Nghi lễ và Sách Phật học · Sách Phật học · Giáo lý
Pháp trích lục - 2
- Thông tin
- Nguồn: budsas.net (Bình Anson) — tải 2026-09-01
Phật giáo Nguyên thủy
Huỳnh Văn Niệm soạn dịch
Phật Bảo Tự tái bản
Pagode Buddharatanarama
3, Rue Broca
91600 Savigny Sur Orge - France
Tel: 01 69 96 49 34
Mục Lục
Pháp Trích Lục - Tập I
- Đức Phật và Phật Pháp
- Lịch sử kết tập Tam Tạng
Pháp Trích Lục - Tập II
- Phật Pháp
- Hoàng đế A-Dục
Pháp Trích Lục - Tập III
- Pháp Hành
- Thiền Minh Sát Tuệ
Chân thành cám ơn Bác sĩ Nguyễn Tối Thiện đã gửi tặng bản vi tính (Bình Anson, 04-2002)
Phật giáo Nguyên thủy
Huỳnh Văn Niệm soạn dịch
Phật Bảo Tự tái bản
Pagode Buddharatanarama
3, Rue Broca
91600 Savigny Sur Orge - France
Tel: 01 69 96 49 34
Tập I
Lời tựa
Người tu Phật hằng xem vạn-vật với cặp mắt bàng-quan, không ức-đoán rằng đây là tốt, đó là xấu, đây đáng trọng, đó đáng khinh, mà chỉ tìm hiểu coi chúng nó có lợi-ích hay chăng.
Người tu Phật, mỗi khi nghe được điều gì, chẳng vội tin mà cũng không vội bỏ, nên thí-nghiệm coi điều ấy đúng chân-lý hay sai chân-lý.
Người tu Phật không làm vừa lòng ai một cách trái lẽ, mà cố tìm phương-tiện để dìu-dắt đồng-loại đi đến nơi sáng-sủa.
* * *
Phật-giáo đã được phần lớn nhân-loại hoan-nghinh và thực-hành theo. Hiện nay, từ Âu sang Á, đâu-đâu cũng có nhiều bậc trí-thức để tâm nghiên-cứu Phật-pháp. Nhưng họ rất hoang-mang, điên-đảo trước vô-số tông-phái, không khác nào người thợ đốn cây phải lo-ngại lúc vào rừng để tìm cây danh mộc đang lẫn-lộn với các thứ cây khác.
Với thời-gian đã qua, Phật-giáo tại nước Ấn Độ bị ảnh-hưởng của các cuộc chiến-tranh, nên phải sai-lạc rất nhiều. Từ chỗ đơn-sơ khi xưa, các nhà vua ngoại-đạo đã chinh-phục xứ Ấn Độ, cho len-lỏi vào Phật-Giáo những nghi-thức thờ-phụng và tế-lễ rất phức-tạp mà chúng ta hằng thấy.
Hiện nay, khắp hàng Phật-tử trên thế-giới đều nương theo 84.000 pháp-môn của Đức Phật-Tổ "Thích-Ca Mâu-Ni" để tu học, đều lấy Niết-Bàn làm mục-đích giải-thoát, dầu rằng hình-thức Phật-Giáo bên ngoài có khác nhau, tùy theo phong-hóa của mỗi nước. Tuy-nhiên, chúng ta chớ chấp-nê vì đó mà bỏ mất cơ-hội để trau-giồi đạo-đức trong kiếp sống thừa.
Vì nghĩ như thế, nên chúng tôi không nệ tài hèn đức kém, soạn ra cuốn "Pháp Trích Lục" này để cung-hiến trong muôn một, cho các bạn nhiều bài pháp ngắn - nhưng đầy ý-nghĩa - trong những kinh sách mà chúng tôi đã được xem qua.
Ngôn-ngữ trong cuốn sách này chứng tỏ sự giản-dị của Phật-Giáo hồi lúc sơ-khai. Mỗi khi có dịp tiếp-xúc với hàng tứ-chúng, tùy theo sự hiểu biết của từng hạng người, Đức Thế Tôn dùng lời nói gọn-gàng và dễ hiểu, để dạy bảo người tu Phật về những phương-pháp tu-hành cho mau dứt khổ. Ngài cố tránh những lý-thuyết viễn-vông, chẳng có lợi-ích chi cho đường giải-thoát.
Vậy chúng tôi mong cầu các bạn vui lòng hưởng-ứng và cứ tự-tiện xét đoán về sự lợi-ích của soạn phẩm này và cũng xin chư cao tăng đại-đức, cùng các bậc cư-sĩ, nếu thấy điều chi sơ-thất, xin quí ngài vui lòng chỉ giáo, chúng tôi rất đa-tạ.
Quyển sách này chia làm ba đoạn:
1) Đoạn đầu nói về những pháp của Đức Phật đã thuyết ra để dạy bảo hàng tại-gia và bậc xuất-gia nên tu cách nào cho mau tấn-hóa.
2) Đoạn giữa là phần phụ-trương, có chép những sử-tích về: Tư-cách giáng-sinh của Đức Bồ Tát trong kiếp chót, Tích ông Đề Bà Đạt Đa chia rẽ tăng-hội và hãm-hại Đức Phật, và cuộc lễ trà-tỳ (thiêu) kim-thân Đức Thế Tôn.
3) Đoạn chót nói về "Lịch-sử kết tập Tam-Tạng Pháp Bảo".
Mong thay!
Soạn-giả
Huỳnh Văn Niệm.
"Hết ngày này qua ngày khác, hết giờ nọ sang giờ kia, anh thợ vàng phải công-phu mới lọc ra dược chất vàng-ròng như thế nào?"
"Người muốn cho thân tâm mình trở nên trong sạch cũng phải cố-gắng khó-nhọc như thế ấy".
-- DHAMMAPADA (Pháp Cú Kinh)
Vài đặc-điểm về lịch-sử Đức Thích-Ca
Muốn tin-tưởng, hấp-thụ Phật-Giáo phải cần biết rõ thân-thế và những đức-tính của Đức Phật.
* * *
Namo Tassa Bhagavato Arahato Sammãsambuddhassa
Đức Phật Thích-Ca, lúc chưa thành đạo, lấy tên là Siddhattha (Sĩ Đạt Ta), Ngài vốn thuộc giòng Sakya (Thích-Ca), ra đời vào năm 623 trước Tây lịch, tại huê-viên Lumbini (Lâm-Tỳ-Ni), trong một nước nhỏ (hiện nay là xứ Népal) nằm dưới chân núi Hy Mã Lạp Sơn. Ngài là con của quốc-vương Suddhodana (Tịnh Phạn) trị-vì tại thành Kapilavatthu (Ca Tỳ La Vệ) và hoàng-hậu Mahamayã (Ma Da). Lịnh Mẫu-Hoàng thăng-hà 7 hôm sau khi sinh Ngài. Vợ của Ngài là công-chúa Yasodhara (Da Du Đà La) của tiểu quốc Deva-Gaha, sanh được một trai là thái-tử Rahula (Ra Hầu La), cùng một hôm với cơ-hội xuất-gia của Ngài.
Từ thuở bé, đông-cung Siddhattha đã có tánh hay ngồi yên-tĩnh trong nơi thanh-vắng, trầm-tư mặc-tưởng. Đây là khởi-điểm của phép thiền-định về sau.
Nhờ trải qua nhiều kiếp Bồ-Tát, tâm từ-bi, bác-ái của Ngài được tấn-triển một cách triệt-để. Sự đau khổ của một con vật nhỏ-nhít cũng đủ làm cho Ngài cảm-động, xót thương. Một lá vàng rơi xuống đất cũng khiến Ngài nghĩ-ngợi. Mỗi hoàn-cảnh quanh mình đều đem lại cho Ngài một bài học đích-đáng về ba tướng: vô-thường, khổ-não, vô-ngã, của muôn loài.
Sau khi ra dạo chơi ngoài bốn cửa thành, được mục-kiến những cảnh-tượng: già, bệnh, chết, Ngài thấy rằng tất cả vạn-vật trên vũ-trụ toàn là bào-ảnh.
Tự xét rằng: "Ở trong gia-đình, hằng bị nhiều điều ràng buộc. Chỉ có ra khỏi gia-đình mới mong được tự-do hạnh-phúc". Lúc vừa 29 tuổi, một thời-kỳ tươi đẹp nhất của con người, Đức Bồ-Tát rời bỏ cung vàng điện ngọc, đoạn-tuyệt thân-bằng quyến-thuộc, cắt tóc, cạo râu, mặc áo cà-sa, dấn thân vào rừng sâu núi thẵm, sống trong cảnh màn trời chiếu đất, bữa đói, bữa no. Ngài mang theo chí-nguyện: làm sao tìm được khoa linh-dược để chữa bệnh sầu-khổ cho tất cả chúng-sinh.
Đem ngôi-vị đế-vương đổi lấy cuộc đời vất-vả của một người hành-khất, trong sáu năm suy-xét tìm tòi, Đức Bồ-Tát có dịp đem ra thí-nghiệm nhiều phương-pháp hành đạo của mấy phái cực-đoan. Ngài khổ-hạnh cho đến mức tột cùng của hàng tu khổ hạnh, xong vô hiệu-quả.
Rốt cuộc, Ngài tìm được chân-lý, đúng với con đường trung-đạo của Chư Phật quá-khứ. Chẳng nệ nắng táp mưa sa, cố công, trì-chí, hành-trình kham-khổ theo đường ấy, lần hồi Ngài gỡ được mối thắc-mắc của sợi dây nhân-duyên gồm có mười hai khoen, cái này dính với cái kia, cái kia nối theo cái nọ. Tất cả sự bí-mật về tư-cách sinh diệt của vạn-vật, chúng-sinh, đều ở trong mười hai cái khoen ấy. Muốn khỏi sanh diệt, cần phải đập vỡ sợi dây nhân-duyên kia mới được. Ngài biết rõ rằng sở-dĩ chúng-sinh phải khổ là vì lòng tham muốn. Nhờ đắc huệ nhãn, Ngài dòm thấy trong tất cả chúng-sinh, dầu ở cõi trời1, cũng bị sinh diệt. Ngoài ra, chẳng có bậc Tự-Tại Thiên nào có đủ năng-lực tạo-tác và cai-quản vạn-vật cả. Trong lúc ấy, Ngài tự tìm thấy hai pháp-môn: Tứ Diệu Đế và Thập Nhị Duyên Khởi, có thể đem chúng-sinh ra khỏi vòng sanh tử luân-hồi.
Từ khi đắc đạo quả và trở thành một bậc Chánh Đẳng Chánh Giác, Ngài luôn-luôn đi từ thành này đến thành nọ để hoằng-pháp, độ-sinh; Ngài đem giáo pháp của Ngài ra chỉ bảo cho mọi người để khỏi khổ, được vui, và đó cũng là một giải-pháp duy-nhất để diệt-tận phiền-não.
Bên trong, Đức Phật dựng ngôi Tam-Bảo, rèn tập tăng-chúng ăn ở theo khuôn-khổ giới-luật, tham-thiền, quán tưởng. Bên ngoài, Ngài khuyến hóa hàng thiện-nam, tín-nữ lánh dữ làm lành, tu thân, tích đức. Đức Thế Tôn dùng xác thân giả tạm của mình làm gương mẫu cho người bắt chước hành theo. Mỗi việc làm, lời nói hay ý nghĩ của Ngài đều đúng theo chân-lý. Từ hàng vương-giả đến nhóm cần-lao, Ngài đều để tâm ái-truất một cách bình-đẳng và cương-quyết đánh đổ lý-thuyết phân chia giai-cấp của Bà La Môn Giáo. Trong 45 năm hoằng-pháp, vô-số chư-thiên, nhân-loại nhờ hấp-thụ lời giáo-huấn của Ngài mà được giải-thoát.
Tiểu-sử Đức Bổn Sư Thích-Ca Mâu-Ni gồm lại có ba thời-kỳ:
a) 29 năm ở ngôi thái-tử trong cung-cấm,
b) 6 năm làm bậc sa-môn đi tìm đạo giải-thoát nơi chốn rừng sâu, và
c) 45 năm hoằng-pháp độ-sinh.
Đến khi tuổi chẵn tám mươi, phận-sự độ đời vừa dứt, Đức Thế Tôn nhập Niết-Bàn trên tảng đá giữa hai cây Sa La, gần thành Kusinãra. Tuy Ngài đã diệt độ, nhưng còn truyền lại 84.000 pháp-môn để tiếp-dẫn kẻ hậu-lai cho đến khi Phật-Giáo được năm ngàn năm.
Pháp trích lục
"Nếu không có cái sanh, cái già, cái chết, thì đấng Như Lai chẳng giáng-trần làm gì, và Phật Pháp cũng chẳng có cơ-hội để rải tủa ánh-sáng siêu-việt trên khắp thế-gian".
-- Anguttara Nikãya
Đức Phật thuyết cho vua Adjasattu2 nghe về những phương-pháp hành đạo
1- Nhà vua đi viếng Đức Thế Tôn
Ta3 có nghe như vầy:
Thuở nọ, Đức Thế Tôn đang ngự tại thành Radjagaha (Vương Xá), trong vườn xoài của ông Jĩvaka, cùng với 1.250 vị tỳ-khưu.
Cũng trong khi ấy, nhằm hôm trăng tròn tháng Kattika (từ tháng 9 đến tháng 10 âm lịch, sau lúc ra hạ), đức vua trị-vì xứ Magadha (Ma kiệt Đà), là Adjasattu, cùng các quan văn-võ triều-thần đồng nghiêm-trì giới hạnh4. Đức vua ngự lên từng cao nhất trong đền. Lúc bấy giờ, với tâm trong sạch, nhiệt-thành, ngài phán ra như vầy: "Đêm trăng hôm nay vui thật, đêm trăng hôm nay đáng mến thật! Đẹp đẽ thay, quí-hoá thay, cái đêm sáng-lạng như vầy! Đêm nay ắt đem lại cho chúng ta nhiều điềm tốt chẳng sai! Vậy chẳng biết có bậc đạo-sĩ nào, bậc sa-môn nào, đáng cho ta sùng-bái để mong cầu cho tâm-trí được an vui, mát mẻ hay chăng?" (Có vài vị quan yêu cầu nhà vua nên đến viếng sáu vị giáo-chủ ngoại-đạo, nhưng đức vua chẳng nhận lời).
Khi ấy, có ông Jĩvaka đang đứng yên lặng gần bên đức vua. Ngài phán hỏi ông Jĩvaka rằng: "Này Jĩvaka, hôm nay tại sao hiền-khanh lại đứng lặng thinh như thế?"
- "Tâu Bệ-Hạ, bậc tối-thượng, bậc trọn-lành, bậc hoàn-toàn giác-ngộ ấy, hiện bây giờ đang ngự tại vườn xoài của kẻ hạ-thần với một số đông thầy tỳ-khưu gồm lại có 1.250 vị. Tâu Bệ-Hạ, thinh-danh của Đức Gotama được đồn ra khắp xa gần như vầy: "Ngài là bậc Thế Tôn, bậc trọn-lành, bậc hoàn-toàn giác-ngộ, có sự thông-hiểu nhiệm-mầu, có giới hạnh thanh-cao, bậc đã thoát khỏi vòng khổ-não, bậc thầy cả chư-thiên và nhân-loại, bậc Chánh Đẳng Chánh Giác!" Tâu Bệ-Hạ, vậy xin ngài ngự đến đó để cúng dường Đức Thế Tôn, thì tâm-trí Bệ-Hạ sẽ được an vui, mát mẻ chẳng sai".
Đức Vua phán rằng: "Này hiền-khanh Jĩvaka, vậy khanh hãy lo sắp đặt một đoàn voi cho trẫm".
- "Tâu Bệ-Hạ, kẻ hạ-thần xin vâng".
Ông Jĩvaka liền cho thắng 500 voi cái và một thớt voi riêng của nhà vua. Xong việc, ông đến tâu cho vua rõ.
