Pháp trích lục

Huỳnh Văn Niệm soạn dịch

Sài Gòn, 1973 (PL 2517)

Mục lục

Lời tựa

Tập 1:

Ba tháng trước khi Đức Phật Thích-Ca Gotama nhập Niết Bàn

Tám kiến thức cao thượng

Tám giai đoạn thoát ly ra khỏi ảnh hưởng của tâm ái dục về các sắc trần

Lời hứa với Ma vương

Những di ngôn tối hậu tại Vesali

Chế ngự nỗi kinh hoàng nơi rừng vắng

Dòng nước tử sanh

Đức Phật giải về tính cách vô thường của những cảnh vật thiên nhiên

Tập 2

Kỳ thị về giai cấp

Thế nào là bậc Sa Môn?

Kiến thức của những người mù

Tập 3:

Những nguyên tố

Những phép mầu

Đức Phật chê những phép thần thông và tha tâm thông.

Đức Phật trách phạt Tỳ kheo Pindola Bharadvaja

Lời giáo đạo của Đức Thế Tôn cho ngài Rahula nghe

Tập 4

Ông hoàng Mahanama chưa dứt trừ được phiền não.

Giây oan trái nên mở chớ không nên buộc

Khúc gỗ trôi ra biển cả

Tư cách dứt bỏ

Công phu hành đạo - Tinh tấn để bảo tồn những phép cao thượng

Lời tựa

Tư cách chẳng làm điều dữ

Tư cách làm thêm việc lành

Tư cách làm cho tâm trong sạch

Đó là Giáo Pháp của chư Phật

Cũng như vua Mi Lan Đà muốn làm cho Đức Na Tiên bí lối, một trí giả có tánh hay ngụy biện thời Trung Cổ hỏi nhà hiền triết Hy Lạp: "Vậy trên thế gian này việc gì khó làm nhứt?"

Nhưng ông ta hết sức ngớ ngẩn không hiểu gì cả khi nghe nhà hiền triết trả lời: "Việc khó làm nhứt là học để tự biết lấy mình"

Câu này đồng nghĩa với câu "Tu để thấy tánh thành Phật" mà chúng ta thường được xem qua trong các kinh sách.

Mà thật vậy, đã trải qua nhiều thế hệ, các bậc thánh nhân, các nhà hiền triết, các tư tưởng gia đều không ngớt tìm hiểu cái thực chất của con người là thế nào. Các ngài khám phá trong con người có nhiều đặc tính trái nghịch nhau: Khi thì chìm đắm xuống tận đáy sâu của tội lỗi, khi thì vượt lên điểm cùng tột của giới đức thanh cao.

Trong mỗi cá nhân thường có hai hạng người: lúc thì tượng trưng cho loài yêu quái hung tàn, khi thì thánh thiện như bậc đại hiền cao quý.

Những nghi vấn về nhân loại là bài toán rắc rối nhứt, suốt sáu ngàn năm lịch sử thế giới đã làm bận lòng biết bao nhà tâm lý học, huyền học, triết luận..., đã làm mệt mỏi biết bao ngòi bút đặc sắc, đã làm rối rắm những câu ngôn ngữ hùng hồn, đã làm điên đảo nhiều trí óc thông minh trong việc tìm kiếm một lời giải đáp thích nghi.

Trong mỗi con người đều có một điểm linh quang cứu cánh, nhưng nó thường bị che lấp bởi vô minh dày đặc được cái tâm ái dục củng cố từ vô lượng kiếp. Điểm linh quang đó (Trí Tuệ Giải Thoát) chỉ phát hiện đến những con người dũng cảm nhiệt thành, biết nhận thức đúng theo chân lý ba tướng: Vô thường - Khổ não - Vô ngã của muôn loài.

Người đời cố duy trì liên tục những tư tưởng về dục lạc và cũng ráng sa thải đối tượng của nó là sự khổ đau, nhưng đã vô tình kéo dài niềm thống khổ.

Phân tách toàn diện hiện tượng sinh linh giữa cái sống và cái chết cho thấy chúng ta biết cái sống còn cái chết thì không biết. Ta sợ cái mình không biết và cũng sợ mất cái mà ta biết. Tuy nhiên sống và chết đều cũng nằm trong một chuỗi dài diễn biến nối tiếp với nhau mà thôi.

Thật ra, sự sống chỉ là tư cách lang thang trôi dạt triền miên của tâm thức, một hiện sinh làm bằng tranh đấu, bằng lo âu, bằng ái dục, bằng sự bất an khốn khổ để tìm một nơi yên nghỉ mà không sao đạt được.

Với nền văn minh khoa học hiện đại, trên khắp mặt quả địa cầu, từ chót cao tột của dãy Hi Mã Lạp Sơn đến vực sâu cùng tận của Đại Tây Dương, từ bãi sa mạc Trung Phi nắng cháy đến miền tuyết băng đông đặc của Bắc Cực và còn hơn thế nữa... đến cung trăng, chẳng một nơi nào thoát khỏi dấu chân của loài người. Nhưng ai nấy đều thúc thủ ngẩn ngơ, vì không tài nào thám hiểm nổi vực sâu của cái thế giới thu hẹp bề cao không tới hai thước là chính bản thân mình.

Hạng phàm phu thiểu tri quan niệm con người qua xác thân bằng xương bằng thịt với tứ chi ngũ tạng và chẳng thích thú gì khi thấy xác thân đó bị côn trùng đục khoét tan rã sau khi chết, nhưng ráng tập quen với cảnh tượng chán chê này cho đỡ khổ.

Nhiều tôn giáo với lý tưởng nông cạn thô sơ cũng nhìn nhận rằng thế gian là khổ nên cố suy tạo ra những cảnh giới khác an vui hạnh phúc hơn dành riêng cho con người sau khi chết. Ki Tô Giáo cho rằng con người là kẻ có tội. Hồi Giáo nói rằng con người thuộc hạng xấu số và Bà La Môn Giáo thì dùng con người để trắc nghiệm lý thuyết Nhị Nguyên.

Riêng Phật Giáo lại có một lề lối nhận định vi tế thuần túy về bản chất bí ẩn của tất cả chúng sanh, cho rằng sở dĩ chúng sanh phải bị luân hồi khổ ải do luôn luôn đeo đuổi theo những hình ảnh giả tạo bên ngoài và bỏ rơi cái chân tánh thiêng liêng đã sẵn có bên trong.

Căn bản của đạo Phật là một cuộc cách mạng triệt để về tâm lý để đưa con người từ ngoại cảnh trở lại nội tâm, từ lãnh vực phàm nhân sang lãnh vực siêu nhân, bằng những đường lối luân lý đạo đức rất thực tiển và khoa học. Đức Phật nói tâm ái dục là người thợ tạo ra cái nhà ngũ uẩn và hân hoan tuyên bố khi vừa thành đạo: "Ta đã tìm ra người thợ cất nhà rồi! Từ nay ngươi chẳng còn tạo tác nữa" (Pháp Cú). Ngài thêm rằng chính cái thân ô trược này là nguồn gốc của muôn vàn thống khổ.

Các tôn giáo khác cho rằng sự khổ chỉ có ở trong thế gian này. Đức Phật nói rằng nỗi khổ lan tràn khắp Tam Giới: Dục Giới, Sắc Giới và Vô Sắc Giới. Đó là chư thiên trên cõi trời vô sắc cũng vẫn chịu khổ nhỏ nhen vì phải mang một thân xác tuy vô hình nhưng sẽ tan biến trong thời gian nào đó. Vì lẽ ấy, người hành đạo cần phải diệt trừ ái dục, để phá vỡ cái nhà ngũ uẩn thì mới mong thoát khổ.

Người đời cho rằng hơn là vui, thua là khổ. Phật Giáo dạy rằng hơn hay thua cũng đều là khổ. Trong suốt quá trình sanh tử, tử sanh, nhiều duyên nghiệp đã biến con người trở thành tham lam ích kỉ, hung hăng tàn bạo, sống động, tranh chấp, xung đột giết hại lẫn nhau, nước mắt đổ ra nhiều hơn nước trong biển cả và đã phơi xác trên khắp bãi tha ma.

Đúng theo tinh thần Phật Giáo, tư cách an vui tuyệt đối không phải là một cảnh giới cố định, cũng chẳng phải là cõi thiên đàng hay cực lạc mà là một trạng thái siêu việt bất di bất dịch như Đức Thế Tôn đã thuyết trong tập kinh Udana (Phật Tự Thuyết): "Thật ra, có một vương quốc mà tại đó không có gì là rắn chắc, lưu động, nung nóng, rung chuyển (Tứ Đại), không có quả địa cầu này hay quả địa cầu khác, không có mặt trời, mặt trăng, không cao, không thấp, không tới, không lui, không sanh, không diệt, không nền móng, không tiến triển, không hình thành. Đó là trạng thái chấm dứt nguồn thống khổ (Niết Bàn)".

Phần lớn những thánh kinh trong các tôn giáo khác đều được dành cho vô số giáo điều và nghi lễ phụng thờ khấn vái, cầu xin ân trên đoái hoài cứu rỗi. Trái lại, Đức Phật nói rất ít về bổn phận ở đời của người Phật Tử tại gia, không dạy cúng kiến khẩn cầu và hầu hết tám muôn bốn ngàn pháp môn đều chú trọng về đường lối hành đạo, trau giồi giới đức, rèn luyện nội tâm để mau thoát khổ.

Tất cả những Phật Ngôn trong quyển "Pháp Trích Lục" đều nhằm về các pháp hành, đường lối tu tập, có tánh cách lợi ích quan trọng dành riêng cho bậc hành giả nhiệt thành dũng cảm quyết tâm đi tới mục đích an vui cao thượng.

Huỳnh Văn Niệm

Sài Gòn, 1973

[Mục lục][Tập 1][Tập 2][Tập 3][Tập 4]

Huỳnh Văn Niệm soạn dịch

Tập 1

Namo Tassa Bhagavato Arahato Sammasambudhassa.

1. Ba tháng trước khi Đức Phật Thích Ca Gotama nhập Niết Bàn

Sáng sớm, Đức Thế Tôn mặc y mang bát đi trì binh về phía thành Vesali. Sau khi trở về độ ngọ xong, Ngài dạy Đại Đức Ananda như vầy: "Này Ananda, ngươi hãy mang theo một chiếc chiếu cho Như Lai vào nghỉ trưa tại thánh địa Chapala". Đức Ananda liền ôm chiếu đi theo sau Đức Phật.

Khi đến nơi, Ngài an tọa trên chiếu và Đức Ananda cung kính ngồi bên ngoài gần đó. Bỗng nhiên Đức Phật mở lời:

"Này Ananda, thành Vesali thật tráng lệ huy hoàng làm sao! Lại còn nhiều thắng cảnh khác rất hấp dẫn thú vị biết bao! Như những thánh địa Udena và Gotamaka, thánh địa Bảy Cây Xoài, những thánh địa Sarandada và Chapala". Rồi Đức Thế Tôn thuyết tiếp:

"Này Ananda, người nào đã thực hành, đã làm phát triển, đã thành đạt bốn pháp "Tứ Như Ý Túc" (hay là Tứ Thần Túc), đã vượt lên tới tột điểm của Pháp Môn ấy và có khả năng điều khiển nó tùy theo sở thích, thì người dùng đó làm phương tiện, làm căn bản. Nếu muốn, người có thể kéo dài đời sống tới một kiếp trái đất hoặc suốt thời gian còn lại của kiếp ấy".

