng bị Ngài bát lời.

Kết cuộc: Chư thánh-tăng không chấp-nhận những điều canh-cải ấy. Phật-Giáo bị chia rẽ làm hai phái lớn kể từ đây:

- Phái "Trưởng-Lão Bảo-Thủ" (Sthavira-Théravada), có khi gọi là Thượng Tọa Bộ, nguyện thọ-trì giới y như lời Đức Phật dạy khi xưa;

- Phái "Đại Chúng Cải Cách" (Mahasangika), hay gọi là Đại Chúng Bộ, tổng-hợp các nhà sư với hàng cư-sĩ tại-gia, có mục-đích thay đổi và thêm bớt các điều-học cho dễ bề tu-hành và thâu-thập tín-đồ.

Kỳ kết-tập toàn-thể lần thứ ba

(Khẩu truyền) Cách kỳ trước 118 năm về sau (lối 253 năm trước tây lịch) do hoàng-đế Asoka Đệ Nhị (vua Chuyển Luân Vương A Dục) triệu-tập. Có 1.000 thánh-tăng hội-họp tại đền vua trong thành Pãtaliputra.

Mục-đích của Hội: Củng-cố Tam-Tạng Pháp-Bảo Nguyên-Thủy. Sa-thải các phần-tử xấu-xa trong tăng-hội. Phái những bậc Thinh Văn sang các nước láng-giềng để truyền-bá chánh pháp.

Kết cuộc: Vô-số kẻ ngoại-đạo tự mặc áo cà-sa, mang bình bát trà-trộn vào trong hàng tăng-chúng để tìm cách nuôi mạng dễ-dàng, bị đức vua trục-xuất. Nhiều vị đại A La Hán được phái sang các xứ miền Bắc Ấn Độ như: Cachemire, Gandhara, Tích Lan, Miến Điện, Thái Lan, Tây Tạng v.v. ... để truyền đạo. Cũng trong cơ-hội này, Đức Mahinda (con của vua A-Dục) đem Pháp-Bảo mà ngài đã thuộc nằm lòng trong kỳ kết-tập lần thứ ba, sang khẩu-truyền trên đảo Tích Lan.

Kỳ kết-tập địa-phương lần thứ tư

(Khẩu truyền) Do Đức Mahinda tổ-chức tại đảo Tích Lan trong thời-gian Ngài ngụ tại đó, cũng trong vòng thế-kỷ thứ ba trước Tây-lịch, với mục-đích củng-cố Tam-Tạng Pháp-Bảo tiếng Pãli của hội kết-tập kỳ thứ ba qui-định.

Kỳ kết-tập địa-phương lần thứ năm

(Chép ra văn-tự) Vào lối thế-kỷ thứ nhất trước Tây-lịch, do 500 vị A-La-Hán hội tại một ngôi chùa trong đảo Tích Lan (chùa này của đức Mahinda tạo thuở trước) nhằm trào vua Tích Lan Vatta-Gamani⁸.

Mục-đích của Hội: Củng-cố Pháp-Bảo chân truyền và kết-tập Tam-Tạng ra văn-tự lần thứ nhất.

Kết cuộc: Hội quyết-định dùng chữ bổn-xứ (Tích Lan) để chép các kinh-điển đã được truyền-khẩu từ xưa đến nay bằng tiếng Pãli vào những tờ lá của một loại cây thốt-nốt trong xứ. Chính các Thánh-Kinh được kết-tập ra văn-tự kỳ này được lưu-truyền cho đến ngày nay trong những nước: Tích Lan, Miến Điện, Thái Lan, Lào, Cao Miên, vân-vân ...

Kỳ kết-tập địa-phương lần thứ sáu

(Bằng chữ) Do Đức Buddhaghosa chủ-trương trên đảo Tích Lan, sau khi Phật diệt-độ được hơn 900 năm, với mục-đích canh-cải lại vài chỗ bất-đồng giữa kinh-điển Pãli/Magadha và kinh-điển Pãli/Tích Lan.

Từ ấy trở về sau, trong các nước tu theo Phật Giáo Nguyên-Thủy, như: Miến Điện, Tích Lan, Thái Lan, Lào, Cao Miên ..., thỉnh-thoảng có những cuộc tổ-chức kết-tập địa-phương để lo việc bảo-tồn Thánh Pháp cho đến 5.000 năm.

* * *

Trên đây, chỉ là những cuộc kết-tập Tam-Tạng theo truyền-thống Nguyên-Thủy, ngoài ra còn có những cuộc kết-tập Tam-Tạng theo truyền-thống Đại Chúng Bộ (Đại Thừa) được tổ-chức tại miền Bắc Ấn Độ.

[1] Đức Đế Thích.

[2] Đức A-Nậu-Đa.

[3] Đức A-Nan.

[4] Thiêu-táng.

[5] Không phải thầy Subhada được nhập-môn trong giờ chót của Phật.

[6] Xá-lợi Răng.

[7] Có kinh chép rằng thầy tỳ-khưu Purna cùng 500 môn-đệ vào phòng nhóm trễ và tuyên-bố rằng ông ta chỉ hành theo những điều-học nào chính mình đã được nghe Đức Phật thuyết ra mà thôi. Đây là khởi đầu của mầm chia rẽ.

[8] Sau khi kết-tập thứ 5 tại đảo Tích Lan, hơn 100 năm, trên lục-địa Ấn Độ, đức vua Kanishka có triệu-tập tại kinh-đô Kudalavana (xứ Cachemire) một hội-nghị Kết-Tập để chép Tam-Tạng Pháp-Bảo ra tiếng Sanscrit (Bắc Phạn), một thứ tiếng gốc của Bà La Môn Giáo thường dùng. Bắt đầu từ đây, Phật-Giáo đã chia hẵn ra làm hai phái lớn: Tiểu-Thừa (Nihayana) và Đại-Thừa (Mahayana). Những danh-từ Đại-Thừa và Tiểu-Thừa được Bắc-Tông bịa ra để tự cho mình là lớn lao, cao-thượng và biếm nhẽ sự eo hẹp, thấp hèn của Nam-Tông. Và từ đó về sau, mỗi Tông đều tự-tiện nhóm họp để kết-tập riêng của mình. Bắc-Tông không nhìn-nhận kỳ kết-tập thứ 5 của Nam-Tông, cũng như Nam-Tông chẳng hề biết đến kỳ hội Kanishka vậy.

Phật giáo Nguyên thủy

Huỳnh Văn Niệm soạn dịch

Phật Bảo Tự tái bản

Pagode Buddharatanarama

3, Rue Broca

91600 Savigny Sur Orge - France

Tel: 01 69 96 49 34

Tập II

Đức Phật thuyết về ngọn lửa phá-hoại

Sau khi ngự tại rừng Uruvela trong một thời-gian, Đức Thế Tôn liền lên đường sang xứ Gayasisa và dắt theo một ngàn thầy tỳ-khưu thuộc về nhóm Djatilas vừa mới thọ giáo cùng Ngài. Lúc đến nơi, Đức Thế Tôn và các đệ-tử đồng lên ngự trên đảnh núi Gaya. Rồi Ngài thuyết cho các thầy tỳ-khưu nghe như vầy: "Hỡi các thầy tỳ-khưu! Mỗi vật đều là ngọn lửa phá-hoại:

- Mắt là ngọn lửa phá-hoại, những vật do mắt trông thấy là lửa, sự nhận thấy rõ hình sắc là lửa, cách tiếp-xúc giữa mắt và mọi vật là lửa, những cảm-giác vui khổ, hoặc không vui không khổ, do sự tiếp-xúc của mắt với sắc-trần cũng là do ngọn lửa phá-hoại. Vậy ngọn lửa phá-hoại ấy do đâu mà phát-sinh? Hỡi các thầy tỳ-khưu! Ngọn lửa phá-hoại ấy được phát-sinh là do lòng tham-dục, sân-hận, si-mê, do những sự: sanh, già, đau, chết, do những cảnh chia lìa, khóc than, thất-vọng, do các điều đau-đớn, thống-khổ.

- Tai là ngọn lửa phá-hoại, những tiếng do tai nghe là lửa, sự nhận biết được tiếng là lửa, cách tiếp-xúc giữa tai và các âm-thanh là lửa, những cảm-giác vui hay khổ do sự tiếp-xúc của tai với tiếng bên ngoài cũng là ngọn lửa phá-hoại. Vậy ngọn lửa phá-hoại ấy do đâu mà phát-sinh? Nó được phát-sinh là do lòng tham-dục, sân-hận, si-mê, do những sự: sanh, già, đau, chết, do những cảnh chia lìa, khóc than, thất-vọng, do các điều đau-đớn thống-khổ.

- Mũi là ngọn lửa phá-hoại, những mùi do mũi ngửi là lửa, sự nhận biết mùi thơm hay khó chịu là lửa, cách tiếp-xúc giữa mùi và hương trần là lửa, những cảm-giác vui khổ, hoặc không vui không khổ, do sự tiếp-xúc của mùi và hương trần, cũng là ngọn lửa phá-hoại. Vậy ngọn lửa phá-hoại do đâu mà phát-sinh? Nó được phát-sinh là do lòng tham-dục, sân-hận, si-mê, do những sự: sanh, già, đau, chết, do những cảnh chia lìa, khóc than, thất-vọng, do các điều đau-đớn thống-khổ.

- Lưỡi là ngọn lửa phá-hoại, những vật thực do lưỡi nếm là lửa, sự nhận biết vật ngon hay dở là lửa, cách tiếp-xúc giữa lưỡi và vị-trần là lửa, những cảm-giác vui khổ, hoặc không vui không khổ, do sự tiếp-xúc của lưỡi và các vật thực, cũng là ngọn lửa phá-hoại. Vậy ngọn lửa phá-hoại ấy do đâu mà phát-sinh? Nó được phát-sinh là do lòng tham-dục, sân-hận, si mê, do những sự: sanh, già, đau, chết, do những cảnh chia lìa, khóc than, thất-vọng, do các điều đau-đớn thống-khổ.

- Xác thân là ngọn lửa phá-hoại, những vật do thân đụng chạm là lửa, sự nhận biết những vật ấy mềm-mại hay nham-nhúa là lửa, cách đụng chạm vật này với vật nọ là lửa, những cảm-giác vui khổ, hoặc không vui không khổ, do sự đụng chạm gây nên cũng là lửa. Vậy ngọn lửa phá-hoại ấy do đâu mà phát-sinh? Nó được phát-sinh là do lòng tham-dục, sân-hận, si-mê, do những sự: sanh, già, đau, chết, do những cảnh chia lìa, khóc than, thất-vọng, do các điều đau-đớn thống-khổ.

- Tâm-trí con người là ngọn lửa phá-hoại, tư-tưởng là lửa, sự suy xét phải quấy là lửa, cách tiếp-xúc giữa tư-tưởng mình và tư-tưởng của kẻ khác là lửa, những cảm-giác vui khổ, hoặc không vui không khổ, do sự suy xét gây nên cũng là ngọn lửa phá-hoại. Vậy ngọn lửa phá-hoại ấy do đâu mà phát-sinh? Nó được phát-sinh là do lòng tham-dục, sân-hận, si-mê, do những sự: sanh, già, đau, chết, do những cảnh chia lìa, khóc than, thất-vọng, do các điều đau-đớn thống-khổ".

"Hỡi các thầy tỳ-khưu! Vì những lẽ kể trên nên bậc hành-giả chân-chánh, suốt-thông giới-luật, biết ăn ở theo đường phạm-hạnh, không còn chấp rằng những giác-quan là của mình, và chẳng để ý tới những sắc tốt hay xấu, tiếng hay hoặc dở, mùi thơm hay khó chịu, vật ngon hay chẳng vừa miệng, những sự đụng chạm vừa lòng hay Phật ý, những sự suy-nghĩ viễn-vông và không lợi-ích".

"Hỡi các thầy tỳ-khưu! Khi đã tẩy-trừ được sự chấp-trước về lục-căn và lục-trần rồi, bậc hành-giả ấy biết chắc rằng mình đã diệt được lòng tham-dục, đã được hoàn-toàn giải-thoát".

"Người biết rằng mình đã bước vào vòng thánh vức, đã làm tròn phận-sự trên cõi thế và không còn tái-sinh nữa".

Sau khi nghe Đức Thế Tôn thuyết pháp về ngọn lửa phá-hoại xong rồi, tất cả một ngàn vị tỳ-khưu ấy đều đắc thánh quả, từ bậc Tu Đà Huờn cho đến A La Hán.

-- MAHAVAGGA VINAYA

Đức Phật giải về những điều kinh-sợ của bậc hành-giả ngụ nơi rừng vắng

Đức Thế Tôn có thuyết cho thầy Bà La Môn Janussoni nghe như vầy: "Này người Bà La Môn, khi chưa được giác-ngộ và hãy còn đang tiến bước trên đường chân-lý, có lần nọ ta nghĩ rằng: "Đời sống giữa chốn rừng sâu hiu-quạnh thật là cam go nguy-hiểm. Rất khó mà tìm được sự an vui trong cảnh thanh-vắng, cô-độc như vầy; những nỗi lo-âu, sợ-sệt, luôn-luôn khuấy nhiễu tâm-trí của bậc hành-giả nào chưa được thuần-thục trong phép định tâm".

"Này người Bà La Môn, rồi ta lại nghĩ nữa rằng: "Sở-dĩ sự kinh-sợ được phát-sinh là vì các bậc đạo-sĩ hay Bà La Môn ấy, tuy sống ở giữa rừng sâu thanh-vắng, nhưng tâm-trí vẫn còn vọng tưởng về tài sắc, lợi danh, chẳng biết điều-khiển xác thân và để cho nó tự-do hành-động bất chánh bằng những lời nói và việc làm. Các vị đạo-sĩ ấy hằng bị ngọn lửa tham-dục, ngọn lửa oán-thù thiêu đốt, bị những sự suy-nghĩ vẫn-vơ, sự hôn-trầm, sự ngờ-vực làm chủ thân tâm. Hoặc giả những đạo-sĩ hay Bà La Môn ấy, tuy vào ngụ nơi rừng vắng, nhưng vẫn còn tánh cống cao, ngã mạn, lười-biếng, hững-hờ, ươn-hèn, xảo-trá, bất-nhã. Vì giới hạnh không trong sạch, nên họ phải bị những điều kinh-sợ làm lung-lạc thân tâm".

"Này người Bà La Môn, còn về phần Như Lai, khi để chân vào rừng vắng, ta đã có thân khẩu ý luôn-luôn trong sạch; không còn tham-dục, ta cố giữ cõi-lòng thơ thới; không còn sân-hận, ta có sự từ-bi, nhẫn-nại đối với chúng-sinh; không còn lười-biếng, ta hằng siêng-năng tinh-tấn; không còn suy-nghĩ vẫn-vơ, ta ráng giữ tâm-trí luôn-luôn an-định; không còn nghi-ngờ, ta hằng có đức tin dũng-mãnh trên đường đạo-đức. Với tâm-trí bình-tĩnh và hăng-hái chiến-đấu để diệt-tận các điều xấu-xa, lầm-lạc, chẳng còn cống cao, ngã mạn, si-mê, hờ-hững, luôn-luôn có sự tri-túc và ghi nhớ biết mình, nên những điều kinh-sợ không sao làm lay-chuyển thân tâm ta được. Vì ta đã đặt chân vào rừng vắng với tư-cách của một bậc hành-giả có phẩm-hạnh thanh-cao, thông-suốt đạo lý và thân tâm trong sạch".

"Này người Bà La Môn! Khi biết mình đã có giới hạnh tinh-nghiêm và sự thông hiểu cao cả rồi, ta nhận thấy đời sống cô-độc ở giữa rừng sâu thanh-vắng thật là an vui hạnh-phúc. Rồi ta lại nghĩ rằng: "Vậy ta thử chọn một đêm trăng trong, sao tỏ, nào để tìm đến ngụ tại giữa chốn âm-u, sầm-uất nhất trong cảnh rừng này. Nơi mà ai-ai cũng phải rởn gáy, kinh-hồn, mỗi khi đặt chân đến chốn đó. Ta vào chỗ quạnh-hiu, nguy-hiểm ấy để thử-thách những điều kinh-sợ hằng làm lay-chuyển tâm-trí của người hành đạo ngụ nơi rừng vắng".

"Này người Bà La Môn! Trong khi ta đang ngồi quán tưởng dưới một gốc cây to, bỗng-nhiên có những loài chim đáp xuống và một con công làm gãy mấy cành cây mục răng-rắc rơi xuống gần bên; một luồng gió lạnh xào-xạt thổi xuyên qua những lá cây khô, khiến cho ta nghĩ rằng: "Sự kinh-sợ đã đến rồi!" Nhưng ta lại xét như vầy: "Cớ sao ta lại chờ đón rước những điều kinh-sợ, lo-âu ấy để làm gì? Mà nếu sự lo-sợ phát-sinh, thì ta phải làm thế nào để tiêu-diệt trừ nó?"

"Này người Bà La Môn! Tuy nghĩ như vậy, nhưng trong lúc đang đi, ta cũng có cảm-giác rằng điều kinh-sợ vẫn đeo đuổi theo ta. Biết vậy, ta không dừng bước, mà cứ đi mãi, cho tới khi nào ta dẹp được sự kinh-sợ ấy mới thôi. Lúc đứng yên một chỗ, ta cũng thấy mình còn lo-sợ. Biết vậy, ta không cử-động và chờ đến khi nào tâm-trí trở nên bình-tĩnh rồi mới ngồi xuống. Ngồi xong, ta phải cố gắng diệt trừ sự kinh-sợ rồi mới nằm nghỉ, và lúc nào chẳng còn lo-sợ chi nữa, thì ta mới ngồi dậy".

"Này người Bà La Môn! Có nhiều bậc đạo-sĩ hay Bà La Môn, vì chẳng diệt trừ được những điều kinh-sợ khi đặt chân vào rừng vắng, nên hằng lấy ngày làm đêm và lấy đêm làm ngày (vì lo-sợ nên thức suốt đêm còn ban ngày thì ngủ). Vì lầm-lạc như thế, nên họ không sao tấn-hoá được. Còn đối với Như Lai, khi đêm đến thì biết rõ rằng đêm, và ngày tới, biết rõ là ngày. Bởi cớ ấy, người ta gọi Như Lai là một bậc chẳng còn lầm-lạc, là bậc giàu lòng từ-bi, bác-ái, có sự thông-hiểu nhiệm-mầu, đã đem lại sự an vui, hạnh-phúc cho tất cả chư-thiên và nhân-loại".

-- MAJJAHIMÃ NIKÃYA

Đức Phật tìm vào ngụ nơi rừng vắng một mình

Một thuở nọ, Đức Thế Tôn ngụ tại tịnh-xá Ghosita, thuộc về thành Kosambi. Ngài phải bực-bội, khó chịu, vì có một nhóm đông: tỳ-khưu, tỳ-khưu-ni, thiện-nam, tín-nữ, vua chúa, quan quân và luôn cả các tín-đồ ngoại-đạo, cứ quanh-quẩn bên Ngài. Đức Thế Tôn bèn nghĩ rằng: "Vậy muốn tránh những sự phiền-phức, ồn-ào giữa chỗ đông người, ta thử tìm sống một mình trong nơi thanh-vắng coi ra sao?".

Rồi đó, Đức Phật mặc y mang bát đi vào thành Kosambi để khất-thực. Khi trở về và độ ngọ xong, Ngài sắp đặt chỗ ngụ của mình cho có thứ-tự và chẳng cho các đệ-tử hay biết chi cả, rồi lên đường sang xứ Palileyyaka, vào rừng Rakkhila, và ngự dưới gốc cây Sala.

Trong khi ấy, có một voi chúa đoàn, cũng hằng bị bực-bội phiền-phức vì phải sống chung với một bầy voi đông-đúc, nào là voi đực, voi cái, voi già, voi con. Hễ đi đến đâu thì chúng nó dẫm đạp cỏ non đến đó, lội xuống ao nào thì quậy bùn lên làm cho nước trở nên đục và dơ bẩn. Vì sống giữa đàn voi đông-đúc như thế, mà hằng ngày voi chúa phải ăn cỏ úa, phải uống nước bùn. Khi lội ngang qua rạch, hoặc xông vào rừng, nó lại bị các con voi khác chen lấn, xô đẩy, giành đi trước. Voi chúa bàn-tính rằng: "Vậy muốn tránh những điều phiền-phức vì sự chung-chạ đông đảo ấy, ta thử tìm sống cô-độc trong nơi vắng-vẻ coi ra sao?" Nghĩ xong, voi chúa liền tách ra khỏi đoàn và đi một mình vào ngụ tại khu rừng Rakkhila. Gặp Đức Thế Tôn đang ngồi dưới cây Sala, nó liền lại gần lấy vòi nhổ sạch cỏ mọc chung-quanh Ngài và lấy nước lại dâng cho Ngài dùng.