Đức vua liền truyền-lịnh đặt các công-phi mỹ-nữ trên lưng 500 voi cái, còn ngài thì ngự trên thớt voi riêng của mình. Rồi đó, cùng với đoàn tùy-tùng, đèn đuốc sáng rỡ, vua Adjasattu rời khỏi thành Radjagaha để thân-hành đến vườn xoài của ông Jĩvaka. Lúc gần đến nơi, nhà vua bỗng-nhiên phát tâm bôn-chôn, lo-sợ, và hỏi ông Jĩvaka rằng: "Này hiền-khanh có ý gạt-gẫm, hãm-hại trẫm, đem trẫm nạp cho quân-thù chăng? Chớ tại duyên-cớ nào, với một nhóm đông thầy tỳ-khưu gồm tới 1.250 vị, mà chúng ta chẳng nghe một tiếng khua-động, một tiếng ho, một tiếng kêu la gì cả?"
Ông Jĩvaka liền tâu rằng: "Tâu Bệ-Hạ, kẻ hạ-thần chẳng có ý gạt-gẫm, hãm-hại hoặc đem Bệ-Hạ nạp cho quân nghịch đâu. Vậy xin Bệ-Hạ hãy bình tâm bước tới. Đàng trước kia là ánh đèn trong tịnh-xá".
Đức vua cho đoàn voi đi suốt khoảng đường thuận-tiện, rồi ngài để chân xuống đất, đi lần đến cửa tịnh-xá. Lúc tới nơi, ngài phán hỏi ông Jĩvaka rằng: "Vậy chớ Đức Thế Tôn ở chỗ nào?"
- "Tâu Bệ-Hạ, Đức Thế Tôn chính là vị đang ngồi gần cây cột giữa, trước mặt Ngài là hàng tăng-chúng".
Nhà vua đến gần Đức Thế Tôn rồi đứng một bên. Ngài nhìn xem khắp hàng tăng-chúng, thấy mỗi vị đều ngồi im-lìm như mặt nước hồ trong-trẻo, phẳng-lặng. Vua Adjasattu liền bạch với Đức Phật như vầy: "Bạch Đức Thế Tôn, đông-cung Udãyibhadda là con yêu-quí của trẫm. Trẫm nguyện sao cho đông-cung hằng được tâm-trí yên lặng cũng như chư-tăng hôm nay!"
Đức Phật thốt lên rằng: "Lành thay! Lành thay!".
2- Vua Adjasattu xin Đức Phật giải về đạo-lý
Vua Adjasattu chấp tay, nghiêng mình, đảnh lễ Đức Thế Tôn, rồi ngồi kế bên. Ngồi xong, nhà vua bạch với Đức Thế tôn rằng: "Bạch Đức Thế Tôn, trẫm muốn hỏi vài điều, nhưng chẳng biết Đức Thế Tôn có vui lòng chỉ dạy chăng?"
- "Đại-Vương cứ việc tùy-tiện".
- "Bạch Đức Thế Tôn, có rất nhiều công việc khác nhau, như những nghề: khiển voi, giữ ngựa, đánh xe, vác cờ, sĩ-quan, cung-cấp quân-nhu, công-hầu, vương-tôn, hoàng-tử, dẫn đường cho chiến-binh, dũng-sĩ, kỵ-mã, tôi-tớ, đầu bếp, thợ cạo, thợ kết tràng hoa, thợ giặt, thợ dệt, thợ đan thúng, thợ gốm, bút-toán, thơ-ký, vân-vân ... Bạch Đức Thế Tôn, những nghề ấy đem lại phước báu rõ-rệt cho người đời trong kiếp hiện-tại. Nhờ các công-nghệ đó mà họ được an vui, giàu có, và làm cho tất cả cha mẹ, vợ con, thân-bằng quyến-thuộc cũng được vui-vẻ, giàu có như họ. Bạch Đức Thế Tôn, còn các bậc đạo-sĩ hay Bà La Môn5 thì chế-biến ra những cuộc tế-lễ đáng đem lại phước báu an vui nơi cõi trời. Bạch Đức Thế Tôn, vậy chớ hiện bây giờ đây, chẳng biết có cách nào để chỉ cho họ thấy rõ phước báu về sự hành đạo của các bậc xuất-gia tu theo Phật-Giáo chăng?"
Đức Phật liền giải cho vua nghe các phước báu cao-thượng về sự xuất-gia hành đạo, nhất là trong khi Đức Phật còn tại thế. Xong rồi, Đức Thế Tôn lại thuyết cho vua Adjasattu nghe luôn những cách trau-giồi thân tâm của thầy tỳ-khưu theo phương-pháp: GIới, Định, Huệ.
3- Bước đầu của bậc xuất-gia
Đức Phật thuyết tiếp như vầy: "Này Đại-Vương, trong trường-hợp này, có một đấng Như Lai, một bậc Toàn-Giác, một bậc Trọn-Lành, một bậc Thế Tôn suốt-thông Tam-Giới, một đấng thầy cả chư-thiên và nhân-loại, một vị Phật Tổ, xuất-hiện trong thế-gian".
"Này Đại-Vương, có một người kia nghe Phật-pháp, bèn hết lòng tin-tưởng Đức Như Lai, phát tâm suy-nghĩ như vầy: "Sống trong gia-đình, phải gặp biết bao nhiêu điều trở-ngại, xấu-xa. Chỉ có rời khỏi gia-đình mới mong đến chỗ tự-do. Kẻ tại-gia khó bề thực-hành đạo-đức cho được trong sạch, vuông tròn, trơn-tru như hòn ngọc quí. Vậy tương-lai sẽ ra sao, nếu ta cắt tóc, cạo râu, mặc y màu vàng, bỏ nhà để đi tìm một đời sống vô gia-đình?"
4- Phần Giới
"Ra đi rồi, thầy tỳ-khưu luôn-luôn ở trong khuôn-khổ giới-luật, cố gắng ăn ở theo đường chánh. Dầu một lỗi nhỏ, người cũng chẳng dám phạm và coi đó là một điều tai-hại. Thầy tỳ-khưu ráng tu tập cho mau dứt khổ. Mỗi việc làm hay lời nói của người đều đúng theo chân-lý. Thầy tỳ-khưu nuôi mạng mình bằng một cách chính-đáng6, gìn giữ giới-luật luôn-luôn trong sạch, thu-thúc lục-căn, có đầy đủ sự ghi nhớ biết mình. Người phát tâm thoả-thích, vừa lòng trong giới bổn".
"Này Đại-Vương, vậy chớ thế nào mới gọi là thầy tỳ-khưu có giới trong sạch?"
"Trong điều này:
1) Thầy tỳ-khưu phải cố tránh sự sát hại sinh-vật và phải diệt trừ cái tâm muốn sát hại. Người chẳng dùng đến dao mác, luôn-luôn khiêm-nhượng và có lòng từ-bi, bác-ái đối với tất cả mọi loài;
2) Ngoài các vật dụng do tín-thí dâng cúng, thầy tỳ-khưu chẳng hề lấy món chi không phải của mình; người cố gắng diệt trừ tánh tham-lam và xa-lánh những sự trộm cắp;
3) Thầy tỳ-khưu phải cố tránh xa tình-dục và tìm sống riêng-biệt một cách tinh-khiết;
4) Thầy tỳ-khưu phải cố tránh xa sự nói dối, không nói lời giả-trá, chẳng gạt gẫm ai; người chỉ nói điều chân-thật đáng cho kẻ khác tin-cậy;
5) Thầy tỳ-khưu phải tránh xa sự nói xấu kẻ khác, không nói lời đâm thọc, chẵng đem chuyện người này đi nói cho kẻ khác biết để sanh ra sự cãi-lẫy. Người phải có tánh hoà-nhã, rất vui thích trong sự hoà-nhã, khao-khát sự hoà-nhã, hằng đem lại sự hoà-thuận cho tất cả mọi người. Thầy tỳ-khưu phải cố tránh nói lời hung-dữ; người chỉ thốt ra những lời lành, dịu ngọt, lễ-độ nghe vừa tai;
6) Thầy tỳ-khưu phải cố tránh những lời nói vô-ích, chỉ nói những lời ngay thật, có lợi-ích và những chuyện đạo-đức;
7) Thầy tỳ-khưu phải cố tránh sự phá-hại cây trái;
8) Thầy tỳ-khưu phải dùng vật thực theo giờ nhất-định, chẳng ăn chiều và ăn quá độ;
9) Thầy tỳ-khưu phải tránh xa sự múa hát, kèn đờn, dùng tràng hoa, chất thơm, các vật trang-điểm, nằm giường cao chiếu rộng, thọ lãnh vàng bạc, trái cây tươi7, thịt sống. Không nên thu-nạp phụ-nữ, tôi-tớ trai hay gái, dê, cừu, gà, vịt;
10) Thầy tỳ-khưu không được lãnh đem tin hay giúp việc cho kẻ thế, không nên mua bán, thêm bớt cân lượng, làm đồ kim-khí giả-mạo, không nên gạt-gẫm dối-trá làm cho người thất-vọng, không nên làm khó kẻ khác.
Như thế gọi là thầy tỳ-khưu có giới trong sạch".
"Này Đại-Vương, vậy chớ thế nào mới gọi là thầy tỳ-khưu biết thu-thúc lục-căn?"
"Trong điều này, khi mắt trông thấy vật chi, thầy tỳ-khưu không nên quan-tâm đến hình-sắc của nó. Muốn ngăn-ngừa những tư-tưởng xấu-xa, tội-lỗi có thể xâm-nhập vào tâm, thầy tỳ-khưu phải cố thâu tầm con mắt lại, không cho nó tiếp-xúc với sắc trần. Khi lỗ tai nghe, khi lưỡi nếm, khi mũi ngửi, khi thân đụng chạm vật chi, khi tâm tiếp-xúc với vật gì, thầy tỳ-khưu phải giữ vẻ bình-tĩnh, không để cho tâm xao-động vì các sự vui hay khổ. Khi lục-căn trở nên thanh-tịnh, thầy tỳ-khưu phát tâm thoả-thích, vừa lòng.
Như thế gọi là thầy tỳ-khưu biết thu-thúc lục-căn".
"Này Đại-Vương, còn thế nào mới gọi là thầy tỳ-khưu có sự ghi nhớ và biết mình?"
"Trong điều này, khi thầy tỳ-khưu đi tới, phải biết rằng mình đi tới, khi đi lui, cũng phải biết mình đi lui, khi ngó phía trước, xem chung-quanh, đứng một chỗ hay khi nằm, lúc mặc y, mang bát, bát ở bên trong, y phủ bên ngoài, lúc độ vật thực, đi tiểu-tiện, vân-vân ... mỗi-mỗi đều phải biết mình.
Như thế gọi là thầy tỳ-khưu có sự ghi nhớ và biết mình".
"Này Đại-Vương, còn thế nào mới gọi là thầy tỳ-khưu có đức tri-túc?"
"Trong điều này, thầy tỳ-khưu phải có tâm vừa lòng, thỏa-thích, khi có cái y để che thân, có chút ít vật thực để nuôi mạng sống. Đi đến đâu, người chỉ đem theo có bấy nhiêu.
Như thế gọi là thầy tỳ-khưu có đức tri-túc".
5- Phần Định
"Khi thầy tỳ-khưu giữ gìn giới-luật được trong sạch, biết thu-thúc lục-căn cho thanh-tịnh, có sự ghi nhớ biết mình và có đức tri-túc rồi, thì phải tìm một nơi thanh-vắng, hoặc nơi nhà bỏ trống, trong rừng, dưới cội cây, trên ngọn đồi, trong hang đá, nơi mộ-địa hay một đống rơm ngoài đồng trống. Sau lúc đi trì-bình trở về, độ ngọ xong, thầy tỳ-khưu ngồi bán-già, thân mình ngay thẳng, chăm chú vào pháp thiền-định".
A) Diệt trừ năm điều chướng-ngại:
1) Phá-tan được sự tham muốn ngũ-trần, thầy tỳ-khưu phát tâm trong sạch và thơ-thới;
2) Phá-tan được sự thù-oán, giận-hờn, thầy tỳ-khưu phát tâm từ-bi, thương-xót tất cả chúng-sinh;
3) Phá-tan được sự lười-biếng, thầy tỳ-khưu trở nên siêng-năng, sáng-suốt, biết mình;
4) Phá-tan sự phóng-tâm, thầy tỳ-khưu trở nên bình-tĩnh và không xao-lãng;
5) Phá-tan sự hoài-nghi, thầy tỳ-khưu có sự tin chắc về đạo quả của bậc thánh-nhân.
"Này Đại-Vương, không khác nào một người kia trả được xong món nợ, được qua khỏi cơn bệnh, được ra khỏi khám đường, khỏi làm tôi mọi, tìm được đường để ra khỏi bãi sa-mạc. Thầy tỳ-khưu rất vui lòng, toại-nguyện, khi đã thoát khỏi năm điều chướng-ngại ấy".
B) Đắc thiền-định:
"Khi đã tẩy-trừ được năm điều chướng-ngại rồi, lần-lần với tâm cố gắng, quả-quyết thực-hành những pháp cao-thượng, thầy tỳ-khưu đắc được bốn bậc thiền-định8. Chừng ấy, thầy tỳ-khưu trở nên trong sạch, nhẹ-nhàng, luôn-luôn vui thích trong chánh pháp".
6- Phần Huệ
A) Thấy rõ ba tướng: Vô-thường, Khổ-não, Vô-ngã
"Với cái tâm an-định, trong sạch, không nao-núng, không còn tham-dục ấy, thầy tỳ-khưu quán tưởng9 cho thấy rằng: "Đây là thân của ta, nó do bốn chất (tứ đại): đất, nước, gió, lửa tạo thành. Thân này do cha mẹ sinh ra, được nuôi dưỡng bằng sữa, bằng cơm, và phải bị rã rời, tiêu hoại. Còn đây là tâm của ta. Tâm này nương theo xác thân tứ-đại và phải chịu số-phận của ba tướng: vô-thường, khổ-não và vô-ngã".
B) Đắc các phép thần-thông, thiên-nhĩ-thông, tha-tâm-thông, túc-mạng-thông, thiên-nhãn-thông và lậu-tận-thông
"Với cái tâm an-định và cái chí tinh-tấn của mình, lần-lần thầy tỳ-khưu đắc được:
1) Các phép thần-thông, như là: bay trên hư không, đi trên mặt nước, chun xuống đất, hoá hình, vân-vân ...;
2) Thiên-nhĩ-thông: với phép mầu này, thầy tỳ-khưu có thể nghe được tiếng của chư-thiên và tiếng người, bất cứ xa hay gần;
3) Tha-tâm-thông: với phép mầu này, thầy tỳ-khưu có thể đoán biết được tư-tưởng của kẻ khác;
4) Túc-mạng-thông: với phép mầu này, thầy tỳ-khưu có thể nhớ lại các tiền-kiếp của mình. Thầy tỳ-khưu biết rằng kiếp nào mình có tên gì, thuộc về giòng-dõi nào, làm nghề gì, vui khổ ra sao, lúc chết thế nào, rồi được tái-sanh lại ở chỗ nào, có tên họ chi, vân-vân ... mỗi-mỗi đều nhớ rõ;
5) Thiên-nhãn-thông: với phép mầu này, thầy tỳ-khưu có thể thấy rõ cách sanh diệt của tất cả chúng-sinh. Người thấy các sinh-vật đuợc sanh lên rồi bị diệt, diệt rồi lại tái-sanh, trong mỗi kiếp được vui hay khổ, sang hay hèn, tùy theo duyên nghiệp. Người thấy rõ rằng chúng-sinh nào có tà kiến, hay khinh rẻ những bậc hiền-triết, hằng làm việc dữ do Thân, Khẩu, Ý; sau khi chết, phải chịu khổ trong cảnh địa-ngục. Còn chúng-sinh nào có chánh-kiến, biết kính-trọng những bậc đạo-đức, hằng làm việc lành do Thân, Khẩu, Ý; sau khi chết, được huởng quả vui nơi cõi trời.