"Này Ananda, Như Lai đã thực hành và thành đạt hoàn toàn bốn Pháp Tứ Như Ý Túc và biết dùng chúng làm phương tiện. Nếu muốn, Ta có thể kéo dài cuộc sống bằng một kiếp trái đất hay suốt thời gian còn lại của kiếp đó".

Thật rất rõ rệt. Nhưng ngài Ananda lại không nhận thức được sự gợi ý của Đức Thế Tôn nên vẫn im lặng, chẳng tỏ một lời thành khẩn: "Bạch Đức Thế Tôn, xin Ngài rộng lòng từ bi bác ái ở lại với chúng con cho tới hết kiếp quả địa cầu. Ở lại vì hạnh phúc của phần đông. Ở lại vì tình thương đối với chúng sanh, vì lợi ích an vui cho khắp chư thiên và nhân loại". Rủi thay, khi ấy tâm trí của Đức Ananda bị Ma vương ám ảnh.

Đức Phật lập lại những lời nói đó đến lần thứ nhì, lần thứ ba, nhưng ngài Ananda vẫn lặng thinh.

Rồi Đức Phật dạy Đại đức Ananda di hành sự tùy ý để cho Ngài an nghỉ. Đại đức Ananda đi vòng qua bên phải Đức Thế Tôn, kính cẩn đảnh lễ rồi tìm đến dưới một cội cây, ngồi cách xa nơi đó.

Vừa lúc ấy Ma vương hiện đến, đứng trước Đức Đại Giác và khẩn cầu: "Kính bạch Đấng Chí Tôn, xin Ngài hãy ra đi nội hôm nay. Đã đến lúc Ngài nên diệt độ cho xong để giữ đúng lời hứa hẹn khi Ngài vừa thành đạo. Lúc đó Ngài có nói như vầy: "Này Ma vương xấu xa tội lỗi. Như Lai chỉ ra đi khi nào các đệ tử khắp hàng tứ chúng: Tỳ Kheo, Tỳ Kheo Ni, thiện nam, tín nữ có đầy đủ đức tin cao cả và được thuần thục trong Giáo Pháp. Khi nào chúng trở nên nhiệt thành dễ dạy, học thức uyên thâm. Khi nào các đệ tử thông suốt Giáo Lý, biết tẩy trừ những điều xấu xa tội lỗi. Khi nào chúng biết sống theo lẽ phải, nghiêm trì giới luật, có đủ khả năng làm phát triển chân lý, biết truyền bá Chánh Pháp một cách giỏi giắn rành mạch. Khi nào các đệ tử có đủ tài đức phổ biến Giáo Lý và làm cho Chánh Đạo được lan rộng khắp nơi".

Ma vương tiếp:

"Kính bạch Đấng Chí Tôn Chí Thánh, hiện nay các Tỳ Kheo, Tỳ Kheo Ni trong Tăng Hội, nhưng môn đệ nam nữ tại gia đều có đầy đủ đức tin và thuần thục trong Giáo Pháp, đều nhiệt thành dễ dạy, học thức uyên thâm, đều suốt thông Giáo Lý, biết tẩy trừ những tật xấu xa tội lỗi, đều biết sống theo lẽ phải, nghiêm trì Giới Luật, có đủ khả năng làm phát triển Chân Lý, truyền bá Chánh Pháp một cách giỏi giắn rành mạch, biết phổ biến Giáo Lý và khuếch trương Chánh Đạo lan rộng khắp nơi.

"Kính bạch Đấng Chí Tôn Chí Thánh, vậy xin Ngài hãy ra đi nội hôm nay. Đã đến lúc Ngài nên diệt độ cho xong để giữ đúng lời cam kết khi vừa thành đạo".

Khi Ma vương dứt lời, Đức Phật đáp:

"Này Ma vương xấu xa tội lỗi, vậy ngươi nên vững dạ, toại chí reo mừng đi. Đấng Chánh Đẳng Chánh Giác sẽ lìa bỏ trần gian trong những ngày sắp tới. Kể từ hôm nay, hết ba tháng nữa Như Lai sẽ nhập Niết Bàn".

Tại thánh địa Chapala, với tâm trí hoàn toàn sáng suốt, Đức Thế Tôn đã dứt khoát về cuộc đời trên cõi thế.

Và lúc Ngài quyết định vừa xong, quả địa cầu chuyển động vô cùng khủng khiếp, vòm trời tối sầm ảm đạm, sấm sét tủa vang rền khắp bốn phương tám hướng. Đức Thế Tôn ngâm kệ:

Đấng Đại Hiền từ bỏ định kỳ về lẽ sống,

Sa thải những căn nguyên lớn nhỏ của kiếp nhân sinh.

Với nội tâm an tỉnh nhẹ nhàng, Ngài phá vỡ mảnh thiết y,

Nguồn gốc của cuộc đời huyền ảo."

Khi ấy Đại đức Ananda phát tâm suy nghĩ: Thật lạ thay! Kỳ diệu thay! Tại sao quả địa cầu chuyển động khủng khiếp như thế? Tại sao sấm sét lại bủa khắp vòm trời? Nghĩ xong Ngài đến nơi Phật ngự, cung kính đảnh lễ, ngồi kế bên và nói: "Bạch Đức Thế Tôn, thật lạ thay! Kỳ diệu thay! Chẳng biết do duyên cớ nào, do nguyên nhân gần hay xa mà quả địa cầu chuyển động mạnh mẻ và sấm sét bủa khắp vòm trời như thế?" Đức Phật đáp:

"Này Ananda, có tám nguyên nhân gần hoặc xa làm cho trái đất rung chuyển vì quả địa cầu hùng vĩ này được thành hình trên nước, nước ở trên gió và gió ở trên hư không. Sau đây là tám nguyên nhân đó:

1) Có những lúc ngọn cuồng phong thổi mạnh làm cho khối nước lay động dữ dội. Tiếp theo đó, các lượn sóng ba đào tung bủa khắp nơi làm cho quả địa cầu rung chuyển. Đây là nguyên nhân gần hoặc xa thứ nhứt làm cho quả địa cầu chuyển động.

2) Khác nữa là trường hợp một đạo sĩ hay Bà La Môn có nhiều năng lực nhiệm mầu do pháp Thiền Định, biết chế ngự nội tâm, hoặc một thiên thần nào đó tham thiền về thành phần nhỏ của chất đất rồi đem nó ra so sánh với khối nước rộng lớn bao la. Trạng thái phân chia lớn nhỏ về các hiện tượng vật chất đó là một phương tiện hữu hiệu mà những hành giả kể trên có thể áp dụng để làm rung chuyển quả địa cầu. Đây là nguyên nhân gần hay xa thứ hai làm cho quả địa cầu chuyển động.

3) Khác nữa là trường hợp một vị Bồ Tát, sáng suốt biết mình rời khỏi cung trời Đâu Suất giáng trần để kết vào thai bào. Đây là nguyên nhân gần hay xa thứ ba làm cho quả địa cầu chuyển động.

4) Khác nữa là trường hợp Đức Bồ Tát sáng suốt biết mình rời khỏi lòng mẹ. Đây là nguyên nhân gần hay xa thứ tư làm cho quả địa cầu chuyển động.

5) Khác nữa là trường hợp Đấng Như Lai được hoàn toàn giác ngộ thành đạt đạo quả Vô Thượng Chánh Đẳng Giác. Đây là nguyên nhân gần hay xa thứ năm làm cho quả địa cầu chuyển động.

6) Khác nữa là trường hợp một Đức Phật Toàn Giác chuyển bánh xe Pháp để cứu độ chúng sanh. Đây là nguyên nhân gần hay xa thứ sáu làm cho quả địa cầu chuyển động.

7) Khác nữa là trường hợp một Đấng Như Lai quyết định rời khỏi thế gian. Đây là nguyên nhân gần hay xa thứ bảy làm cho quả địa cầu chuyển động.

8) Khác nữa là trường hợp mộ Đấng Như Lai hoàn toàn tịnh tịch vào cõi Niết Bàn, không còn dư sót gì trên cõi thế (ngũ uẩn tuyệt đối tan rã, vô dư y Niết Bàn). Đây là nguyên nhân gần hay xa thứ tám làm cho quả địa cầu chuyển động."

-- Kinh Đại Bát Niết Bàn, Trường Bộ

2. Tám Kiến Thức Cao Thượng

"Này Ananda, còn đây là tám kiến thức cao thượng (liên quan đến sắc trần và các giác quan):

1) Khi người giới tử có tư tưởng chủ quan về sắc trần nhìn thấy ở ngoài bản thân vật chi cao quý hay hèn hạ, vừa lòng hay phật ý, có tánh cách hữu biên (có giới hạn) mà biết chế ngự nó (không chấp). Người sáng suốt nhận định đúng theo chân lý về những gì mình đã thấy, đã biết. Đó là kiến thức cao thượng thứ nhứt (liên quan đến sắc trần và các giác quan).

2) Khi người giới tử có tư tưởng chủ quan về sắc trần nhìn thấy ở ngoài bản thân vật chi cao quý hay hèn hạ, vừa lòng hay phật ý, có tánh cách vô biên (không có giới hạn) mà biết chế ngự nó. Người sáng suốt nhận định đúng theo chân lý về những gì mình đã thấy, đã biết. Đó là kiến thức cao thượng thứ hai.

3) Khi người giới tử không có tư tưởng chủ quan về sắc trần nhìn thấy ở ngoài bản thân vật chi cao quý hay hèn hạ, vừa lòng hay phật ý, có tánh cách hữu biên mà biết chế ngự nó. Người sáng suốt nhận định đúng theo chân lý về những gì mình đã thấy, đã biết. Đó là kiến thức cao thượng thứ ba.

4) Khi người giới tử không có tư tưởng chủ quan về sắc trần nhìn thấy ở ngoài bản thân vật chi cao quý hay hèn hạ, vừa lòng hay phật ý, có tánh cách vô biên mà biết chế ngự nó. Người sáng suốt nhận định đúng theo chân lý về những gì mình đã thấy, đã biết. Đó là kiến thức cao thượng thứ tư.

5) Khi người giới tử không có tư tưởng chủ quan về sắc trần nhìn thấy ở ngoài bản thân vật chi có màu xanh, hình dáng xanh, phản chiếu ra sắc xanh như bông cây gai mang màu xanh, có hình dáng xanh, phản chiếu ra màu xanh; hoặc thứ nhung xanh làm tại thành Bénarès ửng ra màu xanh cả hai mặt. Người giới tử sáng suốt nhận định đúng theo chân lý về vật gì mang màu xanh mà mình đã thấy, đã biết và chế ngự nó. Đó là kiến thức cao siêu thứ năm.