Đức Thế Tôn liền nghĩ rằng: "Quả thật vậy, trước kia ta lấy làm bực-bội vì phải sống giữa một nhóm đông tỳ-khưu, tỳ-khưu-ni, thiện-nam, tín-nữ, vua chúa, quan quân. Trái lại, hiện nay ta chỉ sống cô-độc trong nơi thanh-vắng, không người cung-cấp, hộ độ, mà vẫn an vui, thơ thới hơn xưa".

Khi ấy, voi chúa đàn cũng nghĩ như vầy: "Trước kia, vì sống giữa một bầy voi đông-đúc, nào là voi đực, voi cái, voi già, voi con, nên ta phải chịu ăn uống bẩn thỉu và nhọc tâm, bận-rộn với chúng nó. Còn bây giờ, chỉ sống tại rừng đây có một mình mà ta thấy thơ thới, nhẹ-nhàng hơn xưa".

Đoán được tư-tưởng của voi chúa đoàn, Đức Thế Tôn liền ngâm kệ khen sự an vui nơi rừng vắng như vầy:

Ý nghĩ của voi chúa nào khác chi tư-tưởng của Như Lai,

Khi chúng ta đồng xét về sự yên-tịnh trong nơi thanh-vắng,

Về sự an vui lợi-ích tại chốn rừng sâu.

-- UDANA

Đức Phật giải về thuyết "Trung-đạo"

Có thầy tỳ-khưu Sona-Kolivisa, khi được xuất-gia không bao lâu liền xin phép Đức Thế Tôn cho mình vào rừng Sitavana để tu tập.

Vì muốn được mau thành-tựu trong đạo-quả, thầy Sona không nài cực nhọc, đi kinh-hành suốt ngày đêm trên khoảng đường rừng đầy chông gai, hiểm-trở, làm cho hai bàn chân phải bị thương-tổn, máu chảy ra lai-láng. Khi đã mệt mỏi, thầy lại đi tìm nơi thanh-vắng mà tham-thiền quán tưởng.

Bỗng nhiên, thầy Sona phát tâm suy-nghĩ như vầy: "Ta đây vốn thuộc gia-đình giàu có, sang-trọng, đã hy-sinh tất cả tài-sản, quyến-thuộc, xin làm đệ-tử của Đức Phật. Khi vào tu rồi, ta lại cố gắng để hết tâm lực trau-giồi đạo-đức, kham-khổ đủ điều. Nhưng nào ta có diệt được phiền-não, và tâm-trí vẫn còn bị các ác pháp khuấy rối luôn. Rốt cuộc, đạo-quả đâu chẳng thấy, ta chỉ phải đau khổ thêm thôi. Vậy tốt hơn là ta nên trở lại với gia-đình đặng hưởng sự phong-lưu, hạnh-phúc, và làm việc lợi-ích cho đời".

Đoán được ý-nghĩ sai-lầm của thầy Sona, Đức Thế Tôn liền rời khỏi đỉnh núi Kỳ Xà Quật, dùng phép thần-thông bay vào rừng Sitavana, đến tại chỗ thầy Sona thường đi kinh-hành và thấy còn dấu máu. Ngài hỏi thầy Sona rằng: "Này Sona, có phải trong khi tham-thiền, quán tưởng, nhà ngươi có ý-nghĩ sai-lầm như vầy: Ta đây vốn thuộc gia-đình giàu có, sang-trọng, đã hy-sinh tất cả tài-sản, quyến-thuộc, xin làm đệ-tử của Đức Phật. Khi vào tu rồi, ta lại cố gắng để hết tâm lực trau-giồi đạo đức, kham-khổ đủ điều. Nhưng ta nào có diệt được phiền-não, và tâm-trí vẫn còn bị các ác pháp khuấy rối luôn. Rốt cuộc, đạo-quả đâu chẳng thấy, ta chỉ phải đau khổ thêm thôi. Vậy tốt hơn là ta nên trở lại với gia-đình mà hưởng sự phong-lưu, hạnh-phúc, và giúp ích cho đời".

- "Bạch Đức Thế Tôn, đệ-tử có ý-nghĩ như vậy thật.

- "Này Sona, Như Lai có nghe rằng khi còn ở ngoài thế, ngươi là một kẻ khảy đàn giỏi, có phải vậy không?

- "Bạch Đức Thế Tôn, chính phải như vậy.

- "Này Sona, nếu nhà ngươi lên dây đàn thẳng quá, thì tiếng đàn có được thanh-tao và ăn rập với giọng ca ngâm chăng?

- "Bạch Đức Thế Tôn, không thể được.

- "Này Sona, còn nếu nhà ngươi xuống dây dùn quá, thì tiếng đàn có được thanh-tao và ăn rập với giọng ca ngâm chăng?

- "Bạch Đức Thế Tôn, không thể được.

- "Này Sona, nhưng nếu ngươi lên dây cho vừa, không thẳng mà cũng không dùn quá, thì tiếng đàn sẽ ra sao?

- "Bạch Đức Thế Tôn, như vậy thì tiếng đàn sẽ được thâm-trầm và ăn rập với giọng ca ngâm.

- "Này Sona, thì cũng như thế ấy, sự cố gắng quá sức của con người hằng đem lại những nỗi khổ tâm, cực xác, mà thôi, chớ chẳng có ích-lợi vào đâu. Còn sự buông tuồng, hờ-hững thì chỉ đem lại sự lười-biếng xấu-xa. Vậy ngươi nên thực-hành theo thuyết trung đạo, nghĩa là không khổ hạnh, mà cũng chẳng dễ-dàng quá đỗi, thì mới mong được tấn-hoá trên đường chân-lý. Vậy ngươi hãy ráng chú-tâm về những điều ấy.

- "Bạch Đức Thế Tôn, đệ-tử xin vâng theo lời Ngài chỉ giáo".

-- MAHAVAGGA (Đại Phẩm)

Tư-cách diệt trừ các điều hư-hỏng

Một hôm nọ, Đức Sãriputta (Xá Lợi Phất) có thuyết cho các thầy tỳ-khưu nghe như vầy: "Hỡi các đạo-hữu! Trong thế-gian này, có bốn hạng người:

- hạng người thứ nhất đã hư-hỏng, nhưng không thấy rõ những tật xấu của mình;

- hạng người thứ nhì bị hư-hỏng, nhưng tự biết mình;

- hạng người thứ ba không hư-hỏng, nhưng chẳng chịu tìm hiểu chân-lý;

- hạng người thứ tư không hư-hỏng, nhưng thấu rõ chân-lý và hằng sống theo chân-lý.

"Hỡi các đạo-hữu! Trong hai hạng người hư-hỏng thứ nhất và thứ nhì, thì hạng thứ nhất là đê-hèn hơn, vì đã hư-hỏng rồi, mà không thấy rõ những tật xấu của mình. Còn hạng thứ nhì được coi là ít đê-hèn hơn".

"Hỡi các đạo-hữu! Trong hai hạng người không hư-hỏng thứ ba và thứ tư, thì hạng thứ ba thì thấp kém và hạng thứ tư được coi là cao-thượng hơn hết".

"Hỡi các đạo-hữu! Nói về hạng người thứ nhất, đã hư-hỏng nhưng không tự biết lấy mình, thì chẳng mong gì cho họ hồi tâm hướng thiện, cố gắng tu tập để tẩy trừ những điều xấu-xa, lầm-lạc. Đến khi lâm-chung, họ phải chịu đau khổ, vì tâm-trí còn tích-trữ những điều xấu-xa, lầm-lạc. Đến khi lâm chung, họ phải chịu đau khổ vì tâm-trí còn tích-trữ những sự tham lam, sân-hận, si-mê".

"Hỡi các đạo-hữu! Như người kia ra chợ mua một cái ô bằng đồng đã bị lem ố, rồi đem về bỏ vào một xó nào đó, và chẳng hề đem ra lau chùi để đựng vật thực. Không bao lâu, cái ô ấy trở nên dơ bẩn thêm, mà lại có mùi tanh hôi khó chịu. Vì vậy mà nó thành ra vô-dụng. Cũng như kẻ hư-hỏng mà chẳng tự biết mình, đến khi chết phải chịu khổ-sở vì tâm-trí bị lem ố".

"Hỡi các đạo-hữu! Trái lại, có người kia ra chợ mua một cái ô bằng đồng đã bị lem ố. Nhưng khi đem về, người ấy thường lau chùi cho sạch-sẽ để đựng vật thực. Nhờ đó mà chẳng bao lâu, cái ô ấy trở nên sáng chói. Cũng như kẻ nào đã hư-hỏng, nhưng tự biết lấy mình, bỏ dữ theo lành, thì đến lúc chết, kẻ ấy hằng được yên vui, vì tâm-trí trong sạch".

"Hỡi các đạo-hữu! Còn hạng người thứ ba, không hư-hỏng, nhưng chẳng chịu tìm hiểu chân-lý, thì họ dễ bị sa ngã vì những tư-tưởng xấu-xa và những sự tham-lam, sân-hận, trong tâm. Đến lúc chết, họ gặp nhiều điều thống-khổ chẳng sai".

"Hỡi các đạo-hữu! Như người kia ra chợ mua một cái ô bằng đồng trơn bóng sạch-sẽ, nhưng khi đem về lại bỏ nó vào một xó nào và chẳng hề đem ra lau chùi để đựng vật thực. Vì vậy mà không bao lâu, cái ô ấy phải trở nên dơ bẩn, lem ố. Cũng như kẻ không hư-hỏng, nhưng chẳng chịu trau-giồi đạo-đức, thì đến lúc lâm-chung phải chịu khổ-não, vì tâm-trí bị lem ố".

"Hỡi các đạo-hữu! Còn nói về hạng người thứ tư, không hư-hỏng lại luôn-luôn sáng-suốt biết mình, thì đến khi chết, sẽ được an vui, hạnh-phúc".

"Hỡi các đạo-hữu! Như người kia ra chợ mua một cái ô bằng đồng trơn bóng, sạch-sẽ. Khi đem về, người ấy lại năng lau chùi cho sạch để đựng vật thực. Nhờ vậy mà cái ô trở nên sạch-sẽ, bóng-nhoáng thêm. Cũng như kẻ nào không hư-hỏng, mà lại tự biết mình, chẳng để cho hoàn-cảnh lôi cuốn, ráng tinh-tấn rèn tập các pháp lành cho được tinh-vi thêm, thì đến lúc lâm-chung, kẻ ấy sẽ được yên vui, nhờ có tâm-trí trong sạch và sáng-suốt".

"Hỡi các đạo-hữu! Mà thế nào gọi là điều hư-hỏng của tâm?

"Ví-dụ, có một thầy tỳ-khưu nghĩ rằng: "Nay ta đã lở phạm giới rồi. Vậy ta mong sao cho các vị tỳ-khưu khác đừng biết lỗi của ta". Nhưng rủi thay, sự phạm giới ấy lại lọt vào tai những vị khác. Vị tỳ-khưu phá giới, khi nghe được chuyện ấy, đáng lẽ phải ăn-năn, sám-hối về tội-lỗi của mình, nhưng lại phát tâm bất-bình, oán-giận các tỳ-khưu khác".

"Hỡi các đạo-hữu! Những sự bất-bình, oán-giận không chính-đáng ấy, gọi là điều hư-hỏng của tâm vậy".

-- MAJJHIMÃ NIKÃYA (Trung A-Hàm)

Con ngựa giống

"Này các thầy tỳ-khưu! Con ngựa giống cần phải có bốn đặc-tính mới được đức vua trọng dụng, mới đáng gọi là một con tuấn-mã, là một vật quý của hàng vương-giả".

"Mà bốn đặc-tính ấy như thế nào?"

"Này các thầy tỳ-khưu! Con ngựa giống cần phải

- có sự đẹp đẽ,

- có sức mạnh,

- có thân hình tương-xứng, và

- chạy cho thật mau".

"Cũng như thầy tỳ-khưu cần phải có bốn đức-tính mới đáng thọ-lãnh của tín-thí, mới đáng cho người chấp tay lễ bái cúng dường, mới đáng gọi là miếng ruộng báu của chúng-sinh không chi sánh bằng".

"Này các thầy tỳ-khưu! mà bốn đức-tính ấy như thế nào?

Thầy tỳ-khưu phải:

- có sự đẹp đẽ trang-nghiêm,

- có sức mạnh,

- có sự tương-xứng,

- và phải cho mau-mắn.

Mà thế nào mới gọi là thầy tỳ-khưu có sự đẹp đẽ trang-nghiêm?

"Trong điều này, thầy tỳ-khưu phải là người có đức hạnh, biết kềm-chế sự nuôi mạng của mình, không tham muốn thái-quá, có nhiều kinh-nghiệm trong sự hành đạo, biết tránh xa tội-lỗi, dầu là nhỏ nhen chút ít, biết trau-giồi tâm-trí và nghiêm-trì giới luật đúng theo lời Như Lai chỉ dạy".

"Này các thầy tỳ-khưu! Còn thế nào mới gọi là thầy tỳ-khưu có sức mạnh?

"Trong điều này, thầy tỳ-khưu phải có chí dũng-cảm, tinh-tấn chiến-đấu để tận-diệt các điều xấu-xa, lầm-lạc, ráng rèn tập những pháp lành và tìm cách để thoát khổ".

"Này các thầy tỳ-khưu! Còn thế nào mới gọi là thầy tỳ-khưu có sự tương-xứng?

"Trong điều này, khi được người bố-thí cho bốn món vật dụng như: cơm nước, chỗ ngụ, y phục, thuốc men, thầy tỳ-khưu cần phải có sự điều-độ và tri-túc¹. Người chỉ nên nhận những vật nào cần-thiết mà thôi và chẳng nên thọ lãnh nhiều quá để tích-trữ, hoặc đem cho thân-bằng quyến-thuộc".

"Này các thầy tỳ-khưu! Còn như thế nào mới gọi là thầy tỳ-khưu có sự mau-mắn?

"Trong điều này, thầy tỳ-khưu phải tìm cho thấy rõ một cách mau-mắn rằng: Đây là sự khổ, đây là nguyên-nhân của sự khổ, đây là tư-cách diệt khổ, và đây là con đường để đi đến nơi diệt khổ²".

"Này các thầy tỳ-khưu! Như thế, thầy tỳ-khưu nào có đầy đủ bốn đức-tính ấy, mới đáng thọ lãnh của tín-thí, đáng cho người chấp tay lễ bái, cúng dường, và mới đáng gọi là miếng ruộng báu của chúng-sinh không đâu bì kịp".

-- ANGUTTARA NIKÃYA

Bốn hạng người

"Hỡi các người tại-gia cư-sĩ! Đây là bốn hạng người: vua chúa, thầy tu, thương-gia và lao-động. Trong bốn hạng người ấy, có hai hạng: vua chúa và thầy tu thì được người ta coi là quan-trọng hơn hết. Sự quan-trọng của họ được biểu-lộ bằng những tập-quán lễ-nghi bên ngoài, như được người cung-kính chấp tay xá, cúi đầu chào hỏi, vân-vân ...".

"Hỡi các người tại-gia cư-sĩ! Lại cũng có năm đức-tính cao-thượng là: đức tin, nghị-lực, ngay thật, tinh-tấn và trí-tuệ mà con người cần phải trau giồi . Nếu tất cả bốn hạng người kể trên đều có đầy đủ năm đức-tính ấy, thì thảy-thảy đều được an vui lâu dài. Trong trường-hợp này, sự cố gắng tu tập của họ cũng như nhau, không có chi đáng phân-biệt cả".

"Cũng như người ta có một cặp voi hay một cặp ngựa thuần-thục, dễ khiến, lại có một cặp khác không thuần và khó trị. Thì cặp thứ nhất được coi là thuần-thục, dễ khiến, và cặp thứ nhì là không thuần và khó trị, dầu rằng chúng nó đều thuộc về một loại với nhau".

"Về đường tu tập cũng vậy, đức tin, nghị-lực, ngay thật, tinh-tấn và trí-huệ đều do chí cố gắng của người hành đạo, chứ chẳng phải do dòng-giống hoặc giai-cấp mà được. Những đức-tính ấy không sao thành-tựu đến những kẻ vô tín-ngưỡng, thiếu nghị-lực, xảo-trá, lười-biếng và ngu dốt bao giờ. Nói về bốn hạng người kể trên, nếu họ đạt được năm đức-tính cao-quý ấy, thì thảy-thảy đều được giải-thoát như nhau. Sự giải-thoát chỉ có một và chẳng phải dành riêng cho hạng người nào cả".

"Ví-dụ có bốn nhân-vật, người thứ nhất lấy một bó lá khô, người thứ nhì lấy một nhánh cây Sala, người thứ ba lấy một nhánh cây sung và người thứ tư lấy một nhánh cây xoài. Mỗi người đem lá và cây của mình đi đốt riêng nơi một góc nào, lửa cháy lên cũng đỏ, cũng nóng, cũng sáng giống nhau như thế nào? Thì chính: đức tin, nghị-lực, ngay thật, tinh-tấn và trí-huệ hằng đem lại ánh-sáng cho tinh-thần cũng như thế ấy.

"Hỡi các người tại-gia cư-sĩ! Như Lai cho rằng sự giải-thoát chỉ có một, chứ không có gì đáng phân-biệt cả".

-- MAJJHIMÃ NIKÃYA

Lời của soạn-giả:

Đức Phật thuyết pháp trên đây là cố-ý đánh đổ kiến-thức sai-lầm của nhóm Bà La Môn giáo³; cho rằng họ là thông-minh, cao-thượng hơn hết. Họ viện lẽ rằng họ được sanh ra là do một nguồn gốc thiêng-liêng, do giòng giống tốt đẹp. Họ thông-suốt ba bộ kinh Veda là những vật bất-khả-xâm-phạm của các bậc thánh-nhân truyền lại từ lâu đời. Tại xứ Ấn Độ, phần đông đều phải kính-nể và nhờ đến các thầy tu Bà La Môn, dầu là vua chúa cũng vậy, trong những việc học hỏi, tế lễ, xem tướng số, dựng đôi, gả lứa, vân-vân ... Sự phân chia giai-cấp này, hiện nay vẫn còn thạnh-hành trong khắp xứ Ấn Độ. Biết bao nhiêu nhà thức-giả như: Ramakrishna, Vivekananda, Gandhi ... đã hết sức hô-hào cải-cách, nhưng cũng chưa đánh đổ được hoàn-toàn sự chấp-nê ấy.

Đức Thế Tôn giải rằng hết thảy con người đều có một cơ-thể như nhau, nhưng chỉ khác nhau vì phẩm-cách. Nếu tất cả giai-cấp đều tu hành chính-chắn thì cũng được giải-thoát như nhau, chớ sự giải-thoát không phải dành riêng cho ai cả.

Đức Xá-lợi-phất giải về sức khỏe của cái tâm cho người tại-gia cư-sĩ Nakulapita nghe

Một hôm nọ, có người tại-gia cư-sĩ Nakulapita đến thăm Đức Sãriputta⁴. Khi ông ta đảnh lễ và ngồi xong, Đức Sãriputta liền hỏi rằng: "Này ông Nakulapita, chẳng biết hôm nay ông có được nghe pháp của Đức Thế Tôn chưa; mà bần-đạo thấy sắc mặt ông tươi-tắn và dáng-điệu bình-tĩnh như thế?"

Ông Nakulapita trả lời rằng: "Bạch-hóa Đại-Đức, chính phải như vậy. Tôi vừa mới nghe Đức Thế Tôn thuyết-pháp xong, nên thân tâm tôi rất mát mẻ, chẳng khác nào được tắm bằng nước cam-lộ".

- Vậy chớ ông nghe Đức Thế Tôn thuyết như thế nào?

Bạch Đại Đức, khi nãy tôi có tìm đến Đức Thế Tôn, đảnh lễ, ngồi kế bên và bạch với Ngài như vầy: "Bạch Đức Thế Tôn, hiện nay đệ-tử đã già, kiếp sống của đệ-tử gần mãn. Đã vậy, lại thường hay bệnh-hoạn, nên ít khi có dịp được yết-kiến Đức Thế Tôn và Chư Thinh Văn Đại Đức. Bạch Đức Thế Tôn, vậy xin Ngài từ-bi dạy bảo cách nào cho đệ-tử được an vui, hạnh-phúc.