6) Lậu-tận-thông: với phép mầu này, thầy tỳ-khưu thấu rõ được lý "Tứ Diệu Đế" và phương-pháp diệt trừ phiền-não: Tham, Sân, Si. Người biết rằng đây là sự khổ, đây là nguyên-nhân của sự khổ, đây là sự diệt khổ và đây là con đường diệt khổ. Người biết rằng đó là nguyên-nhân làm cho phát-sinh phiền-não và đó là con đường để tẩy-trừ phiền-não. Khi thầy tỳ-khưu thấu rõ lý "Tứ Diệu Đế" và phương-pháp diệt trừ phiền-não rồi, thì tâm người được giải-thoát ra khỏi những sự: tham-dục, sân-hận, si-mê, và màn vô-minh cũng tận-diệt. Đạt được trí-huệ giải-thoát, thầy tỳ-khưu biết rằng đời đạo-đức mình đã được sống đầy đủ, việc nên làm, mình đã làm rồi, và chẳng còn phận-sự gì ở thế-gian này nữa".
7- Sự hối-hận của đức vua Adjasattu
Tới đây, vua Adjasattu bạch với Đức Phật rằng: "Bạch Đức Thế Tôn, tuyệt-diệu thay! Tuyệt-diệu thay! Như người ta đỡ đứng dậy những vật chi ngã, tìm được vật gì bị giấu kỹ, chỉ nẻo cho người lạc lối, đem ngọn đuốc vào chỗ tối-tăm cho người có mắt thấy rõ mọi vật thế nào? Bạch Đức Thế Tôn, cũng như thế ấy, Đức Thế Tôn đã giải rõ giáo-pháp cho trẫm nghe nhiều cách khác nhau. Vậy trẫm xin nương nhờ nơi Phật, nơi Pháp, nơi Tăng. Xin Đức Thế Tôn nhận trẫm là người thiện-nam kể từ nay cho đến trọn đời. Bạch Đức Thế Tôn, vì có tâm hung-dữ, si-mê, lầm-lẫn, và muốn đoạt ngôi vàng, nên trẫm đã lỡ tay sát hại đấng phụ-vương là một vị vua công-bình và đức-hạnh. Bạch Đức Thế Tôn, vậy trẫm xin sám-hối tội-lỗi đã qua, để trẫm lo làm lành kể từ đây cho đến trọn đời".
- "Này Đại-Vương, quả thật vậy. Thuở trước kia, vì có tâm hung-dữ, si-mê, lầm-lạc, muốn đoạt ngôi vàng, nên Đại-Vương lỡ sát hại cha lành. Như Lai nhận lời thú-tội của Đại-Vương. Vì người nào biết ăn-năn, sám-hối tội-lỗi đã làm, người ấy đã được tấn-hóa trong giáo-pháp của Như Lai vậy".
Tới đây, đức vua Adjasattu đứng dậy từ-giã Đức Thế Tôn như vầy: "Bạch Đức Thế Tôn, trẫm xin cáo-từ Đức Thế Tôn, vì trẫm còn nhiều công việc phải làm".
- "Xin Đại-Vương cứ việc tùy-tiện".
Sau khi nhà vua đi rồi, Đức Phật liền thuyết các vị tỳ-khưu nghe như vầy: "Này các thầy tỳ-khưu, nhà vua rất ăn-năn, sám-hối. Nếu trước kia không có phạm-tội giết cha, thì nội trong đêm nay đạo quả thánh-nhân sẽ mở rộng cho người chẳng sai".
-- DĨGHA NIKÃYA
Cái hại của ngũ-trần
Đức Thế Tôn có thuyết như vầy: "Hỡi các thầy tỳ-khưu! Trên dãy núi Hy Mã Lạp Sơn, có một vùng nọ mà bề giao-thông rất cam go, bất-tiện. Vùng ấy không phải dành riêng cho loài khỉ, mà cũng chẳng thuộc quyền sở-hữu của loài người. Có một vùng khác nữa, cũng khó-khăn, hiểm-trở như thế, để cho loài khỉ an-trú, nhưng hàng nhân-loại rất khó bề xâm-nhập được. Lại có những cánh đồng bằng, rộng-rãi phì-nhiêu, để cho cả loài khỉ và loài người cùng sinh-sống. Hỡi các thầy tỳ-khưu! Chính tại chốn này, trên những đường mòn, mà các bầy khỉ thường lui tới, người thợ săn có đặt một cái bẫy bằng nhựa cây. Khi ấy, những con khỉ nào sáng-suốt, không tham ăn, dòm thấy cái bẫy nhựa đều nhảy ngang qua để tránh. Nhưng có một con khỉ kia dốt, tham ăn, men lại gần, lấy một chân rờ lên bẫy. Chân ấy bị dính vào chất nhựa. Nó bèn nghĩ rằng: "Vậy ta hãy gỡ chân ấy ra". Nó để một chân khác lên bẫy, nhưng cũng bị dính luôn. Muốn gỡ hai chân trước, nó để thêm một cái chân thứ ba. Muốn gỡ chân thứ ba, nó đặt thêm cái chân thứ tư, rồi cũng dính nốt. Rốt cuộc, muốn giải-thoát cả bốn chân kia, nó liền kê mỏ vào bẫy, nhưng cũng bị dính luôn vào chất nhựa".
"Như thế, con khỉ bị vướng vào bẫy nhựa năm lần, lăn lộn, la rên. Nó đã lọt vào cảnh khổ, bị sa vào chốn diệt-vong. Nó là con thịt mà người thợ săn muốn xử-dụng cách nào tùy-ý. Người thợ săn phanh thây nó ra, để nướng lên trên lò lửa, ăn uống no-nê rồi rời khỏi chốn ấy, đi về nơi khác theo sở-thích".
"Kẻ nào bước chân vào đồng cỏ bị ngăn-cấm, vào những vùng thuộc quyền sở-hữu của kẻ khác, phải bị khổ-não như vậy đó. Hỡi các thầy tỳ-khưu! Các ngươi chẳng nên hành-trình sai-lạc như thế. Những kẻ nào lâm vào chỗ không phù-hợp với địa-vị mình, tức nhiên phải bị ma-vương men đến gần để hãm-hại chẳng sai. Này các thầy tỳ-khưu, mà thế nào mới gọi là đồng cỏ bị ngăn-cấm, là vùng đất thuộc quyền sở-hữu của kẻ khác? Chính là ngũ-trần vậy. Mà những ngũ-trần ấy như thế nào? Là những sắc do mắt trông thấy, những tiếng do lỗ tai nghe, những vật thơm do mũi ngửi, những vị ngon do lưỡi nếm, những sự vừa lòng do thân đụng chạm. Hỡi các thầy tỳ-khưu! Đó là đồng cỏ bị ngăn-cấm, thuộc quyền sở-hữu của kẻ khác vậy. Này các thầy tỳ-khưu, các ngươi nên đi vào đồng cỏ nào không bị ngăn-cấm, thuộc quyền sở-hữu của các ngươi và phù-hợp với địa-vị các ngươi. Những kẻ nào biết hành-trình chân-chánh như thế, ma-vương không tài nào men đến gần để hãm-hại được. Hỡi các thầy tỳ-khưu! Vậy chớ đồng cỏ không bị ngăn-cấm và phù-hợp cho người hành đạo ra thế nào? Chính là bốn pháp niệm tưởng (Tứ Niệm Xứ) vậy. Mà bốn pháp ấy như thế nào? Muốn biết rõ chúng nó, thầy tỳ-khưu nên luôn-luôn cương-quyết, chăm-chú biết mình. Thầy tỳ-khưu nên quán tưởng cho thấy rõ thân trong thân, thấy thọ trong thọ, thấy tâm trong tâm, thấy pháp trong pháp, thảy thảy như nhau, chẳng phải riêng-biệt. Khi đã thấy rõ như vậy, thầy tỳ-khưu không để cho sự vui thích về ái-dục, hoặc-giả những sự thất-vọng, khổ-não của đời lung-lạc mình được. Đó là cánh đồng cỏ không bị ngăn-cấm, là vùng đất phù-hợp cho người hành đạo vậy".
-- SAMMYUTTA NIKÃYA
Lời của soạn-giả:
Đức Thế Tôn thuyết ra thời pháp trên đây để nhắc nhở hàng xuất-gia về sự tai-hại của ngũ-trần. Ngài ví ngũ-trần như cánh đồng cỏ bị ngăn-cấm, không cho ai léo-hánh đến, như một vùng kia thuộc quyền sở-hữu của kẻ khác. Những bậc tu-hành sáng-suốt, mong tìm sự giải-thoát, không nên sa-lạc vào nơi ấy để khỏi bị đau-đớn, khổ-não, vì sự cám-dỗ và hãm-hại của ma-vương. Cũng như con khỉ kia, đã mang tánh ngu-ngốc, ham ăn, đáng lẽ phải ở tận chốn sơn-lâm là nơi phù-hợp cho sự sinh-hoạt của nó, lại đi tìm len-lỏi vào chốn đồng bằng phì-nhiêu để thân-cận với loài người. Nên chi anh thợ rừng (ma-vương) mới có dịp gài bẫy, bắt nó đem đi sát hại để làm vật thực sở-thích.
Đức Phật dạy các thầy tỳ-khưu nên chọn lấy đồng cỏ nào không bị ngăn-cấm, vùng đất nào phù-hợp với địa-vị mình, tức là bốn pháp ềTứ Niệm Xứ", làm phương-pháp quán tưởng để diệt trừ cái tâm ái-dục, ngã-chấp, lầm-lạc trong ngũ-trần ảo-ảnh, để thấy rõ ba tướng: vô-thường, khổ-não và vô-ngã của vạn-vật.
Quán tưởng về sự chết
Đức Thế Tôn có thuyết như vầy:
"Hỡi các thầy tỳ-khưu! Tư-cách quán tưởng về sự chết, nếu con người chú-tâm đến nó, biết dùng nó làm một phương-tiện, thì sẽ được nhiều quả-báo và lợi-ích chẳng sai; chừng ấy con người sẽ được thấm-nhuần trong cái không chết, sẽ được thành-tựu trong cái không chết. Tại sao vậy?"
"Hỡi các thầy tỳ-khưu! các ngươi thử nghĩ rằng có một bậc hành-giả kia, khi mặt trời vừa khuất bóng, trong đêm tối, quán tưởng rằng: "Thật vậy, biết bao nhiêu điều nguy-hiểm, tai-hại, có thể làm cho ta phải chết: một con rắn độc, một con bò cạp, một con rít có thể mổ cắn làm cho ta phải chết và đó là một trở-ngại cho bề hành đạo của ta. Ta có thể vấp té; vật thực ta dùng có thể làm cho ta mang bệnh; mật có thể làm lay-chuyển gân cốt; đàm có thể xâm-nhập vào thân làm cho ta phát lên run-rẩy; hoặc giả có những hạng phi-nhân toan hãm-hại ta ... vì vậy mà ta phải chết và đó là một trở-ngại cho bề hành đạo của ta".
"Lúc ấy, hành-giả lại quán tưởng rằng: "Vậy chớ hiện bây giờ đây, trong thân tâm ta còn sót những tật xấu nào, những nết sai-lầm nào chưa được chừa cải, và chúng nó có thể làm trở-ngại cho bề hành đạo của ta? Mà nếu ta phải chết nội trong đêm nay, thì sẽ ra sao?" Nếu sau khi suy xét, thấy mình chưa diệt được các ác pháp kia, thì hành-giả cần phải gây cho mình một tâm chí cố gắng, tinh-tấn chiến-đấu, luôn-luôn chăm chú biết mình, không nài khó nhọc, để ráng thực-hành những pháp cao-siêu".
"Này các thầy tỳ-khưu, như khăn hay tóc của mình đang bị lửa cháy, hành-giả cần phải cố gắng, tinh-tấn chiến-đấu, chăm chú biết mình, ráng sức để dập tắt ngọn lửa kia như thế nào thì hành-giả cũng phải ráng gây cho mình một tâm chí cố gắng, tinh-tấn chiến-đấu, luôn-luôn chăm-chú biết mình, không nài khó nhọc, để diệt-tận những điều xấu-xa, lầm-lạc".
"Nhưng nếu sau khi suy xét, hành-giả thấy không còn tật xấu-xa, lầm-lạc nào chưa trừ-tuyệt, và có thể làm trở-ngại cho bề hành đạo của mình, mà nếu mình phải chết nội trong đêm nay, chừng ấy hành-giả phát tâm toại-chí, hài-lòng, hăng-hái trau-giồi ngày đêm cho được tinh-vi thêm những pháp mà mình đã có".
"Hỡi các thầy tỳ-khưu! tư-cách quán tưởng về sự chết, nếu con người hằng chú-tâm đến nó, biết dùng nó làm một phương-tiện, thì sẽ được nhiều quả-báo và lợi-ích chẳng sai. Chừng ấy, con người sẽ được thấm-nhuần trong cái không chết, sẽ được thành-tựu trong cái không chết".
-- ANGUTTARA NIKÃYA
Lời của soạn-giả:
Tất cả chúng-sinh, vì chẳng thấu lẽ vô-thường, khổ-não, vô-ngã của vạn-vật, nên hay hờ-hững, để cho trần cảnh lôi cuốn vào mảnh lưới của tam-giới, phải luân-hồi, chuyển-kiếp luôn-luôn, không sao thoát-ly ra khỏi thế-lực của ma-vương đặng.
Muốn nhắc-nhở hàng nhân-loại để khỏi say mê trong miếng mồi dương-thế, Đức Phật có truyền pháp quán tưởng về sự chết. Các bậc thiện-trí-thức ví cái chết như chất đất bao-phủ trên đầu tay nấm, khi nó vừa trồi lên khỏi mặt đất; như mặt trời ló mọc từ đông để khuất bóng về tây; như điểm sương-sa trên ngọn cỏ buổi mai phải biến tan dưới sức nóng của thái-dương trong chốc lát; như tảng đá từ trên núi cao rơi xuống, mang theo các loài thảo-mộc dính quanh mình... Nói cho dễ hiểu, khi nào cái sanh được phát khởi, thì luôn-luôn có cái diệt đi kèm một bên.
Vì lẽ đó, người nào quán tưởng thường-thường về cái chết, ắt đâm ra chán-nản cõi đời giả tạm, nhờm gớm tất cả những vật hữu-vi, mộng-ảo, chẳng còn chấp rằng: Đây là ta, đây là người, đây là của ta, đây là của người, vân-vân ... Chừng ấy, mùi vị của đạo xuất thế-gian mới bắt đầu thâm-nhiễm vào trí óc con người tinh-khiết.
Trên đây, Đức Thế Tôn dạy hàng xuất-gia luôn-luôn niệm tưởng về sự chết xảy ra bất-ngờ, có thể ngăn trở bề hành đạo của mình. Nhờ suy xét thường về cái chết mà hành-giả phát tâm cố gắng, cương-quyết trên đường giải-thoát.
[1] Có nhiều hạng Phạm Thiên được hưởng tuổi thọ lâu hơn nhân-loại.
[2] Vua A Xà Thế.
[3] Lời của Ngài A-Nan.
[4] Ngày giới của Bà La Môn Giáo, mỗi tháng có 4 ngày như vậy, để cho các tín-đồ làm lễ tế thần bằng nước cam-lộ (Soma) hoặc bằng cách sát hại sinh-vật để lấy máu cúng dường.
[5] Tu theo ngoại-đạo.
[6] Xin được vật chi dùng vật nấy, không hành-động sái giới bổn của Đức Phật để nuôi mạng sống.
[7] Trái cây nào mà hột còn có thể gieo trồng đặng.
[8] Xin xem phép chánh-định của Đại-Đức Hộ-Tông.
[9] Phép Minh-sát.
Phật giáo Nguyên thủy
Huỳnh Văn Niệm soạn dịch
Phật Bảo Tự tái bản
Pagode Buddharatanarama
3, Rue Broca
91600 Savigny Sur Orge - France
Tel: 01 69 96 49 34
Tập II
"Chẳng có sự thắng-trận nào cao-thượng bằng sự thắng-trận của Chánh Pháp".
"Chẳng có sự bại-trận nào đê-hèn hơn sự bại-trận giặc lòng". -- Hoàng-Đế A-Dục
"Bậc nào biết thành-thật phụng-sự chánh pháp, để tẩy-trừ điều xấu-xa, tội-lỗi hằng khuấy-rối tâm-trí con người, bậc ấy đáng là một ân-nhân cao cả trên đời".