6) Khi người giới tử không có tư tưởng chủ quan về sắc trần nhìn thấy ở ngoài bản thân vật chi có màu vàng, hình dáng vàng, phản chiếu ra sắc vàng như bông Kanikara mang màu vàng có hình dáng vàng, phản chiếu ra màu vàng; hoặc thứ nhung vàng làm tại thành Bénarès ửng ra màu vàng cả hai mặt. Người giới tử sáng suốt nhận định đúng theo chân lý về vật gì mang màu vàng mà mình đã thấy, đã biết và chế ngự nó. Đó là kiến thức cao siêu thứ sáu.

7) Khi người giới tử không có tư tưởng chủ quan về sắc trần nhìn thấy ở ngoài bản thân vật chi có màu đỏ, hình dáng đỏ, phản chiếu ra sắc đỏ như bông Bandhu Givaka mang màu đỏ có hình dáng đỏ phản chiếu ra màu đỏ; hoặc thứ nhung đỏ làm tại thành Bénarès ửng ra màu đỏ cả hai mặt. Người giới tử sáng suốt nhận định đúng theo chân lý về vật gì mang màu đỏ mà mình đã thấy, đã biết và chế ngự nó. Đó là kiến thức cao siêu thứ bảy.

8) Khi người giới tử không có tư tưởng chủ quan về sắc trần nhìn thấy ở ngoài bản thân vật chi có màu trắng, hình dáng trắng, phản chiếu ra sắc trắgn như ánh sao mai mang màu trắng có hình dáng trắng, phản chiếu ra màu trắng; hoặc thứ nhung trắng làm tại thành Bénarès ửng ra màu trắng cả hai mặt. Người giới tử sáng suốt nhận định đúng theo chân lý về vật gì mang màu trắng mà mình đã thấy, đã biết và chế ngự nó. Đó là kiến thức cao siêu thứ tám.

-- Kinh Đại Bát Niết Bàn, Trường Bộ

3. Tám giai đoạn thoát ly ra khỏi ảnh hưởng của tâm ái dục về các sắc trần

"Này Ananda, sau đây là tám giai đoạn thoát ly ra khỏi ảnh hưởng của tâm ái dục về các sắc trần.

1) Khi người mang một sắc tướng (xác thân), biết nhìn xem những sắc tướng khác. Đây là giai đoạn giải thoát thứ nhứt.

2) Khi người biết mình không mang một sắc tướng, biết nhìn xem những sắc tướng ở ngoài bản thân. Đây là giai đoạn giải thoát thứ hai.

3) Khi người có ý nghĩ "Đó là tốt tươi đẹp đẽ" rồi hoàn toàn bị cảm nghĩ đó thu hút. Đây là giai đoạn giải thoát thứ ba.

4) Khi người vượt qua khỏi ý nghĩ về hình sắc, không còn xúc động bởi sự va chạm với sắc trần, chẳng quan tâm đến tư cách khác biệt về hình sắc và nghĩ rằng: "Toàn là Hư Không Vô Biên". Lúc đó người ở vào tình trạng "Không Vô Biên". Đây là giai đoạn giải thoát thứ tư. (Bậc thiền vô sắc thứ nhứt, "Không Vô Biên Thiên").

5) Vượt qua khỏi giai đoạn Không Vô Biên, người suy nghĩ: "Chỉ toàn là Tri Giác Vô Biên và bước vào trạng thái "Thức Vô Biên". Đây là giai đoạn giải thoát thứ năm (Bậc thiền vô sắc thứ hai, "Thức Vô Biên Thiên").

6) Vượt qua khỏi giai đoạn Thức Vô Biên, người suy nghĩ: "Chẳng có gì cả và bước vào trạng thái "Vô Hữu". Đây là giai đoạn giải thoát thứ sáu. (Bậc thiền vô sắc thứ ba, "Vô Hữu Sở Thiên").

7) Vượt qua khỏi giai đoạn Vô Hữu, người suy nghĩ: "Chỉ toàn là trạng thái Không Có Không Không về tư tưởng và bước vào lảnh vực "Phi Phi Tưởng". Đây là giai đoạn giải thoát thứ bảy. (Bậc thiền vô sắc thứ tư "Phi Phi Tưởng Thiên").

8) Vượt qua khỏi lảnh vực Phi Phi Tưởng, người bước vào trạng thái cuối cùng cao tột, chẳng còn tư tưởng và cảm giác gì cả: "Diệt Thọ Tưởng" (Giải thoát hoàn toàn). Đây là giai đoạn giải thoát thứ tám.

-- Kinh Đại Bát Niết Bàn, Trường Bộ

4. Lời hứa với Ma vương

"Này Ananda, một thuở nọ, vừa sau khi thành đạo và lúc Như Lai đang ngồi nghỉ dưới cội cây Nigrodha trên bờ sông Neranjara (Sông Ni Liên) thì Ma vương xấu xa tội lỗi hiện đến trước mặt Ta và nói: "Hởi Đấng Chí Tôn Chí Thánh! Xin Ngài hãy ra đi nội hôm nay, hãy diệt độ nội hôm nay. Đã đến lúc Đấng Chí Tôn nhập Niết Bàn".

"Này Ananda, Như Lai liền đáp:

"Này Ma vương xấu xa tội lỗi, Ta không khi nào tịch diệt trước khi Tăng chúng và hàng thiện nam tín nữ tại gia có đầy đủ đức tin, trở nên thuần thục dễ dạy, thông suốt ghi nhớ Giáo Pháp từ phần phụ thuộc tới phần chánh yếu và có đủ tài đức đem ra giảng giải, chỉ giáo rành mạch, phổ biến rộng rải để đối phó với những lý thuyết sai lầm tà vạy... Ta không khi nào nhập diệt trước khi Giáo Lý trong trắng toàn hảo của Ta xây dựng chưa được khuếch trương rộng rải đến hàng nhân loại, Chánh Pháp chưa được thạnh hành phong phú".

"Này Ananda, và hôm nay, tại thánh địa Chapala, Ma vương cũng vừa hiện đến nhắc lại những lời Ta thốt ra khi trước. Như Lai cũng đã trả lời: "Hởi Ma vương xấu xa tội lỗi! Ngươi hãy toại chí vui mừng đi. Ta sẽ ra đi trong những ngày sắp tới. Kể từ hôm nay, hết ba tháng nữa Như Lai sẽ nhập Niết Bàn".

"Này Ananda, và cũng trong hôm nay, tại thánh địa Chapala, Đức Như Lai đã sáng suốt dứt khoát cuộc đời trên cõi thế".

Sau khi Đức Thế Tôn dứt lời, Đại đức Ananda mới thiết tha thành khẩn: "Bạch Đấng Đại Giác, xin Ngài rộng lượng từ bi bác ái ở lại với chúng con cho hết kiếp này. Ở lại vì tình thương đối với chúng sanh. Ở lại vì lợi ích an vui cho phần đông. Ở lại vì hạnh phúc của chư thiên và nhân loại".

Phật đáp:

"Này Ananda, không thể được, ngươi chớ cố khẩn cầu. Thời kỳ van xin đã qua rồi".

Đại đức Ananda lập lại lời khẩn nguyện lần thứ nhi, lần thứ ba

Đức Phật nói:

"Này Ananda, hỏi vậy ngươi có đức tin nơi Tuệ Giác của Như Lai không?".

- "Bạch Đức Thế Tôn, đệ tử đã tin chắc".

- "Như vậy tại sao ngươi còn làm rộn Ta đến lần thứ ba?"

- "Bạch Đức Thế Tôn, chính đệ tử có nghe từ cửa miệng Ngài thuyết ra như vầy: "Người nào đã thực hành, đã làm phát triển và đã thành đạt bốn Pháp Tứ Như Ý Túc, đã vượt lên tới tột điểm của pháp môn ấy và có khả năng điều khiển nó tùy theo sở thích, thì người dùng đó làm một phương tiện, một căn bản. Nếu muốn, người có thể kéo dài đời sống bằng một kiếp trái đất hoặc suốt thời gian còn lại của kiếp đó. Và Đức Như Lai cũng đã thực hành và thành đạt bốn Pháp Tứ Như Ý Túc. Nếu muốn, Ngài có thể kéo dài cuộc sống bằng một kiếp trái đất hay suốt thời gian còn lại của kiếp đó".

Phật hỏi:

"Ngươi đã nhớ chắc như vậy?"

- "Bạch Đức Thế Tôn phải".

- "Đó là lỗi tại ngươi. Như Lai đã ngỏ lời rõ ràng minh bạch. Nhưng vì quá tối tăm nên ngươi không suy đoán ra sự gợi ý và chẳng khẩn cầu Ta ở lại. Đức Như Lai có thể khước từ hai lượt trong lúc đó, nhưng tới lần thứ ba ắt đã nhận lời. Đó là lỗi tại ngươi. Vì ngươi quá tối mê lầm lẫn.

"Này Ananda, và cũng trong hôm nay, tại thánh địa Chapala. Như Lai có gợi ý như vầy: "Thành Vesali thật tráng lệ huy hoàng làm sao! Lại còn có nhiều thắng cảnh khác rất hấp dẫn thú vị biết bao! Như những thánh địa Udena và Gotamaka, thánh địa Bảy Cây Xoài, hai thánh địa Sarandada và Chapala. Rồi Ta lại nói: "Người nào đã thực hành, đã làm phát triển, đã thành đạt bốn Pháp Tứ Như Ý Túc, đã vượt lên tột điểm của Pháp Môn đó và có khả năng điều khiển nó tùy theo sở thích, thì người dùng đó làm một phương tiện, một căn bản. Nếu muốn, người có thể kéo dài đời sống bằng một kiếp trái đất hoặc suốt thời gian còn lại của kiếp đó. Ta cũng có nói:

"Như Lai đã thực hành và thành đạt hoàn toàn bốn Pháp Tứ Như Ý Túc và biết dùng chúng làm phương tiện. Nếu muốn, Ta có thể kéo dài đời sống bằng một kiếp trái đất ha suốt thời kỳ còn lại của kiếp đó. Nếu không tối mê và suy đoán được những điều ấy, hẳn ngươi đã thỉnh cầu Như Lai ở lại. Ta có thể khước từ lần thứ nhứt, lần thứ hai, nhưng chấp nhận đến lượt thứ ba. Đó là lỗi tai ngươi. Vì ngươi đã tối mê lầm lẫn".

"Này Ananda, giờ đây Ta nhắc lại những lời đã công bố trước kia rằng: "Bản chất của những vật cấu tạo thân yêu trìu mến là vô thường khốn quẩn. Thế nào cũng xa lìa chúng. Không sao khác được. Mỗi vật được thành hình do sự phối hợp, tất nhiên phải có ngày tan rã. Làm sao tránh khỏi sự đổ vỡ đặng? Không tìm đâu ra một trường hợp như vậy.