"Khi ấy, Đức Thế Tôn dạy tôi như vầy: "Này người tại-gia cư-sĩ, quả thật vậy, vì niên cao kỷ trưởng nên xác thân của ngươi phải già và thường hay đau ốm. Mà kẻ nào phải mang lấy xác thân giả tạm này rồi thì không sao làm cho nó được luôn-luôn khỏe mạnh, dầu là trong giây lát. Chỉ có kẻ dại-dột, điên-rồ mới mong-mỏi như thế đó thôi. Này người tại-gia cư-sĩ, vậy ngươi nên tự dạy mình như vầy: "Tuy xác thân ta đau, nhưng tâm-trí ta nào có bệnh-hoạn chi".

"Bạch-hóa Đại-Đức Sãriputta, chính Đức Thế Tôn đã thuyết cho tôi nghe như vậy, nên sắc mặt tôi trở nên tươi-tắn và dáng-điệu bình-tĩnh như thế này".

Tới đây, Đại-Đức Sãriputta liền hỏi ông Nakulapita: "Vậy chớ trong trường-hợp nào người ta mới có thể cho một kẻ kia đau cả xác thân và tâm-trí?"

Rồi Ngài thuyết tiếp cho ông Nakulapita nghe như vầy: "Trong điều này, chúng ta nên nghĩ đến một người kia ngu-dốt, chẳng biết phân-biệt ai là người cao-quí, không thấu rõ đường đạo-đức và chẳng năng trau-giồi các pháp của bậc thiện-trí-thức. Người ấy hằng chấp rằng: "Xác thân (sắc) là ta và chính cái ta ở trong xác thân này". Rồi lần-lượt, người lại hiểu lầm nữa, rằng 4 uẩn khác: Thọ, Tưởng, Hành, Thức, đều là ta và chính cái ta ở trong các uẩn ấy".

"Khi bị ý-nghĩ sai-lầm ám-ảnh rồi, thì người ấy hằng chú-tâm đến xác thân của mình và mỗi khi thân bị thay đổi, kém suy, thì cái tâm cũng bị lung-lạc, bứt-rứt. Vì đó mà người ấy phải đau khổ, thất-vọng, hối tiếc. Này ông Nakulapita, trong trường-hợp này, người ta có thể cho kẻ ấy đau cả xác thân và tâm-trí".

"Này ông Nakulapita, còn với trường-hợp nào người ta có thể cho một kẻ kia đau xác thân, mà tâm-trí không đau?"

"Trong điều này, chúng ta nên nghĩ đến một người kia có trí-tuệ, biết phân-biệt ai là người cao-quí, lại còn thấu rõ đường đạo-đức, cố công trau-giồi những pháp của bậc thiện-trí-thức. Người ấy không cho rằng: Xác thân là ta và chính cái ta ở trong xác thân này. Nhờ suy xét đúng theo chân-lý, người ấy không còn chú-tâm đến thân mình và mỗi khi xác thân bị thay đổi kém suy, thì tâm-trí của người cũng chẳng bị lung-lạc, bứt-rứt. Nhờ vậy mà người khỏi phải đau khổ, thất-vọng, hối tiếc. Này ông Nakulapita, trong trường-hợp đó, người ta có thể cho rằng kẻ ấy đau xác thân mà tâm-trí vẫn không đau".

-- SAMYUTTA NIKÃYA

Đức Phật giải về thuyết "đoạn kiến"⁵

Đức Thế Tôn có thuyết cho những người tại-gia cư-sĩ ở xứ Sãla nghe như vầy: "Hỡi các người tại-gia cư-sĩ! Nhiều hạng đạo-sĩ hoặc Bà La Môn chủ-trương lý-thuyết "đoạn kiến", tuyên-bố rằng chẳng có tội phước, quả báo, luân-hồi chi cả, chẳng có bậc đạo-sĩ hoặc Bà La Môn nào tu hành chân-chánh đã được giác-ngộ và đắc đạo cả. Còn có nhiều hạng đạo-sĩ hoặc Bà La Môn khác lại cho rằng có tội, có phước, có quả-báo, luân-hồi, có nhiều bậc đạo-sĩ hay Bà La Môn tu-hành chân-chánh đã được giác-ngộ và đắc đạo-quả thánh-nhân".

"Hỡi các người tại gia cư sĩ! Những ý nghĩ tương-phản ấy đem lại kết-quả như thế nào?"

"Trong trường-hợp thứ nhất: Những nhóm chủ-trương lý-thuyết "đoạn kiến", vì tin-tưởng rằng không có tội phước, quả-báo, luân-hồi và đạo-quả chi, nên họ hằng gây ra nhiều tội-lỗi do thân, khẩu, ý. Mà tại sao họ làm như vậy? Vì họ chẳng biết rõ những nỗi tai-hại, thống-khổ, trong bốn đường ác đạo⁶ do nghiệp dữ gây nên, và không thấy những hạnh-phúc của nghiệp lành. Tuy có kiếp sau, nhưng họ vẫn đinh-ninh rằng không có. Tuy các bậc thánh-nhân công-nhận có nhiều cảnh-giới khác nhau, nhưng họ cứ cho rằng không có. Rồi họ lại đem lý-thuyết sai-lầm ấy ra tuyên-bố cho phần đông đều biết".

"Hỡi các người tại-gia cư-sĩ! Vì ý nghĩ sai-lầm của các bậc đạo-sĩ hay Bà La Môn ấy, mà biết bao nhiêu sự xấu-xa, tội-lỗi được phát-sinh".

"Tuy-nhiên, một kẻ thức-thời, có trí xét đoán nên nghĩ như vầy: "Nếu quả thật kiếp sau không có, thì đó là một điều may-mắn cho kẻ dữ kia sau khi chết. Còn nếu có kiếp sau, thì tất-nhiên kẻ ấy phải bị tái-sinh vào cảnh bần-cùng, thống-khổ, bị hành phạt đau đớn. Đã vậy, hiện nay kẻ ấy hằng bị các bậc thiện-trí-thức chê-bai vì những nết hư tật xấu của nó. Rốt cuộc, nó phải chịu thiệt-thòi trong cả hai trường-hợp: có kiếp sau hay không có".

"Hỡi các người tại-gia cư-sĩ! Trái lại, những bậc đạo- sĩ hay Bà La Môn nào có ý-nghĩ chân-chánh, cho rằng có tội, có phước, có quả báo, luân-hồi, và có nhiều bậc chân tu đắc được đạo-quả thánh-nhân, thì các bậc ấy hằng tinh-tấn làm những việc lành do thân, khẩu, ý, cố gắng diệt trừ những nết xấu-xa, tội-lỗi khi xưa và làm cho các pháp lành được thêm tấn-triển".

"Hỡi các người tại-gia cư-sĩ! Trong điều này, một kẻ thức-thời có trí xét đoán nên nghĩ như vầy: "Nếu kiếp vị-lai có thật, thì người lành kia, sau khi chết sẽ được tái-sinh lên làm người sang cả, hoặc về cõi thiên-đàng. Đã vậy, hiện nay người ấy hằng được các bậc thiện-trí-thức ngợi-khen, mến phục do những hành-vi chánh đáng của người. Rốt cuộc, người lành ấy được lợi trong cả hai trường-hợp: có kiếp sau hay không có".

-- MAJJHIMÃ NIKÃYA

Kiến-thức sai-lầm của các bậc xuất-gia

"Hỡi các thầy tỳ-khưu! Có ba hạng đạo-sĩ hay Bà La Môn thường suy-nghĩ một cách sai-lầm như sau:

1. Hạng thứ nhất cho rằng những sự vui, khổ, hoặc không vui, không khổ, của con người hiện nay, đều do các tiền nghiệp mà ra. Hỡi các thầy tỳ-khưu! Nếu những hạng đạo-sĩ hay Bà La Môn ấy tìm đến Như Lai, thì Như Lai sẽ hỏi họ lại rằng: Nếu vậy, thì những nết hư-hỏng hiện nay của các bậc xuất-gia không chân-chánh như: sát sanh, trộm cướp, tà dâm, nói dối, uống rượu, tự cao, tà kiến, đều do các tiền-nghiệp mà ra chăng?

Hỡi các thầy tỳ-khưu! Những kẻ nào mong tìm đạo giải-thoát, nhưng thường dựa vào các tiền-nghiệp để bào-chữa lỗi mình, đều là những kẻ đê-hèn, thiếu nghị-lực, hay quên mình, có tâm-trí dơ-bẩn, và chẳng tinh-tấn trau-giồi đạo-đức. Những kẻ ấy không đáng mang lấy danh-hiệu sa-môn chút nào cả.

2. Hỡi các thầy tỳ-khưu! Hạng thứ nhì cho rằng: những sự vui, khổ, hoặc không vui, không khổ, của con người hiện nay đều do sự thưởng phạt của một đấng thiêng-liêng mà ra.

Hỡi các thầy tỳ-khưu! Nếu những hạng đạo-sĩ hay Bà La Môn ấy tìm đến Như Lai, thì Như Lai sẽ hỏi lại họ rằng: Nếu vậy, thì những nết hư-hỏng hiện nay của các bậc xuất-gia không chân-chánh như: sát sanh, trộm cướp, tà dâm, nói dối, uống ruợu, tự cao, tà kiến, đều do sự thưởng phạt của đấng thiêng-liêng mà ra chăng?

Hỡi các thầy tỳ-khưu! Những kẻ nào mong tìm được đạo giải-thoát, nhưng thường dựa vào sự thưởng phạt của một đấng thiêng-liêng để bào-chữa tội-lỗi của mình đều là những kẻ đê-hèn, thiếu nghị-lực, hay quên mình, có tâm-trí dơ-bẩn và chẳng tinh-tấn trau-giồi đạo-đức. Những kẻ ấy không đáng mang danh-hiệu sa-môn chút nào cả.

3. Hỡi các thầy tỳ-khưu! Hạng thứ ba cho rằng những sự: vui, khổ, hoặc không vui không khổ, của con người hiện nay đều do luật tự-nhiên mà ra.

Hỡi các thầy tỳ-khưu! Nếu những đạo-sĩ hay Bà La Môn ấy tìm đến Như Lai, thì Như Lai sẽ hỏi họ lại rằng: Nếu vậy thì những nết hư-hỏng hiện nay của các bậc xuất-gia không chân-chánh như: sát sanh, trộm cướp, tà dâm, nói dối, uống rượu, tự cao, tà kiến, đều do luật tự-nhiên mà ra chăng?

Hỡi các thầy tỳ-khưu! Những kẻ nào mong tìm đạo giải-thoát, nhưng thường dựa vào luật tự-nhiên để bào-chữa lỗi mình, đều là những kẻ đê-hèn, thiếu nghị-lực, hay quên mình, có tâm-trí dơ-bẩn và chẳng tinh-tấn trau-giồi đạo-đức. Những kẻ ấy không đáng mang lấy danh-hiệu sa-môn chút nào cả".

-- ANGUTTARA NIKÃYA

Sự thường-tồn và vô-thường của thế-gian và bản-ngã ⁷

Hỡi các thầy tỳ-khưu! Có nhiều nhóm đạo-sĩ hay Bà La Môn thường dựa theo bốn lý-lẽ sau đây, để cho rằng thế-gian và bản-ngã là thường-tồn hoặc vô-thường:

1. Lý lẽ thứ nhất: Nói về vị trời Tạo-Hoá (Brahma)

"Hỡi các thầy tỳ-khưu! Đến lúc nọ có một vị trời, vì hết tuổi thọ hoặc hết phước ở cõi trời vô sắc, nên phải thọ-sinh vào từng trời thấp kế đó gọi là trời sắc giới. Ngài được sanh vào cảnh này trước hơn ai hết, và chỉ sống bằng tinh-thần do sự phỉ lạc tự-nhiên⁸ như vậy hằng mấy ngàn triệu năm. Nhưng đến một thời-gian sau, vì thấy mình sống cô-độc như vậy lâu quá, nên vị Phạm Thiên ấy cũng có hơi buồn và ước-nguyện như vầy: Ta mong sao có nhiều vị trời khác cũng đến đây ở với ta cho vui. Rồi đó, một việc tình-cờ khiến nhiều vị trời khác, vì hết tuổi thọ hoặc hết phước nơi cõi trời vô sắc và cũng được sanh vào cõi sắc giới sau vị Phạm Thiên kia. Những vị sau này cũng sống bằng tinh-thần do sự phỉ-lạc tự-nhiên như vậy hằng mấy ngàn triệu năm. Lúc ấy, bỗng-nhiên một ý-nghĩ sai-lầm phát khởi trong trí vị Phạm Thiên đầu tiên như vầy: "Quả thật vậy, chính ta là một vị Đại Phạm Thiên được sanh vào chốn này trước nhất. Hiện bây giờ cho đến buổi tương-lai, ta chính là bậc Chúa Tạo-Hoá, điều-khiển vạn-vật. Vì nhờ sự ước-nguyện của ta mà các vị trời kia mới được sanh vào đây sau ta". Còn những vị trời đến sau lại cũng có ý-nghĩ sai-lầm như vầy: "Quả thật vậy, chính vị trời mà chúng ta gặp, khi mới thọ-sinh vào chỗ này là một vị Đại Phạm Thiên. Hiện bây giờ cho đến buổi tương-lai, chính ngài là vị chúa tạo-hoá điều-khiển vạn-vật. Vì ngài ở đây trước chúng ta và chúng ta được sanh vào đây sau ngài".

"Hỡi các thầy tỳ-khưu! Nhưng đến một ngày kia, có một vị trời trong nhóm ấy, vì hết tuổi thọ hoặc hết phước nơi cõi trời sắc-giới nên phải thọ-sinh xuống trần làm người và được xuất-gia hành đạo. Nhờ cố công tu tập, người ấy đắc được thiền-định và phép mầu 'Túc Mạng Minh', có thể nhớ lại tiền-kiếp của mình. Người ấy liền công-bố cho nhân-loại biết rằng: Vị trời đầu tiên ấy là một bậc Đại Phạm Thiên, bậc Chúa Tạo-Hoá, điều-khiển vạn-vật. Ngài là bậc vô sanh bất diệt. Còn chúng ta thảy-thảy đều bị luật vô-thường chi-phối, bị sanh tử luân-hồi và có tuổi thọ rất ít".

"Hỡi các thầy tỳ-khưu! Đó là lý lẽ sai-lầm thứ nhứt mà có một số đạo-sĩ hay Bà La Môn thường dựa theo để cho rằng: thế-gian và bản-ngã là thường-tồn hoặc vô-thường".

2. Lý lẽ thứ nhì:

"Hỡi các thầy tỳ-khưu! Có nhiều hạng chư-thiên bị hư-hỏng vì những cuộc vui nơi cõi trời⁹. Họ sống trong cảnh cười-cợt, nhảy múa như vật hằng mấy triệu năm¹⁰. Vì say mê trong những cuộc vui liên-tiếp ấy, mà tâm-trí họ phải bị lu-lờ, hư-hỏng. Đến một ngày kia, có một vị trong nhóm ấy, vì hết tuổi thọ hoặc hết phước nơi cõi trời, nên phải thọ-sinh xuống trần làm người và được xuất-gia hành đạo. Nhờ cố công tu tập, người ấy đắc được thiền-định và phép mầu 'Túc Mạng Minh', có thể nhớ lại kiếp mình được sanh làm chư-thiên vừa qua. Rồi đó, người ấy liền công-bố cho hàng nhân-loại biết rằng: "Có nhiều vị trời khác, vì chẳng say mê theo những cuộc vui cười, nhảy múa, như chúng ta, nên tâm-trí các ngài vẫn được bình-tĩnh và trong sạch. Các ngài là những bậc vô sanh bất diệt, khỏi bị sa đọa. Còn chúng ta vì ham vui một cách khờ dại, nên phải bị luật vô-thường chi-phối, phải bị sanh tử luân-hồi và có tuổi thọ rất ít".

"Hỡi các thầy tỳ-khưu! Đó là lý lẽ sai-lầm thứ nhì mà có một số đạo-sĩ hay Bà La Môn thường dựa theo để cho rằng thế-gian và bản-ngã là thường-tồn hoặc vô-thường".

3. Lý lẽ thứ ba:

"Hỡi các thầy tỳ-khưu! Có nhiều hạng chư-thiên bị hư-hỏng bởi có tâm tham-dục, thù-oán, ganh tị¹¹. Vì chỉ sống trong sự ganh ghét, gièm-pha, thù-oán lẫn nhau, nên tâm-trí của họ phải bị hư-hỏng, lu-lờ. Đến một ngày kia, có một vị trong nhóm ấy, vì hết tuổi thọ hoặc hết phước nơi cõi trời, nên phải thọ-sinh xuống trần làm người và được xuất-gia hành đạo. Nhờ cố công tu tập, người ấy đắc được thiền-định và phép mầu 'Túc Mạng Minh', có thể nhớ lại kiếp mình được sanh làm chư-thiên vừa qua. Rồi đó, người ấy liền công-bố cho hàng nhân-loại biết rằng: Có nhiều vị trời khác, vì không có tâm tham-dục, thù-oán, ganh tị lẫn nhau, nên tâm-trí các ngài vẫn được bình-tĩnh và trong sạch. Các ngài là những bậc vô sanh bất diệt, khỏi bị sa đọa. Còn chúng ta, vì có tâm tham-dục, ganh ghét, thù-oán lẫn nhau, nên phải bị luật vô-thường chi-phối, phải bị sanh tử luân-hồi và có tuổi thọ rất ít".

"Hỡi các thầy tỳ-khưu! Đó là lý lẽ thứ ba mà có một số đạo-sĩ hay Bà La Môn thường dựa theo để cho rằng thế-gian và bản-ngã là thường-tồn hoặc vô-thường".

4. Lý lẽ thứ tư:

"Hỡi các thầy tỳ-khưu! Còn nhiều hạng đạo-sĩ hay Bà La Môn để tâm tìm-tòi và bày vẽ ra rằng: "Những giác-quan như: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, đều là vô-thường. Còn tâm-trí, tư-tưởng và sự hiểu-biết đều là thường-tồn, bền bỉ".

"Hỡi các thầy tỳ-khưu! Đó là lý lẽ thứ tư mà có một số đạo-sĩ hay Bà La Môn thường dựa theo để cho thế-gian và bản-ngã là thường-tồn hoặc vô-thường".

"Hỡi các thầy tỳ-khưu! Những ý-nghĩ viễn-vông, những kiến-thức sai-lầm như vậy, chỉ đưa chúng-sinh đến chỗ tà kiến lầm-lạc đó thôi. Đấng Như Lai không hề để tâm đến những điều vô-ích ấy, mà chỉ chú-trọng về những phương-pháp diệt khổ, về mục-đích giải-thoát, về sự an vui của Niết-Bàn".

-- DĨGHA NIKÃYA (Trường A Hàm)

Lời của soạn-giả:

Đại-ý bài này dạy các hàng Phật-tử chớ nên tìm tòi về những lý-thuyết viễn-vông, vô-ích, mà phải ráng chú-trọng về những pháp hành cao-thượng có thể đưa chúng-sinh đến nơi dứt khổ, giải-thoát.

[1] Không nên lợi-dụng đức tin của người mà đòi hỏi thái-quá. Cũng như con bò cái bị người ta vắt sữa nhiều lần thì thế nào cũng hết sữa.

[2] Tứ Diệu Đế.

[3] Nhóm Bà La Môn sắp họ trên ba hạng kia.

[4] Đức Xá Lợi Phất.

[5] Lúc Đức Phật còn tại thế, có một phái ngoại-đạo chủ-trương về vật-chất do vị giáo-chủ Ajita-Kesakambali cầm đầu. Ông này cho rằng trong thân người, chẳng có vật chi là bền-vững. Kẻ trí hay người ngu, sau khi chết, thì mất hẳn, không còn luân-hồi nữa. Vì vậy, nên các tín-đồ trong phái ấy cứ mài-miệt theo ngũ-trần, chớ chẳng chịu tu tập chi cả.

[6] Súc-sinh, A Tu La, Ngạ-quỉ, Địa-ngục.

[7] Thế-gian có ý-nghĩa là chúng-sinh và cảnh-vật trong khắp Tam-Giới: Dục-Giới, Sắc-Giới, Vô-Sắc-Giới, chớ không phải ám-chỉ riêng quả đất mà chúng ta đang sống hiện nay. Trời Phạm Thiên cũng còn là chúng-sinh.

[8] Không dùng vật thực như nhân-loại.

[9] Những vị trời trong lý lẽ thứ nhì và thứ ba đều thuộc về cõi Dục-Giới, nên cũng còn nhiều nết xấu như con người.

[10] Khi ở thế, nhờ có bố-thí vật-chất, nhưng chẳng biết đạo-đức, gặp phước cũng làm mà gặp tội cũng làm, nên vẫn còn si-mê.

[11] Cũng như có nhiều bậc xuất-gia ráng thu-thúc bên ngoài, nhưng trong tâm hãy còn tham muốn, thù vơ, oán chạ.