Lời soạn giả:
Thuở Đức Thế Tôn còn tại thế, có một vị Bà La Môn đến hỏi Ngài, tại sao những Pháp của Ngài thuyết ra cho các bậc thánh-tăng, phàm-tăng, tại-gia cư-sĩ và những người ngoại-đạo nghe, mỗi-mỗi đều khác nhau. Có lẽ Ngài thương chúng-sinh không đồng nhau chăng?
Đức Phật trả lời rằng: "Những người đến nghe giáo đạo ví như những miếng ruộng tốt xấu khác nhau". Muốn có ích-lợi, Ngài phải đem thứ giống hảo-hạng gieo vào miếng ruộng phì-nhiêu nhứt. Rồi Ngài đem thứ giống bậc trung gieo vào miếng ruộng ít phân hơn. Ngài đem thứ giống bậc hạ gieo vào miếng ruộng tầm thường, ít sinh-sản hơn hết. Đó là Đức Thế Tôn có ý nói rằng những Pháp của Ngài thuyết ra (hột giống), cao thấp khác nhau là tùy theo căn-cơ của mỗi chúng-sinh (ruộng tốt hay xấu).
Mà hiện nay, phần lớn chúng-sinh kém trí-tuệ, nghiệp dầy duyên mỏng, thì làm sao thấu-triệt được những Pháp thậm-thâm vi-diệu mà chư thánh-tăng ngày trước đã lãnh-hội.
Những bài Pháp đó, nếu chúng ta có đọc đi nữa, thì cũng chỉ hiểu suông trên danh-từ, còn phần uyên-áo hàm-súc bên trong làm sao chúng ta thấu-triệt được. Do đó, càng ngày đạo quả và chứng-ngộ chân-lý càng mai-một.
Chúng tôi cho dịch lại những bài Pháp quan-trọng về sự giáo-đạo của Đức Phật khi xưa, để chư Phật-tử cố gắng tìm hiểu và tùy duyên lành mà mỗi người trong chúng ta có thể tìm ra phần nào chân-lý giác-ngộ.
Cuốn Pháp Trích Lục II này chia làm hai phần:
- Phần thứ nhứt gồm những bài do Đức Phật hoặc Chư Thinh Văn La Hán đã thuyết ra, để dạy người hành đạo, và bài Pháp Cuộc Tranh-Luận giữa Đức Phật và nhóm ngoại-đạo Nigantha chứng tỏ rằng Đức Thế Tôn chẳng phải chỉ có đức đại-bi nhẫn-nại mà thôi, Ngài lại là một Bậc Đại-Trí có nhiều kinh-nghiệm và rất hoà-nhã trong khi tranh-biện về đạo-đức với những phái khác. Nhờ vậy mà Ngài cảm-hoá được nhiều người.
- Phần thứ nhì có ghi chép sử tích của Hoàng-Đế A-Dục, là một bậc đại hộ-pháp trong Phật-Giáo, trị-vì tại xứ Ấn Độ lối 200 năm sau khi Đức Phật nhập Niết-Bàn. Nhờ ngài mà những thánh tích, kinh luật và xá-lợi của Đức Thế Tôn được lưu-truyền cho đến ngày nay.
Chúng tôi rất đa-tạ được các bậc Tiền-Bối chỉ giáo thêm cho.
Mong thay!
Soạn-giả
Pháp Trích Lục
Kẻ mất ngủ cho rằng đêm rất dài, người lữ-khách mệt-mỏi cho rằng đường hãy còn xa.
Cũng vậy, kẻ nào chưa tìm được chân-lý, hằng phải bị sanh tử luân-hồi trong thời-gian vô-tận.
-- DHAMMAPADA
BÁC-ÁI KINH (Paritta)
Thuở nọ, có một thầy tỳ-khưu vào rừng bị rắn cắn chết. Tin này được thấu đến Đức Phật. Ngài dạy rằng: "Hỡi các thầy tỳ-khưu! Nếu vị tỳ-khưu kia biết rải lòng từ-bi đến bốn loài rắn chúa, là: Virupakkha, Erapatha, Chabyaputta và Kanhagotamaka, thì người đã tránh khỏi sự chết vì nọc rắn rồi. Hỡi các thầy tỳ-khưu! Vậy từ nay trở đi, Như Lai khuyên các ngươi nên rải lòng từ-bi đến các loài rắn độc ấy, và đến tất cả chúng-sinh như vầy:
"Tôi có lòng từ-ái đối với những loài rắn: Virupakkha, Erapatha, Chabyaputta và Kanhagotamaka. Xin cho tất cả loài rắn ấy hằng được an vui, không có điều chi thống-khổ.
"Tôi cũng xin rải lòng từ-bi đến những loài thú không chân, hai chân, bốn chân và nhiều chân, đến những chúng-sinh nào có thân-hình dài hay ngắn, lớn hay nhỏ, gầy hay béo, đã sanh ra rồi hoặc còn đang thọ-sinh. Xin cho tất cả chúng-sinh ấy được an vui và chẳng làm hại lẫn nhau vì sự nóng giận hoặc bất-bình. Ngôi Tam-Bảo là quí-trọng thường-tồn, còn mạng sống của chúng-sinh thật không bền vững. Người mẹ thương yêu người con một như thế nào? Cũng như thế ấy, tôi xin rải lòng từ-bi trong khắp thế-gian, và cầu cho tất cả chúng-sinh đều được an vui hạnh-phúc".
"Làm vậy, chính các ngươi biết cách che chở lấy mình để tránh khỏi những điều rủi-ro, tai-hại có thể xảy đến cho các ngươi".
-- CULLAVAGGA
Lời của soạn-giả:
Đức Phật là bậc Đại-Từ Đại-Bi. Mỗi hành-vi hay lời nói của Ngài đều đem lại sự an vui mát mẻ cho tất cả chúng-sinh.
Pháp của Đức Phật là một phương thuốc mát, gồm toàn những điều đúng theo chân-lý và có lợi-ích.
Người soạn Pháp của Đức Phật hằng có mục-đích đem chia sớt sự mát mẻ an vui cho phần đông.
Người xem kinh sách đạo-đức cũng mong tìm sự mát mẻ cho thân tâm.
Vậy các bạn đọc, trước khi xem qua những bài Pháp phía sau, xin bỏ sự chấp-nê và nhín chút thì-giờ để chiêm-nghiệm về sự lợi-ích của bài kinh BÁC-ÁI trên đây.
Rắn là loài thú dữ, rất khó cho người diệt trừ, mà nó còn phải thối lui trước oai-lực của kinh BÁC-ÁI.
Các bậc hành-giả ngụ nơi rừng vắng, nhờ rải tâm từ-bi cho tất cả chúng-sinh, mà các ngài chẳng sợ gì cọp, beo, voi, gấu, rắn, rết ...
Có Phật ngôn rằng: "Kẻ nào biết nuôi dưỡng tâm mình bằng pháp từ-bi', kẻ ấy khi thức cũng được an vui, ngủ cũng an vui, sống được an vui mà đến khi chết cũng được an vui".
Chúng ta thường nên niệm tưởng: "Xin cho tất cả chúng-sinh được an vui, thoát khỏi những điều thống-khổ".
Phương-pháp giáo-đạo của đức Phật
Thuở nọ, Đức Thế Tôn đang ngự tại thành Savatthi (Xá Vệ), trong một khu vườn nằm về phía tây đền vua Ba Tư Nặc. Khi ấy, có người Bà La Môn tên là Ganaka-Moggallãna xin vào viếng Ngài. Sau khi đảnh lễ và ngồi nơi phải lẽ, ông ta liền hỏi Đức Thế Tôn rằng: "Bạch Đức Gotama (Cồ Đàm), những đền-đài cung-điện lộng-lẫy của nhà vua biểu-trưng sự kiến-trúc tinh-xảo, giỏi-giắng của người thợ biết áp-dụng công-trình tạo-tác đúng theo thứ-tự và phương-pháp, bắt đầu từ mặt nền cho đến từng cao vọi như thế".
"Bạch Đức Gotama, cũng như thế ấy, sự hành đạo theo phái Bà La Môn Giáo chỉ cho chúng ta thấy rằng các tín-đồ của đạo ấy biết áp-dụng tài-lực của mình một cách giỏi-giắng, có thứ-tự và đúng theo phương-pháp để tấn-hoá từ chỗ thấp đến chỗ cao trong việc học hỏi các Thánh Kinh1. Họ giỏi-giắng như những tay thiện-xạ trong khi bắn, biết giương ná, lắp tên và nhắm thế nào cho trúng đích. Hoặc giả, cũng như người bút-toán rành việc, biết gìn-giữ sổ sách và tính-toán cách nào cho khỏi trật số. Bạch Đức Gotama, cũng như mỗi khi chúng ta dạy học trò, thì trước hết chúng ta bắt nó đếm: một, một lần; hai, hai lần; ba, ba lần ...; mười, mười lần, cho tới trăm, và lần-lần bắt nó đếm tới những số nhiều hơn".
"Bạch Đức Gotama, vậy chớ Pháp-Luật của Ngài có thể nào chỉ cho thấy rằng những bậc tu-sĩ trong Phật-Giáo biết trau-giồi đạo-đức một cách giỏi-giắng, có thứ-tự và đúng theo phương-pháp để tấn-hoá từ bậc thấp cho đến bậc cao hay chăng?"
Đức Thế Tôn đáp rằng: "Này người Bà La Môn, chính phải vậy. Pháp-luật của Như Lai đã được sắp đặt đúng theo phương-pháp và thứ-tự. Cũng như tên giữ ngựa sành nghề, khi được người dắt đến một con tuấn mã để điều-khiển, thì nó bắt đầu tập cho ngựa quen với sợi giây cương, rồi lần hồi nó tập những việc khó hơn. Trong Phật-Giáo, đối với những kẻ vừa mới xuất-gia, thì Như Lai bắt đầu dạy thầy tỳ-khưu về sự trì-giới. Thầy tỳ-khưu phải xem xét mỗi hành-vi của mình cho đúng theo lẽ chánh, phải cố tránh những tội-lỗi, dầu là nhỏ-nhen chút ít, và phải sống theo giới bổn. Kế đó, Như Lai dạy thầy tỳ-khưu nên thu-thúc lục-căn, không cho bôn-chôn xao-động trong khi tiếp-xúc với lục-trần. Nhờ kiểm-soát được lục-căn mà con người mới mong tránh khỏi những điều xấu-xa, tai-hại do lòng tham muốn gây nên".
"Khi thầy tỳ-khưu biết giữ gìn lục-căn thanh-tịnh rồi, Như Lai liền dạy người lên một bậc trên nữa, là nên có sự tri-túc trong vật thực. Thầy tỳ-khưu phải biết phân-biệt xét đoán và quán tưởng rằng: "Ta thọ thực đây không phải vì tham ăn, vì vui thích trong món ngon vật lạ, mà chỉ để bảo-tồn thân-thể cho tráng-kiện, khỏi bịnh-hoạn để dễ bề hành đạo cao-thượng hơn". Nhờ biết tri-túc mà lần hồi hành-giả tẩy-trừ những cảm-giác xấu-xa, tội-lỗi khi xưa, không cho chúng nó phát-sinh nữa, và được trở nên an vui trong sạch".
"Khi thầy tỳ-khưu có đức tri-túc trong vật thực rồi, Như Lai liền dạy người lên một bậc cao hơn nữa, là phải luôn-luôn sáng-suốt và ráng giữ gìn tâm-trí cho trong sạch, mỗi khi có những ác pháp phát-sinh. Dầu là giữa ban ngày, trong đêm tối hay lúc thức giấc cũng vậy, thầy tỳ-khưu cần phải nhớ cho rõ những hành-vi và tư-tưởng của mình".
"Khi thầy tỳ-khưu được sáng-suốt rồi, Như Lai liền dạy lên một bậc cao hơn, bảo người nên tìm một nơi thanh-vắng để tham-thiền nhập-định. Nhờ tu tập đúng theo phương-pháp và thứ-tự, thầy tỳ-khưu diệt được năm điều chướng ngại, là: tham-dục, thù-oán, hôn-trầm, hoài-nghi và phóng-tâm. Diệt xong các trở-ngại ấy, thầy tỳ-khưu thấy thân tâm mình trở nên thơ-thới nhẹ-nhàng. Rồi lần-lượt, người được thành-tựu trong sơ thiền, nhị thiền, tam thiền, tứ thiền ..."
"Này người Bà La Môn, phương-pháp giáo-đạo của Như Lai rất đáng cho kẻ nào chưa được giải-thoát học hỏi để tìm được sự an vui cao-thượng. Còn những bậc nào đã đắc đạo-quả A La Hán, đã làm tròn nhiệm-vụ của một đấng giác-ngộ, đã chặt đứt những sợi giây chướng-ngại, không còn phiền-não và liên-hệ gì tới sự tái-sinh nữa, những bậc ấy đã được giải-thoát và hưởng quả vui trong kiếp hiện-tại, vì các ngài biết cách điều-ngự thân tâm của mình".
Tới đây người Bà La Môn Ganaka-Moggallana lại hỏi Đức Phật nữa rằng: "Bạch Đức Gotama, vậy chớ hết thẩy các đệ-tử của Ngài đều được đắc quả Niết-Bàn, hay chỉ có một vài vị được đắc quả mà thôi?"
- "Này người Bà La Môn, trong số đó có những hạng đắc được quả Niết-Bàn, mà cũng có hạng không đắc".
- "Bạch Đức Gotama, như thế thì Niết-Bàn có thật, con đường đi tới Niết-Bàn cũng có thật và chính Ngài đã vạch rõ đường ấy, mà tại duyên-cớ nào trong nhóm môn-đệ của Ngài chỉ có một số được đắc đạo, còn những vị khác không đắc?"
- "Này người Bà La Môn, Như Lai xin hỏi lại, vậy chớ ngươi nghĩ thế nào nếu có một kẻ kia đi về thành Radjagaha (Vương-Xá) đến xin ngươi chỉ đường dùm và ngươi dạy nó nên theo lối này. Đi được một đỗi, nó sẽ gặp một cái làng nhỏ, kế đó là một cái quận có đông người hơn. Rồi nó đi cho thật xa nữa, thì sẽ tới thành Radjagaha - một đô-thị huyên-náo - có nhiều thắng-cảnh như: những cung-điện nguy-nga của nhà vua, những vườn bông đẹp đẽ, cây cối xanh tươi, cỏ hoa rực-rỡ, những hồ nước trong-trẻo".
"Này người Bà La Môn, ví-dụ rằng kẻ ấy, sau khi dọ hỏi xong, liền lên đường để sang thành Radjagaha. Nhưng khi hành-trình được một đỗi, nó lại tẽ qua ngỏ khác và quay trở lại".
"Này người Bà La Môn, trái lại, có một kẻ thứ hai nữa, sau khi được người chỉ lối đi về thánh Radjagaha, liền cố-công trì-chí, đi theo con đường suông-sẻ thuận-tiện và ráng tránh những khoảng chông gai hiểm-hóc. Nhờ vậy mà nó đi đến nơi, đến chốn an vui, toại-nguyện".
"Này người Bà La Môn, xem đó thì biết rằng: Thành Radjagaha có thật, con đường đi về thành ấy có thật, và chính ngươi là kẻ chỉ lối cho hai gã kia, mà tại duyên-cớ nào một gã đi đến nơi, còn một gã thì không đến?"
- "Bạch Đức Gotama, cái đó không phải lỗi nơi tôi. Vì tôi vốn là người chỉ đường mà thôi".
- "Này người Bà La Môn, thì cũng như thế ấy, Niết-Bàn có thật, con đường đi Niết-Bàn cũng có thật, mà chính Như Lai đã chỉ rõ đường ấy. Tuy-nhiên, có một số đệ-tử của Như Lai được thành-tựu trong đạo quả, còn một số khác phải bị thất-bại. Nhưng cái đó không do lỗi ở nơi Như Lai. Vì người tìm được chân-lý chỉ biết vạch đường cho kẻ khác mà thôi".