"Này Ananda, bởi lẽ đó Như Lai đã vất bỏ xác thân, đã thoát ly ra khỏi quan niệm về sắc tướng chẳng ngại gì đến sự kéo dài kiếp sống, nên Ta đã dứt khoát công bố: "Đấng Như Lai sẽ ra đi trong những ngày sắp tới. Kể từ hôm nay hết ba tháng nữa Như Lai sẽ nhập Niết Bàn". Không vì lẽ tham sống mà Như Lai chẳng giữ lời nói? Sự việc này được quyết định với đầy đủ trí tuệ, không sao thay đổi đặng".

Rồi Đức Thế Tôn dạy Đại đức Ananda nhóm họp tất cả Tăng Chúng tại phòng giảng Kutagara để nghe lời giáo huấn trước buổi chia ly.

-- Kinh Đại Bát Niết Bàn, Trường Bộ

5. Những di ngôn tối hậu tại Vesali

Đức Thế Tôn vào ngự trong phòng giảng Kutagara. Ngài an tọa trên bức thảm xong rồi thuyết:

"Hỡi này các Tỳ kheo! Những chân lý đã được khám phá, Như Lai đều đem ra chỉ dạy các ngươi. Các ngươi nên ráng học hỏi suốt thông, cố gắng thực hành. Các ngươi nên chú tâm quán xét về những chân lý ấy, Hãy phổ biến rộng rãi khắp gần xa làm cách nào cho Chân Pháp được trường tồn vĩnh cửu bền bỉ lâu dài vì lợi ích của phần đông, vì tình thương chúng sanh, vì hạnh phúc an vui cho chư thiên và nhân loại".

"Này các Tỳ kheo, mà những chân lý đã được khám phá và Như Lai đã đem ra chỉ dạy các ngươi là thế nào? Đó là:

Tứ Niệm Xứ

Tứ Chánh Cần

Tứ Như Ý Túc

Ngũ Căn

Ngũ Lực

Thất Giác Chi (Bảy nhân sanh quả Bồ Đề)

Bát Chánh Đạo.

"Hởi các Tỳ kheo! Vậy các ngươi hãy nghe đây:

"Tất cả những vật hữu vi (cấu tạo) đều phải hư hoại. Các ngươi nên đem hết sức mình để tìm lối thoát. Đức Như Lai sẽ tịch diệt trong những ngày sắp tới. Kể từ hôm nay, hết ba tháng nữa, Như Lai sẽ nhập Niết Bàn". Rồi Ngài ngâm kệ:

Những năm dài nay đà tròn đủ

Kiếp sống Ta cũng đã tới ngày chấm dứt.

Từ biệt các con, Như Lai sẽ ra đi,

Không nên chỉ trông cậy nơi ta.

Vậy các con hãy luôn luôn chăm chú, ghi nhớ biết mình,

Hãy bền lòng niệm tưởng, quán xét nội tâm,

Kẻ nào một dạ chẳng sờn,

Sẽ vượt qua khỏi trùng dương sanh tử,

Sẽ kết thúc tất cả những điều thống khổ.

-- Kinh Đại Bát Niết Bàn, Trường Bộ

6. Chế ngự nỗi kinh hoàng nơi rừng vắng

Thuở nọ đức Thế Tôn ngự tại Kỳ Viên Tịnh Xá của trưởng giả Cấp Cô Độc, gần thành Xá Vệ, có người Bà La Môn tên Janussoni đến viếng.

Sau khi đảnh lễ, chào hỏi xã giao và ngồi xong, ông ta hỏi Phật: "Thưa thầy Gotama, có những thanh niên con nhà cao quý rất tin tưởng và xin thọ giáo cùng thầy. Họ rời bỏ gia đình như kẻ hành hương đi tìm sống lang thang trong cảnh không nhà. Họ vất vả theo đạo sĩ Gotama, tôn ông là bâc thầy và chấp nhận Giáo Lý của ông".

Đức Phật đáp:

"Này Janussoni, chính phải vậy, có những chàng thanh niên con nhà cao quý, tin tưởng Như Lai nên đã rời gia đình như kẻ hành hương đi tìm sống lang thang trong cảnh không nhà".

- "Thưa thầy Gotama, như vậy thì chẳng có chi khốn quẩn nông nổi bằng cuộc sống nơi chốn rừng sâu hoang vắng, không người, xa thôn xa xóm. Cảnh quạnh hiu như thế hẳn đè nặng lên thầy Tỳ kheo phải sống cô đơn nơi u tịch kinh hoàng làm cho tâm trí người luôn luôn xao xuyến nếu chưa đạt tới mức độ định tâm cao cả".

- "Này người Bà La Môn, phải như vậy. Trước khi được giác ngộ, Như Lai cũng sống trong tình trạng lo âu sợ hãi như thế. Nhưng Ta lại suy nghĩ: "Thật rất khó lòng sống nơi chốn rừng sâu âm u vắng vẻ, đối với thầy đạo sĩ bỏ gia cư điền sản ra đi tìm nơi ẩn dật cô đơn hiu quạnh nhưng tâm trí không trong sạch, chứa đầy tham dục, nên phải sợ hãi kinh hoàng. Những kẻ sống nơi rừng vắng, nhưng còn tham lam, sân hận, si mê, lười biếng, có tư tưởng tà vạy, tánh tình bồn chồn ngờ vực, nhạy cảm, nên phải sợ hãi kinh hoàng. Hoặc những kẻ ẩn dật nơi rừng vắng mà còn cống cao ngã mạng ham muốn xấu xa, mong tìm danh lợi, vô nghề nghiệp khi ở ngoài đời, tánh tình bất cẩn, tìm vào rừng trú ẩn nhứt thời, hoặc muốn ngao du cho biết đây biết đó, hoặc điên rồ tọc mạch.. nên phải sợ hãi kinh hoàng. Vì chưa sắp đặt thân tâm phù hợp với cuộc sống cô đơn nên những kẻ ấy phát tâm sợ hãi kinh hoàng.

"Này người Bà La Môn, còn về phần Như Lai, khi vào ẩn dật nơi rừng vắng thì Ta đã vất bỏ tất cả những điều xấu xa nhơ nhớp đó, cố gắng giữ mình trong sạch từ hành động, từ lời nói, từ ý nghĩ, tâm trí luôn luôn an tĩnh, thắm nhuần từ bi nhẫn nại. Như Lai là một trong số những chàng thanh niên thuộc gia đình cao quý rời bỏ gia cư đi tìm sống cô đơn nơi rừng vắng hoang vu u tịch, với phẩm hạnh trong sạch thanh cao, nên ta rất hoan hỉ thích thú sống nơi rừng vắng".

"Này Janussoni, lúc đó một ý nghĩ phát sanh đến cho ta: "Tại sao ta không thừa dịp những đêm trăng khuyết hay trăng tròn, những đêm trăng thượng tuần hoặc hạ tuần, tìm rút vào chốn thâm sâu cùng cốc, an tọa dưới một cội cây, nơi thường phát sanh nhiều cảnh tượng rùng mình rởn gáy để trắc nghiệm xem mức độ kinh sợ lên cao thế nào?

"Này Janussoni, rồi thừa dịp những đêm trăng tròn, hay những đêm trăng thượng tuần hoặc hạ tuần, ta đi sâu vào rừng vắng, ngồi dưới tàng cây to, nghỉ đêm tại nơi thường phát sanh nhiều cảnh tượng rùng mình rởn gáy. Lúc ta đang tĩnh tọa, có nhiều giống thú rừng men đến gần. Một con sơn dương phóng qua phía trước. Một con công làm rớt những cành cây khô. Gió thổi rào rạt xuyên qua những lá vàng. Ta tự nghĩ: "Nỗi lo sợ kinh hoàng đã tới rồi! Mà tại sao ta lại ngồi yên để tiếp đón nó? Biết vậy, ta cương quyết sáng suốt đương đầu với thử thách và chế ngự điều sợ hãi.

"Này Janussoni, lúc ta đang đi, nỗi sợ hãi kinh hoàng lại phát sanh. Biết vậy, ta không dừng bước, không ngồi xuống, không nằm, sáng suốt cương quyết đương đầu với thử thách và chế ngự nó.

"Khi ta đang đứng, nỗi lo sợ kinh hoàng cũng phát sanh. Biết vậy, ta không đi, không ngồi, không nằm, sáng suốt cương quyết đương đầu với thử thách và chế ngự nó.

"Khi ta đang nằm, nỗi lo sợ kinh hoàng, cũng phát sanh. Biết vậy, ta không đứng dậy, không đi, không ngồi, sáng suốt cương quyết đương đầu với thử thách và chế ngự nó.

"Này Janussoni, có nhiều đạo sĩ cho rằng ngày và đêm cũng như nhau, Như Lai lại nói: "Ngày là ngày và đêm vẫn là đêm".

"Người thức thời có thể nhận định về Như Lai đúng theo chân lý như vầy: "Một con người thoát ly ra khỏi tham dục si mê đã xuất hiện trên thế gian vì lợi ích của phần đông, vì an vui hạnh phúc của chư thiên và nhân loại".

"Này Janussoni, rồi Ta nhứt quyết, tâm trí chăm chú không xao lảng, thân hình an tĩnh không rung động tập trung tư tưởng.

"Vất bỏ năm pháp chướng ngại: tham dục, sân hận, hôn trầm, phóng tâm và hoài nghi, Ta bước vào sơ thiền với tâm: Tầm, Sát, Phỉ lạc, An vui và Định.

"Tiếp theo đó, tâm Ta trở nên an tịnh và tư tưởng thăng bằng, không còn Tầm và Sát và Ta nhập vào nhị thiền.

Kế đó, Ta trở nên an vui thơ thới, thoát ly ra khỏi tham dục, tâm trí yên tĩnh, ghi nhớ biết mình và bước vào tam thiền với tâm Xả, an vui và Định, giai đoạn mà bậc hiền triết hằng hoan hô: "Hạnh phúc thay! Khi con người được an trú trong sự an tịnh và ghi nhớ biết mình!".

"Vất bỏ tất cả những nỗi vui buồn, dẹp qua một bên những ký ức khổ vui quá khứ, thân tâm an trụ thơ thới nhẹ nhàng và chỉ còn lại tâm Niệm và tâm Xả, Ta nhập vào tứ thiền.

"Này Janussoni, với tâm trí an tịnh, sáng suốt, trong sạch chẳng chút bợn nhơ, Ta tìm nhớ lại những kiếp quá khứ. Bắt đầu 1 kiếp, rồi 2, 3, 4, 5, 10, 20, 50, 100, 1.000, 100.000 kiếp. Trong mỗi kiếp tái sanh ra sao? thuộc gia đình nào? tên họ chi? làm nghề gì? vui khổ ra sao? rồi chết và tái sanh nữa với định mạng như thế nào? mỗi mỗi Ta đều biết rõ.

"Tiếp theo đó, Ta hướng tâm quan sát qua lãnh vực của các chúng sanh, thấu rõ những tình trạng sanh diệt, nghiệp báo, luân hồi, vận mạng.. của chúng.