Phật giáo Nguyên thủy

Huỳnh Văn Niệm soạn dịch

Phật Bảo Tự tái bản

Pagode Buddharatanarama

3, Rue Broca

91600 Savigny Sur Orge - France

Tel: 01 69 96 49 34

Tập II

Một tội-nhân tìm cách thoát thân

Có một tên trộm kia bị người bắt được và dẫn đến nạp cho vua trong xứ. Muốn gìn giữ nó, nhà vua dạy dở nấp rương để thả ra bốn con rắn độc. Con thứ nhất quấn lấy tay mặt tội nhân, con thứ nhì quấn tay trái, con thứ ba quấn ngang hông và con thứ tư quấn lấy cổ nó.

Một người có đức hạnh đến gần tội-nhân mà nói rằng: "Ngươi đã bị gìn giữ cẩn-thận, vậy hãy đứng yên, chớ nên cựa động mà bị rắn cắn. Nọc của con rắn thứ nhất sẽ làm cho thân ngươi cứng đơ như đá, nọc con rắn thứ nhì làm cho ngươi tiêu ra như nước, nọc con rắn thứ ba làm cho ngươi phải tan ra từng mảnh và bị gió cuốn đi, nọc con rắn thứ tư sẽ đốt ngươi cháy như ngọn lửa hỏa hào".

Tên trộm trả lời rằng: "Những con rắn ấy đều là đồ trang sức của tôi. Đây là đôi vòng của tôi, đây là sợi dây chuyền cổ, còn đây là sợi dây lưng".

Người có đức hạnh ấy dạy nó nên từ-từ gở bốn con rắn độc ấy, đem bỏ chúng vào rương, đậy nấp lại rồi mau-mau chạy trốn.

Hay tin ấy, đức vua liền truyền-lịnh cho năm tên quân đuổi theo bắt nó. Tội-nhân ráng sức chạy được một đỗi, lại gặp người thức-thời khi nảy hô to lên rằng: "Ngươi hãy chạy cho mau, có năm tên quân đang đuổi theo sau. Chúng nó lại thả bốn con rắn độc để bắt ngươi đấy".

Khi đã đuối sức, tên trộm liền dừng chân lại và thấy phía trước có sáu cái nhà bỏ trống vừa bị sáu tên cướp vào vét sạch của cải. Sáu tên cướp ấy lại nhập đoàn với năm tên quân để đuổi theo bắt nó.

Người thức-thời lại hô to lên nữa rằng: "Ngươi ráng chạy mau lên. Bọn cướp và quân-lính nhà vua sắp đến nơi. Chúng nó lại có dắt theo một người bạn thân của ngươi để cám-dỗ và dụ ngươi trở về chịu tội".

Nhưng chạy được một lúc, nó gặp một cái biển phía trước mặt, nên phải dừng chân lại. Tên trộm hết sức lo-âu vì tại đây không có ghe thuyền chi để thoát thân. Người thức-thời dạy nó lấy tám cành cây khô kết lại làm một cái bè để bơi đi trốn.

Làm bè xong, nó bơi ra được một đỗi thì gặp một cái cù-lao. Nó định lên bờ, nhưng nhìn ngoái lại phía sau, thấy quân-lính vẫn còn đuổi nà theo. Nó cố sức bơi đến một cái cù-lao thứ nhì, rồi tới cái thứ ba và thứ tư. Nhân-dân ở tại chỗ này liền tôn nó lên làm vua. Chừng đó thì đoàn người đuổi theo phía sau đều bị tiêu-diệt và nó không còn thấy hình bóng chi nữa.

Giải-thích:

- Đức vua: ám-chỉ về cái nghiệp,

- Tên trộm: ám-chỉ về người đi tìm đạo,

- Người thức-thời có đức hạnh: ám-chỉ ông thầy dạy đạo,

- Bốn con rắn: ám-chỉ về tứ-đại (Đất, Nước, Lửa, Gió),

- Năm tên quân: ám-chỉ về ngũ-uẩn (Sắc, Thọ, Tưởng, Hành, Thức),

- Sáu cái nhà bỏ trống sau khi bị cướp: ám-chỉ lục-căn (Nhãn, Nhĩ, Tĩ, Thiệt, Thân, Ý),

- Sáu tên cướp: ám-chỉ về lục-trần (Sắc, Thinh, Hương, Vị, Xúc, Pháp),

- Tám cành cây kết lại thành bè: ám-chỉ về 'Bát Chánh Đạo',

- Bốn cái cù-lao: ám-chỉ bốn bậc thiền-định,

- Lễ tôn vương: ám-chỉ sự giải-thoát.

- Sự tiêu-diệt của đoàn người đuổi theo sau: ám chỉ về sự vẹt màn Vô-minh và bẻ gẫy bánh xe luân-hồi.

-- SAMYUTTA NIKÃYA

Tám điều lạ trong biển cả

Thuở nọ, Đức Thế Tôn đang ngồi dưới cội cây Nimba, tại rừng Veranja. Khi ấy, có vị chúa của nhóm Asura (A Tu La), tên là Paharada, đến viếng Ngài. Đức Phật hỏi Paharada như vầy: "Này Paharada, có phải chúng Asura các ngươi thường hay vui thích, ngợi-khen và thán-phục về những điều lạ trong biển cả chăng?"

- Bạch Đức Thế Tôn, chính phải như vậy.

- Này Paharada, vậy chớ biển cả có mấy điều lạ-thường, khiến cho chúng Asura các ngươi phải ngợi-khen và thán-phục?

- Bạch Đức Thế Tôn, biển cả có tám điều lạ-thường như sau đây:

1. Bãi biển lúc nào cũng lài, từ bờ ra đến ngoài khơi, chỗ nào cũng bằng-phẳng và từ-từ nghiêng ra đáy biển, chớ chẳng có chỗ nào trũng xuống như hố sâu. Đó là điều lạ-thường thứ nhất, khiến cho chúng Asura phải ngợi-khen và thán-phục.

2. Mặt biển khi nào cũng giữ mực thường của nó, không lên cao mà cũng không hạ xuống thấp quá. Đó là điều lạ-thường thứ nhì, khiến cho chúng Asura phải ngợi-khen, thán-phục.

3. Biển cả không khi nào chịu dung-dưỡng các tử-thi. Bất cứ thi-thể nào rơi xuống biển, thì lập-tức nó phải bị sóng tạt vào bờ. Đó là điều lạ-thường thứ ba, khiến cho chúng Asura phải ngợi-khen, thán-phục.

4. Nước của những sông lớn, như sông Gange, Yamana, Aciravati, Sarabu, Mahi, khi chảy vào biển cả, thì mất hẳn tính-chất của nó và phải bị hoà-lẫn với nước biển. Đó là điều lạ-thường thứ tư, khiến chúng Asura phải ngợi-khen, thán-phục.

5. Tuy rằng tất cả nước mưa, nước sông, nước rạch đều chẩy ra biển, nhưng mặt biển vẫn giữ mực thường của nó, chớ không tràn lên hay hạ xuống. Đó là điều lạ-thường thứ năm, khiến cho chúng Asura phải ngợi-khen, thán-phục.

6. Nước trong biển cả, tuy do nhiều nguồn khác nhau chảy ra, nhưng vẫn giữ mùi vị mặn tự-nhiên của nó. Đó là điều lạ-thường thứ sáu, khiến cho chúng Asura phải ngợi-khen, thán-phục.

7. Đáy biển là một kho tàng chứa nhiều vật quí như: thủy-tinh, trân-châu, san-hô, mã-não, xa-cừ, vàng bạc, vân-vân ... Đó là điều lạ-thường thứ bảy, khiến cho bọn Asura phải ngợi-khen, thán-phục.

8. Biển cả lại là nơi ẩn trú của những quái vật to lớn, như các loài thủy-tộc: Timis, Timingalas, Timitimingalas, và những chúng-sinh có nhiều thần-lực như: Asuras, Nagas, Gandharvas (A Tu La, Long Vương, Càn Thất Bà). Những quái-vật ấy có bề dài từ một cho đến một trăm, hai trăm, năm trăm do-tuần. Đó là điều lạ-thường thứ tám, khiến cho chúng Asura phải ngợi-khen, thán-phục".

Tới đây, vị chúa của nhóm Asura lại hỏi Đức Phật như vầy: "Bạch Đức Thế Tôn, vậy chớ trong Giáo Pháp của Ngài, có mấy điều lạ-thường, khiến cho các thầy tỳ-khưu phải vui thích, thán-phục và ngợi-khen?"

- "Này Paharada, trong Giáo Pháp của Như Lai, cũng có tám điều lạ-thường, khiến cho các thầy tỳ-khưu phải vui thích, ngợi-khen và thán-phục, như sau đây:

1. Bãi biển lúc nào cũng lài, từ bờ ra đến ngoài khơi, không có hố sâu như thế nào? Thì cũng như thế ấy, Giáo Pháp của Như Lai đã được sắp đặt đúng theo qui-tắc, để làm cho người hành đạo tấn-hoá lần-lần, từ bậc thấp đến bậc cao, chứ không buộc người tu quá sức hay dễ-dãi quá. Đó là điều lạ-thường thứ nhất, khiến cho các thầy tỳ-khưu phải vui thích, ngợi-khen, thán-phục.

2. Mặt biển khi nào cũng giữ mực thường của nó, không lên cao mà cũng chẳng hạ xuống thấp quá như thế nào? Thì cũng như thế ấy, mỗi khi một điều luật nào do Như Lai công-bố ra rồi, thì dầu cho phải bị hại đến tính-mạng của mình đi nữa, các đệ-tử của Như Lai cũng chẳng hề dám làm sai điều luật ấy. Đó là điều lạ-thường thứ nhì, khiến các thầy tỳ-khưu phải vui thích, ngợi-khen và thán-phục.

3. Biển cả không bao giờ chịu dung-dưỡng các tử-thi và bất cứ thi-thể nào bị rơi xuống biển, đều bị nước tạt vô bờ, thế nào? Thì cũng như thế ấy, kẻ nào xấu-xa, hung-dữ, có tâm-trí tích-trữ những sự tham-muốn đê-hèn, lợi-dụng sắc-phục sa-môn để trà-trộn vào hàng tỳ-khưu, nhưng chẳng nghiêm-trì giới-luật, không sớm thì muộn, chư-tăng cũng tìm cách tránh xa và không chịu sống chung với kẻ ấy nữa. Dầu ráng che đậy tội-lỗi của mình để trà-trộn với các bậc xuất-gia trong sạch khác, kẻ phá giới kia ví như đã ở ngoài tăng-hội, bị tăng-chúng lánh xa. Đó là điều lạ-thường thứ ba, khiến cho các thầy tỳ-khưu phải vui thích, ngợi-khen và thán-phục.

4. Nước của các sông lớn, khi chảy vào biển cả, thì mất hẳn tính-chất của nó và phải bị hoà-lẫn với nước biển như thế nào? Thì cũng như bốn hạng người: Kshatriyas, brahmanes, vaishyas và sudras (vua chúa, thầy tu, thương-gia và lao-động)¹, khi đã xuất-gia vào tu trong Phật-Giáo rồi, bỏ hẳn tên tuổi và địa-vị của mình để mang lấy chủng-tộc sa-môn và đều trở nên con cháu của giòng Thích-Ca hết. Đó là điều lạ-thường thứ tư, khiến cho các thầy tỳ-khưu phải vui thích, ngợi-khen và thán-phục.

5. Tất cả nước mưa, nước sông và nước rạch đều chảy ra biển, nhưng mặt biển vẫn giữ trung-bình của nó, chớ không tràn lên hay hạ xuống thế nào? Thì cũng như thế ấy, dầu cho nhiều bậc thánh-tăng, sau khi làm xong phận-sự trên cõi thế, đã nhập vô-dư Niết-Bàn hay đang còn hưởng hữu-dư Niết-Bàn đi nữa, giáo-hội tăng-già vẫn giữ mực trung-bình, chớ không vì đó mà phải thưa-thớt hoặc đông-đảo thêm. Đó là điều lạ-thường thứ năm khiến cho các thầy tỳ-khưu phải vui thích, ngợi-khen và thán-phục.

6. Nước trong biển cả, tuy do nhiều nguồn chảy ra, nhưng vẫn giữ mùi vị mặn tự-nhiên của nó thế nào? Thì cũng như thế ấy, giáo pháp của Như Lai chỉ có một phẩm vị: là sự giải-thoát. Đó là điều lạ-thường thứ sáu, khiến cho các thầy tỳ-khưu phải vui thích, ngợi-khen và thán-phục.

7. Đáy biển là một kho tàng chứa nhiều vật quí, như: trân-châu, san-hô, thủy-tinh, mã-não, xa-cừ, vàng bạc... thế nào? Thì cũng như thế ấy, Giáo Pháp của Như Lai là một kho tàng tích-trữ nhiều pháp cao-siêu để đưa con người đến nơi dứt khổ, như: Bốn pháp niệm tưởng (Tứ Niệm Xứ), bốn pháp tinh-tấn (Tứ Chánh Cần), bốn pháp nguyện vọng (Tứ Như Ý Túc)², ngũ-căn, ngũ-lực, bảy nhân sanh quả bồ-đề (Thất Giác Chi), chánh đạo có tám chi (Bát Chánh Đạo). Đó là điều lạ-thường thứ bảy khiến cho các thầy tỳ-khưu phải vui thích, ngợi-khen và thán-phục.

8. Biển cả là nơi ẩn trú của những loài thủy-tộc to lớn và những chúng-sinh có nhiều thần-lực, thế nào? Thì trong giáo pháp của Như Lai cũng có nhiều bậc đại-căn, giàu tinh-thần và nghị-lực, đã đắc đạo quả thánh-nhân như những bậc thánh: Tu Đà Huờn, Tư Đà Hàm, A Na Hàm, A La Hán. Đó là điều lạ-thường thứ tám, khiến cho các thầy tỳ-khưu phải vui thích, ngợi-khen và thán-phục.

"Này Paharada, đó là tám điều lạ-thường trong Giáo Pháp của Như Lai, khiến cho các thầy tỳ-khưu phải vui thích, ngợi-khen và thán-phục vậy".

-- ANGUTTARA NIKÃYA

Đức Bồ-tát Siddhattha đi tìm đạo ³

Một thuở nọ, Đức Thế Tôn cùng Tôn-Giả Ananda đồng ngự đến nơi am-tự của vị trưởng-lão Rammaka, gần thành Sãvatthi (Xá Vệ). Khi đến nơi và nghe trong am có nhiều vị tỳ-khưu đang hội-họp và cùng nhau bàn-luận về đạo-đức. Ngài dừng chân lại bên ngoài và chờ dứt câu chuyện mới lên tiếng. Nghe tiếng động, các thầy tỳ-khưu liền chạy ra mở cửa, thỉnh Ngài vào an-toạ bên trong phòng nhóm. Ngồi xuống, Đức Thế Tôn liền hỏi rằng: "Này các thầy tỳ-khưu, chẳng hay các ngươi hội-họp đông đủ tại đây để bàn-cãi về chuyện chi vậy?

- Bạch Đức Thế Tôn, chúng tôi đang bàn-luận về đạo-lý.

- Này các thầy tỳ-khưu, như vậy rất phải lẽ. Vì các ngươi đều là con nhà gia-giáo, đã lìa bỏ gia-đình để đi tìm một đời sống vô gia-đình, mỗi khi có dịp gặp gỡ nhau, tốt hơn là nên bàn-luận về đạo-lý, bằng không thì các ngươi hãy giữ sự yên lặng thanh-cao.

"Này các thầy tỳ-khưu, có hai sự tìm-tòi:

- một là sự tìm-tòi thấp-hèn,

- hai là sự tìm-tòi cao-thượng.

"Mà thế nào gọi là sự tìm tòi thấp-hèn?

"Trong trường-hợp này, các ngươi nên nghĩ đến một kẻ đang còn mắc trong vòng sanh tử luân-hồi, trong vòng bệnh-hoạn già nua, trong vòng hư-hoại khổ-não, lại hằng để tâm-trí tìm-tòi về những điều xấu-xa, tai-hại ấy. Mà những vật còn bị sanh diệt, bệnh-hoạn, già nua bị hư-hoại, khổ-não đó như thế nào? Đó là: vợ, con, tôi trai, tớ gái, gà vịt, voi, ngựa, heo bò, vàng bạc, vân-vân ... Kẻ ấy hằng chú-tâm tìm-tòi để hiểu biết về những vật vô-thường như đã kể trên, dầu rằng chính mình đang còn ở trong vòng sanh diệt, trong vòng bệnh-hoạn, già nua, hư-hoại, khổ-não như chúng nó. Này các thầy tỳ-khưu, đó là sự tìm tòi thấp-hèn".

"Còn thế nào là sự tìm-tòi cao-thượng?

"Trong trường-hợp này, các ngươi nên nghĩ đến một kẻ kia đang còn mắc trong vòng sanh diệt, bệnh-hoạn, già nua, hư-hoại, khổ-não, nhưng thấy rõ sự xấu-xa, tai-hại trong những điều ấy, nên cố tìm cách để đi đến chỗ không còn sanh diệt, không còn bệnh-hoạn, già nua, không còn hư hoại, thống-khổ, đi đến trình-độ an vui tuyệt-đối, là Niết-Bàn. Này các thầy tỳ-khưu, đó là sự tìm tòi cao-thượng".

"Này các thầy tỳ-khưu, trước khi chưa thành đạo và hãy còn một vị Bồ-Tát, ta cũng hay để ý, tìm-tòi về những vật vô-thường ấy. Nhưng cũng có lúc ta lại nghĩ rằng: "Tại sao ta đang còn mắc trong vòng sanh diệt, trong vòng bệnh-hoạn, già nua, hư-hoại, thống-khổ, mà lại phí công để tìm-tòi về những điều xấu-xa, tai-hại ấy làm gì?" Vậy tốt hơn, ta ráng kiếm phương-pháp chi, hầu đi đến trình-độ an vui tuyệt-đối, là Niết-Bàn, không còn sanh diệt, bệnh-hoạn, già nua, hư hoại, thống-khổ".

"Vì nghĩ như vậy nên ta đành hy-sinh cái đời tươi đẹp trẻ-trung, chẳng nệ lời khóc than, hờn trách của thân-quyến, cắt tóc, cạo râu, mặc y cà-sa, rời bỏ gia-đình, đi tìm một đời sống vô gia-đình. Khi ra khỏi nhà, ta luôn-luôn hăng-hái chiến-đấu để đạt mục-đích cao-thượng. Ta liền tìm đến vị đạo-sĩ Alãra Kãlama mà học đạo".

"Thầy Alãra Kãlama nói với ta như vầy: "Này đạo-hữu, đạo-hữu hãy ở lại đây tu tập. Đối với một kẻ nào có khiếu, thông-minh và có tâm cố gắng, thì trong một thời-gian ngắn, kẻ ấy sẽ hiểu biết và hấp-thụ được giáo pháp của tôi một cách dễ-dàng". Hành đạo được ít lâu, ta liền tìm đến thầy Alãra Kãlama mà hỏi như vầy: "Này đạo-hữu, chẳng hay giáo pháp mà đạo-hữu đã công-bố rằng chính đạo-hữu đã thông-suốt, đã thực-hành và đã thành-tựu đó cao tới trình-độ nào?". Thầy Alãra Kãlama cho ta biết rằng thầy đã đắc tới bậc thiền vô-sắc "vô-hữu sở-thiên"⁴. Ta liền tự nghĩ rằng: "Không phải chỉ có một mình thầy Alãra Kãlama mới có đức tin, có năng-lực, có sự tinh-tấn, có thiền-định, có trí-huệ mà thôi. Chính ta đây cũng có đầy đủ những đức-tính đó. Vậy tương-lai sẽ ra sao, nếu ta trì-chí trau-giồi những pháp mà thầy Alãra Kãlama đã công-bố rằng thầy đã suốt-thông, đã thực-hành và thành-tựu ấy? Không bao lâu, ta đạt được mục-đích một cách dễ-dàng và tìm đến thầy Alãra Kãlama mà hỏi như vầy: "Này đạo-hữu, vậy chớ phải chăng giáo pháp mà chính đạo-hữu đã thành-tựu đó chỉ đến trình-độ ấy thôi?" Thầy Alãra Kãlama đáp rằng phải, và yêu-cầu ta ở lại cùng thầy đặng dạy-dỗ hàng môn-đệ".