Người Bà La Môn Ganaka liền bạch với Đức Thế Tôn rằng: "Như vậy thì Đức Gotama không công-nhận:
- Những kẻ nào không có đức tin chân-chánh mà rời bỏ gia-đình, tìm cách lợi-dụng sắc-phục tỳ-khưu để nuôi mạng sống;
- Những kẻ nào xảo-trá, nói nhảm, lười-biếng, cống-cao, ngã-mạn, không biết thu-thúc lục-căn, không lễ-độ, không sáng-suốt biết mình, chẳng nghiêm-trì giới luật, tâm-trí tích-trữ đầy tham muốn cao-vọng và chỉ chờ dịp để phản-bội Tôn-giáo của mình đó thôi;
Những kẻ ấy ví như con thuyền bị gẫy lái, phải linh-đinh giữa biển, để mặc tình cho sóng đập gió dồi, chẳng biết trôi lạc vào đâu".
"Đức Gotama chỉ công-nhận những kẻ nào có nhiều dũng-cảm và hạnh-kiểm, thân tâm chẳng còn bị các tật xấu-xa ràng buộc, hăng-hái rời bỏ gia-đình, quyến-thuộc, để đi tìm sống trong cảnh vô gia-đình, mang sắc-phục sa-môn, hầu mong đạt sự lợi-ích cao-thượng".
"Cũng như trong các loại cây thơm, chẳng có thứ nào thơm hơn cây Anusari, trong các loại cây đàn-hương, chẳng có thứ nào thơm hơn cây đàn-hương đó, trong các loại hoa thơm, chẳng có hoa nào thơm hơn hoa lài, và trong các Giáo Pháp, chỉ có Giáo Pháp của Đức Gotama là cao-siêu hơn hết".
Sau khi ca-tụng Đức Thế Tôn và tỏ lòng tin-tưởng đối với Phật Pháp, thầy Bà La Môn Ganaka liền bạch rằng: "Bạch Đức Thế Tôn, tôi nguyện nương nhờ nơi Ngài và xin Đức Thế Tôn vui-lòng nhận tôi làm đệ-tử kể từ ngày nay cho đến trọn đời".
-- MAJJHIMÃ NIKÃYA
Lời của soạn-giả:
Những điểm chánh trong bài pháp trên đây chứng tỏ rằng: dầu về đời hay về đạo cũng vậy, mỗi việc gì, nếu muốn cho có kết-quả tốt đẹp, thì kẻ làm việc ấy phải noi đúng theo qui-tắc mới được. Trong các chi đạo, vị giáo-chủ thường áp-dụng một phương-pháp nào để dạy tín-đồ. Về Phật-giáo, Đức Thế Tôn đã có sắp đặt những phương-pháp tu tập riêng cho hai hạng:
- Tại-gia, thì tu theo phương-pháp: bố-thí, trì-giới, tham-thiền;
- Xuất-gia, thì hành theo phương-pháp: Giới2, Định, Huệ.
Vì biết tâm-tánh của chúng-sinh mỗi-mỗi đều khác nhau và để tránh cho người mộ đạo khỏi phí công vô-ích trên đường tu tập, nên Đức Thế Tôn dạy chúng ta phải hành đạo đúng theo phương-pháp và thứ-tự thì mới mau thành-tựu. Nhưng than ôi! Ở đời, ai nấy đều muốn làm việc nhẹ mà có lợi nhiều, cũng như làm vua, quan, làm bá-hộ, vân-vân ... Biết bao nhiêu bậc xuất-gia và tại-gia tu theo Phật-giáo, vì muốn được mau giải-thoát, nên thường bám lấy gương của Đức Bồ Tát Sĩ Đạt Ta hay ngài Lục Tổ Huệ-Năng: Vì nghĩ rằng giác-ngộ do huệ, muôn việc do tâm, nên chi có hạng mới vừa biết thì đã tìm cách tu huệ, mà không cần giữ giới luật. Lại có hạng khác nữa không hề bước chân đến chùa hay bố-thí ai một đồng nào, mà vẫn tự-hào ở nhà tu tâm còn quí hơn.
Đó là không nói đến nhiều hạng xuất-gia, muốn lợi-dụng Phật pháp để nuôi mạng sống, bày vẽ, chỉ dạy cho các tín-đồ nên tu tắt đặng mau đến Niết-Bàn. Và hay lấy câu "Tu nhất kiếp, ngộ nhất thời" để ủng-hộ lý-thuyết ấy.
Có người nói rằng Thái-tử Siddhattha không tu tập mà biết nhập-định hồi lúc mới lên bảy tuổi, Đức Thích-Ca chẳng bố-thí vật chi mà đặng thành Phật, và nhiều vị khác dốt đặc mà vẫn đắc quả thánh-nhân. Thật ra, trong vô-số tiền-thân, Đức Phật đã thực-hiện hạnh bố-thí, tham-thiền, và các bậc thánh-nhân kia đã học hỏi nhiều từ kiếp này qua kiếp kia rồi, huống chi trong kiếp chót Đức Bổn Sư đã xuất-gia tu tập lặn lội từ rừng này qua rừng khác, từ vị thầy này đến vị thầy khác, tu tập không ngừng trong sáu năm, và sau đó bố-thí cho tất cả chúng-sinh một món bảo-vật vô-thượng: là đạo Giải-Thoát.
Vì đem mình, là hạng chúng-sinh tội nhiều phước ít, ra so-sánh một cách sai-lầm với các bậc Đại-căn, nên biết bao nhiêu nhà tu Phật không chịu noi theo phương-pháp tu tập của Đức Phật Tổ Thích-Ca, mà lắm lúc lại dám bịa-đặt ra rằng phương-pháp ấy chẳng còn hạp thời. Đức Thế Tôn liệt những kẻ xuất-gia có thành-kiến sai-lầm kể trên vào hạng đệ-tử của Ngài đã để chân trên đường đi Niết-Bàn, nhưng khi đi được một lúc thì họ lại tách qua ngã khác để quay trở lại.
Đức Phật thuyết về ngũ đại: Đất, Nước, Lữa, Gió, Không-khí
Thuở nọ, Đức Thế Tôn đang ngự tại vườn Jeta (Kỳ Đà)3, gần thành Savatthi (Xá Vệ). Ngài có thuyết cho thầy tỳ-khưu Rahula nghe như vầy:
"Này Rahula, những chất nào có tánh cứng, hiện ở trong thân con người như: tóc, lông, móng, răng, da, gân, thịt, xương, tủy, thận, tim, gan, màng, lá lách, phổi, bao tử, ruột già, ruột non, vật thực mới, vật thực cũ ... và tất cả những chất khác, cũng có tánh-cách cứng như vậy, đều gọi là đất ở bên trong. Đem chất đất bên trong ra so-sánh với chất đất bên ngoài, chúng ta thấy rằng thảy-thảy đều là đất, chớ không có chi khác nhau. Sự nhận thức chân-chánh về thể-chất của đất khiến cho chúng ta biết rằng: "Đó không phải là của ta, mà cũng chẳng phải là ta4". Hiểu rõ như vậy, con người phát tâm chán-ngán và không còn chú-trọng về những phần gì thuộc về đất ở trong người nữa".
"Này Rahula, những chất nào có tánh-cách mỏng và ướt, hiện ở trong thân con người như: mật, mủ, máu, mồ-hôi, nước nhờn ở da, nước dải, nước mũi, mỡ, nước tiểu ..., tất cả những chất khác có tánh-cách lỏng và ướt như vậy, đều gọi là nước ở bên trong. Đem chất nước ở bên trong ra so-sánh với chất nước bên ngoài, chúng ta thấy rằng thảy-thảy đều là nước chớ không có chi khác nhau. Sự nhận-thức chân-chánh về thể-chất của nước khiến cho chúng ta biết rằng: "Đó không phải là của ta, mà cũng chẳng là ta". Hiểu rõ như vậy, con người phát tâm chán-ngán và không còn chú-trọng về những phần gì thuộc về nước ở trong người nữa".
"Này Rahula, những chất nào có tánh-cách nóng để thiêu đốt vật thực và làm cho sự tiêu-hoá được dễ-dàng hiện ở trong thân người, đều gọi là lửa. Đem chất lửa bên trong ra so-sánh với chất lửa bên ngoài, chúng ta thấy rằng thảy-thảy đều là lửa, chớ không có chi khác nhau. Sự nhận-thức chân-chánh về thể chất của lửa, khiến cho chúng ta biết rằng: "Đó không phải là của ta, mà cũng chẳng phải là ta". Hiểu rõ như vậy, con người phát tâm chán-ngán và không còn chú-trọng về những phần gì thuộc về chất lửa ở trong người nữa".
"Này Rahula, những chất nào có tánh-cách co dãn, mát mẻ để quạt cơ-thể hiện có ở bên trong thân người như: chất gió từ trên châu-thân quạt xuống và từ dưới chân quạt lên, chất gió ở trong bụng, trong bao tử, trong ruột, chất gió chạy khắp tứ-chi, chất gió hít vô thở ra ... , và tất cả những chất khác có tánh-cách co dản, quạt cho mát mẻ, đều gọi là gió ở bên trong. Đem chất gió bên trong ra so-sánh với chất gió bên ngoài, chúng ta thấy rằng thảy-thảy đều là gió, chớ không có gì khác nhau. Sự nhận-thức chân-chánh về thể-chất của gió, khiến cho chúng ta biết rằng: "Đó không phải là của ta, mà cũng chẳng phải là ta". Hiểu rõ như vậy, con người phát tâm chán-ngán và không còn chú-trọng về những gì thuộc về chất gió ở trong người nữa".
"Này Rahula, những chất nào có tánh-cách rỗng không, đang ẩn trong cửu-khiếu của con người như: mắt, lỗ mũi, lỗ tai, miệng, lỗ rún, hậu-môn ..., và tất cả những chất nào có tánh-cách tương-tợ như vậy, đều gọi là không-khí bên trong. Đem chất không-khí bên trong ra so-sánh với không-khí bên ngoài chúng ta thấy rằng thảy-thảy đều là không-khí, chớ chẳng có chi khác nhau. Sự nhận-thức chân-chánh về thể-chất của không khí khiến cho chúng ta biết rằng: "Đó không phải là của ta, mà cũng chẳng phải là ta". Hiểu rõ như vậy, con người phát tâm chán-ngán mà không còn chú-trọng về những gì thuộc về chất không-khí trong người nữa".
"Này Rahula, vậy ngươi hãy làm như chất đất, thì tâm-trí khỏi bị khổ-sở vì những cảm-giác vui hay buồn thường phát-khởi đến cho ngươi. Như người ta đem đổ các vật sạch hay dơ như: mũ, máu, nước tiểu, phẩn ... trên mặt đất, mặt đất vẫn thản-nhiên không hề biết xao-động, nhờm chán chi cả. Này Rahula, thì cũng như thế ấy, ngươi nên làm như đất, thì những cảm-giác vui hay khổ, không thế nào làm cho tâm-trí ngươi bị lung-lạc và khổ-sở đặng".
"Này Rahula, vậy ngươi hãy làm như chất nước, thì tâm-trí khỏi bị khổ-sở vì những cảm giác vui hay buồn thường phát-sinh đến cho ngươi. Như người ta đem đổ vật sạch hay dơ vào trong nước, hoặc-giả người ta dùng nước để rửa những vật thơm-tho hay nhơ bẩn mà nước vẫn thản-nhiên, không biết xao-động, nhờm chán chi cả. Này Rahula, thì cũng như thế ấy, ngươi nên làm như nước, thì những cảm-giác vui hay khổ không thế nào cho tâm-trí ngươi phải bị lung-lạc và khổ-sở đặng".
"Này Rahula, vậy ngươi hãy làm như chất lửa, thì tâm-trí khỏi bị khổ-sở vì những cảm-giác vui hay buồn thường phát-sinh đến cho ngươi. Như người ta dùng lửa để tế thần, để nấu vật thực, hoặc để đốt những đồ dơ bẩn, thối-tha, mà lửa vẫn thản-nhiên, không hề biết xao-động, nhờm chán chi cả. Này Rahula, thì cũng như thế ấy, ngươi nên làm như chất lửa, thì những cảm-giác vui hay khổ không thế nào làm cho tâm-trí ngươi phải bị lung-lạc và khổ-sở đặng".
"Này Rahula, vậy ngươi hãy làm như chất gió, thì tâm-trí khỏi bị khổ-sở vì những cảm-giác vui hay buồn thường phát-sinh đến cho ngươi. Như gió thổi tan tất cả những vật dơ hay sạch, những mùi thơm hay thúi, mà vẫn thản-nhiên, không hề biết xao-động, nhờm chán chi cả. Này Rahula, thì cũng như thế ấy, ngươi nên làm như chất gió, thì những cảm-giác vui hay khổ không thế nào làm cho tâm-trí ngươi phải bị lung-lạc và khổ-sở đặng".
"Này Rahula, vậy ngươi hãy làm như chất không-khí, thì tâm-trí khỏi bị khổ-sở vì những cảm-giác vui hay buồn thường phát-sinh đến cho ngươi. Như không-khí hằng có khắp nơi, nhưng chẳng hề ở mãi một chỗ nào. Này Rahula, thì cũng như thế ấy, ngươi nên làm như chất không-khí, nghĩa là có lòng dạ bao la, rộng-rãi, không còn ngã-chấp và chẳng để cho những cảm-giác vui hay khổ không thế nào làm cho tâm-trí ngươi phải bị lung-lạc và khổ-sở đặng".
"Này Rahula, vậy ngươi nên cố-gắng trau-giồi:
- Cái tâm từ-bi, để tẩy-trừ những nết xấu-xa, hiểm độc,
- Cái tâm bác-ái, để tẩy-trừ những sầu khổ, hiềm-thù,
- Cái tâm hoan-hỷ về sự hạnh-phúc của kẻ khác, để tẩy-trừ sự ganh tị và ích-kỷ,
- Cái tâm bình-đẳng (xả), để đem lại sự an-định cho tinh-thần và tẩy-trừ những tật xấu-xa, hư-hỏng,
- Những pháp niệm tưởng về các vật ô-trược ở trong thân-thể, để khỏi si-mê, quyến-luyến,
- Những pháp quán tưởng về tư-cách vô-thường của vạn-vật, để diệt sự ngã chấp cống-cao,
- Những pháp luyện tập về hơi thở có thể đem lại cho người hành đạo nhiều quả báu và nghị-lực".
"Này Rahula, ngươi hãy tưởng-tượng rằng có một thầy tỳ-khưu kia đi vào đồng trống tìm ngụ dưới cội cây, hoặc trong một nơi nào thanh-vắng. Thầy tỳ-khưu bán-già, thân-hình ngay thẳng, tâm-trí bình-tĩnh".
"Khi biết rõ rằng mình sắp thở vô, mới thở vô, và biết rõ rằng mình sắp thở ra, mới thở ra, khi hít vô dài, người biết rõ rằng mình hít vô dài, và khi thở ra dài, cũng biết rõ rằng mình thở ra dài. Khi hít vô vắn, người biết rằng mình hít vô vắn, và khi thở ra vắn, cũng biết thở ra vắn. Mỗi-mỗi người đều biết rõ".
"Nhờ chăm-chú về những chuyển biến vô ra của hơi thở, lần-lần thầy tỳ-khưu biết rõ các pháp hành trong khắp châu-thân và làm cho xác thân trở nên thơ thới, an lạc, thỏa-thích trong phép thiền-định".
"Rồi đó, thầy tỳ-khưu bước qua tư-cách trau-giồi tâm-trí: Người làm cho tâm-trí trở nên nhẹ-nhàng; người xem xét về sự hành-trình của tâm, người đem lại sự phỉ-lạc cho tâm; người làm cho tâm an-trụ một chỗ, và cho tâm thoát khỏi các điều phiền-não".
"Sau khi xả đề-mục hơi thở, thầy tỳ-khưu hằng quán tưởng về sự vô-thường của vạn-vật, về cách trừ tuyệt các điều si-mê tham-dục, và về cách diệt-tận các pháp hành".