"Sau cùng, Ta chú tâm quán xét về tư cách sanh diệt của những Nhân và Duyên đúng theo chân lý, biết rằng đây là sự khổ, đây là nguyên nhân sự khổ, đây là tư cách diệt khổ và đây là con đường đưa đến nơi dứt khổ. Biết do đâu mà phiền não phát sanh và khi tẩy trừ được: tham dục, sân hận, si mê, màn vô minh tan biến, Ta biết rằng đã được hoàn toàn giác ngộ, đã sống đầy đủ cuộc đời đạo đức, mọi việc đã làm xong và chẳng còn phận sự gì trên thế gian này nữa".

"Này Janussoni, người có thể nghĩ rằng: "Hiện nay thầy sa môn Gotama cũng chưa diệt được tham lam, sân hận, si mê. Bởi vậy thầy tìm sống cuộc đời cô độc nơi hoang vắng. Nhưng người chớ có ý nghĩ sai lầm như thế. Sở dĩ Như Lai thích sống cô đơn là vì quan niệm được nhiều điều lợi ích nơi rừng vắng âm u cô tịch. Chẳng những giờ đây Ta tìm được sự lợi ích cho bản thân, mà cũng vì lòng từ bi bác ái đối với những kẻ nào biết lấy đó làm gương để đến sau".

Tới đây thầy Bà La Môn Janussoni liền mọp xuống kính cẩn:

"Thật quả như vậy, Đức Sa Môn đáng kính Gotama vì lòng từ bi bác ái nên đã làm gương cho những kẻ đến sau. Thật rất xứng đáng là cử chỉ của bậc thánh nhân (A La Hán) đã đi đến nơi hoàn toàn giác ngộ. Tuyệt diệu thay Đấng Chí Tôn Gotama! Cao đẹp thay! Cũng như người ta đỡ đứng vật gì ngã trên mặt đất, như tìm được vật gì bị che giấu, như chỉ nẻo cho người lạc lối, hoặc người ta đem ngọn đèn vào chỗ tối cho những ai có mắt muốn thấy rõ mọi vật. Thì cũng như thế ấy Đấng Chí Tôn Gotama đã giải thích Giáo Lý rõ ràng minh bạch.

"Vậy tôi xin tôn Ngài là bậc thầy và xin nương nhờ nơi Phật Bảo, Pháp Bảo và Tăng Bảo. Cầu xin Đấng Chí Tôn nhận tôi làm đệ tử kể từ nay cho đến trọn đời".

-- Tương Ưng Bộ

Lời của dịch giả

Kinh Mahabharata có chép: "Rừng vắng thu hút những tâm hồn chán nản trầm tư mặc tưởng. Lánh xa xã hội nhơ nhớp của người đời, thầy đạo sĩ tìm ẩn dật nơi cô tịch lặng lẽ để hủy diệt lòng tham dục si mê, nguồn gốc của muôn ngàn thống khổ. Được tự do, chẳng còn bị vật chỉ ràng buộc, thầy sa môn có đủ khí giới đánh bại chúng bằng cách kiểm soát thân tâm. Người biết rằng diệt được tham lam, sân hận, si mê, là chiến thắng cả thế gian, cả những vùng bao la vô tận, nhứt là chiến thắng được bản thân. Người hành trình đơn độc như loài tê giác, không vợ con bè bạn và chỉ nuôi sống bằng thiền định".

Tự cổ chí kim, các bậc hiền triết muốn tìm đạo giải thoát đều lánh xa trần tục, tìm vào chốn núi cao rừng thẳm để trau giồi giới đức. Vì núi rừng có nhiều lợi thế cho những ai dũng cảm như loài chúa sơn lâm, quyết tâm trì chí tìm đến tham thiền nhập định. Rừng thẳm rất ít người lui tới, không tiếng tăm náo nhiệt ồn áo như cuộc sanh hoạt vật chất tội lỗi chốn thị thành. Nhưng người thế vẫn trớ trêu bịa đặt ra những câu châm ngôn: "Nhứt tu thị nhị tu lâm, Nhứt tu tâm nhì tu giới", trong khi mình đang quây quẩn giữa dòng đời, không ngớt bận rộn về gia đình tài sản!

Nếu đúng như vậy thì Đức Bồ Tát Sĩ Đạt Ta đã chẳng dại gì trốn vợ lìa con, đem chiếc ngai vàng đổi lấy cuộc đời hành khất, trải qua biết bao gian khổ, chết sống nhiều phen nơi rừng vắng âm u mới tìm ra đạo giải thoát. Những vương tôn công tử, những chàng thanh niên con nhà cao quý cũng chẳng điên gì bỏ cha mẹ nhà cửa ra đi theo vết chân của Đức Phật và tu tập tham khổ chốn rừng sâu. Đạo Phật là đường lối dứt bỏ các vật cấu tạo vô thường để thành đạt những gì trường tồn vĩnh cửu. Vì sớm muộn gì thân xác này cũng trở về với đất.

Đức Phật thấu rõ tâm địa và hành vi của chúng sanh nên chẳng hề chống đối. Ngài chỉ nêu gương đức hạnh cao cả cho những kẻ thức thời, có mắt muốn thấy, có tai muốn nghe, để chọn giữa hai con đường: sanh tử khổ đau và an vui tuyệt đối.

Cũng như phần đông chúng ta hiện nay, thầy Bà La Môn Janussoni xưa kia cũng nghi ngờ về sự lợi ích của cuộc sống nơi hoang vắng nên hỏi Phật như thế.

Riêng phần Đức Thế Tôn, tuy chẳng còn bị sắc trần lung lạc, nhưng vì lòng từ bi bác ái đối với chúng sanh, nên vẫn tiếp tục sống nơi rừng vắng chỉ nhằm mục đích làm gương cho những kẻ hậu lai. Chúng ta chớ quá ngây thơ trước những trò chơi ngôn ngữ của thế gian: "Nhứt tu thị, nhị tu lâm" để mê lầm mà tiếp tục con đường vô vọng!

Cảnh giới vắng lặng làm cho thân yên tĩnh. Thân yên tĩnh khiến tâm trở nên thanh tịnh, sáng suốt để thấy rõ trạng thái vô thường mộng ảo của thế gian, thấu rõ đâu là cõi sống và đâu là cõi chết.

Chân lý tuyệt đối này đã được các bậc hiền triết khắp thế gian chấp nhận tự ngàn xưa.

7. Dòng nước tử sanh

"Hỡi này các Tỳ kheo! Trên thế gian có bốn hạng người sau đây:

1) Người thả mình trôi theo dòng nước

2) Người bơi lội ngược dòng

3) Người chế ngự được dòng nước lũ

4) Vị sa môn vượt qua dòng nước để lên bờ bên kia và đứng vững trên đất liền.

"Vậy người thả mình trôi theo dòng nước là thế nào?

Đó là trường hợp của người có tánh buông tuồng, bê tha theo ngũ trần, không thấu rõ tội phước

"Còn kẻ bơi lội ngược dòng? Đó là người không để mình bị chìm đắm trong ngũ trần lục dục, không hành động xấu xa tội lỗi, biết ghê sợ các điều thống khổ, khóc lóc than van, dứt bỏ tất cả để đi tìm sống cuộc đời phạm hạnh, đem hết tâm lực trau giồi giới luật ngày thêm trong sạch thanh cao.

"Còn kẻ chế ngự được dòng nước lũ? Đó là người đã điều ngự được nội tâm, cắt đứt hoàn toàn năm sợi dây trói mình vào thế sự nhơ bẩn thấp hèn. Sau khi từ giả cõi trần, người được sanh về thiên giới rồi chứng quả Niết Bàn, không còn trở lại thế gian này nữa (A Na Hàm, Bất Lai).

"Hỡi này các Tỳ kheo! Còn bậc sa môn đã lướt qua khỏi dòng nước lũ, sang đến bờ kia và đứng vững trên đất liền là thế nào? Đó là nói về bậc xuất gia biết dùng trí tuệ siêu nhân sắc bén để chặt đứt cội rễ cái tâm ái dục. Người rất an vui tự tại, chẳng chút bợn nhơ, như ngọc kim cương trong sáng, và đã làm xong mọi việc phải làm trên cõi thế (A La Hán).

Sau đây là một chuyện ngụ ngôn:

"Cũng như người kia thấy con sông xuyên qua một vùng cảnh vật xanh tươi hấp dẫn, nước chảy êm đềm, trong trẻo mát mẻ, hứng chí lao mình xuống thả trôi theo dòng nước, không cần suy nghĩ lợi hại như thế nào.

"Lúc đó có một kẻ thức thời đứng trên bờ sông la lên: "Hỡi người kia! Rất nguy hại đấy. Người chớ khá dễ ngươi. Con sông này có vẻ đẹp đẽ, xuyên qua vùng cây cỏ xanh tươi hấp dẫn, nước chảy êm đềm trong trẻo mát mẻ, nhưng nếu người hờ hửng, ham vui, lao mình xuống, khi ra khúc hạ lưu sông thì sẽ bị sa vào hố sâu vực thẳm. Tại đó có sóng to gió lớn, nước xoáy bạo tàn, có nhiều loài thủy quái và cá mập hung hăng. Chừng đó sẽ nguy hại đến tánh mạng và người sẽ gặp khổ sở trăm bề".

"Nghe vậy người ấy liền dùng hết sức mình, với hai tay, hai chân, cố gắng bơi trở lên, ngược dòng để thoát nạn.

"Hỡi này các Tỳ kheo! Dòng sông tượng trưng cho lòng tham lam khao khát. Phong cảnh đẹp đẽ hấp dẫn trong vùng là mười giây trói chặt chúng sanh vào vòng sanh tử. Những hố sâu ở hạ lưu là năm điều chướng ngại xô đẩy con người sa vào cảnh giới thấp hèn. Sóng to gió lớn ám chỉ cái tâm sân hận, ganh tị, oán thù. Xoáy nước là những dục lạc của sắc trần. Cá mập là điều cám dỗ tai hại của phụ nữ. Bơi lội ngược dòng là quyết tâm dứt bỏ việc dời, tìm phương cứu rỗi. Đem hết sức của hai bàn tay, hai chân bơi lên ngược dòng là tinh tấn, trau giồi nghị lực, cố côn hành đạo cho mau dứt khổ.

Lời của dịch giả

Trong Tương Ưng Bộ (Samyutta Nikaya) có câu Phật ngôn: "Đến một thời gian nào đó, nước biển cả cạn khô và nước không còn nữa. Đến một thời gian nào đó, quả địa cầu bị thiêu hủy vở tan và đất không còn nữa. Nhưng các điều thống khổ vẫn tồn tại. Chúng sanh vẫn bị màn vô minh che lấp, vẫn sa vào cạm bẫy ái dục và vẫn chen lấn nhau, hối hả nhảy vào vòng sanh tử".

Đức Phật cho chúng sanh thiếu khôn ngoan lại thường có tánh dễ duôi, gặp nơi nào có trò chơi khoái lạc thì bươn bả xông vào, bất chấp hậu quả sẽ ra sao.