"Này các thầy tỳ-khưu, đạo-sĩ Alãra Kãlama rất kính-trọng ta và đặt ta lên ngang hàng với thầy. Nhưng ta lại nghĩ rằng: "Giáo pháp mà ta vừa thành-tựu đây, chỉ đến bậc 'Vô Hữu' mà thôi. Nó chưa có năng-lực để tận-diệt những sự: tham-lam, sân-hận, si-mê, hầu đưa con người đến chỗ an-định, đến trí-huệ tuyệt-vời, đến Niết-Bàn đặng". Nghĩ thế, ta liền ngao-ngán, rời bỏ giáo pháp của thầy Alãra Kãlama mà đi tìm học đạo với một vị giáo-chủ khác tên là Uddhaka".

Cách-thức đối-đáp giữa Bồ-Tát Siddhattha và thầy Uddhaka trong đoạn này giống như đoạn trên. Nhưng chỉ có khác nhau là phương-pháp hành đạo của thầy Uddhaka có thể kết-quả đến bậc 'vô-sắc-thiền' cao hơn, gọi là "Phi Phi Tưởng Thiên⁵".

"Này các thầy tỳ-khưu, đạo-sĩ Uddhaka, sau khi được biết rằng ta đã thành-tựu trong bậc thiền 'Vô Sắc' ấy, rất kính-trọng ta, đặt ta lên ngang hàng với thầy và yêu-cầu ta ở lại dạy-dỗ hàng môn-đệ. Nhưng ta nghiệm thấy rằng đạo-quả ấy cũng chưa có đủ năng-lực để diệt-tận phiền-não, hầu đưa con người đến chỗ an-định, đến trí-huệ tuyệt-vời, đến Niết-Bàn đặng. Rồi đó, ta cũng rời bỏ giáo pháp ấy một cách chán-ngán, để đi tìm đạo một mình".

"Này các thầy tỳ-khưu, vì cần phải cố gắng cách nào để đạt sự lợi-ích tối-cao, đạt sự an vui trường-cửu (cho tất cả chúng-sinh), ta phải hành-trình kham-khổ đến xứ Magadha, vào hành đạo tại rừng Uruvela. Chỗ này hiến cho ta một cảnh đẹp thiên-nhiên, có nhiều cây cao bóng cả, có nước rạch mát mẻ, trong trẻo từ-từ chảy, chung quanh lại có chỗ cho ta đi khất-thực dễ-dàng. Thật là một nơi rất phù-hạp cho người hành đạo, cho kẻ nào có chí cố gắng trau-giồi thân tâm. Ta liền chọn nơi đây để thắng trận giặc lòng".

-- MAJJHIMÃ NIKÃYA

Đức Bồ-tát Siddhattha tu theo cách khổ-hạnh

"Này Aggivessana, khi đó ta nghĩ rằng: "Vậy ta thử cắn răng lại, uốn lưỡi lên ổ gà để kềm hãm cái tâm phóng-túng của ta coi ra sao?" Rồi đó, ta làm theo ý nghĩ ấy. Tức-thì, mồ-hôi ở hai bên nách chảy ra ướt dầm. Như một người lực-lưỡng ôm chặt lấy đầu hai vai của kẻ khác yếu-đuối hơn, ta ráng hết sức cắn răng lại và ngồi yên không chút cử-động. Nhưng rốt cuộc, ta phải chịu đau khổ một cách vô-ích đó thôi, chớ không sao điều-ngự được cái tâm phóng-túng".

"Này Aggivessana, rồi ta lại nghĩ rằng: "Vậy ta thử ngưng hơi-thở lại coi ra sao?" Rồi đó, ta cũng làm theo ý nghĩ ấy. Tức-thì, một luồng gió mạnh lùng-bùng tuôn ra khỏi hai lỗ tai, như tiếng quạt thổi lửa của người thợ rèn. Đầu óc ta bị hơi gió luân-chuyển, làm cho bối-rối. Trong lúc nín thở, ta phải chịu đau-đớn quá đỗi, không khác nào bị người lấy giây buộc chắc chung-quanh đầu, hoặc giả bị tên hàng thịt chặt cổ bằng một cây dao thật bén, hoặc giả bị hai người lực-lưỡng ôm trói-ké để trên lò lửa. Nhưng rốt cuộc, ta cũng không sao điều-ngự được cái tâm phóng-túng. Khi ấy, có vài vị chư-thiên nói với nhau rằng: "Đạo-sĩ Gotama đã chết rồi". Có vài vị khác nói: "Đạo-sĩ Gotama mới ngất đi thôi, chớ ông ta chưa chết". Lại có vài vị khác nữa nói: "Đạo-sĩ Gotama chẳng phải ngất đi, mà cũng chẳng phải chết. Ông ta là bậc A La Hán".

"Này Aggivessana, ta còn nghĩ thêm rằng: "Vậy tương-lai sẽ ra sao nếu ta tuyệt-thực hẳn?" Khi ấy, có vài vị chư-thiên đến nói với ta như vầy: "Xin Ngài chớ tuyệt-thực. Nếu Ngài nhịn ăn, chúng tôi sẽ duy-trì sự sống của Ngài bằng cách làm cho vật thực theo lỗ chân lông, chân tóc để vào cơ thể". Ta liền nghĩ rằng: "Nếu ta tuyệt-thực thì thành ra nói dối, vì các vị chư-thiên sẽ duy-trì mạng sống của ta bằng phương-pháp khác. Vậy ta thử ăn thật ít, như đậu hay thứ ngũ-cốc nào khác, ít chừng một bụm tay, coi ra sao?" Rồi đó, ta làm theo ý-nghĩ ấy.

Lúc bấy giờ, thân hình ta trở nên tiều-tụy, ốm-o quá đỗi. Vì ăn ít quá mà hai chân ta gầy như cái thân cây suôn đuột; chỗ ta ngồi bị xương mông ấn hủng xuống như dấu chân con lạc-đà; khi khòm xuống hay trổi dậy, xương sống của ta lồi lên như một xâu ống chỉ; xương sườn của ta chõi ra như những cây rui của một cái sườn nhà cũ; mắt ta sâu hóm và chỉ còn lóng-lánh chút tia sáng như nước ở dưới đáy giếng sâu; da đầu ta trở nên khô mốc như trái mướp đắng bị người cắt đem phơi ngoài nắng. Khi ta muốn sờ đến dạ dày, thì ngón tay đụng nhằm xương sống; vì ốm quá nên dạ dày của ta dính sát vào xương sống. Khi muốn thay đổi oai-nghi cho dễ chịu một chút, thì ta bị té dập mặt xuống đất.

Muốn cho thân được khỏe-khoắn, ta lấy tay bóp hai ống chân, nhưng hễ tay rờ đến đâu thì lông rụng đến đó. Những người đi đường thấy ta như vậy nói với nhau rằng: "Da của đạo-sĩ Gotama trở nên đen-đúa". Vài người khác lại nói rằng: "Đạo-sĩ Gotama không phải đen, mà cũng chẳng phải ngâm; da ông ta sần như da cá Mangura". Vì ăn ít quá nên màu da tươi đẹp của ta khi xưa không còn nữa".

"Này Aggivessana, lúc ấy bỗng-nhiên ta phát-tâm suy-nghĩ như vầy: "Từ xưa đến nay, các bậc đạo-sĩ hay là Bà La Môn, trong kiếp hiện-tại và về buổi tương-lai, cũng chẳng có ai khổ-hạnh bằng ta. Tu-hành cực nhọc, chịu đau đớn vô-ngần, nhưng ta nào có đạt được trí-huệ cao-siêu và đắc đạo-quả thánh-nhân đâu? Chắc có một con đường khác nữa có thể đưa ta đến nơi giác-ngộ chẳng sai". Rồi ta sực nhớ lại hồi buổi ấu-niên, khi theo cha, là Đức Vua Tịnh Phạn, ra đồng xem cày ruộng, ta đã có dịp nhập vào sơ-định dưới gốc cây thị.

"Bây giờ ta mới nhận-thức rằng: "Tinh-thần không sao được tấn-hoá với một xác thân suy-nhược".

-- MAJJHIMÃ NIKÃYA

"Bát chánh đạo" là phương-pháp giải-thoát duy-nhất

Lối vài giờ trước khi Đức Thế Tôn nhập-diệt, có thầy đạo-sĩ du-phương tên là Subhadha xin vào yết-kiến Ngài. Sau khi cung-kính đảnh lễ và ngồi xong, thầy Subhadha liền hỏi Đức Phật rằng: "Bạch Đức Gotama⁶, xin Ngài cho tôi biết coi chẳng hay mấy vị giáo-chủ của sáu nhóm ngoại-đạo và các vị Bà La Môn cầm đầu một số đông tín-đồ, được nhiều người ca-tụng công-đức, như các vị: Puruna, Kassapa, Makkhalin, Gosala, Ajita-Kesakambalin, Kaku-dha, Kaccãyanna, Sanjaya, Belatthiputta và Nigantha-Nãtaputta, đều dạt được chân-lý cao-siêu và đã đắc đạo-quả, hay chỉ có vài vị được đắc đạo, còn các vị khác chưa đắc?"

Đức Phật trả lời rằng: "Này Subhadha, ngươi nên dẹp lại một bên cái ý tưởng muốn biết coi hết thẩy mấy vị ấy đều đắc đạo, hay chỉ có vài vị đã đắc, còn vài vị khác chưa đắc. Vậy ngươi nên chăm-chú nghe Như Lai thuyết ra đây:

"Này Subhadha, bất cứ trong một Giáo Pháp nào mà không có "Bát Chánh Đạo" làm gốc, thì chẳng mong gì có đạo quả thánh-nhân. Tất cả bậc Thánh thứ Nhất (Tu Đà Huờn), bậc Thánh thứ nhì (Tư Đà Hàm), bậc Thánh thứ ba (A Na Hàm), bậc Thánh thứ tư (A La Hán) đều không có. Này Subhadha, còn bất cứ trong một giáo pháp nào mà có "Bát Chánh Đạo" làm căn-bản, thì đạo-quả thánh-nhân vẫn có luôn. Tất cả các bậc Thánh thứ nhất, thứ nhì, thứ ba, thứ tư đều có. Này Subhadha, nếu các thầy tỳ-khưu biết sống theo lẽ chánh thì đạo-quả A La Hán trên thế-gian này vẫn còn".

Rồi Đức Thế Tôn ngâm kệ như vầy:

"Hỡi này Subhadha!

Lúc vừa được hai mươi chín tuổi xuân,

Ta rời bỏ gia-đình, xa lìa thế tục,

Để đi tìm lợi-ích tối cao.

Từ đó đến nay, đã năm mươi mốt năm qua,

Ta hằng cố gắng giữ mình theo Chánh Đạo.

Ngoài Chánh Đạo, chẳng tìm đâu ra quả-vị thánh-nhân".

Sau khi tỏ lời khâm-phục và ngợi-khen những điều diễn-giải của Đức Thế Tôn, đạo-sĩ Subhadha liền xin Ngài cho phép xuất-gia tu theo Phật-Giáo.

Đức Thế Tôn dạy rằng: "Này Subhadha, kẻ nào trước kia thuộc về phái ngoại-đạo, nhưng nay muốn gia-nhập vào tăng-hội, phải chờ trong một thời-gian là bốn tháng mới được các vị tỳ-khưu truyền cụ-túc giới cho".

"Bạch Đức Thế Tôn, nếu phải chờ đợi trong bốn năm để được xuất-gia thì đệ-tử cũng có thể đợi, chứ chẳng phải chỉ bốn tháng thôi".

Thấy đạo-sĩ Subhadha bền tâm nhẫn-nại và giờ nhập Niết-Bàn cũng sắp đến nơi, Đức Phật liền dạy tôn-giả Ananda như vầy: "Này Ananda, vậy Như Lai cho phép đạo-sĩ Subhadha thọ lễ xuất-gia ngay bây giờ".

Đức Phật chỉ dạy tóm tắt phương-pháp quán về Minh Sát Tuệ, thầy tỳ-khưu Subhadha ra chỗ vắng thực-hành. Trong khoảng thời-gian rất ngắn, nhờ trí-huệ viên-mãn, thầy tỳ-khưu Subhadha đã đắc quả A La Hán.

Đó là đệ-tử cuối cùng của Đức Thế Tôn.

-- MAHAPARINIBBÃNA SUTTANTA

Sang qua bên kia bờ sông

"Này các thầy tỳ-khưu, thuở nọ, nhằm cuối mùa mưa, ở tại xứ Magadha có một tên chăn bò kia có tánh vụng-về, nó muốn lùa bày bò sang bên kia sông Gange (Hằng Hà), nhưng chẳng biết xem-xét kỹ-càng để chọn khúc sông nào cạn cho bò lội qua được dễ-dàng. Nó cứ lùa đại các con vật xuống nước. Rốt cuộc, khi lội ra tới giữa giòng sông, gặp nhằm chỗ sâu, nên tất cả bày bò đều bị nước cuốn đi và phải bị tiêu-diệt một cách khổ sở".

"Này các thầy tỳ-khưu, thì cũng như thế ấy, những kẻ nào hằng tin-tưởng và tìm học hỏi với các bậc đạo-sĩ hay Bà La Môn có tính vụng-về, không thông-suốt tam-giới⁷, không biết rõ thế nào là cảnh-giới của ma-vương (ám-chỉ về sự cám-dỗ của ngũ-trần) và thế nào là chẳng phải, không biết rõ thế nào là cảnh diêm-vương (ám-chỉ về sự sanh tử luân-hồi), còn thế nào là chẳng phải. Vì đó mà những kẻ ấy phải gặp nhiều sự thống-khổ chẳng sai".

"Này các thầy tỳ-khưu, thuở nọ, nhằm lúc cuối mùa mưa, tại xứ Magadha, có một tên chăn bò kia rất giỏi giắng, muốn lùa một bày bò của nó sang qua phía bên kia sông Gange. Nhưng trước khi lùa bò xuống nước, nó biết xem-xét kỹ-càng để chọn khúc sông nào cạn cho bò lội qua được dễ-dàng. Nó cho những con bò chúa đoàn khôn-ngoan băng qua sông trước hết. Kế đó, nó mới lùa xuống nước những con bò đực, bò cái có nhiều sức khỏe, rồi mới đến những con bò tơ và bò nhỏ hơn. Sau rốt, mới đến lượt con bò vừa mới sanh. Con bò này chỉ nghe tiếng kêu của bò mẹ mà cũng băng được qua khỏi giòng sông. Nhờ sự sáng-suốt, giỏi-giắng của tên chăn bò mà tất cả bày bò đều lội được qua đến bờ bên kia bình-an".

"Này các thầy tỳ-khưu, thì cũng như thế ấy, những kẻ nào hằng tin-tưởng và năng tìm học hỏi với các bậc đạo-sĩ hay Bà La Môn giỏi-giắng, có nhiều kinh-nghiệm, suốt-thông tam-giới, biết rõ thế nào là cảnh-giới ma-vương và thế nào là không phải, biết rõ thế nào là cảnh diêm-vương, còn thế nào là không phải. Nhờ vậy mà những kẻ ấy được nhiều hạnh-phúc chẳng sai".

"Này các thầy tỳ-khưu, những con bò chúa đoàn khôn-ngoan đã băng qua giòng sông một cách dễ-dàng ấy, ví cũng như các bậc sa-môn nào đã diệt-tận những điều phiền-não, đã làm xong những việc đáng làm và đã được hoàn-toàn giải-thoát⁸. Các bậc ấy đã lướt qua khỏi lượn sóng của ma-vương vậy".

"Này các thầy tỳ-khưu, những con bò đực và bò cái khỏe mạnh đã lội qua bên bờ kia, cũng ví như các bậc sa-môn đã diệt-tận năm điều chướng-ngại, đã được chứng quả Niết-Bàn tại cõi chư Thiên, đến khi tịch-diệt không còn tái-sinh lại cõi thế-gian nữa⁹. Các bậc ấy đã lướt qua khỏi lượn sóng của ma-vương vậy".

"Này các thầy tỳ-khưu, những con bò tơ đã lội qua sông bên kia, ví cũng như các bậc sa-môn nào đã diệt-tận ba điều chướng-ngại, đã đè nén bớt sự tham-lam, sân-hận và chỉ còn thọ-sinh một kiếp nữa thôi ¹⁰. Các bậc ấy đã lướt qua khỏi lượn sóng của ma-vương vậy".

"Này các thầy tỳ-khưu, những con bò nhỏ và yếu ớt hơn, đã lội qua đến bờ kia, ví cũng như các bậc sa-môn nào đã diệt được ba điều chướng-ngại, đã bước vào vòng thánh-vức và chẳng còn bị sa-đọa nữa¹¹. Các bậc ấy cũng đã lướt qua khỏi lượn sóng của ma-vương".

"Này các thầy tỳ-khưu, còn bò mới sanh, nhờ nghe tiếng kêu của bò mẹ mà lội qua đến bờ kia, ví như các bậc sa-môn có chí dũng-cảm, ráng sức thực-hành theo chánh pháp. Không sớm thì muộn, những bậc ấy cũng sẽ lướt qua khỏi lượn sóng của ma-vương và sẽ thành-tựu trong đạo-quả chẳng sai".

"Này các thầy tỳ-khưu, cũng như tên chăn bò giỏi giắng kia, Như Lai là một bậc suốt-thông tam-giới, biết rõ thế nào là cảnh giới ma-vương và thế nào là không phải, biết rõ thế nào là cảnh diêm-vương, còn thế nào là không phải. Những kẻ nào hằng có lòng tin-tưởng và ráng tìm học hỏi với Như Lai, ắt sẽ được an vui trường-cửu chẳng sai".

-- MAJJHIMÃ NIKÃYA

Phải dè-dặt đối với những sự tuyên-truyền về Phật-giáo

Thuở ấy, Đức Thế Tôn đang ngự trong một thánh-địa thuộc về xứ Bhonaganagara. Ngài có thuyết cho các thầy tỳ-khưu nghe như vầy: "Này các đệ-tử, trong điều thứ nhất, một thầy tỳ-khưu có thể nói rằng: "Chính tôi có nghe tự kim khẩu của Đức Phật thuyết ra như thế này, Ngài có giáo-hóa như thế kia. Đây là chân-lý, đây là chánh-đạo, đây là chân-pháp của Đức Thầy đã truyền lại".

"Này các đệ-tử, trong điều thứ nhì, một thầy tỳ-khưu có thể nói rằng: "Tại một chỗ nọ, tại giữa hàng tăng-chúng gồm có các bậc trưởng-lão và Chư Thinh Văn Đại-Đức, tôi có nghe các ngài thuyết ra như thế này, và tôi có học hỏi như thế kia. Đây là chân-lý, đây là chánh-đạo, đây là chân-pháp của đức thầy đã truyền lại".

"Này các đệ-tử, trong điều thứ ba, một thầy tỳ-khưu có thể nói rằng: "Tại một nơi nọ, có nhiều bậc thánh-tăng học hỏi uyên-thâm, có đức tin cao-cả, giới-hạnh tinh-nghiêm, suốt-thông chân-lý đã được truyền lại từ xưa. Các Ngài có thuyết cho tôi nghe như thế này, dạy bảo tôi như thế kia. Đây là chân-lý, đây là chánh-đạo, đây là chân-pháp của đức thầy đã truyền lại".

"Này các đệ-tử, trong điều thứ tư, một thầy tỳ-khưu có thể nói rằng: "Tại một chỗ nọ, tôi có nghe một bậc siêu-nhân thông-suốt kinh-luật giảng-giải như thế này, và tôi có hiểu như thế kia. Đây là chân-lý, đây là chánh-đạo, đây là chân-pháp của đức thầy đã truyền lại".

"Này các đệ-tử, khi nghe một thầy tỳ-khưu nào nói như vậy, các ngươi chớ khá vội khen-tặng và tin chắc những điều ấy, mà cũng chẳng nên vất bỏ một bên. Các ngươi nên tìm hiểu rõ, đem những lời ấy ra so-sánh với giáo-lý của Đức Như Lai và giới bổn của tăng-hội. Khi nào thấy sai với kinh-luật và không đúng chân-lý, thì các ngươi nên hiểu rằng đó chẳng phải là lời của Như Lai thuyết ra và thầy tỳ-khưu nói trên là người không học hỏi Phật Pháp một cách chánh-đáng".

"Này các đệ-tử, còn, trái lại, khi nào những điều ấy đúng với kinh-luật và hợp theo chân-lý, thì các ngươi nên tin chắc rằng đó là lời của Như Lai đã thuyết ra và vị tỳ-khưu kia đã hiểu rõ chân-pháp vậy".

-- MAHÃPARINIBBÃNA SUTTANTA (Đại Bát Niết-Bàn Kinh)

Giáo-pháp có lợi-ích và không có lợi-ích

Thuở ấy, Đức Thế Tôn đang ngự tại xứ Kosambi, trong rừng cây Sisu. Ngài nắm trong tay mấy lá Sisu và hỏi các đệ-tử rằng: "Này các thầy tỳ-khưu, vậy chớ các ngươi nghĩ thế nào, đối với những lá cây Sisu trong đám rừng này và mấy lá Sisu của Như Lai đang nắm trong tay, bên nào nhiều hơn?"