"Này Rahula, ngươi coi đó thì đủ hiểu rằng: kẻ nào biết cách rèn tập hơi thở cho thuần-thục, ắt sẽ được nhiều quả phước và nghị-lực chẳng sai. Nhờ biết rõ hơi thở mà con người, khi sắp lâm-chung, có tâm-trí tươi tỉnh, không tán-loạn".
Nghe Đức Thế Tôn thuyết xong, Đại-Đức Rahula liền phát tâm thỏa-thích trong chánh-pháp (tức đắc quả thánh-nhơn).
-- MAJJHIMÃ NIKÃYA
Lời của soạn-giả:
Trong những lời giáo đạo trên đây, trước hết Đức Phật vạch cho chúng ta thấy rằng xác thân này không phải quí-báu, đẹp đẽ đâu. Nó chỉ là một cái kho tích-trữ các vật ô-trược thuộc về những chất: đất, nước, lửa, gió, đó thôi. Hiểu rõ như vậy, con người không còn tạo ra nghiệp dữ, để bồi-bổ bên trong xác thân ấy bằng các món ngon vật lạ, bên ngoài bằng sắc-phục cao sang, lên xe xuống ngựa, tranh danh, đoạt lợi, cấu xé lẫn nhau.
Về đoạn thứ nhì, Đức Thế Tôn dạy người tu Phật nên có sự nhẫn-nại như đất, nước, lửa, gió, và có sự tinh-tấn như gió, không-khí. Nếu tất cả hàng xuất-gia và tại-gia đều biết ăn ở một cách bình-đẳng, thản-nhiên, như những chất ấy, thì Phật Pháp được mau thịnh-hành, quảng-bá sâu rộng trên thế-gian này.
Nhưng than ôi! Hiện nay, về phần các bậc tại-gia cư-sĩ, giới hạnh thô-sơ thì chẳng nói làm gì, cho đến một số đông các hàng xuất-gia xả phú cầu bần, xả thân cầu đạo, suốt thông kinh luật, biết rõ sự nhẫn-nại là quí-báu, là pháp thiêu-hủy các điều phiền-não, mà vẫn còn tranh đua đố-kỵ lẫn nhau chẳng chịu sống theo pháp "lục hoà". Vì đó mà Chánh Pháp rất khó bề tấn-triển được.
Trong phần chót, Đức Phật dạy hành-giả về cách rèn tập hơi thở cho đều hoà, không hấp-tấp, mà cũng chẳng huỡn-đãi quá. Sự hô-hấp đều hoà đem lại điều an-tĩnh, thơ thới cho cơ-thể và tâm-trí. Nhờ vậy mà hành-giả mới có thể thành-tựu trong phép thiền-định, và đến lúc lâm-chung, khỏi bị hôn-mê, tán-loạn.
Đức Xá-lợi-phất thuyết về sự vô-thường của bốn chất: Đất, Nước, Lửa, Gió
"Hỡi này các đạo-hữu! Đến một ngày kia, chất nước bên ngoài ùn-ùn tràn ngập, bao-phủ tất cả trái đất này. Những lượn sóng nổi dậy khắp nơi, tuôn đến đâu phá-hại đến đấy, làm cho chất đất bên ngoài phải bị tiêu-diệt. Chừng ấy, chúng ta sẽ nhận-thức rằng chất đất cũng bị luật vô-thường chi-phối và phải bị rã tan, hư hoại như các vật khác. Đem trường-hợp tiêu hoại của chất đất bên ngoài so-sánh với xác thân ô-trược dẩy đầy tội-lỗi này, chúng ta không sao tìm được một vật gì trong cơ-thể gọi là ta hay là của ta cả. Nhưng, nếu thầy tỳ-khưu nào có đức tin chân-chánh đối với ngôi Tam-Bảo, hằng chú-tâm quán tưởng cho thấu rõ tính-cách vô-thường của chất đất, thì tâm-trí người vẫn an vui, bình-tĩnh, và khỏi bị lung-lạc vì những hoàn-cảnh vui khổ bên ngoài. Thầy tỳ-khưu nào đi tới trình-độ cao-thượng này, mới đáng gọi là bậc đã làm xong nhiều việc trên cõi thế này".
"Hỡi này các đạo-hữu! Đến một ngày kia, chất nước bên ngoài cuồn-cuộn tràn ngập tất cả thành-thị, thôn-quê lớn nhỏ. Có lúc, nước trong biển cả sâu từ một trăm cho đến mấy trăm do-tuần. Lúc khác, nước biển lại hạ xuống còn sâu bằng bề cao của bảy cây thốt-nốt hiệp lại, rồi lần sụt xuống còn sáu cây, năm cây, bốn cây, ba cây, hai cây, cho tới chỉ còn sâu bằng bề cao của một cây thốt-nốt mà thôi. Một lúc sau nữa, mặt nước trong biển cả chỉ còn lên cao bằng bảy bề đứng của con người, rối lần-lần hạ xuống, còn bằng sáu, bằng năm, bằng bốn, bằng ba, bằng hai, cho tới bằng bề đứng của một người thôi. Một lúc sau nữa, nước chỉ còn lên tới ngang hông, rồi hạ xuống tới đầu gối và mắt cá. Một lúc sau nữa, nước trong biển cạn gần hết, chỉ còn cao bằng một lóng tay thôi. Chừng ấy, chúng ta sẽ nhận-thức rằng chất nước cũng vẫn bị luật vô-thường chi-phối và phải bị tiêu-diệt như các vật khác. Đem trường-hợp tiêu-diệt của chất nước bên ngoài so-sánh với xác thân ô-trược dẫy đầy tội-lỗi này, chúng ta không sao tìm được trong cơ-thể một vật chi có thể gọi là ta hay là của ta cả. Nhưng, nếu thầy tỳ-khưu nào có đức tin chân-chánh đối với ngôi Tam-Bảo, hằng chú-tâm quán tưởng cho thấu rõ tính-cách vô-thường của chất nước, thì tâm-trí người vẫn an vui, bình-tĩnh, và khỏi bị lung-lạc vì những hoàn-cảnh vui khổ bên ngoài. Thầy tỳ-khưu nào đi đến trình-độ cao-thượng này, mới đáng gọi là bậc đã làm xong nhiều việc trên cõi thế".
"Hỡi này các đạo-hữu! Đến một ngày kia, chất lửa bên ngoài bồng-bột thiêu-đốt tất cả thành-thị, thôn-quê lớn nhỏ, ruộng vườn, rừng núi, cỏ cây, cho đến khi nào chẳng còn vật chi để thiêu hủy nữa, thì ngọn lửa mới chịu dừng lại. Đến lúc ấy, con người rất khó bề tìm đặng vật gì, dầu là nhỏ như một cái cánh chim, hoặc bằng mảnh da thú, để đốt lên một lò lửa. Chừng ấy, chúng ta sẽ nhận-thức rằng chất lửa cũng vẫn bị luật vô-thường chi-phối và phải bị tiêu-diệt như các vật khác. Đem trường-hợp tiêu-diệt của chất lửa bên ngoài so-sánh với xác thân ô-trược dẫy đầy tội-lỗi này, chúng ta không sao tìm được trong cơ-thể một vật chi có thể gọi là ta hay là của ta cả. Nhưng nếu thầy tỳ-khưu nào có đức tin chân-chánh đối với ngôi Tam-Bảo, hằng chú-tâm quán tưởng cho thấu rõ tính-cách vô-thường của chất lửa, thì tâm-trí người vẫn an vui, bình-tĩnh, và khỏi bị lung-lạc vì những hoàn-cảnh vui khổ bên ngoài. Thầy tỳ-khưu nào đi đến trình-độ cao-thượng này, mới đáng gọi là bậc đã làm xong nhiều việc trên cõi thế".
"Hỡi này các đạo-hữu! Đến một ngày kia, chất gió bên ngoài vùn-vụt thổi hết tốc-lực, rồi trở thành những trận cuồng-phong làm cho tất cả thành-thị, thôn-quê lớn nhỏ, đều phải sụp đổ rã-rời. Nhưng đến một lúc khác nữa, nhằm cuối mùa hè, trời nóng như đốt, mà chẳng có một chút gió, cho tới những ngọn cỏ cũng không lay động. Chừng ấy, chúng ta nhận-thức rằng chất gió cũng bị luật vô-thường chi-phối và phải bị tiêu-diệt như các vật khác. Đem trường-hợp tiêu-diệt của chất gió bên ngoài so-sánh với xác thân ô-trược đầy tội-lỗi này, chúng ta không sao tìm được trong cơ-thể một vật chi có thể gọi là ta hay là của ta cả. Nhưng, nếu thầy tỳ-khưu nào có đức tin chân-chánh đối với ngôi Tam-Bảo, hằng chú-tâm quán tưởng cho thấu rõ tính-cách vô-thường của chất gió thì tâm-trí người vẫn an vui, bình-tĩnh, và khỏi bị lung-lạc vì những hoàn-cảnh vui khổ bên ngoài. Thầy tỳ-khưu nào đi đến trình-độ cao-thượng này, mới đáng gọi là bậc đã làm xong nhiều việc trên cõi thế".
"Hỡi này các đạo-hữu! Vậy mỗi khi bị người hành-hạ, đánh đập, thầy tỳ-khưu phải quán tưởng như vầy: "Quả thật vậy, vì mang lấy xác thân vô-thường này nên ta phải bị người hành-hạ, đánh đập". Đức Phật có dạy rằng: "Dầu cho bị kẻ cướp bắt đem đi cưa tay, cưa chân ra từng khúc đi nữa, thầy tỳ-khưu cũng phải tha-thứ tội-lỗi cho kẻ dữ và không nên để tâm cố oán; làm như thế, thầy tỳ-khưu ấy đã vâng đúng theo lời dạy của Như Lai vậy". Bởi cớ ấy, ta hãy nỗ-lực chăm-chú vào đề-mục thiền-định, để giữ sự bình-tĩnh cho thân tâm. Rồi đó, kẻ dữ muốn hành-hạ, đánh đập ta cách nào tùy-ý. Miễn là ta làm y theo lời dạy của Đức Thế Tôn càng tốt. Nhờ giữ được vẽ thiên-nhiên, bình-tĩnh ấy, mà thầy tỳ-khưu thấy mình đở khổ trong những hoàn-cảnh đau đớn kia".
"Hỡi này các đạo-hữu! Còn thầy tỳ-khưu nào ghi nhớ đến ngôi Tam-Bảo, nhưng không có ý-chí cương-quyết, lúc lâm vào cảnh khó như thế, hằng than-van kể-lể như vầy: "Những sự đánh đập hành-hạ như thế này thật là khổ, ta không sao chịu nổi. Tuy ta vẫn nhớ luôn đến ngôi Tam-Bảo, nhưng ta không thể giữ sự an-tịnh cho tâm-trí đặng".
"Hỡi này các đạo-hữu! Như nàng dâu phải bôn-chôn, sợ-hãi, khi đứng trước cha mẹ chồng như thế nào? Thì cũng như thế ấy, thầy tỳ-khưu kia, tuy nhớ đến ngôi Tam-Bảo, nhưng chẳng có ý-chí cương-quyết để giữ sự an-tịnh cho thân tâm, thì hằng phải tán-loạn, sợ-hãi, trong lúc lâm nguy. Còn trái lại, thầy tỳ-khưu nào có đức tin chân-chánh đối với ngôi Tam-Bảo, cương-quyết gìn giữ sự an-tịnh cho thân tâm trong lúc lâm nguy, thầy tỳ-khưu ấy mới đáng gọi là bậc đã làm xong nhiều việc trên cõi thế".
-- MAJJHIMÃ NIKÃYA
Đức Phật dạy con người phải làm thế nào cho tâm-trí trở nên trong sạch
Thuở nọ, Đức Thế Tôn đang ngự tại thành Savatthi (Xá Vệ), trong chùa Jetavana (Kỳ Viên) của trưởng-giả Anathapindika (Cấp Cô Độc) dâng cúng.
Ngài có thuyết cho các thầy tỳ-khưu nghe như vầy: "Hỡi các thầy tỳ-khưu! Ví như người ta đem một thửa vải bẩn thỉu, lem-ố kia nhúng vào nước nhuộm màu xanh, màu đỏ, màu vàng, hay màu đen, thì thửa vải ấy không sao ăn màu cho tươi được, vì những chất dơ-bẩn dính theo nó".
"Hỡi các thầy tỳ-khưu! Cũng như những kẻ nào có tâm-trí dơ-bẩn thì phải chịu nhiều điều thống-khổ chẳng sai. Trái lại, một thửa vải sạch-sẽ trắng-trẻo, ăn màu dễ dàng, tươi đẹp thế nào? Thì cũng như kẻ có tâm-trí trong sạch hằng được an vui, hạnh-phúc luôn-luôn. Mà những chất dơ-bẩn thường bám dính vào tâm ấy như thế nào?"
"Đó là những sự: bỏn-xẻn, tham-lam, hiểm-độc, nóng-giận, cố oán, hung-dữ, tranh-tài, ganh tị, ham muốn một cách xấu-xa, giả-dối, xảo-quyệt, khó dạy, tự-phụ, ngạo-mạn, cao-vọng và hững-hờ5".
"Khi biết rõ đó là những ác pháp hằng làm cho tâm-trí phải lem-luốc, thầy tỳ-khưu liền tìm cách xua đuổi chúng nó".
"Chừng nào tẩy-trừ được những nếp xấu-xa tội-lỗi ấy rồi, thầy tỳ-khưu liền phát tâm tin-tưởng Đức Như Lai một cách dũng-mãnh, và nhận rõ rằng Ngài là một bậc Thế Tôn, một bậc hoàn-toàn giác-ngộ, có sự thông-hiểu nhiệm-mầu, thấu rõ tam-giới, một bậc Thiên-Nhân-Sư".
"Thầy tỳ-khưu liền phát tâm tin-tưởng Đức Pháp một cách dũng-mãnh, và nhận rằng Chánh Pháp đã được Đức Thế Tôn diễn-giải đúng-đắn, không sai lạc, rất phù-hợp, và hằng đem lại sự giải-thoát cho tất cả mọi người. Đức Pháp là món báu-vật duy-nhất mà các bậc thiện-trí-thức cần phải học hỏi".
"Thầy tỳ-khưu liền phát tâm tin-tưởng Đức Tăng một cách dũng-mãnh, và nhận rõ rằng Tăng-Hội vẫn luôn-luôn thọ-trì chính-chắn những điều học của Đức Phật đã di-huấn, biết làm tròn bổn-phận đúng theo khuôn-khổ giới-luật. Chư-Tăng rất xứng-đáng là miếng ruộng báu để cho chúng-sinh đem hột giống lành để gieo trồng".
"Sau khi diệt trừ được những tánh ngã-chấp, ích-kỷ, và biết chắc rằng mình đã có một đức tin dũng-mãnh đối với: Đức Phật, Đức Pháp, Đức Tăng, thầy tỳ-khưu thấy mình trở nên thơ thới, phỉ-lạc và rất thỏa-thích trong phước-báu. Lần-lần, sự vui thích tinh-thần này làm cho thân tâm thầy tỳ-khưu trở nên an-tĩnh, nhẹ-nhàng".
"Lúc nào giới hạnh, nghị-lực và sự thông-hiểu của mình đã tới trình-độ cao-thượng này rồi, thầy tỳ-khưu có thể thọ-lãnh một cách xứng-đáng những vật thực ngon lành của thí-chủ dân cúng, khỏi sợ điều chi tai-hại cả6".
"Hỡi các thầy tỳ-khưu! Như một thửa vải lem ố, dơ bẩn kia trở nên sạch-sẽ sau khi được giặt bằng nước trong; như nén bạc kia trở nên sáng ánh, chẳng chút bợn nhơ sau khi được người thợ phân kim đem ra khỏi lửa thế nào? Thì cũng như thế ấy, thầy tỳ-khưu, khi đã tới trình-độ trong sạch cao-thượng này rồi, có thể thọ lãnh một cách xứng-đáng những vật thực do thí-chủ dâng cúng, không có điều chi tai-hại cả".