Bốn vật chướng ngại quan trọng đánh đổ bậc xuất gia là: tiền bạc - lễ vật - lời ngợi khen và phụ nữ.

Trong kinh Sưu Tập Pháp (Pakinnakadhamma) do Đại đức Hộ Tông soạn dịch có chép rằng lễ vật và lời ngợi khen là miếng mồi của ngư ông móc vào lưỡi câu. Thầy Tỳ kheo nào bám phải lưỡi câu tai hại đó ví như nuốt mồi của ma vương rồi bị hại. Cũng như con cá mắc phải lưỡi câu của ngư ông và mất mạng.

Kinh Sưu Tập Pháp có ghi tiếp: "Chó chóc mang bịnh ghẻ, rụng hết lông, nổi mụt mủ khắp mình, đi kiếm ăn nơi khô ráo cũng không yên, ở dưới bóng cây, nằm nơi khoảng trống và đi đến bất cứ nơi nào cũng đều chịu khổ sở chẳng được yên thân.

Thầy Tỳ kheo bị lễ vật và lời ngợi khen đè nén nội tâm rồi, dù đi đến nơi thanh vắng cũng không yên, đến ngụ nơi khoảng trống, dưới bóng cây hay bất cứ nơi nào cũng không yên và rất khổ sở, gặp nhiều tai hại. Lễ vật và lời ngợi khen hằng cắt đứt da, đứt xương, rồi đến tủy xương. Thầy Tỳ kheo mắc phải chúng sau khi chết sẽ bị sao vào bốn đường ác đạo. Cũng như chó chóc mang bịnh phải chịu khổ sở trăm bề".

Thảm họa thứ hai là phụ nữ mà Đức Phật ví như loài cá mập háo ăn, nên dạy các đệ tử ráng ghi nhớ biết mình mỗi khi tiếp xúc. Khi tâm tư của thầy Tỳ kheo bị xao xuyến vì thinh sắc của phụ nữ rồi, tuy thân xác còn ẩn náo dưới mái thiền môn nhưng tâm địa đã rời xa cửa Phật.

8. Đức Phật giải về tư cách vô thường của những cảnh vật thiên nhiên

"Hỡi này các Tỳ kheo! Trong thời quá khứ xa xăm, hòn núi Vipula này mang tên là Kim Qui". Dân chúng trong vùng gọi là giống người Rohitassa. Họ sống lâu tới ba vạn tuổi, phải mất ba ngày để leo lên núi và hết ba ngày để trở xuống. Khi đó nhằm thời kỳ Đức Phật Konayamana (Cù Lưu Tôn) xuất thế. Ngài có hai người đệ tử đặc sắc nhứt là Bhiyyosa và Uttara. Thời gian sau đó cái tên núi Kim Qui không còn nữa và dân chúng Rohitassa đều phân tán. Đức Phật Konayamana cũng nhập Niết Bàn".

"Này các Tỳ kheo, tánh cách giả tạm không bền vững của những vật cấu tạo là như thế".

"Lâu sau đó trái núi Vipula này mang tên mới là Thanh Sơn. Dân chúng tại đây thuộc giống người Suppiyas. Họ sống được hai vạn năm, phải mất hai ngày để trèo lên núi và hết hai ngày để trở xuống. Lúc đó nhằm thời kỳ Đức Phật Kassapa (Ca Diếp) ra đời. Ngài cũng có hai trò ưu tú nhứt là Tissa và Bharadvaja. Rồi sau đó cái tên núi Thanh Sơn không còn nữa, giống người Suppiyas biến mất và Đức Phật Kassapa cũng nhập Niết Bàn".

"Này các Tỳ kheo, tánh cách giả tạm không bền vững của những vật cấu tạo là như thế".

"Giờ đây, núi này mang tên là Vipula và dân chúng trong vùng thuộc sắc tộc Magadha. Tuổi thọ rất ngắn ngủi. Người nào sống lâu được 80 tuổi, 100 tuổi hoặc nhiều hơn vài tuổi mà thôi. Họ bỏ rất ít thời giờ để leo lên và trở xuống núi. Và hiện nay Như Lai giáng trần với hai đệ tử giỏi giắn nhứt là Xá Lợi Phất và Mục Kiền Liên".

"Không bao lâu nữa Như Lai sẽ nhập Niết Bàn, rồi thời gian sau đó hòn núi này chẳng còn mang tên Vipula nữa, giống người Magadha trong vùng cũng bị phân tán".

"Này các Tỳ kheo, tánh cách giả tạm không bền vững của những vật cấu tạo là như thế'.

"Vậy các ngươi hãy ráng chú tâm quán xét, chớ nên say mê cố chấp, miệt mài với các vật hữu vi tạm bợ của thế gian".

-- Tương Ưng Bộ

(Xin xem tiếp Tập 2)

[Mục lục][Tập 1][Tập 2][Tập 3][Tập 4]

Huỳnh Văn Niệm soạn dịch

Tập 2

9. Kỳ thị về giai cấp

Người Bà La Môn Assalayana đến hỏi Phật:

"Bạch thầy Gotama, các người Bà La Môn thường nói: "Chỉ có những nhân vật dòng Bà La Môn là cao quý hơn hết. Tất cả những giai cấp khác là thấp hèn. Chỉ có người Bà La Môn mới có nước da trắng trẻo đẹp đẽ. Còn những người thuộc giai cấp khác thì có nước da ngâm. Chỉ có người Ba La Môn là trong sạch thanh cao. Còn những kẻ khác đều thấp hèn đê tiện. Chỉ có người Bà La Môn là con cháu đích tông của trời Phạm Thiên (Brahama), được sanh ra từ cửa miệng ngài. Họ là đệ tử của trời Phạm Thiên và là kẻ thừa tự ngài".

Đức Phật đáp:

"Này Assalayana, vậy chớ người nghĩ thế nào? Những phụ nữ Bà La Môn cũng có kinh kỳ như các phụ nữ khác. Họ cũng có nghén như các phụ nữ khác, cũng cho con bú. Tại sao người Bà La Môn cũng từ đàn bà sanh ra lại khoe khoang cho mình là cao quý hơn mấy giai cấp khác?".

- Bạch thầy Gotama: "Tuy thầy nói vậy nhưng họ vẫn quả quyết như thế".

Đức Phật hỏi:

"Vậy chớ người có nghe trong vài xứ lân bang chỉ có hai hạng người là gia chủ và tôi tớ đó sao? Và một đôi khi người chủ trở thành tôi tớ và đứa tớ đổi sang địa vị chủ gia?

- "Bạch thầy nói phải đó, nhưng mấy người Bà La Môn vẫn cố chấp rằng mình là cao thượng hơn cả".

- "Này Assalayana, người nghĩ sao? Có phải những người Bà La Môn lúc sanh tiền phạm tội sát hại sanh vật, trộm cướp, tà dâm nói dối, hung dữ, tà kiến... sau khi chết cũng bị đọa vào bốn đường ác đạo?"

- "Chính phải vậy, bạch thầy Gotama, dù là con người thuộc dòng Bà La Môn, thuộc giai cấp cao sang quyền quý, người thương gia hay nô lệ, một khi đã gây ra nghiệp dữ thì sau khi chết sẽ bị sanh vào cảnh giới khổ đau hoặc bị hành phạt nơi địa ngục. Bạch thầy nói rất đúng, nhưng các người Bà La Môn vẫn đinh ninh rằng họ là cao quý hơn hết, là con cháu đích tông của trời Phạm Thiên".

- "Này Assalayana, còn phải chăng chỉ có người Bà La Môn nào biết làm những điều lành, không sát sanh, trộm cướp, tà dâm, nói dối, hung dữ, tà kiến... sau khi chết sẽ được thọ sanh vào cảnh an vui, được hưởng phước nơi cõi thiên đàng, còn những thiện nhân khác thì không được sao?"

- "Bạch thầy Gotama, tất cả những ai biết làm lành lánh dữ, dù họ thuộc giới Bà La Môn, chiến sĩ, thương gia hay lao động thì thảy thảy đều được hưởng quả vui chớ chẳng riêng gì cho giai cấp Bà La Môn. Thầy nói rất đúng, nhưng họ cũng vẫn tin rằng mình là cao quý hơn cả".

- "Này Assalayana, người nghĩ sao? Phải chăng chỉ có hạng Bà La Môn mới biết noi theo đường phạm hạnh, biết tu tập, trau giồi giới đức, từ bi bác ái để trở nên an tịnh, phát sanh trí tuệ, diệt trừ phiền não, còn những giai cấp khác lại không được?"

- "Bạch thầy Gotama, bất cứ là người trong giới Bà La Môn, người chiến sĩ, thương gia hay nô lệ đều cũng có thể tu tập, trau giồi đức hạnh, từ bi bác ái, để trở nên an tịnh, phát sanh trí tuệ, diệt trừ phiền não. Tuy nhiên, nhóm Bà La Môn cũng nói rằng họ là cao thượng hơn hết".

- "Này Assalayana, phải chăng chỉ có người Bà La Môn dùng bột xà phòng xuống sông tắm gội sạch sẽ còn những người khác thì không?"

- "Bạch thầy, ai nấy cũng có dùng bột xà phòng tắm gội sạch sẽ như nhau chớ, chẳng riêng gì người Bà La Môn. Nhưng họ vẫn cho rằng mình đứng trên các giai cấp khác".

- "Này Assalayana, ví dụ có một đức vua cho gọi vào triều 100 người thuộc giai cấp khác nhau và phán: "Vậy trong số 100 người đó, những ai thuộc dòng Bà La Môn hay cao quý, hãy lấy một mớ cây Sala, cây trầm hương hay cộng sen khô đem đốt cháy lên cho nóng.

"Này Asslayana, vậy phải chăng chỉ có hai hạng người đó có thể lấy những thứ kể trên đốt thành lửa nóng cháy đỏ, sáng ngời, lên cao ngọn, còn hai hạng thương gia và lao động thì làm không được? Hoặc những kẻ khác nữa, như thợ làm bẫy, thợ đan rổ tre, thợ đóng thùng xe, dân phu rửa thùng phẩn, lấy cây mục của máng cho heo, cho chó ăn, lấy thùng cây nhuộm vải, lấy que cây thầu dầu đem đốt lên, thì họ không được lửa nóng, cháy đỏ, sáng ngời, cao ngọn hay sao?"

- "Bạch thầy Gotama, bất cứ là hạng người nào, dùng bất cứ cây hay vật dẫn hỏa nào cũng có thể đốt lên lửa nóng, cháy đỏ, sáng ngời, cao ngọn. Thầy nói phải, nhưng mấy ông Bà La Môn vẫn cho rằng họ là cao thượng hơn hết."

- "Này Assalayana, thêm một ví dụ nữa. Có hai anh em ruột dòng Bà La Môn. Một người thì thông minh lão luyện, thông suốt cả ba bộ kinh Phệ Đà (Vêda) rất sành sỏi trong việc tế lễ, còn người kia dốt nát, gàn dở. Hỏi vậy mỗi khi có dịp cúng kiến tổ tiên hoặc tế lễ thánh thần, người nào được lễ vật nhiều và kính trọng hơn?"