- "Bạch Đức Thế Tôn, nếu đem so-sánh với những lá Sisu ở trong rừng này, thì mấy lá mà Ngài đang nắm trong tay thật là ít ỏi".

- "Này các thầy tỳ-khưu, cũng như thế ấy, những pháp của Như Lai thông-hiểu, nhưng không thuyết-giảng ra thật nhiều không sao kể xiết, ví như vô số lá Sisu hiện ở trong rừng này. Còn những pháp mà Như Lai đã đem ra dạy bảo các ngươi thật ít ỏi, ví như mấy lá Sisu mà Như Lai đang nắm trong tay".

"Này các thầy tỳ-khưu, mà tại sao Như Lai không thuyết-giảng hết những pháp ấy? Vì những pháp đó không có lợi-ích chi cho bề hành đạo, không thể làm cho con người chán-nản thế-sự, không diệt được lòng tham-dục, si-mê. Hơn nữa, các pháp đó không thể nào đem lại sự an-tĩnh cho thân tâm, sự suốt thông chân-lý, đem lại trí-huệ cao siêu, để đưa chúng-sinh đến Niết-Bàn đặng. Bởi cớ ấy, Như Lai chẳng thuyết ra".

"Này các thầy tỳ-khưu, còn những pháp mà Như Lai đã thuyết ra ấy, như thế nào? Như Lai chỉ dạy rằng: đây là sự khổ, đây là nguyên-nhân của sự khổ, đây là tư-cách diệt khổ và đây là con đường đưa đến nơi dứt khổ".

"Này các thầy tỳ-khưu, mà tại sao Như Lai chỉ dạy có bấy nhiêu thôi? Vì những Pháp ấy có lợi-ích cho bề hành đạo, có thể làm cho con người chán-nản thế sự và diệt được lòng tham-dục, si mê. Hơn nữa, chúng nó có thể đem lại sự an-tĩnh cho thân tâm, sự suốt-thông chân-lý, đem lại trí-huệ cao-siêu, để đưa chúng-sinh đến Niết-Bàn đặng".

"Này các thầy tỳ-khưu, vậy các ngươi nên ráng tìm hiểu cho thấy rõ rằng: đây là sự khổ, đây là nguyên-nhân của sự khổ, đây là tư-cách diệt khổ và đây là con đường để đi đến nơi dứt khổ".

-- SAMYUTTA NIKÃYA

Lời của Soạn-giả:

Đối với người tu Phật, bài pháp trên đây chẳng lạ gì. Nhưng chúng tôi soạn ra là vì xét rằng những lời dạy của Đức Thế Tôn trong ấy có rất nhiều ý-nghĩa và ảnh-hưởng sâu-xa đến những ai muốn tìm hiểu đạo Phật một cách chính-đáng.

Một nhà bình-luận người Âu nói rằng: "Sở dĩ hiện nay chúng ta thấy rất nhiều kinh sách về Phật Học không có tính-cách lợi-ích cho sự hành đạo giải-thoát, là do một số đông các nhà khảo-cứu hoặc tu-sĩ trong Phật-Giáo, đáng lẽ phải cố gắng làm cho phát-triển những lời khuyến dạy của Đức Phật đã thuyết ra (ít, ví như lá cây của Ngài nắm trong tay) để dìu-dắt nhân-loại trong việc sưu-tầm chân-lý, họ lại phí công vô-ích để tìm hiểu và phỏng-đoán về những cái mà Ngài chẳng chịu nói ra (nhiều, ví như lá cây trong rừng). Rốt cuộc, họ chỉ làm mệt óc con người bằng những lý-thuyết viễn-vông và đó là nguyên-nhân làm cho Phật-Giáo phải bị suy-đồi và chia ra nhiều tông phái.

Nếu xét đúng theo chân-lý, thì dầu cho bậc A La Hán cũng không tài nào đoán tư-tưởng của một đấng Chánh Đẳng Chánh Giác đặng. Huống hồ người phàm mắt thịt như chúng ta, thì làm sao khỏi sai lầm?

Vì đoán biết tâm-trí vớ-vẫn, háo-kỳ, của nhân-loại và sợ-e chánh pháp phải bị sai-lạc về buổi tương-lai, nên Đức Phật hằng khuyên các đệ-tử cố gắng để-ý và thực-hành theo những lời dạy bảo của Ngài, chớ chẳng nên phí công tìm-tòi những điều không bổ-ích cho sự tiến-hoá đến nơi diệt khổ.

[1] Bốn hạng người này do nhà đại-hiền Rama tạo ra lối hơn bốn ngàn năm trước dương-lịch. Ngài làm vậy không phải có ý phân chia giai-cấp: lớn nhỏ, sang hèn, mà chỉ áp-dụng một phương-pháp cải-cách xã-hội hổn-độn trong thời-kỳ ấy, cho dễ phân-biệt các hạng người. Lần-lần, nhóm Bà La Môn Giáo cho họ là cao-thượng hơn hết, nên sắp lại để mình cao hơn 3 hạng kia: thầy tu, vua chúa, thương-gia và lao-động.

[2] Đắc phép thần-thông, muốn chi có nấy.

[3] Sĩ Đạt Ta.

[4] Bậc thiền vô-sắc thứ ba (xin xem quyển Phép Chánh-định của ngài Hộ Tông)

[5] Bậc thiền Vô-sắc thứ tư.

[6] Người ngoại-đạo không chịu gọi Đức Phật là Đức Thế Tôn.

[7] Dục-Giới, Sắc-Giới, Vô-Sắc-Giới.

[8] A La Hán đã diệt được 10 điều chướng-ngại: ngã chấp, hoài-nghi, tà kiến, tham lam, sân-hận, chấp tam-giới, ngã mạn và vô-minh.

[9] A Na Hàm đã diệt tận 5 điều chướng-ngại: ngã chấp, hoài-nghi, tà kiến, tham-lam, sân-hận và đã đè nén bớt sự chấp tam-giới.

[10] Tư Đà Hàm đã diệt tận ba điều chướng-ngại: ngã chấp, hoài-nghi, tà kiến (giới cấm thủ), và đè nén bớt sự tham-lam, sân-hận.

[11] Tu Đà Huờn đã diệt được ba điều chướng-ngại: ngã chấp, hoài-nghi, tà kiến (giới cấm thủ). Bậc nào đã bước vào bậc chót này rồi cũng khỏi bị sa-đọa vào 4 đường ác-đạo trong những kiếp sau, nghĩa là chẳng bị sanh vào những cảnh-giới: Súc-sinh, A tu la, Ngạ quỉ, Địa-ngục.

Phật giáo Nguyên thủy

Huỳnh Văn Niệm soạn dịch

Phật Bảo Tự tái bản

Pagode Buddharatanarama

3, Rue Broca

91600 Savigny Sur Orge - France

Tel: 01 69 96 49 34

Tập II

Sự hiểu sai giáo-pháp và dùng giáo-pháp làm của riêng

"Hỡi các thầy tỳ-khưu! Sự ham muốn ngũ-trần không làm cho con người được đã khát, no lòng đâu. Trái lại, nó chỉ khiến cho tâm tham-muốn càng thêm tăng-trưởng. Được vật này rồi, lại muốn thêm vật nọ. Rốt cuộc, chúng-sinh phải chịu khổ đời-đời, kiếp-kiếp, không sao thoát khỏi mảnh lưới của ma-vương đặng. Sự tham-muốn ngũ-trần là một điều trở-ngại to-tát cho người hành đạo.

Ngũ-trần ví như:

1. Khúc xương khô, mà con chó phải cấu xé với đồng-loại một cách cam go để giựt lấy. Nhưng, rốt cuộc, nó chỉ làm tiêu hao nước miếng vô-ích, chớ chẳng tìm được chút thịt nào để no lòng.

2. Miếng thịt thúi trôi theo giòng rạch, mà bầy quạ đáp xuống, mặc tình thỏa-thích, không xem trước ngó sau. Nhưng khi đã no-nê, ngưỡng cổ lên thì chúng nó thấy mình đang lênh-đênh giữa biển, không biết phương hướng nào đặng bay về ổ và rốt cuộc thảy-thảy đều bị hại.

3. Cây đuốc rơm, mà người cầm đi ngược gió, ắt phải bị phỏng tay.

4. Cái lò lửa đang cháy đỏ, mà kẻ bị xô vào đó phải chịu đau-đớn, khổ-sở vô-ngần.

5. Điềm mộng, phải bị tiêu tan khi người vừa tỉnh giấc.

6. Vật quí, mà người mượn phải trả lại cho chủ-nhân sau khi được dùng trong một thời-gian.

7. Trái đắng trên cành cây cao, có thể làm cho người trèo lên hái nó phải thiệt-mạng vì trợt chân, hoặc cây gẫy.

8. Đầu nhọn của cây lao, làm cho kẻ bị đâm vào mình phải đau-đớn, khổ-sở.

9. Lưỡi bén của cây gươm, hễ đụng đến đâu thì gây thương-tích đến đấy.

10. Nọc con rắn độc, có thể làm cho người bị rắn cắn phải bỏ mình trong chốc lát".

Sau khi nghe xong, thầy tỳ-khưu Arittha không chịu tìm hiểu châu-đáo về những lời giáo-huấn của Đức Phật. Thầy lại vội công-bố cho những bạn đồng-đạo nghe như vầy: "Theo tôi hiểu, thì những điều mà Đức Thế Tôn vừa giải-thích đó, không đáng làm trở-ngại cho người hành đạo bao nhiêu".

Nghe được chuyện ấy, Đức Phật liền cho đòi thầy tỳ-khưu Arittha đến quở trách và thuyết cho các đệ-tử nghe như vầy: "Này các thầy tỳ-khưu, Như Lai thường dùng nhiều phương-pháp để giải cho các ngươi thấy rằng: sự ham muốn về ngũ-trần là một điều trở-ngại to-tát cho kẻ hành đạo. Nó hằng làm cho tâm-trí con người phải bị khổ-não, bối-rối không ngừng nghỉ".

"Tuy nhiên, có nhiều người nghe pháp rồi, không chịu dùng trí-huệ mà xét-đoán nghĩa-lý cao-thâm của huấn ngữ, lại vội giải-thích theo ý riêng của mình. Vì hiểu sai như vậy, nên các người đó không thấy đặng nước tâm. Thiếu trí-huệ, những kẻ ấy chỉ học thoáng qua các kinh luật để khoe-khoang trong những cuộc tranh-biện đó thôi, chứ không sao đạt-đáo chân-lý cao-siêu, không thấu rõ ba tướng của vạn-vật và hằng gặp biết bao nhiêu sự rủi-ro, tai-hại".

"Này các thầy tỳ-khưu, cũng như người kia muốn tìm bắt rắn độc. Nhưng khi gặp được con vật, người lại lấy tay chụp nhằm khúc giữa hoặc khúc đuôi. Con rắn quay đầu lại mổ vào tay và làm cho người ấy phải bỏ mạng. Này các thầy tỳ-khưu, tại sao vậy? Vì người bắt rắn nắm con vật không đúng cách".

"Này các thầy tỳ-khưu, trái lại, có những hạng thanh-niên thuộc về con nhà gia-giáo, bỏ gia-đình đi tìm học hỏi với các bậc thiện-trí-thức. Sau khi học xong, lại biết dùng trí-huệ suy-xét ý-nghĩa cao-thâm của những lời giáo-huấn. Nhờ vậy mà chúng nó thấy được nước tâm của mình. Những chàng trai ấy cố gắng học hỏi kinh-luật với mục-đích giải-thoát, chớ không phải để khoe-khoang trong những cuộc tranh-biện. Kết quả, chúng nó đạt được chân-lý cao-siêu, thấu rõ ba tướng của vạn-vật và hằng được an vui hạnh-phúc".

"Này các thầy tỳ-khưu, cũng như người kia tìm bắt rắn độc. Nhưng khi gặp được con vật, biết dùng cái chỉa-ba đâm xuống ngay mình con rắn làm cho nó không cựa-quậy đặng. Rồi người mới lấy tay nắm chắc ngay cổ. Lúc ấy, con vật chỉ có thể quấn lấy cườm tay chớ không sao làm hại người bắt rắn được. Này các thầy tỳ-khưu, tại sao vậy? Vì người bắt rắn biết nắm con vật đúng cách".

"Này các thầy tỳ-khưu, vậy nếu có chỗ nào nghi-ngờ, khó hiểu trong kinh-luật, các ngươi nên hỏi lại. Như Lai sẵn lòng chỉ giáo cho các ngươi khỏi lầm-lạc. Này các thầy tỳ-khưu, vậy các ngươi hãy chăm-chú nghe các lời sau đây: giáo pháp của Như Lai cũng ví cũng như chiếc bè dùng để thoát-nạn, chứ chẳng phải món đồ để cất làm của riêng".

"Ví-dụ có người lữ-khách kia, sau khi hành-trình khó nhọc, đến chỗ nọ gặp phải một con sông lớn ngăn đường. Phía bờ bên này, chỗ người vừa để chân đến, là một vùng rất cam-go nguy-hiểm. Còn bờ bên kia sông thì bình-yên tốt đẹp. Nhưng rủi thay, tại chỗ này không có cầu, hoặc ghe thuyền chi cả. Người bèn nghỉ rằng: "Sông thì rộng mà chỗ ta đang đứng thật muôn phần nguy-hiểm. Vậy ta hãy lấy những nhánh cây kết lại làm thành một cái bè để sang qua bờ kia". Nghĩ xong, người lữ-khách liền kết bè rồi bơi ngang qua sông. Này các thầy tỳ-khưu, nhưng ví-dụ người ấy, khi lướt qua khỏi giòng nước và sang đến bên bờ kia, lại nghĩ rằng: "Cái bè này rất hữu-ích cho ta. Nhờ nó mà ta qua được chỗ an vui tốt đẹp như vầy. Vậy ta hãy mang nó theo trên vai để dùng trong dịp khác". Này các thầy tỳ-khưu, nếu người lữ-khách, sau khi qua sông rồi, lại định giữ cái bè để làm của riêng. Như vậy, người ấy biết dùng cái bè một cách chánh-đáng không?"

- "Bạch Đức Thế Tôn, người ấy làm như vậy thật không chánh đáng".

- "Này các thầy tỳ-khưu, trái lại nếu người nghĩ rằng: "Cái bè này rất hữu-ích cho ta. Nhờ nó mà ta đến được chốn an vui tốt đẹp như vầy. Vậy ta hãy bỏ nó lại trên bờ hoặc nhận chìm xuống nước, rồi ta thong-thả tiếp-tục cuộc hành-trình cho đến nơi nhất-định". Này các thầy tỳ-khưu, người lữ-khách làm như vậy phải lẽ không?".

- "Bạch Đức Thế Tôn, rất phải lẽ".

- "Này các thầy tỳ-khưu, cũng như chuyện cái bè kia, giáo pháp của Như Lai dùng để đưa chúng-sinh qua đến bờ giác-ngộ, chớ không phải để cho người cất làm của riêng, hoặc làm nô-lệ cho giáo pháp ấy. Vậy các ngươi nên nhớ kỹ chuyện cái bè nói trên, mà hãy dẹp bỏ lại đằng sau tất cả những sự hiểu biết, bất cứ là chính-đáng hay không chính-đáng¹".

"Này các thầy tỳ-khưu, đây là sự hiểu biết không chính-đáng. Cũng như một kẻ thấp-hèn vô học kia, ít khi gần-gũi bậc thiện-trí-thức, không suốt-thông chân-lý và chẳng năng trau-giồi các phạm hạnh pháp. Kẻ ấy luôn-luôn chăm-chú đến xác thân và nghĩ rằng: "Thân này là ta và chính cái ta ở trong thân này". Rồi lần-lượt, người lại cho rằng: "Sắc, Thọ, Tưởng, Hành, Thức đều là cái ta và chính cái ta ở trong các uẩn ấy". Vì hiểu sai như vậy, nên mỗi khi thấy ngũ-uẩn bị luật vô-thường chi-phối, thì kẻ ấy phát lên sợ-hãi bấn-loạn".

"Này các thầy tỳ-khưu, còn đây là sự hiểu biết chính-đáng. Ví-dụ như một người kia thông-minh, giỏi-giắng, hay gần-gũi bậc thiện-trí-thức, suốt-thông chân-lý và năng trau-giồi các phạm hạnh pháp. Người không chấp rằng: "Sắc, thọ, tưởng, hành thức là cái ta và chính cái ta ở trong các uẩn ấy". Nhờ hiểu biết chính-đáng như vậy nên người ấy, mỗi khi thấy ngũ-uẩn bị luật vô-thường chi-phối, thì vẫn thản-nhiên bình-tĩnh, không sợ-hãi bấn-loạn".

Tới đây, có một thầy tỳ-khưu hỏi Đức Phật rằng: "Bạch Đức Thế Tôn, chẳng hay những điều sợ-hãi bấn-loạn ấy có thể do nguyên-nhân bên ngoài làm cho phát-sinh không?"

- "Có thể được. Này các thầy tỳ-khưu, ví-dụ có một người kia nghĩ rằng: "Than ôi! Vật này trước kia thuộc về của ta, mà nay ta phải mất nó. Phải chi ta còn vật ấy. Nhưng rủi thay! Ta không sao tìm nó lại được". Vì nghĩ quấy như vậy, nên người ấy hằng bực-tức, than-van, hối tiếc. Này các thầy tỳ-khưu, đó là những sự bấn-loạn, sợ-hãi do nguyên-nhân bên ngoài làm cho phát khởi".

- "Bạch Đức Thế Tôn, còn sự thản-nhiên, bình-tĩnh có thể do những nguyên-nhân bên ngoài làm cho phát-sinh không?"

- "Có thể được. Này các thầy tỳ-khưu, ví-dụ có người kia không nghĩ rằng vật này, hay vật nọ, là của mình và khi chúng nó bị hư mất cũng không màng đến. Nhờ nghĩ phải như vậy nên người ấy không bực-tức, than-van, hối tiếc. Này các thầy tỳ-khưu, đó là sự thản-nhiên, bình-tĩnh do nguyên-nhân bên ngoài làm cho phát khởi".

- "Bạch Đức Thế Tôn, vậy chớ những sự bấn-loạn, sợ-hãi có thể do nguyên-nhân bên trong (trong tâm) làm cho phát-sinh không?"

- "Có thể được. Này các thầy tỳ-khưu, ví-dụ một kẻ kia nghĩ rằng: "Thế-gian và bản-ngã vẫn trường-tồn, bền-bỉ. Ta đây cũng vậy, trong kiếp sau ta sẽ được sinh-trưởng nữa và sẽ được trường-tồn vĩnh-viễn". Vì hiểu quấy như vậy, nên mỗi khi được nghe giáo pháp do Đức Chánh Biến Tri, hoặc do một vị đại-đệ-tử hoặc đệ-tử của Ngài thuyết ra, nói về sự vô-thường của thế-gian và bản-ngã, về cách trừ tuyệt lòng tham-lam, sân-hận, si-mê, về cách diệt-tận nguồn sanh tử luân-hồi để đi đến Niết-Bàn, thì người ấy phát lên sợ-hãi, bấn-loạn và than rằng: "Nếu thật vậy thì thế-gian và bản-ngã đều là vô-thường. Rồi đây ta cũng sẽ bị diệt-tận và chẳng còn sanh-trưởng nửa". Này các thầy tỳ-khưu, đó là những điều sợ-hãi, bấn-loạn, do nguyên-nhân bên trong làm cho phát-khởi".

- "Bạch Đức Thế Tôn, vậy chớ sự bình-tĩnh, thản-nhiên, có thể do nguyên-nhân bên trong làm cho phát-sinh ra không?"

- "Có thể được. Này các thầy tỳ-khưu, ví-dụ người kia không nghĩ rằng thế-gian và bản-ngã là thường-tồn, bền-bỉ, và không mong rằng trong kiếp sau mình sẽ được tái-sinh và được thường-tồn vĩnh-viễn, thì mỗi khi được nghe pháp do Đức Chánh Biến Tri, hoặc do một vị đại-đệ-tử hoặc đệ-tử nào của Ngài thuyết ra, nói về sự vô-thường của thế-gian và bản-ngã, về cách diệt trừ tam-độc: tham - sân - si, để diệt nguồn sanh tử luân-hồi, hầu đi đến Niết-Bàn, thì người ấy không sợ-hãi, bấn-loạn. Này các thầy tỳ-khưu, đó là sự bình-tĩnh, thản-nhiên, do những nguyên-nhân bên trong làm cho phát khởi".