"Chẳng còn bất-bình, thù-oán, thầy tỳ-khưu rải tủa lòng từ-bi hỷ-xả trong khắp thế-gian. Người rải tâm sáng-lạng mát-mẻ của mình trong bốn phương tám hướng, rải bên trên, bên dưới, bên ngang, nơi trung-tâm của thế-giới, và bất cứ đâu-đâu cũng được thấm-nhuần trong cái tâm từ-bi bác-ái của bậc chân-tu quang-minh mát-mẻ".
"Lúc bấy giờ, thầy tỳ-khưu bèn tự nghĩ rằng: "Tất cả sự-vật đều có hai trạng-thái: thấp và cao. Sự giải-thoát là một trạng-thái cao-thâm ở ngoài trình-độ hiểu biết của chúng-sinh".
"Khi thấy rõ như thế rồi, thầy tỳ-khưu được giải-thoát ra khỏi sự tham-dục, ra khỏi bức màn vô-minh. Người biết rằng mình đã được giải-thoát, đã đi đến địa-vị thánh-nhân, đã làm tròn phận-sự trên cõi thế và chẳng còn sinh-trưởng nữa. Hỡi các thầy tỳ-khưu! Người ta cho rằng thầy tỳ-khưu ấy đã rửa được tâm mình trong sạch vậy".
Tới đây, thầy Bà La Môn Sundarika Bharadvadja liền hỏi Đức Phật rằng: "Bạch Đức Gotama, vậy chớ Ngài có thường xuống rạch Bahuka để tắm gội chăng?"
Đức Thế Tôn hỏi thầy ta lại rằng: "Này người Bà La Môn, vậy chớ nước trong rạch Bahuka có tánh-chất đặc-biệt gì, có sự lợi-ích chi cho ngươi xuống đó tắm gội?"
- "Bạch Đức Gotama, nước trong rạch ấy có thể rửa sạch tội-lỗi, tẩy-trừ những điều thống-khổ, và đem lại phước-báu cho kẻ nào năng xuống đó tắm gội".
Đức Phật liền ngâm kệ cho thầy Bà La Môn nghe như vầy:
Tại xứ Gaya, dưới chân núi Adhikakka,
Giòng rạch Bahuka từ-từ chảy,
Kẻ dại-dột hằng xuống đây tắm gội.
Tắm gội hoài, nhưng chẳng rửa được tinh-thần,
Nước non kia nào có bổ-ích vào đâu.
Chúng nó không sao rửa đặng tâm người,
Mà cũng chẳng rửa sạch bàn tay của kẻ xấu-xa, tội-lỗi.
Đối với người có nước tâm trong sạch,
Ngày nào cũng là tốt tươi, hạnh-phúc,
Ngày nào cũng là vui-vẻ thiêng-liêng.
Này người Bà La Môn,
Vậy ngươi năng tắm gội như ta.
Nghĩa là rửa tâm mình bằng những cách:
Thương xót các loài sinh-vật,
Nói những lời chân-thật, không sát hại, không gian-tham,
Không bỏn-xẻn và có đức tin dũng-mãnh về chân-lý.
Ngươi chẳng nên cần phí-công vô-ích,
Tìm đến xứ Gaya để làm gì"
Khi nghe xong, thầy Bà La Môn Sundarika liền xin Đức Thế Tôn cho phép mình xuất-gia tu theo Phật-Giáo.
-- MAJJHIMÃ NIKÃYA
[1] Nói về ba bộ kinh VEDA của đạo Bà La Môn.
[2] Giới của bậc xuất-gia rất nhiều và cao-thượng hơn giới của kẻ tại-gia.
[3] Cảnh vườn này sau được ông Cấp Cô Độc mua rồi dựng lên ngôi chùa Kỳ-Viên.
[4] Vô-ngã.
[5] Xin xem 16 tùy phiền-não trong quyển Sưu Tập Pháp của ngài Hộ Tông.
[6] Ăn khỏi bị phạm giới vì tu chân-chánh.
Phật giáo Nguyên thủy
Huỳnh Văn Niệm soạn dịch
Phật Bảo Tự tái bản
Pagode Buddharatanarama
3, Rue Broca
91600 Savigny Sur Orge - France
Tel: 01 69 96 49 34
Tập III
Pháp Trích Lục
Ngắn-ngủi thay cái kiếp nhân-sinh! Nó thoáng qua và hầu như lẩn tránh.
Qui-luật của nó là cái chết, luôn-luôn ám-ảnh những niềm vui.
-- MAJJHIMA NIKAYA
Lời tựa
Tư-cách chẳng làm điều dữ
Tư-cách làm thêm việc lành
Tư-cách làm cho tâm trong sạch
Đó là Giáo-Pháp của Chư Phật.
Cũng như vua Mi Lan Đà muốn làm cho Đức Na Tiên bí lối, một trí-giả có tánh hay ngụy-biện thời Trung Cổ hỏi nhà hiền-triết Hy-Lạp: "Vậy trên thế-gian này, việc gì khó làm nhất?"
Nhưng ông ta hết sức ngớ-ngẩn, không hiểu gì cả khi nghe nhà hiền-triết trả lời: "Việc khó làm nhất là học để tự biết lấy mình".
Câu này đồng nghĩa với câu "Tu để thấy tánh thành Phật" mà chúng ta thường được xem qua trong các kinh sách.
Mà thật vậy, đã trải qua nhiều thế-hệ, các bậc thánh-nhân, các nhà hiền-triết, các tư-tưởng gia đều không ngớt tìm hiểu cái thực chất của con người là thế nào?
Các ngài khám-phá trong con người có nhiều đặc-tính trái-nghịch nhau: Khi thì chìm đắm xuống tận đáy sâu của tội-lỗi, khi thì vượt lên điểm cùng tột của giới đức thanh-cao.
Trong mỗi cá-nhân thường có hai hạng người: lúc thì tượng-trưng cho loài yêu-quái hung-tàn, khi thì thánh-thiện như bậc đại-hiền cao-quý.
Những nghi-vấn về nhân-loại là bài toán rắc-rối nhất, suốt sáu ngàn năm lịch-sử thế-giới đã làm bận lòng biết bao nhà tâm-lý học, huyền-học, triết luận ... đã làm mệt mỏi biết bao ngòi bút đặc-sắc, đã làm rối-rắm những câu ngôn-ngữ hùng-hồn, đã làm điên-đảo nhiều trí óc thông-minh trong việc tìm kiếm một lời giải-đáp thích-nghi.
Trong mỗi con người đều có một điểm linh quang cứu-cánh, nhưng nó thường bị che lấp bởi vô-minh dày đặc được cái tâm ái-dục củng-cố từ vô-lượng kiếp.
Điểm linh quang đó (Trí-Tuệ Giải-Thoát) chỉ phát-hiện đến những con người dũng-cảm nhiệt-thành, biết nhận-thức đúng theo chân-lý ba tướng: Vô-thường - Khổ-não - Vô-ngã, của muôn loài.
Người đời cố duy-trì liên-tục những tư-tưởng về dục lạc và cũng ráng sa-thải đối-tượng của nó là sự khổ đau, nhưng đã vô-tình kéo dài niềm thống-khổ.
Phân-tách toàn-diện hiện-tượng sinh-tính giữa cái sống và cái chết cho thấy chúng ta biết cái sống, còn cái chết thì không biết. Ta sợ cái mình không biết và cũng sợ mất cái mà ta biết. Tuy-nhiên, sống và chết đều cũng nằm trong một chuỗi dài diễn biến nối-tiếp với nhau mà thôi.
Thật ra, sự sống chỉ là tư-cách lang-thang trôi giạt triền-miên của tâm thức, một hiện sinh làm bằng tranh-đấu, bằng lo-âu, bằng ái-dục, bằng sự bất an khốn-khổ để tìm một nơi yên nghỉ mà không sao đạt được.
Với nền văn-minh khoa-học hiện-đại, trên khắp mặt quả địa-cầu, từ chót cao tột của dãy Hi Mã Lạp Sơn đến vực sâu cùng-tận của Đại Tây Dương, từ bãi sa-mạc Trung Phi nắng cháy đến miền tuyết-băng đông đặc của Bắc Cực, và còn hơn thế nữa ... đến cung trăng, chẳng một nơi nào thoát khỏi dấu chân của loài người.
Nhưng ai nấy đều thúc-thủ ngẩn-ngơ, vì không tài nào thám-hiểm nổi vực sâu của cái thế-giới thu hẹp bề cao không tới hai thước, là chính bản-thân.
Hạng phàm-phu thiểu-trí quan-niệm con người qua xác thân bằng xương bằng thịt với tứ-chi ngũ-tạng và chẳng thích thú gì khi thấy xác thân đó bị côn-trùng đục-khoét, tan rã sau khi chết, nhưng ráng tập quen với cảnh-tượng chán-chê này cho đỡ khổ.
Nhiều tôn-giáo, với lý-tưởng nông cạn, thô-sơ, cũng nhìn-nhận rằng thế-gian là khổ, nên cố suy tạo ra những cảnh-giới khác an vui, hạnh-phúc hơn, dành riêng cho con người sau khi chết. Ki Tô Giáo cho rằng con người là kẻ có tội. Hồi-Giáo nói rằng con người thuộc hạng xấu số và Bà La Môn Giáo thì dùng con người để trắc-nghiệm lý-thuyết Nhị-Nguyên.
Riêng Phật-Giáo lại có một lề-lối nhận định vi-tế, thuần-lý, về bản-chất bí-ẩn của tất cả chúng-sinh, cho rằng sở-dĩ chúng-sinh phải bị luân-hồi khổ hãi vì luôn-luôn đeo đuổi theo những hình-ảnh giả-tạo bên ngoài và bỏ rơi cái chân tánh thiêng-liêng đã sẵn có bên trong.
Căn-bản của đạo Phật là một cuộc cách-mạng triệt-để về tâm-lý để đưa con người từ ngoại-cảnh trở lại nội-tâm, từ lãnh-vực phàm-nhân sang lãnh-vực siêu-nhân, bằng những đường lối luân-lý, đạo-đức, rất thực-tiễn và khoa-học. Đức Phật nói tâm ái-dục là người thợ tạo ra cái nhà ngũ uẩn và hân-hoan tuyên-bố khi vừa thành đạo: "Ta đã tìm ra người thợ cất nhà rồi! Từ nay ngươi chẳng còn tạo-tác nữa". Ngài thêm rằng chính cái thân ô-trược này là nguồn gốc của muôn vàn thống-khổ.
Các tôn-giáo khác cho rằng sự khổ chỉ có ở trong thế-gian này. Đức Phật nói rằng nỗi khổ lan tràn khắp Tam Giới: Dục Giới, Sắc Giới và Vô Sắc Giới. Dù là chư-thiên trên cõi trời vô sắc, cũng vẫn chịu khổ nhỏ-nhen vì phải mang một thân xác tuy vô-hình nhưng sẽ tan biến trong thời-gian nào đó. Lẽ ấy, người hành đạo cần phải diệt trừ ái-dục, để phá vỡ cái nhà ngũ-uẩn thì mới mong thoát khổ.
Người đời cho rằng hơn là vui, thua là khổ. Phật-Giáo dạy rằng hơn hay thua cũng đều là khổ. Trong suốt quá-trình sanh tử, tử sanh, nhiều duyên nghiệp đã biến con người trở thành tham-lam ích-kỷ, hung-hăng, tàn-bạo, sống động, tranh-chấp, xung-đột, giết hại lẫn nhau, nước mắt đổ ra nhiều hơn nước trong biển cả và đã phơi xác trên khắp bãi tha-ma.
Đúng theo tinh-thần Phật-Giáo, tư-cách an vui tuyệt-đối không phải là một cảnh-giới cố-định, cũng chẳng phải là cõi thiên-đàng hay cực-lạc, mà là một trạng-thái siêu-việt bất-di bất-dịch, như Đức Thế Tôn đã thuyết trong kinh Udana:
"Thật ra, có một vương quốc mà tại đó không có gì là rắn chắc, lưu động, nung nóng, rung chuyển (Tứ-Đại), không có quả địa-cầu này hay quả địa-cầu khác, không có cái mặt trời, mặt trăng, không cao, không thấp, không tới, không lui, không sanh, không diệt, không nền móng, không tiến triển, không hình thành. Đó là trạng-thái chấm-dứt nguồn thống-khổ (Niết-Bàn)".
Phần lớn, những thánh kinh trong các tôn-giáo khác đều được dành cho vô-số giáo-điều và nghi-lễ phụng thờ khấn vái, cầu xin ân trên đoái-hoài cứu rổi.
Trái lại, Đức Phật nói rất ít về bổn-phận ở đời của người Phật-Tử tại-gia, không dạy cúng kiến khẩn cầu và hầu hết tám muôn bốn ngàn Pháp Môn đều chú-trọng về đường lối hành đạo, trau-giồi giới đức, rèn luyện nội-tâm để mau thoát khổ.
Tất cả những Phật ngôn trong quyển "Pháp Trích Lục" đều nhắm về các Pháp Hành có tính-cách lợi-ích quan-trọng dành riêng cho bậc hành-giả nhiệt-thành dũng-cảm quyết-tâm đi tới mục-đích an vui cao-thượng.
Phần sau, có Thiên Khái Luận về "Minh Sát Tuệ" do Đại-Đức Thiền-Sư LEDI SAYADAW sáng-tác ra từ năm 1915 tại Mandalay (Miến-Điện), cống-hiến thêm nhiều tài-liệu và chi-tiết đặc-biệt để nâng-đở hữu-hiệu các Phật-Tử thiết-tha với Pháp tu Thiền-Định.
Huỳnh Văn Niệm
Đức Phật và ma-vương có liên quan chặc-chẽ với nhau, nên cả hai đều xuất-hiện cùng một lúc.
Bên này là xây-dựng, là bảo-trì, là ánh-sáng, là cõi sống.
Bên kia là tàn-phá, là hủy-diệt, là bóng tối, là cõi chết.
-- MILINDA PANHA
Ba tháng trước khi Đức Phật Thích-Ca Gotama nhập Niết-Bàn
Namo Tassa Bhagavato Arahato Sammasambudhassa
Sáng sớm, Đức Thế Tôn mặc y mang bát đi trì bình về phía thành Vesali. Sau khi trở về độ ngọ xong, Ngài dạy Đại-Đức Ananda như vầy: "Này Ananda, ngươi hãy mang theo một chiếc chiếu cho Như Lai vào nghỉ trưa tại thánh-địa Chapala". Đức Ananda liền ôm chiếu đi theo sau Đức Phật.
Khi đến nơi, Ngài an-tọa trên chiếu và Đức Ananda cung-kính ngồi bên ngoài gần đó. Bỗng-nhiên Đức Phật mở lời: "Này Ananda, thành Vesali thật tráng-lệ huy-hoàng làm sao! Lại còn nhiều thắng-cảnh khác rất hấp-dẫn, thú-vị biết bao! Như những thánh-địa Udena và Gotamaka, thánh-địa Bảy Cây Xoài, những thánh-địa Sarandada và Chapala".
Rồi Đức Thế Tôn thuyết tiếp: "Này Ananda, người nào đã thực-hành, đã làm phát-triển, đã thành-đạt bốn pháp Tứ Như Ý Túc (hay là Tứ Thần Túc), đã vượt lên tới tột điểm của Pháp-Môn ấy và có khả-năng điều-khiển nó tùy theo sở-thích, thì người dùng đó làm một phương-tiện, làm căn-bản. Nếu muốn, người có thể kéo dài đời sống tới một kiếp trái đất hoặc suốt thời-gian còn lại của kiếp ấy".
"Này Ananda, Như Lai đã thực-hành và thành-đạt hoàn-toàn bốn pháp 'Tứ Như Ý Túc' và biết dùng chúng làm phương-tiện. Nếu muốn, Ta có thể kéo dài cuộc sống bằng một kiếp trái đất hay suốt thời-gian còn lại của kiếp đó".