- "Bạch thầy Gotama, chính người học cao hiểu rộng, sành sỏi trong việc tế lễ cúng kiến được kính nể và thụ hưởng lễ vật nhiều hơn".

Phật hỏi:

- "Nhưng nếu thầy Bà La Môn học hỏi uyên thâm, sành nghề cúng tế đó lại vô giới hạnh, có tánh nết xấu xa tàn bạo, còn người thất học kia lại tánh tình hòa nhã, giới đức thanh cao, thì người nào sẽ được lễ vật nhiều và trọng nể hơn?"

- "Bạch thầy Gotama, lễ tất nhiên các tín thí sẽ kính nể và dâng cúng dồi dào đến thầy Bà La Môn có giới hạnh trong sạch, tánh tình khiêm tốn, dễ thương. Vì kẻ có giới đức, tánh tình hèn hạ không thể đem lại điều lợi ích nào cả".

- "Này Assalayana, giờ đây người đã bắt đầu lãnh hội rõ rệt đấy! Từ sự kiện về dòng giống, giai cấp, bước qua giai đoạn bùa chú thần quyền, người đã nhận thức cuối cùng giá trị quan trọng về giới hạnh con người là cao quý hơn cả, bất phân giai cấp dòng giống.

"Đó là Giáo Lý căn bản của Như Lai vậy".

-- Trung Bộ Kinh

10. Thế nào là bậc Sa Môn?

Ta có nghe như vầy:

Thuở nọ Đức Thế Tôn ngự tại tỉnh l?ssapura thuộc về xứ Anga. Ngài có thuyết:

"Hỡi này các Tỳ kheo! Dân chúng gọi các ngươi là Sa môn và nếu có ai hỏi tới, các ngươi cũng đều công nhận như thế. Vậy các ngươi phải ăn ở cách nào cho xứng đáng với phẩm hạnh sa môn?

"Này các Tỳ kheo, chúng ta là kẻ xuất gia đang hành trình trên đường siêu việt. Nhờ cố công trau giồi giới đức, chúng ta được người tín thí dâng cúng và thọ hưởng bốn món vật dụng như: tam y quả bát, vật thực, chỗ ở, thuốc men. Người hành đạo chân chánh thọ được nhiều quả báu tốt lành như thế. Vậy chẳng phải chúng ta rời bỏ thế gian trong sự thiếu thốn, không được lợi lộc gì, mà tư cách xuất gia thật ra rất cao thượng hữu ích thế nào? Và nó mang lại biết bao thành quả tốt tươi cao thượng.

"Này các Tỳ kheo, còn người xuất gia không thực hành đúng đắn đường lối tu tập là thế nào? Đó là:

- Thầy Tỳ kheo có tánh tham lam khao khát, chẳng chịu dứt bỏ lòng tham dục

- Thầy Tỳ kheo có tư tưởng xấu xa tội lỗi và không tìm cách diệt trừ nó;

- Thầy Tỳ kheo còn tánh sân hận cộc cằn thô lỗ;

- Thầy Tỳ kheo ra vẻ thu thúc, giả nhân giả nghĩa để gạt gẫm tín đồ;

- Thầy Tỳ kheo còn tánh thù hằn, oán giận, uất ức;

- Thầy Tỳ kheo có tánh ganh tị chẳng muốn ai khác hơn mình.

- Thầy Tỳ kheo keo kiệt, bỏn xẻn, ham tom góp vật này vật nọ để làm của riêng;

- Thầy Tỳ kheo có tánh xảo quyệt dối trá, dùng lời không ngay thật, nói ướm để được bố thí.

- Thầy Tỳ kheo có ác tâm tham muốn bất chánh;

- Thầy Tỳ kheo thường suy nghĩ tà vạy, có tánh tà kiến.

"Như Lai nói các Tỳ kheo đó không chịu chừa bỏ những tánh xấu xa tội lỗi. Chúng phải bị đọa vào cảnh khốn cùng, gánh nhiều đau khổ vì chẳng giữ đúng theo phẩm hạnh Sa môn. Chúng là những kẻ che giấu con dao bén dưới bộ áo cà sa. Như Lai đã khuyên hòa rành mạch những điều đó khi người giới tử xin thọ cụ túc giới để bước chân vào đạo.

"Như Lai không cho rằng đời đạo đức có thể tượng trưng bằng những kẻ chỉ khoát áo cà sa cho có lệ, hoặc những đạo sĩ lõa lồ, rách rưới bẩn thỉu, những kẻ thân hình phủ đầy cát bụi, những kẻ thường xuyên xuống sông Hằng tắm gội, những người sống dưới cội cây, những kẻ rán chịu đựng phong sương tuyết giá, đứng như trời trồng dưới sức nóng cháy da, những kẻ bày ra cách ăn uống kham khổ khác thường, những kẻ thông thạo các thánh kinh, sành nghề bùa chú, những kẻ mang búi tóc đang trên đỉnh đầu.

"Này các Tỳ kheo, nếu chiếc áo cà sa có oai lực diệt trừ được tất cả những tật: Tham lam, sân hận, ganh tị, bỏn xẻn, xảo quyệt, ác tâm, tà kiến, thì cha mẹ hoặc người thân chỉ cần khoát lên đứa bé bộ áo cà sa khi nó mới chào đời và căn dặn như vầy: "Ngươi rất hân hạnh mặc được mảnh áo nhiệm màu này, vì nó có đủ năng lực làm tiêu tan các tật xấu xa tội lỗi: tham lam, sân hận, ganh tị, bỏn xẻn, xảo quyệt, ác tâm, tà kiến..."

"Có một số Tỳ kheo tuy vẫn mặc y mang bát nhưng thân tâm nhơ bẩn thấp hèn, ngoan cố chẳng chịu tẩy trừ nết xấu. Lẽ đó, Như Lai không công nhận họ là Sa môn chỉ vì mình mặc áo cà sa, cũng như những đạo sĩ lõa lồ, bẩn thỉu, rách rưới, những kẻ thân hình phủ đầy cát bụi, những kẻ thường xuyên xuống sông Hằng tắm gội, những người sống dưới cội cây, những kẻ rán chịu đựng phong sương tuyết giá, đứng như trời trồng dưới sức nóng cháy da, những kẻ bày ra lối ăn uống kham khổ khác thường, những kẻ thông thạo các thánh kinh, sành nghề bùa chú, những người mang búi tóc đan trên đỉnh đầu...

"Này các Tỳ kheo, vậy người xuất gia phải giữ nếp sống như thế nào để xứng đáng với danh hiệu Sa môn? Đó là:

- Khi thầy Tỳ kheo có tánh tham lam, có tư tưởng xấu xa, cộc cằn thô lỗ, thu thúc giả dối, hay thù oán, ganh tị, keo kiệt, dối trá, ác tâm, tà kiến, nhưng biết nhận thức những điều ấy là xấu xa đê tiện, rồi để hết nghị lực trau giồi phẩm hạnh ngày thêm trong sạch thanh cao. Như Lai gọi người ấy mới thật xứng đáng với danh hiệu Sa môn.

"Thầy Tỳ kheo tự trắc nghiệm lấy bản thân, biết rằng mình đã tẩy trừ được các điều nhơ nhớp, thoát ly ra khỏi thế sự. Mà khi biết mình đã hoàn toàn trong sạch, người phát tâm vui thích với hạnh phúc thanh cao. tinh thần thơ thới, thân tâm an tĩnh thản nhiên, người rất vừa lòng toại nguyện. Tâm tư thấm nhuần tình thương rộng lớn, người rải tủa từ bi bác ái khắp bốn phương tám hướng, rải từ bên trên, bên dưới, bên ngang và khoảng giữa. Người được giải thoát ra khỏi tham lam, sân hận, si mê, thong thả ngao du đây đó, không còn điều chi sợ hãi lo âu.

"Lúc này thầy Sa môn trở nên yên lặng như hồ nước trong trẻo, mát mẻ, ngọt ngào, có những bực thang đưa tới một nơi thắng cảnh vô cùng hấp dẫn. Khi đó nếu có chàng lữ khách đang đau khổ vì khát nước dưới cơn nóng buốt, thân hình uể oải, từ phương đông đi tới, chàng ta có thể nhờ hồ nước nhiệm mầu cứu rỗi, khiến thân tâm được phục sức, thơ thới nhẹ nhàng và lướt qua khỏi những nỗi thống khổ trong cuộc hành trình diệu vợi. Nếu có những lữ khách từ hướng tây, hướng bắc, hướng nam, hoặc bất cứ ở đâu đến cũng đều nhận được sự hỗ tương quý báu của hồ nước nhiệm mầu.

"Này các Tỳ kheo, khi một con người thuộc hàng vương giả rời bỏ gia đình sự nghiệp đi tìm sống cảnh không nhà, nếu biết nghiêm trì Giới Luật của Đức Như Lai, thì tâm tư người được tràn ngập từ bi bác ái. Người trở nên an tĩnh, chẳng bị thế sự buộc ràng lay chuyển. Người đã thành đạt mức độ tịnh tâm tuyệt diệu, đã diệt trừ phiền não, vì đã thực hành đúng theo đường lối của các bậc Sa môn.

"Những người thuộc dòng Bà La Môn hoặc các giai cấp khác như thương gia, lao động, rời bỏ gia đình của cải đi tìm sống cảnh không nhà, nếu biết nghiêm trì Giới Luật của Đức Như Lai, thì tâm tư họ cũng được tràn ngập từ bi bác ái, được an tĩnh không bị thế sự buộc ràng lay chuyển. Những người ấy đã thành đạt mức độ tịnh tâm tuyệt diệu, đã diệt trừ phiền não, vì đã thực hành đúng đường lối của bậc Sa môn.

-- Trung Bộ Kinh

Lời của dịch giả

Bài pháp trên đây rất phù hợp với thời đại hiện nay, vì các tôn giáo đang bị một số đông những phần tử bất hảo nhảy vào gây lủng đoạn.

Phật Ngôn có câu: "Tài sản duy nhất của loài chim là cái đuôi và cặp cánh. Thầy Tỳ kheo chỉ sống tri túc với mảnh y để che thân và vắt cơm bố thí để no lòng. Đi đâu người chỉ mang theo tam y và quả bát".

Tục ngữ cũng thường nói: "Xả phú cầu bần, xả thân cầu đạo". Tuy nhiên bất cứ thời đại nào, bất cứ trong đạo giáo nào cũng có một số lớn phần tử chẳng có chút tài sản gì để vứt bỏ, chẳng có nghề nghiệp nào để sanh sống, trà trộn vào khuấy rối bề hành đạo của những bậc chân tu, lợi dụng lừa gạt tín đồ để nuôi mạng và đôi khi cũng tạo nên sự nghiệp kết xù là khác.