-- MAJJHIMÃ NIKÃYA

Mặt trời rọi sáng ban ngày, trăng chiếu tỏ ban đêm, thiền-định đem lại sự sáng-lạng cho bậc sa-môn, một vầng hào-quang rực-rỡ luôn-luôn bao-phủ khắp thân-hình Đức Như Lai.

Trong thế-gian này, chỉ có sự thương yêu lẫn-nhau mới có thể diệt được sự thù-hận, ganh tị, ghét bỏ.

Có kẻ được thọ sinh lại làm người, có kẻ dữ phải chịu khổ trong cảnh địa-ngục, có kẻ lành được hưởng quả vui nơi cõi thiên-đàng. Niết-Bàn chỉ dành riêng cho những ai đã diệt được lòng ái-dục.

Ai ai cũng khủng-khiếp trước sự sát hại, ai ai cũng sợ chết? Vậy con người chẳng nên sát hại mà cũng không nên xúi biểu ai sát hại.

Sự đói khát là một chứng bệnh rất thảm-khốc. Ngũ-uẩn là nguyên-nhân của các điều thống-khổ. Kẻ nào thấu rõ những nỗi tai-hại ấy, mới ráng tìm sự an vui tuyệt-đối của Niết-Bàn.

Quyến-luyến sanh ra thương, thương sanh ra sợ. Nếu không còn luyến-ái, thì sợ cũng chẳng do đâu mà phát-sinh được.

Nói lời chân-thật, không oán giận, bố-thí chút ít cho kẻ khó, con người có thể cho rằng mình sắp về cõi chư-thiên.

Kẻ nào không còn để ý những việc tốt xấu của thế-gian, biết sống một đời thanh-bạch, biết suy-nghĩ trước khi làm, kẻ ấy mới đáng gọi là bậc sa-môn.

Biết bao nhiêu kẻ lợi-dụng bộ áo cà-sa để che lấp các điều tội-lỗi. Cửa địa-ngục đã mở sẵn để chờ những kẻ đó.

-- DHAMMAPADA (Pháp cú kinh)

Cuộc tranh-luận giữa đức Phật và nhóm ngoại-đạo Nigantha

Lời của soạn-giả:

Pháp này được trích trong bộ kinh Majjhimã Nikãya. Muốn tìm hiểu dễ-dàng những trường-hợp được ghi chép nơi phía sau, trước hết chúng ta nên biết qua đạo Nigantha là thế nào và tôn-chỉ của đạo ấy ra sao?

Đạo Nigantha bây giờ còn thịnh-hành tại xứ Ấn Độ và lấy tên mới là Jainisme. Thánh Gandhi lúc ban-đầu cũng thuộc về đạo ấy, nhưng sau lại theo đạo Hindouisme (Ấn Độ Giáo)². Trong những đền tháp lộng-lẫy của đạo Jainisme hiện nay đều có thờ Đức Thích-Ca. Nhưng kim-thân Ngài nhỏ hơn của vị giáo-chủ Natãputta³ và các tín-đồ Jains bịa ra rằng thuở trước Đức Thích-Ca là học trò của giáo-chủ Natãputta⁴.

Về cách sắp đặt trong giáo-hội xuất-gia và tại-gia, đạo Nigantha cũng có nhiều chỗ tương-tợ như Phật-Giáo. Bên Phật-Giáo có Bhikkhu (tỳ-khưu), Bhikkhuni (tỳ-khưu-ni), thì bên Nigantha có Nigantha (đạo-sĩ nam) và Niganthi (đạo-sĩ nữ), vân-vân ...

Nói về giới-luật, thì phái Nigantha tu theo khổ hạnh và bành-trướng sự bác-ái đến cực-điểm. Như tại xứ Ấn Độ hiện nay, họ cố tạo ra nhiều chỗ chữa bệnh cho những loài: chim, rùa, sấu, khỉ, nai, hươu, vân-vân ... Các đạo-sĩ Nigantha thường che phía trước mũi bằng một miếng vải thưa để ngăn không cho vi-trùng theo hơi thở mà vào ngũ-tạng và phải bị hại.

Còn về nguyên-tắc, thì đạo Nigantha cho cái tội⁵ của thân nặng hơn hết. Các tín-đồ Nigantha viện-lẽ rằng các việc dữ (như trộm cướp, sát hại ...) đều do thân gây ra chớ chẳng phải do lời nói hay ý-nghĩ. Vì đó mà họ bày ra nhiều cách tu khổ hạnh, hành hạ xác thân cho kiệt-quệ, không còn sức-lực để làm quấy, như: khoét mắt, đốt tai, ngồi trên gai, đứng giữa trời dơ tay lên, phơi nắng hằng năm hằng tháng, ngâm mình dưới nước khi trời rét, vân-vân ...

Trái lại, đạo Phật thì dạy rằng muôn việc tại tâm, nên cho cái nghiệp⁶ của ý là quan-trọng hơn hết. Muốn được giải-thoát, người tu cần phải sửa-trị cái tâm của mình cho đến khi chẳng còn ngã-chấp mới đặng.

Trong bài pháp sau đây, Đức Phật dùng nhiều lý-lẽ để giải cho nhóm Nigantha thấy rằng chỉ có cái nghiệp của ý là quan-trọng hơn hết.

* * *

I- Đạo-sĩ Dĩgha đến viếng Đức Thế Tôn

Thuở nọ, Đức Phật đang ngự tại xứ Nãlandã, trong vườn xoài của một đại thương-gia tên là Pãvarika⁷.

Trong khi ấy, vị giáo-chủ của nhóm ngoại-đạo Nigantha, tên là Nãtaputta, với một số đông đệ-tử cũng đang ở tại một khóm rừng gần bên. Muốn biết rõ nguyên-tắc của Phật-Giáo, ông ta sai người học trò giỏi nhất của mình, là đạo-sĩ Dĩgha, đến vấn đạo Đức Thế Tôn.

Khi đạo-sĩ Dĩgha chào hỏi Đức Thế Tôn và ngồi xong, Ngài liền hỏi ông ta rằng: "Này đạo-sĩ, vậy chớ trong đạo Nigantha, vị giáo-chủ Nãtaputta cho biết theo giáo pháp của Ngài có mấy cái nghiệp không?"

- "Bạch Đức Gotama (Cồ Đàm)⁸, trong đạo của chúng tôi, vị giáo-chủ Nãtaputta không hề nói đến cái nghiệp, nhưng chỉ dạy về cái tội mà thôi".

- "Mà tội ấy có mấy thứ?"

- "Bạch Ngài, tội ấy có ba: tội của thân, tội của khẩu và tội của ý".

- "Trong ba tội ấy, tội nào nặng hơn hết?"

- "Chính tội của thân là nặng hơn hết".

(Đức Phật hỏi ba lần, đạo-sĩ Dĩgha đều trả lời như vậy). Rồi ông ta lại hỏi Đức Thế Tôn rằng: "Bạch Đức Gotama, còn theo giáo-lý của Ngài, có mấy thứ tội?"

- "Này đạo-sĩ, trong giáo pháp của Như Lai, không hề nói đến cái tội, nhưng chỉ dạy về cái nghiệp mà thôi".

- "Bạch Ngài, mà nghiệp có mấy thứ?"

- "Nghiệp cũng có ba, là: nghiệp của thân, nghiệp của khẩu và nghiệp của ý".

- "Bạch Ngài, vậy chớ trong ba thứ nghiệp, thứ nào quan-trọng nhất?"

- "Chính cái nghiệp của ý quan-trọng nhất".

(Đạo-sĩ Dĩgha cũng hỏi đủ ba lần, Đức Phật đều trả lời như vậy). Xong việc, ông ta đứng dậy cáo-từ Đức Thế Tôn.

II- Vị trưởng-lão Upãli xin giáo-chủ Nãtaputta cho phép mình đi tranh-luận với Đức Phật. ⁹

Nghe đạo-sĩ Dĩgha thuật lại mọi việc, giáo-chủ Nãtaputta rất bực-tức, nhưng chẳng biết làm thế nào gặp Đức Thế Tôn để binh-vực lý-thuyết của mình. Khi ấy, có ông trưởng-lão Upãli đứng gần đó thốt lên rằng: "Bạch Đức Giáo-Chủ, lý-thuyết của thầy Gotama không đúng chân-lý chút nào cả. Có lẽ nào cái tội của ý lại lớn hơn cái tội của thân bao giờ? Ai ai đều thấy rõ rằng mỗi hành-động dữ đều do thân gây ra chớ nào phải do ý. Vậy xin Đức Giáo-Chủ cho phép đệ-tử sang tận vườn xoài để tranh-luận cùng thầy Gotama về điểm đó".

"Bạch Đức Giáo-Chủ, như người lực-lưỡng kia nắm bờm một con dê rừng, kéo tới, lôi lui, xô qua, đẩy lại, làm cho con vật phải đuối sức thế nào? Thì cũng như thế ấy, đệ-tử sẽ làm cho thầy Gotama phải điên-đảo vì những lời cật-vấn xảo-diệu của đệ-tử".

"Như người thợ nhuộm lực-lưỡng kia ngâm một chiếc chiếu vào nước màu đỏ, rồi nắm lấy chéo chiếu nhúng lên, nhúng xuống thật mạnh, làm cho dễ ăn màu, thế nào? Thì cũng như thế ấy, đệ-tử sẽ làm cho thầy Gotama khâm-phục lý-đạo của chúng ta bằng các luận-điệu thích-đáng của đệ-tử".

"Như con voi già kia lội xuống ao sen quậy bùn lên làm cho nước xáo động và các loài thủy-tộc sợ-hãi thế nào? Thì cũng như thế ấy, đệ-tử sẽ làm cho thầy Gotama phải lung-lạc và bối-rối vì những câu hỏi uyên-thâm của đệ-tử".

Thấy trưởng-lão Upãli hăng-hái và quyền-biến, hoạt-bát như thế, giáo-chủ Nãtaputta liền cho phép ông ta đi gặp Đức Thế Tôn.

Khi ấy, đạo-sĩ Dĩgha sợ ông Upãli¹⁰ bị Đức Phật thuyết-phục, nên ngăn cản rằng: "Bạch Đức Giáo-Chủ, xin Ngài chớ cho trưởng-lão Upãli sang gặp thầy Gotama làm gì. Thầy Gotama là một nhà ảo-thuật đại-tài, có phép cám-dỗ rất linh-nghiệm. Nhờ vậy mà thầy ta quyến-dụ được nhiều đệ-tử và có vô-số tín-đồ của các đạo khác đã cải giáo để xin vào đạo của Thầy".

Giáo-chủ Nãtaputta đáp rằng: "Này Dĩgha, nhà ngươi nghĩ sai rồi. Một người thông-minh, giỏi-giắng như Trưởng-Lão Upãli, không dễ gì bị thầy Gotama cám-dỗ và chẳng thế nào chịu tu theo giáo pháp của thầy ta bao giờ".

Đạo-sĩ Dĩgha ngăn-cản đến ba lượt cũng không được. Giáo-chủ Nãtaputta liền day qua nói với ông Upãli như vầy: "Này Upãli, ngươi hãy lên đường qua tận vườn xoài để thách thầy Gotama giải-thích cho xong vấn-đề: Tội và nghiệp của ý".

III- Upãli đến tranh-luận với Đức Thế Tôn

Khi đến nơi chào hỏi Đức Phật và ngồi kế bên xong rồi, trưởng-lão Upãli liền hỏi Đức Thế Tôn rằng: "Bạch Đức Gotama, có phải đạo-sĩ Dĩgha vừa mới đến vấn đạo Ngài chăng?"

- "Chính phải vậy".

- "Bạch Ngài, có phải Ngài đã nói với đạo-sĩ Dĩgha rằng cái nghiệp của ý là quan-trọng hơn của thân và của khẩu không?"

- "Phải như vậy".

- "Bạch Đức Gotama, lý-thuyết của Ngài chẳng đúng chân-lý chút nào cả. Có lẽ nào cái tội của ý lại lớn hơn cái tội của thân bao giờ. Ai-ai đều thấy rõ rằng mỗi sự hành-động dữ đều do thân gây ra, chớ nào phải do ý".

- "Này Upãli, nếu ngươi muốn tranh-luận đúng theo chân-lý thì Như Lai sẵn lòng nói chuyện với ngươi về điều ấy. Vậy ngươi có bằng lòng chăng?"

- "Bạch Đức Gotama, tôi xin vui lòng hầu chuyện cùng Ngài".

Lý lẽ thứ nhất:

Đức Phật hỏi ông Upãli như vầy: "Này Upãli, theo sự hiểu biết của ngươi, thì cái tội của thân nặng hơn hết, vậy chớ ngươi nghĩ thế nào? Ví-dụ có một người đạo-sĩ trong phái Nigantha lâm-bệnh nặng và phải cần đến nước lạnh¹¹ thì mới khỏi bệnh. Nhưng người ấy chỉ chịu dùng nước nóng mà thôi. Rốt cuộc, vị đạo-sĩ ấy phải bỏ mình. Này Upãli, vậy chớ giáo-chủ Nãtaputta có dạy các đệ-tử rằng sau khi thác, người đạo-sĩ ấy được tái-sinh lại vào nơi nào không?"

- "Bạch Đức Gotama, thầy của chúng tôi có dạy rằng sau khi thác, người ấy sẽ được thọ-sinh vào cõi chư-thiên gọi là Manosattã¹²".

- "Tại sao vậy?"

- "Bạch Đức Gotama, vì người ấy, lúc gần chết, có ý chấp-trước rằng mình sẽ được sanh về cõi đó".

- "Này Upãli, ngươi nên suy xét kỹ-lưỡng trước khi mở lời, để tránh sự mâu-thuẫn giữa những điều của ngươi nói khi nãy và hiện bây giờ. Có phải lúc nãy nhà ngươi đã bằng lòng luận đạo với Như Lai đúng theo chân-lý không?"

- "Bạch Đức Gotama, chính tôi đã bằng lòng như vậy".

- "Này Upãli, có phải nhà ngươi vừa mới nói rằng người đạo-sĩ ấy, khi gần chết, có ý chấp-trước rằng sẽ được tái-sinh về cõi chư-thiên Manosattã không?"

- "Bạch Đức Thế Tôn, phải vậy".

Lý lẽ thứ nhì:

- "Này Upãli, theo sự hiểu biết của ngươi, thì cái tội của thân là nặng hơn hết, vậy chớ ngươi nghĩ thế nào? Ví-dụ có một người đạo-sĩ trong phái Nigantha bị rơi xuống sông. Người ấy phải chống chỏi với giòng nước để thoát thân, phải lặn hụp, bơi lội, vẫy-vùng, làm cho nhiều sinh-vật nhỏ phải bị sát hại. Này Upãli, vậy chớ trong đạo của ngươi, người ấy có phạm tội không?"

- "Bạch Đức Gotama, nếu có phạm, thì tội ấy cũng nhỏ, vì người ấy vô ý".

- "Mà nếu người ấy cố ý sát hại, thì sẽ ra sao?"

- "Bạch Đức Gotama, nếu vị đạo-sĩ ấy cố ý, thì sẽ mang tội nặng".

- "Vậy chớ giáo-chủ Nãtaputta liệt tội ấy vào chỗ nào?"

- "Bạch Đức Gotama, vào tội của ý".

- "Này Upãli, ngươi nên suy xét kỹ-lưỡng trước khi mở lời, để tránh sự mâu-thuẫn giữa những điều của ngươi nói khi nãy và hiện bây giờ. Có phải lúc nãy nhà ngươi đã bằng lòng luận đạo với Như Lai đúng theo chân-lý và ngươi vừa mới nói rằng nếu vị đạo-sĩ kia cố ý thì phạm phải tội nặng không?"

- "Bạch Đức Gotama, phải như vậy".

Lý lẽ thứ ba:

- "Này Upãli, theo sự hiểu biết của ngươi, thì cái tội của thân là nặng hơn hết, vậy chớ ngươi nghĩ thế nào? Ví-dụ có một người kia múa đao xông vào một đô-thị to lớn, dân-cư đông-đảo, như thành Nãlanda này, mà hô lên rằng: "Trong chốc-lát, ta có thể giết hết nhân-dân trong thành Nãlanda, không để sót một người nào, ta có thể làm cho chúng nó phải chết, thây nằm chất đống". Này Upãli, vậy chớ người ấy có thể nào sát hại hết dân-chúng trong thành Nãlanda được không?"

- "Bạch Đức Gotama, không nói chi một người, dầu cho 20, 30, 40 hay 50 người như vậy cũng không sao sát hại hết dân-cư trong thành này đặng".

- "Này Upãli, còn ví-dụ một bậc sa-môn hay Bà La Môn kia đã đắc thần-thông do phép định-tâm, đi vào thành Nãlanda mà nói rằng: "Nếu ta cố-ý phá-hoại, thì chỉ trong chốc-lát, ta có thể làm cho đô-thị này tan ra tro bụi". Này Upãli, vậy chớ bậc sa-môn hay bậc Bà La Môn ấy có thể nào, với một ý-nghĩ phá-hoại, làm cho thành Nàlanda này tan ra tro bụi trong chốc-lát không?"

- "Bạch Đức Gotama, đối với bậc có phép thần-thông do mãnh-lực của thiền-định thì không những là một cái thành Nàlanda này thôi, mà cho đến 10 cái, 20 cái, 30 cái hoặc 50 cái như vậy cũng phải bị tan rã".

- "Này Upãli, ngươi nên suy xét kỹ-lưỡng trước khi mở lời, để tránh sự mâu-thuẫn giữa những điều của ngươi nói khi nãy và hiện bây giờ. Có phải lúc nãy nhà ngươi đã bằng lòng luận đạo với ta đúng theo chân-lý và ngươi vừa nói rằng với ý-nghĩ phá-hoại, một bậc đạo-sĩ hay Bà La Môn đã đắc thần-thông có thể làm tan rã không những là một cái thành Nãlanda này thôi, mà cho đến 10, 20, 30, 40 hoặc 50 cái như vậy cũng được?"

- "Bạch Đức Gotama, phải như vậy".

Lý lẽ thứ tư:

- "Này Upãli, theo sự hiểu biết của ngươi, thì cái tội của thân là nặng hơn hết, vậy chớ ngươi có nghe người ta nói tại duyên-cớ chi mà những quốc-độ: Dandaki, Kalinga, Mejjha và Mãtanga, phải bị tiêu-diệt?"

- "Bạch Đức Gotama, chính do tư-tưởng xấu-xa, lầm-lạc của những vị quốc-vương và dân bổn-xứ đối với các bậc thánh-nhân, mà mấy nước ấy phải bị tiêu-diệt".

- "Này Upãli, ngươi nên suy xét kỹ-lưỡng trước khi mở lời để tránh sự mâu-thuẫn giữa những điều của ngươi nói ra khi nãy và hiện bây giờ. Có phải lúc nãy nhà ngươi đã bằng lòng luận đạo với ta đúng theo chân-lý và ngươi vừa nói rằng do tư-tưởng xấu-xa của những vị quốc-vương và dân bổn-xứ đối với các bậc thánh-nhân mà mấy nước ấy phải bị tiêu-diệt không?"

Tới đây, trưởng-lão Upãli liền bái phục Đức Thế Tôn và bạch rằng: "Bạch Đức Thế Tôn¹³, tôi rất khâm-phục về những lý lẽ của Ngài đã trưng ra cho tôi thấy rằng cái tội của ý là nặng hơn hết. Đó là chân-lý cao-siêu, không ai chối cãi đặng và tôi đây không có đủ tài để tranh luận cùng Ngài. Bạch Đức Thế Tôn, như người ta đỡ đứng dậy những vật chi đã bị ngã, tìm được vật gì bị giấu kỹ, chỉ nẻo cho người lạc lối, đem ngọn đuốc vào chỗ tối-tăm cho người có mắt thấy rõ mọi vật thế nào? Bạch Đức Thế Tôn, thì cũng như thế ấy, Ngài đã giải cho tôi nghe rõ chánh pháp bằng nhiều cách khác nhau. Bạch Đức Thế Tôn, vậy tôi nguyện quy-y nương Tam-Bảo và xin Ngài nhận tôi là thiện-nam kể từ nay cho đến trọn đời".

- "Này Upãli, nếu muốn vào tu trong giáo pháp của Như Lai, một người có tên tuổi, đúng-đắn như ngươi cần phải suy xét kỹ-càng mới đặng".

- "Bạch Đức Thế Tôn, những lời dạy ấy làm cho tôi khâm-phục Ngài hơn nữa. Mấy vị giáo-chủ khác, khi được một người như tôi xin nhập môn, thì họ rất tự-đắc và chẳng hề khuyên tôi nên suy-nghĩ chi cả. Họ lại dạy người rao to cho ai nấy đều biết như vầy: "Trưởng-lão Upãli đã xin vào tu theo phái của chúng tôi rồi". Bạch Đức Thế Tôn, vậy một lần thứ nhì nữa, tôi nguyện quy-y nương theo Tam-Bảo và xin Ngài nhận tôi là thiện-nam kể từ nay cho đến trọn đời".

- "Này Upãli, từ bấy lâu nay, ngươi là một đại thí-chủ trong nhóm Nigantha, vậy bây giờ trở đi, ngươi cũng nên tiếp-tục bố-thí cho họ như thường".

- "Bạch Đức Thế Tôn, những lời khoan-hồng cao-cả của Ngài làm cho tôi càng thêm kính phục. Vậy mà lúc trước tôi có nghe họ đồn như vầy: "Thầy sa-môn Gotama chỉ khuyên người nên bố-thí cho mình và cho các đệ-tử thôi, chớ chẳng nên bố-thí cho ai khác. Sự cúng dường đến ông ta và chư-tăng sẽ đem lại phước báo cao-thượng hơn sự cúng dường đến kẻ khác". Hôm nay tôi mới rõ sự thật. Bạch Đức Thế Tôn, vậy một lần thứ ba nữa, tôi nguyện quy-y Tam-Bảo và xin Ngài nhận tôi là thiện-nam kể từ nay cho đến trọn đời".

Rồi đó, Đức Phật liền thuyết cho trưởng-lão Upãli nghe đúng theo thứ-tự về những pháp: bố-thí, trì-giới, những quả vui nơi cõi trời, những nỗi thống-khổ do lòng tham-muốn gây nên và về lợi-ích của tư-cách xuất-gia. Khi thấy Upãli có đức tin chân-chánh và hiểu rành đạo-lý, Ngài liền thuyết cho ông ta nghe đến những pháp đặc-sắc trong Phật-Giáo, là: sự khổ, nguyên-nhân của sự khổ, tư-cách diệt khổ và con đường để đi đến nơi đứt khổ¹⁴. Cũng như thửa vải sạch ăn màu một cách dễ-dàng, đạo-quả mở sáng khiến cho trưởng-lảo Upãli thấy rõ chân-lý và biết rằng hễ có sanh thì tất phải có diệt. Nhờ đó mà ông được thấm-nhuần chân-lý, say-đắm trong chân-lý, diệt những sự ngã-chấp, hoài-nghi và tin chắc Phật Pháp là cao-thượng hơn cả. Ông đắc quả Tu Đà Huờn.

Với thân tâm mát-mẻ nhẹ-nhàng, trưởng-lão Upãli cung-kính đảnh-lễ Đức Thế Tôn rồi lui gót.

IV- Đạo-sĩ Dĩgha đến nhà trưởng-lão Upãli

Khi về tới nhà, ông Upãli dặn tên giữ cửa như vầy: "Bắt đầu từ bữa nay, ta không còn giao-thiệp với nhóm Nigantha nữa. Ta chỉ tiếp rước Đức Thế Tôn và các hàng Tứ Chúng trong Phật-Giáo thôi. Nếu có những ông đạo-sĩ Nigantha nào đến đây, ngươi nên thưa với họ như vầy: "Bạch các Ngài, Trưởng-Lão Upãli hiện nay đã tu theo giáo pháp của Đức Sa-Môn Gotama rồi và không còn giao-thiệp với các tín-đồ Nigantha nữa. Như các Ngài muốn được bố-thí vật chi, thì xin chờ ngoài ngõ, chúng tôi sẽ dâng cho".

Được tin Upãli đã quy-y theo Phật-Giáo, đạo-sĩ Dĩgha liền bạch cho giáo-chủ Nãtaputta rõ. Ông này đáp rằng: "Này Dĩgha, những lời đồn ấy sai rồi. Một người thông-minh, giỏi-giắng như Upãli, chẳng dễ gì bị thầy Gotama cám-dỗ và không khi nào chịu tu theo giáo pháp của thầy bao giờ".

(Đạo-sĩ Dĩgha nói đến ba lần, nhưng giáo-chủ Nigantha cũng đáp như vậy)

Rốt cuộc, đạo-sĩ Dĩgha được thầy cho phép đến nhà Upãli để biết rõ tự-sự. Khi tới nơi, tên giữ cửa nói với ông ta rằng: "Bạch Ngài, chủ tôi hiện nay đã tu theo giáo pháp của Đức Sa-Môn Gotama rồi và không còn giao-thiệp với các tín-đồ Nigantha nữa. Như Ngài muốn được bố-thí, xin nán chờ ngoài ngõ, chúng tôi sẽ dâng cho". Đạo-sĩ Dĩgha nói với tên giữ cửa rằng mình chẳng cố ý đến tìm sự bố-thí đâu, rồi trở ra.

Về đến chùa, ông ta bạch với thầy rằng: "Bạch Đức Giáo-Chủ, quả thật vậy, trưởng-lão Upãli đã xin quy-y thọ giáo với thầy Sa-Môn Gotama rồi. Lúc trước, tôi có bạch cùng Ngài rằng thầy Gotama là một nhà ảo-thuật đại-tài, có phép cám-dỗ rất linh-nghiệm. Nhưng Ngài chẳng nghe lời, nên hôm nay mới ra nông-nỗi".

Giáo-chủ Nãtaputta cũng chẳng chịu tin những lời của đạo-sĩ Dĩgha thuật lại, rồi ông ta đích-thân sang tận nhà Upãli.

V- Cuộc gặp-gỡ giữa hai thầy trò cũ

Giáo-chủ Nãtaputta thân-hành đến nhà vị trưởng-lão Upãli, có dắt theo một số đông đệ-tử. Ông ta cũng bị tên giữ cửa khước-từ không cho vô và phải kèo nài nhiều lượt mới được Upãli mời vào trong (lúc trước, đích-thân Upãli phải ra ngõ rước ông ta). Khi tới phòng khách, trưởng-lão Upãli liền mời ông ta ngồi xuống cái ghế cao và đẹp hơn hết, còn mình thì ngồi trên một cái ghế thấp hơn.

Mới bắt đầu vào chuyện, giáo-chủ Nãtaputta liền trách-cứ Upãli rằng: "Này Upãli, tài hùng-biện của ngươi đâu nào? Lúc trước, ngươi hăng-hái lãnh trách-nhiệm đi đánh đổ lý-thuyết sai-lầm của thầy Gotama. Rốt cuộc, ngươi lại để cho thầy ta quyến-dụ và bị những lý-luận của thầy ta trói buộc. Không khác một kẻ kia định đi móc mắt người địch-thủ, nhưng kết-quả là mắt của nó bị móc. Cũng như nhà ngươi định đi thuyết-phục thầy Gotama, rốt cuộc ngươi bị thầy ta cám-dỗ và xin làm đệ-tử của thầy. Này Upãli, ngươi đã mắc phải phép cám-dỗ¹⁵ của thầy Gotama rồi".

Trưởng-lão Upãli trả lời rằng: "Phép cám-dỗ của Đức Phật là quí-báu. Phép ấy đã làm cho tôi được an vui, mát mẻ. Tôi ước sao cha mẹ và tất cả quyến-thuộc của tôi đều được Ngài cám-dỗ như thế".

"Bạch Đức Giáo-Chủ, nếu cả bốn hạng người: vua, chúa, thầy tu, thương-gia và lao-động, đều được thọ lãnh phép cám-dỗ của Đức Thế Tôn, thì thảy-thảy sẽ được nhiều điều hạnh-phúc chẳng sai".

"Bạch Đức Giáo-Chủ, nếu tất cả những bậc: chư-thiên, ma-vương, phạm-thiên, sa-môn, Bà La Môn, và khắp hằng nhân-loại đều được Ngài cám-dỗ bằng cách đó, thì thảy-thảy sẽ được nhiều điều hạnh-phúc chẳng sai".

"Bạch Đức Giáo-Chủ, vậy xin Ngài vui lòng nghe tôi kể lại câu chuyện dưới đây:

"Thuở nọ, một ông già Bà La Môn kia, có một bà vợ còn trẻ tuổi mà ông ta rất quý-mến. Bà vợ ấy có thai và khi gần sanh, buộc ông ta phải kiếm một con khỉ đực để dành làm bạn với đứa con trai của bà sắp ra đời. Người chồng già nói với vợ rằng: "Xin nàng hãy đợi đến lúc sinh-sản rồi mới biết rõ là trai hay gái. Nếu nàng sanh con trai, thì tôi sẽ mua một con khỉ đực cho nó chơi, còn như sanh con gái thì tôi sẽ mua một con khỉ cái".

"Bạch Đức Giáo-Chủ, ông già Bà La Môn năn-nỉ đến ba lượt như vậy, song vô hiệu-quả, nên phải đành ra chợ mua một con khỉ đực đem về, để làm vừa lòng bà vợ trẻ trung. Muốn cho con khỉ trở nên lạ-thường hơn những con khỉ khác, bà ta lại buộc chồng đi mướn người thợ tên là Rattapãni nhuộm nó bằng một thứ màu gọi là Pitãvalepana¹⁶. Bà lại dặn chồng nên biểu người thợ phải chà-xát, dày-vò con khỉ, làm cho lông nó dễ ăn màu".

"Bạch Đức Giáo-Chủ, lão Bà La Môn, vì thương vợ quá đỗi, chẳng biết tính sao, nên phải đành làm theo những lời dặn điên-rồ ấy. Ông ta tìm đến người thợ Rattapãni, mướn nhuộm con khỉ và dặn phải chà-xát, dày-vò cho lông nó dễ ăn màu. Người thợ nói rằng: "Tôi có thể nhuộm lông con khỉ ấy tốt chừng nào hay chừng đó, chớ con thú không sao chịu nỗi sự chà-xát, dày-vò theo ý ông muốn đặng".

"Bạch Đức Giáo-Chủ, thì cũng như thế ấy, giáo pháp của phái Nigantha là một giáo pháp điên-rồ và chỉ hạp với trình-độ hiểu biết của những kẻ điên-rồ mà thôi¹⁷. Chớ nó không sao chịu-đựng nỗi các sự thí-nghiệm dày-vò của bậc thiện-trí-thức đặng".

"Bạch Đức Giáo-Chủ, nhưng một thời-gian sau, ông Bà La Môn ấy lại đem một cặp áo mới đến mướn người thợ Rattapãni nhuộm và cũng dặn nên chà-xát, dày-vò cho hàng dể ăn màu. Lần này, ông ta được toại-nguyện".

"Bạch Đức Giáo-Chủ, thì cũng như thế ấy, giáo pháp của Đức Phật là một giáo pháp cao-siêu, đúng theo chân-lý, nên có thể chịu-đựng nỗi những sự thí-nghiệm dày-vò của các bậc thiện-trí-thức".

Khi nghe tới đây, giáo-chủ Nãtaputta hỏi Upãli rằng: "Này Upãli, từ nào đến giờ tất cả vua chúa và ai nấy cũng biết rõ rằng ngươi là người tín-đồ trong đạo Nigantha. Vậy chớ bắt đầu từ đây trở về sau, nên gọi ngươi là đệ-tử của ai?"

Nghe hỏi như vậy, trưởng-lão Upãli liền đứng dậy, thoát y lên vai, nghiêng mình chắp tay hướng về phía có Đức Thế Tôn đang ngự và nói với giáo-chủ Nãtaputta rằng: "Bạch Đức Giáo-Chủ, xin Ngài hãy lóng tai nghe rõ mấy lời sau đây thì sẽ biết tôi là đệ-tử của ai". Nói xong, ông ta liền đọc cho thầy cũ của mình nghe mười ơn-đức của Đức Phật như vầy:

1. Đức Thế Tôn là bậc toàn-thắng tất cả tội-lỗi, có tâm-trí an-định, giới hạnh thanh-cao, có sự thông-hiểu nhiệm-mầu, chính tôi là đệ-tử của Ngài;

2. Đức Thế Tôn là bậc chẳng còn hoài-nghi, đã lánh xa trần-tục, đã hành đạo cao-siêu và chẳng còn phiền-não, chính tôi là đệ-tử của Ngài;

3. Đức Thế Tôn là bậc dũng-cảm, có nhiều đức-tính đáng làm gương mẫu cho tất cả chúng-sinh, chính tôi là đệ-tử của Ngài;

4. Đức Thế Tôn là bậc thanh-tịnh, đã đại ngộ các pháp yên lặng là Niết-Bàn, chẳng còn quyến-luyến các vật hữu-vi, chính tôi là đệ-tử của Ngài;

5. Đức Thế Tôn là bậc đã tẩy-trừ được lòng tham-dục và chẳng còn chịu ảnh-hưởng của các pháp thế-gian, chính tôi là đệ-tử của Ngài;

6. Đức Thế Tôn là bậc thánh-nhân cao cả, học hỏi uyên-thâm và đã rửa sạch những điều dơ-bẩn trong tâm, chính tôi là đệ-tử của Ngài;

7. Đức Thế Tôn là bậc suốt-thông mọi việc trong tam-thế, đã tìm được chân-lý nhiệm-mầu và đem ra dạy-bảo chúng-sinh, chính tôi là đệ-tử của Ngài;

8. Đức Thế Tôn là bậc đã bẻ gẫy bánh xe luân-hồi, đã qua đến bờ kia và hằng dìu-dắt chúng-sinh đi đến nơi giác-ngộ, chính tôi là đệ-tử của Ngài;

9. Đức Thế Tôn là bậc giáng-trần để làm tròn nhiệm-vụ của một đấng Như Lai, là đấng kế-nghiệp của các Đại-Hiền thuở trước, chính tôi là đệ-tử của Ngài;

10. Đức Thế Tôn là bậc Đại-Hùng Đại-Lực đã trừ-tuyệt gốc rể tội-lỗi, oai-đức tỏa khắp bốn phương và rất đáng cho chúng-sinh lễ-bái, chính tôi là đệ-tử của Ngài.

Khi trưởng-lão Upãli vừa dứt lời, giáo-chủ Nãtaputta liền hỏi vậy chớ ông ta đã sắp đặt những lời ca-tụng Đức Gotama tự bao giờ? Trưởng-lão Upãli trả lời rằng: "Bạch Đức Giáo-Chủ, với một đống hoa thơm có đủ màu, được người thợ khéo kết lại thành một tràng hoa đẹp đẽ, thơm-tho như thế nào? Thì Đức Thế Tôn có nhiều hạnh-kiểm đẹp đẽ, thanh-cao, rất đáng cho chư-thiên và nhân-loại ngợi-khen, thán-phục cũng như thế ấy".

Nghe học trò cũ của mình ca-tụng ơn-đức của Đức Phật một cách hết sức nhiệt-thành, giáo-chủ Nãtaputta căm-tức quá đỗi, hộc máu và phải bỏ mình trong mấy hôm sau.

-- MAJJHIMÃ NIKÃYA

Sự diệt vong của quốc-độ Dandaki

Lời của soạn-giả:

Trong lý lẽ thứ tư, Đức Phật có nói cho trưởng-lão Upãli nghe rằng: "Do tư-tưởng khinh rẽ của bậc thánh-nhân mà tất cả nhân-vật trong bốn quốc-độ: Dandaki, Kalinga, Mejjha và Mãtanga, đều phải bị tiêu-diệt". Nhưng vì khuôn-khổ nhất-định của quyển sách, chúng tôi xin rút ngắn và sơ-lược trong bộ kinh Chú-Giải, một cái tích thứ nhất để cho quí độc-giả thấy rằng vì ý nghĩ xấu-xa mà con người gây ra biết bao nhiêu tội-lỗi và phải bị trả quả rất nặng.

* * *

Thuở trước kia, có một vị đạo-sĩ tên là Kisa-Vaccha vào ngồi tham-thiền trên cái ghế đá ở trong vườn bông của đức vua xứ Dandaki. Thường bữa, ngài được một vị thống-soái có đức tin đem vật-thực đến dâng cúng.

Một buổi nọ, có một bà thứ-phi, vì duyên cớ nào không rõ, bị đức vua đuổi ra khỏi hoàng-cung. Đi ngang qua vườn thượng-uyển, bà ta thấy vị đạo-sĩ thân-hình gầy-gò, bẩn-thỉu, trên đầu có một búi tóc, đang ngồi trầm-tư mặc-tưởng. Theo phong-tục Bà La Môn, thì sự gặp gỡ một kẻ bẩn-thỉu, thấp-hèn, như vậy là một chuyện rất xui-xẻo. Muốn tẩy-trừ sự xui-xẻo ấy, người Bà La Môn cần phải xuống sông tắm gội¹⁸, hoặc giả họ lấy một chậu nước để trước bàn thờ thần, đọc kinh rồi dùng nước ấy mà tắm, hay một lẽ nữa là họ tìm cách làm nhục kẻ đê-hèn đã gặp.

Bà thứ-phi bèn tín rằng: "Vậy ta thử làm nhục lão già bẩn-thỉu này coi có hết xui chăng". Nghĩ xong, bà liền lấy một thau nước để rửa mặt đánh răng, rồi đem nước dơ đổ túa lên đầu vị đạo-sĩ. Trước khi bỏ đi, bà lại còn liệng bàn chải và nhổ nước miếng vào mình ngài. Một thời-gian sau, do sự tình-cờ, bà được nhà vua kêu trở vào cung phụng-sự cho ngài.

Lúc ấy, có một thầy Bà La Môn cũng bị vua sa-thải và đến nhờ bà thứ-phi chỉ cách nào cho Đức Vua trọng-dụng mình trở lại. Bà thứ-phi liền dạy ông ta đến làm nhục vị đạo-sĩ thì sẽ được toại-nguyện. Người Bà La Môn làm theo lời ấy và chẳng bao lâu, cũng do một sự tình-cờ, ông được vua cho làm việc lại như trước.

Sự tình-cờ trong hai trường-hợp kể trên khiến cho bà thứ-phi và thầy Bà La Môn kia có ý-nghĩ sai-lầm rằng chính nhờ làm nhục vị đạo-sĩ có búi tóc trong vườn thượng-uyển, mà họ được tốt phước như vậy.

Một thời-gian sau nữa, ngoài biên-thùy có giặc. Thầy Bà La Môn ấy đến yêu-cầu đức vua nên làm nhục vị đạo-sĩ, thì sẽ được thắng trận dễ-dàng. Đức vua liền thân-hành đến chỗ vị đạo-sĩ đang ngồi tham-thiền. Ngài rửa mặt, đánh răng, rồi cũng tạt nước dơ và nhổ nước miếng vào đầu vị đạo-sĩ đang ngồi tham-thiền. Không những thế thôi, nhà vua lại còn ra lịnh cho tất cả triều-thần, văn-võ, cung-phi, mỹ-nữ và dân-gian trong khắp xứ Dandaki nên làm nhục vị đạo-sĩ như ngài, để cho nước nhà được phong-phú và chiến-thắng ngoại quân. Trước khi xuất-chinh, mỗi tên quân đều phải đổ đồ dơ và nhổ vào mình vị đạo-sĩ, thì mới được nhà vua cho ra trận-mạc.

Hay chuyện ấy, vị thống-soái hết sức đau đớn, tìm đến tắm gội và thoa nước thơm khắp mình ngài. Vị đạo-sĩ nói với ông thống-soái rằng có nhiều hạng chư-thiên¹⁹ định làm cho quốc-độ Dandaki phải tiêu-diệt vì tội lớn-lao ấy. Nhưng nếu nhà vua biết ăn-năn thì sự hành-phạt có thể nhẹ bớt đặng. Đến yêu cầu đức vua nên sám-hối tội-lỗi đã qua, nhưng ngài chẳng chịu làm theo, vị thống-soái liền xin từ-chức và lập-tức trở về dinh, dắt gia-quyến cùng những người lương-thiện chạy ra khỏi xứ Dandaki mà lánh nạn.

Sau khi đức vua thắng-trận, rần-rộ kéo binh trở về thành, dân-chúng trong xứ lại còn hăng-hái tin-tưởng rằng nhờ sự làm nhục vị đạo-sĩ mà trong nước gặp được nhiều điều may-mắn hơn xưa. Nào dè đâu, một tai-nạn rùng-rợn đang chờ đón nhà vua và tất cả dân bổn-xứ. Những trận mưa gươm, mưa đao, mưa đá, hòn nào hòn nấy to bằng cái nhà, xối-xả tuôn xuống làm cho tất cả người và vật trong xứ Dandaki phải bị diệt-vong. Chỉ có vị đạo-sĩ, ông thống-soái với 83 người khác chạy được ra khỏi xứ Dandaki và được thoát-nạn mà thôi.

[1] Thuyết trung-đạo. Bậc đã thấy đạo rồi không còn chấp phải quấy, tốt xấu.