Đối diện với các đạo sĩ, Tỳ kheo, linh mục, khất sĩ, phủ thân bằng lớp nâu sòng, hoặc lõa lồ rách rưới kham khổ, hoặc gặp những nhà truyền giáo học vấn cao thâm, ăn nói hoạt bát, hạng phàm nhân chúng ta rất khó bề nhận định ai là bậc tu hành chân chánh. Biết bao người lợi dụng chiếc áo cà sa, biết chế ngự kẻ tín thí bằng nhiều lý luận tráo trở xảo quyệt. Trước mặt công chúng họ ra vẻ thu thúc như con cò đứng yên một cẳng, lim dim đôi mắt chờ đớp mồi ngon nhưng ít ai biết được sự sanh hoạt riêng tư của họ là thế nào?

Cũng có vài hành giả bày trò tham thiền nhập định giữa đám đông trong khi các bậc hiền triết đều ẩn dật trong nơi thanh vắng xa xóm, xa người. Cũng có hạng nói mình giữ hạnh đầu đà, ôm bát ra đi từ mờ sáng đến tối mới trở về rồi nói mình đi khất thực, độ dưới cội cây, nghỉ trưa nơi vắng vẻ, nhưng khi màn đêm sụp xuống thì sợ mất an ninh.

Khổ nổi, số đông tín đồ lại không dám dòm ngó ông thầy sợ mang tội, cho rằng nằm trên chiếu rách cũng đỡ hơn nằm đất. Vị giáo sư say sưa bài học nhưng vẫn là thầy của các trò khi vào lớp.

Những thứ dây chùm gởi này đã có từ lâu, nên Đức Phật mới giải bày rành mạch như trên nhằm mục đích dạy con người biết cách phân biệt kẻ chánh người tà để gieo giống lành trên mảnh đất phì nhiêu, biết rõ thật sự ai là kẻ "Xả phú cầu bần, xả thân cầu đạo" có nếp sống giản dị như loài chim chỉ có cái đuôi và cặp cánh.

11. Kiến thức của những người mù

"Hỡi này các Tỳ kheo! Các ngươi nói với Như Lai rằng có nhiều nhóm đạo sĩ, Bà La Môn hay khất sĩ du phương thuộc những chi đạo khác nhau thường ủng hộ những kiến thức khác nhau, vui thích những lý thuyết khác nhau, hướng về các sự việc khác nhau, tin tưởng những lời lẽ khác nhau.

"Này các Tỳ kheo, có nhóm thường hay binh vực và tin tưởng như vầy: "Thế gian là trường tồn vĩnh cửu. Đó là chân lý, còn những chuyện khác là vô lý, là dốt nát khờ khạo".

Có kẻ lại nói: "Thế gian sẽ có ngày kết thúc. Kẻ khác cho rằng thế gian sẽ không chấm dứt".

Có kẻ nói: "Căn bản của đời sống là xác thân. Kẻ khác lại nói xác thân là một chuyện, còn sự sống là chuyện khác".

Có kẻ nói: "Cái Ta sẽ biến chuyển sau khi chết, người khác nói rằng không".

Có kẻ lại nói: "Sau khi chết, cái Ta sẽ biến chuyển hoặc không biến chuyển.. Đó là chân lý, còn các ý nghĩ khác đều vô lý, đều là chuyện ngu dốt dại khờ".

Vì lẽ đó, các nhóm đạo sĩ, Bà La Môn hay khất sĩ du phương thuộc các đạo giáo khác thường hay xung đột với nhau, ham cãi lẫy, lý luận, biện minh, đấu khẩu với nhau, để bênh vực kiến thức riêng của mình và cho rằng: "Cái này là Chánh Pháp còn cái kia không phải. Cái này đúng chân lý, cái kia không đúng, vân vân...".

"Hỡi này các Tỳ kheo! Những nhóm đạo sĩ, Bà La Môn hay khất sĩ du phương đó đều dốt nát mù quáng, không biết đâu là mục đích cứu cánh, đâu là chẳng phải. Không biết cái nào là Chánh Pháp và cái nào chẳng phải. Vì vậy họ thường hay xung đột với nhau, ham cãi lẫy, lý luận, biện minh, đấu khẩu với nhau để ủng hộ lập trường của mình. Họ tranh chấp, phỉ báng nhau vô ích vì không thấu rõ đâu là mục đích giải thoát và đâu là không phải.

"Các ngươi hãy nghe câu chuyện sau đây:

"Thuở xưa kia, cũng tại thành Savatthi này, có một quốc vương bày một trò chơi, ra lệnh đưa tất cả những người mù từ lúc sơ sanh vào triều để nhìn xem một con voi. Tên nài nói với các người đui như vầy: "Đây là con voi". Rồi cho cho vài người rờ cái đầu voi, người khác cái tai voi, người khác cái bụng, người khác nữa cái ngà, cái vòi, cái chân, cái lưng, cái đuôi, chòm lông đuôi và nói với mỗi người mù rằng đó là con voi.

Đức vua ngự đến hỏi nhóm người đui vậy chớ con voi là thế nào? Những người rờ đầu nói rằng con voi giống như cái chậu. Người mò nhằm tai nói voi giống như cái nia..., ngà voi giống như lưỡi cày, vòi như cái cày, bụng như cái bồ lúa, chân như cột nhà, lưng như cái cối xay, cái đuôi như cây chài giả gạo, chòm lông đuôi như cây chổi. Mỗi người mù đều cho rằng mình nói đúng, tranh cải dữ dội, la lối om sòm: "Phải vậy mà! Không phải đâu! Con voi là thế này chớ chẳng phải thế kia!". Rồi nhóm người mù đi đến xung đột, đấm đá nhau. Đức vua rất thích thú đùa bởn với trò chơi ấy.

"Này các Tỳ kheo, những đạo sĩ, Bà La Môn, khất sĩ du phương trong các giáo phái khác cũng mù quáng như thế nên không nhìn thấy chi cả. Họ không biết đâu là mục đích giải thoát, đâu là không phải. Cái nào là Chánh Pháp và cái nào không phải. Lẽ đó họ luôn luôn gây ra tranh chấp, cãi vả, xung đột với nhau vì không biết rõ thế nào là mục đích giải thoát, thế nào không phải và đâu là Chánh Pháp và đâu là không phải.

-- Kinh Phật Tự Thuyết, Udana 66-69

Lời của dịch giả

Hạng phàm phu nhận định những sự việc với đôi mắt thịt, dùng lý trí suy đoán các hiện tượng nên thường hay lầm lẫn. Chỉ có bậc hiền triết dùng sự hiểu biết siêu nhân mới thấu rõ mọi vật đúng theo chân lý.

Đức Phật ví những đạo sĩ, Bà La Môn, khất sĩ chưa giác ngộ như những người mù, vì họ không thấu rõ lý Tứ Diệu Đế và tư cách sanh diệt của chúng sanh (Thập Nhị Nhân Duyên) suy nghĩ vu vơ, vô căn cứ rồi cho rằng kiến thức của mình là đúng chân lý và phủ nhận các lý thuyết khác.

Đức Phật dùng danh từ "Mục đích giải thoát" để ám chỉ Niết Bàn. Người chưa giác ngộ không sao hiểu rõ Niết Bàn là thế nào. Cũng như con cá hỏi rùa vậy nơi đất liền có sông rạch không? Và muốn biết nó có thể lội trên đó được không? Dù rùa giải thích thế mấy nó cũng không nghe.

Còn Chánh Pháp là nói về Tứ Diệu Đế, giáo lý căn bản của đạo Phật. Con người chỉ hành theo Bát Chánh Đạo (Đạo Đế) thì mới mong thoát khổ. Ngoài đạo Bát Chánh không thể có đạo quả thánh nhân.

Những người mù mắt tuy không thấy nhưng tai vẫn nghe kẻ khác nói, rồi căn cứ vào đó để suy tưởng mọi việc một cách sai lầm.

Trong sáu năm tu khổ hạnh, Đức Bồ Tát Sĩ Đạt Ta đã gặp hai ông thầy là Alara và Uddaka. Mỗi ông có đường lối hành đạo khác nhau và tin tưởng rằng mình đã giải thoát. Năm thầy Kiều Trần Như cũng cố chấp lối tu khổ hạnh của mình là đúng. Sau khi đắc đạo Đức Phật đã tận dụng 3500 phép thần thông nhưng vẫn không thuyết phục được Đại Đức Kassapa thờ thần lửa và sau cùng phải dùng tới phép mầu cùng tột gọi là Phép Mầu về Giáo Pháp (uy lực tuyệt đối của Đức Chánh Biến Tri) mới xong.

Kinh Trung Bộ (Majjhima Nikaya) có ghi lại một mẫu chuyện lý thú có liên quan tới bài Pháp trên đây:

"Thuở nọ, một ông già Bà La Môn có bà vợ trẻ tuổi mà ông ta rất tưng tiu chìu chuộng. Bà vợ có nghén và lúc gần sanh buộc chồng tìm mua cho được một con khỉ đực để làm bạn với đứa trẻ sắp ra đời. Người chồng già nói: "Xin nàng hãy đợi tới lúc sanh sản rồi mới biết là gái hay trai. Nếu được con trai thì tôi sẽ mua một con khỉ đực cho nó chơi. Còn sanh gái thì tìm một con khỉ cái". Thầy Bà La Môn năn nỉ ba lần như vậy nhưng bà nủng nịu không nghe nên đành ra chợ mua con khỉ đực đem về để làm vừa lòng người vợ trẻ. Bà lại sai chồng đem con khỉ đến người thợ Rattapani mướn nhuộm lông nó ra màu cho lạ hơn những con khỉ khác, và dặn chồng bảo anh thợ nhuộm phải dày vò con khỉ cho lông nó dễ ăn màu.

Người thợ nhuộm Rattapani nói với lão Bà La Môn rằng anh ta có thể nhuộm lông con khỉ ăn màu tốt được phần nào hay phần ấy chớ không thể dày vò con khỉ, vì làm vậy nó sẽ chết mất. Chỉ có hàng vải mới có thể dày vò cho dễ ăn màu.

Còn cô vợ trẻ của ông Bà La Môn chưa sanh con, không biết nó sẽ là gái hay trai, lại buộc người chồng già phải tìm mua con khỉ đực cho đứa bé chơi, nũng nịu bảo chồng đem con khỉ đi nhuộm màu và dày vò nó như nhuộm vải. Thật là điên rồ!

Bởi vậy Đức Thế Tôn, trước giờ nhập diệt có thuyết cho đạo sĩ Subhadha nghe như vầy: "Này Subhadha, ngươi chớ nên hỏi xem các vị giáo chủ thuộc ngoại đạo đều đắc quả thánh nhân hay chỉ có vài vị đắc và vài vị không đắc? Ngươi nên nhớ rằng bất cứ những ai thuộc chủng tộc nào, thuộc giai cấp nào, khi biết hành theo Bát Chánh Đạo thì đạo quả thánh nhân (A La Hán) vẫn còn. Ngoài Đạo Bát Chánh không có đường lối nào khác có thể đưa người đến giải thoát hoàn toàn.

(Xin xem tiếp Tập 3)

[Mục lục][Tập 1][Tập 2][Tập 3][Tập 4]

Huỳnh Văn Niệm soạn dịch