Thật thấy rõ-rệt. Nhưng Ngài Ananda lại không nhận-thức được sự gợi ý của Đức Thế Tôn nên vẫn im lặng, chẳng tỏ một lời thành khẩn: "Bạch Đức Thế Tôn, xin Ngài rộng lòng từ-bi, bác-ái ở lại với chúng con cho tới hết kiếp quả địa-cầu. Ở lại vì hạnh-phúc của phần đông. Ở lại vì tình thương đối với chúng-sinh, vì lợi-ích an vui cho khắp chư-thiên và nhân-loại". Rủi thay, khi ấy tâm-trí của Đức Ananda bị ma-vương ám-ảnh.
Đức Phật lập lại những lời nói đó đến lần thứ nhì, lần thứ ba, nhưng Ngài Ananda vẫn lặng thinh.
Rồi Đức Phật dạy Đại đức Ananda đi hành-sự tùy-ý, để cho Ngài an nghỉ. Đại đức Ananda đi vòng qua bên phải Đức Thế Tôn, kính-cẩn đảnh lễ rồi tìm đến dưới một cội cây, ngồi cách xa nơi đó.
Vừa lúc ấy, ma-vương hiện đến, đứng trước Đức Đại Giác và khẩn cầu: "Kính bạch Đấng Chí Tôn, xin Ngài hãy ra đi nội hôm nay. Đã đến lúc Ngài nên diệt độ cho xong để giữ đúng lời hứa hẹn khi Ngài vừa thành đạo. Lúc đó Ngài có nói như vầy: "Này ma-vương xấu-xa tội-lỗi, Như Lai chỉ ra đi khi nào các đệ-tử khắp hàng tứ chúng: tỳ-khưu, tỳ-khưu-ni, thiện-nam, tín-nữ có đầy đủ đức tin cao cả và được thuần-thục trong giáo pháp. Khi nào chúng trở nên nhiệt-thành dễ dạy, học-thức uyên-thâm. Khi nào các đệ-tử thông-suốt giáo-lý, biết tẩy-trừ những điều xấu-xa tội-lỗi. Khi nào chúng biết sống theo lẽ phải, nghiêm-trì giới-luật, có đủ khả-năng làm phát-triển chân-lý, biết truyền-bá chánh pháp một cách giỏi-giắng, rành-mạch. Khi nào các đệ-tử có đủ tài-đức phổ-biến giáo-lý và làm cho chánh đạo được lan rộng khắp nơi".
Ma-vương tiếp: "Kính Bạch Đấng Chí Tôn Chí Thánh, hiện nay các tỳ-khưu, tỳ-khưu-ni trong tăng-hội, những môn-đệ nam nữ tại-gia đều có đầy đủ đức tin và thuần-thục trong giáo pháp, đều nhiệt-thành dễ dạy, học-thức uyên-thâm, đều suốt-thông giáo-lý, biết tẩy-trừ những tật xấu-xa tội-lỗi, đều biết sống theo lẽ phải, nghiêm-trì giới luật, có đủ khả-năng làm phát-triển chân-lý, truyền-bá chánh pháp một cách giỏi-giắng, rành-mạch, biết phổ-biến giáo-lý và khuếch-trương chánh đạo lan rộng khắp nơi. Kính Bạch Đấng Chí Tôn Chí Thánh, vậy xin Ngài hãy ra đi nội hôm nay. Đã đến lúc Ngài nên diệt độ cho xong, để giữ đúng lời cam-kết khi vừa thành đạo".
Khi ma-vương dứt lời, Đức Phật đáp: "Này ma-vương xấu-xa tội-lỗi, vậy ngươi nên vững dạ, toại chí reo mừng đi. Đấng Chánh Đẳng Chánh Giác sẽ lìa bỏ trần-gian trong những ngày sắp tới. Kể từ hôm nay, hết ba tháng nữa, Như Lai sẽ nhập Niết-Bàn".
Tại thánh-địa Chapala, với tâm-trí hoàn-toàn sáng-suốt, Đức Thế Tôn đã dứt-khoát về cuộc đời trên cõi thế.
Và lúc Ngài quyết-định vừa xong, quả địa-cầu chuyển-động vô-cùng khủng-khiếp, vòm trời tối sầm ảm-đạm, sấm sét tủa vang rền khắp bốn phương tám hướng.
Đức Thế Tôn hân-hoan ngâm kệ:
Đấng Đại Hiền từ bỏ định-kỳ về lẽ sống,
Sa-thải căn-nguyên lớn nhỏ của kiếp nhân-sinh,
Với nội-tâm an-tĩnh nhẹ-nhàng, Ngài phá vỡ mảnh thiết-y,
Nguồn-gốc của cuộc đời huyền-ảo.
Khi ấy, Đại đức Ananda phát tâm suy-nghĩ: "Thật lạ thay! Tại sao quả địa-cầu chuyển-động khủng-khiếp như thế? Tại sao sấm sét lại bủa khắp vòm trời?". Nghĩ xong, Ngài đến nơi Phật ngự, cung-kính đãnh lễ, ngồi kế bên và nói: "Bạch Đức Thế Tôn, thật lạ thay! Kỳ-diệu thay! Chẳng biết do duyên-cớ nào, do nguyên-nhân gần hay xa mà quả địa-cầu chuyển-động mạnh-mẽ và sấm sét bủa khắp vòm trời như thế?".
Đức Phật đáp: "Này Ananda, có tám nguyên-nhân gần hoặc xa làm cho trái đất rung-chuyển vì quả địa-cầu hùng-vĩ này được thành-hình trên nước, nước ở trên gió và gió ở trên hư-không. Sau đây là tám nguyên-nhân đó:
1) Có lúc những ngọn cuồng-phong thổi mạnh, làm cho khối nước lay-động dữ-dội. Tiếp theo đó, các lượn sóng ba-đào tung bủa khắp nơi làm cho quả địa-cầu rung-chuyển. Đây là nguyên-nhân gần hoặc xa thứ nhất làm cho quả địa-cầu chuyển-động.
2) Khác nữa là trường-hợp một đạo-sĩ hay Bà La Môn có nhiều năng-lực nhiệm-mầu do pháp Thiền-Định, biết chế-ngự nội-tâm, hoặc một thiên-thần nào đó tham-thiền về thành-phần nhỏ của chất đất rồi đem nó ra so-sánh với khối nước rộng lớn bao-la. Trạng-thái phân chia lớn nhỏ về các hiện-tượng vật-chất đó là một phương-tiện hữu-hiệu mà những hành-giả kể trên có thể áp-dụng để làm rung-chuyển quả địa-cầu. Đây là nguyên-nhân gần hoặc xa thứ hai làm cho quả địa-cầu chuyển-động.
3) Khác nữa là trường-hợp một vị Bồ-Tát sáng-suốt biết mình rời khỏi cung trời Đâu Xuất giáng-trần để kết vào thai-bào. Đây là nguyên-nhân gần hay xa thứ ba làm cho quả địa-cầu chuyển-động.
4) Khác nữa là trường-hợp Đức Bồ-Tát sáng-suốt biết mình rời khỏi lòng mẹ. Đây là nguyên-nhân gần hay xa thứ tư làm cho quả địa-cầu chuyển-động.
5) Khác nữa là trường-hợp một Đấng Như Lai được hoàn-toàn giác-ngộ, thành-đạt đạo quả Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác. Đây là nguyên-nhân gần hay xa thứ năm làm cho quả địa-cầu chuyển-động.
6) Khác nữa là trường-hợp một Đức Phật Toàn Giác chuyển bánh xe Pháp để cứu độ chúng-sinh. Đây là nguyên-nhân gần hay xa thứ sáu làm cho quả địa-cầu chuyển-động.
7) Khác nữa là trường-hợp một Đấng Như Lai quyết-định rời khỏi thế-gian. Đây là nguyên-nhân gần hay xa thứ bảy làm cho quả địa-cầu chuyển-động.
8) Khác nữa là trường-hợp một Đấng Như Lai hoàn-toàn tịch-tịnh vào cõi Niết-Bàn, không còn dư sót gì trên cõi thế (ngũ-uẩn tuyệt-đối tan rã). Đây là nguyên-nhân gần hay xa thứ tám làm cho quả địa-cầu chuyển-động".
I- Tám kiến-thức cao-thượng
"Này Ananda, còn đây là tám kiến-thức cao-thượng (liên quan đến sắc trần và các giác-quan):
1) Khi người giới-tử có tư-tưởng chủ-quan về sắc trần, nhìn thấy ở ngoài bản-thân vật chi cao-quý hay hèn-hạ, vừa lòng hay Phật ý, có tính-cách hữu-biên (có giới-hạn), mà biết chế-ngự nó (không chấp). Người sáng-suốt nhận-định đúng theo chân-lý về những gì mình đã thấy, đã biết. Đó là kiến-thức cao-thượng thứ nhất (liên quan đến sắc trần và các giác-quan).
2) Khi người giới-tử có tư-tưởng chủ-quan về sắc trần, nhìn thấy ở ngoài bản-thân vật chi cao-quý hay hèn-hạ, vừa lòng hay Phật ý, có tính-cách vô-biên (không có giới-hạn) mà biết chế-ngự nó. Người sáng-suốt nhận-định đúng theo chân-lý về những gì mình đã thấy, đã biết. Đó là kiến-thức cao-thượng thứ hai.
3) Khi người giới-tử không có tư-tưởng chủ-quan về sắc trần, nhìn thấy ở ngoài bản-thân vật chi cao-quý hay hèn-hạ, vừa lòng hay Phật ý, có tính-cách hữu-biên mà biết chế-ngự nó. Người sáng-suốt nhận-định đúng theo chân-lý về những gì mình đã thấy, đã biết. Đó là kiến-thức cao-thượng thứ ba.
4) Khi người giới-tử không có tư-tưởng chủ-quan về sắc trần, nhìn thấy ở ngoài bản-thân vật chi cao-quý hay hèn-hạ, vừa lòng hay Phật ý, có tính-cách vô-biên mà biết chế-ngự nó. Người sáng-suốt nhận-định đúng theo chân-lý về những gì mình đã thấy, đã biết. Đó là kiến-thức cao-thượng thứ tư.
5) Khi người giới-tử không có tư-tưởng chủ-quan về sắc trần, nhìn thấy ở ngoài bản-thân vật chi có màu xanh, hình-dáng xanh, phản-chiếu ra sắc xanh như bông cây gai mang màu xanh, có hình-dáng xanh, phản-chiếu ra màu xanh. Hoặc thứ nhung xanh làm tại thành Bénarès ửng ra màu xanh cả hai mặt. Người giới-tử sáng-suốt nhận-định đúng theo chân-lý về vật gì mang màu xanh mà mình đã thấy, đã biết và chế-ngự nó. Đó là kiến-thức cao-siêu thứ năm.
6) Khi người giới-tử không có tư-tưởng chủ-quan về sắc trần, nhìn thấy ở ngoài bản-thân vật chi có màu vàng, hình-dáng vàng, phản-chiếu ra sắc vàng như bông Kanikara mang màu vàng, có hình-dáng vàng, phản-chiếu ra màu vàng. Hoặc thứ nhung vàng làm tại thành Bénarès ửng ra màu vàng cả hai mặt. Người giới-tử sáng-suốt nhận-định đúng theo chân-lý về vật gì mang màu vàng mà mình đã thấy, đã biết và chế-ngự nó. Đó là kiến-thức cao- siêu thứ sáu.
7) Khi người giới-tử không có tư-tưởng chủ-quan về sắc trần, nhìn thấy ở ngoài bản-thân vật chi có màu đỏ, hình-dáng đỏ, phản-chiếu ra sắc đỏ như bông Bandhu Givaka mang màu đỏ, có hình-dáng đỏ, phản-chiếu ra màu đỏ. Hoặc thứ nhung đỏ làm tại thành Bénarès ửng ra màu đỏ cả hai mặt. Người giới-tử sáng-suốt nhận-định đúng theo chân-lý về vật gì mang màu đỏ mà mình đã thấy, đã biết và chế-ngự nó. Đó là kiến-thức cao-siêu thứ bảy.
8) Khi người giới-tử không có tư-tưởng chủ-quan về sắc trần, nhìn thấy ở ngoài bản-thân vật chi có màu trắng, hình-dáng trắng, phản-chiếu ra sắc trắng như ánh sao mai mang màu trắng, có hình-dáng trắng, phản-chiếu ra màu trắng. Hoặc thứ nhung trắng làm tại thành Bénarès ửng ra màu trắng cả hai mặt. Người giới-tử sáng-suốt nhận-định đúng theo chân-lý về vật gì mang màu trắng mà mình đã thấy, đã biết và chế-ngự nó. Đó là kiến-thức cao-siêu thứ tám".
Tám giai-đoạn thoát-ly ra khỏi ảnh-hưởng của tâm ái-dục về các sắc trần:
"Này Ananda, sau đây là tám giai-đoạn thoát-ly ra khỏi ảnh-hưởng của tâm ái-dục về các sắc trần:
1) Khi người mang một sắc-tướng (xác thân), biết nhìn xem những sắc-tướng khác. Đây là giai-đoạn giải-thoát thứ nhất.
2) Khi người không biết mình mang một sắc-tướng, biết nhìn xem những sắc-tướng ở ngoài bản-thân. Đây là giai-đoạn giải-thoát thứ hai.
3) Khi người có ý nghĩ: "Đó là tốt tươi, đẹp đẽ" rồi hoàn-toàn bị cảm nghĩ đó thu hút. Đây là giai-đoạn giải-thoát thứ ba.
4) Khi người vượt qua khỏi ý nghĩ về hình-sắc, không còn xúc-động bởi sự va chạm với sắc trần, chẳng quan tâm đến tư-cách khác biệt về hình-sắc và nghĩ rằng: "Toàn là hư-không vô-biên". Lúc đó người ở vào tình-trạng "Không Vô-Biên". Đây là giai-đoạn giải-thoát thứ tư (Bậc Thiền Vô Sắc thứ nhất "Không Vô-Biên Thiên").
5) Vượt qua khỏi giai-đoạn Không Vô Biên, người suy nghĩ: "Chỉ toàn là Tri-Giác Vô-Biên" và bước vào trạng-thái "Thức Vô Biên". Đây là giai-đoạn giải-thoát thứ năm (Bậc Thiền Vô Sắc thứ hai "Thức Vô-Biên Thiên").
6) Vượt qua khỏi giai-đoạn Thức Vô-Biên, người suy nghĩ: "Chẳng có gì cả" và bước vào trạng-thái "Vô-Hữu". Đây là giai-đoạn giải-thoát thứ sáu (Bậc Thiền Vô Sắc thứ ba "Vô-Hữu Sở Thiên").
7) Vượt qua khỏi giai-đoạn Vô-Hữu, người suy nghĩ: "Chỉ toàn là trạng-thái Không Có Không Không về tư-tưởng" và bước vào lãnh-vực "Phi Phi Tưởng". Đây là giai-đoạn giải-thoát thứ bảy (Bậc Thiền Vô Sắc thứ tư "Phi Phi Tưởng Thiên").
8) Vượt qua khỏi lãnh-vực Phi Phi Tưởng, người bước vào trạng-thái cuối cùng cao tột, chẳng còn tư-tưởng và cảm-giác gì cả: "Diệt Thọ Tưởng" (Giải-thoát hoàn-toàn). Đây là giai- đoạn giải-thoát thứ tám".
II- Lời hứa với Ma-vương
"Này Ananda, một thuở nọ, vừa sau khi thành đạo và lúc Như Lai đang ngồi nghỉ dưới cội cây Nigrodha, trên bờ sông Neranjara (Sông Ni Liên), thì ma-vương xấu-xa tội-lỗi hiện đến trước mặt Ta và nói: "Hỡi Đấng Chí Tôn Chí Thánh! Xin Ngài hãy ra đi nội hôm nay, hãy diệt độ nội hôm nay. Đã đến lúc Đấng Chí Tôn nhập Niết-Bàn".
"Này Ananda, Như Lai liền đáp: "Này ma-vương xấu-xa tội-lỗi, Ta không khi nào tịch diệt trước khi tăng-chúng và hàng thiện-nam, tín-nữ tại-gia có đầy đủ đức tin, trở nên thuần-thục dễ dạy, thông-suốt ghi nhớ giáo pháp từ phần phụ-thuộc tới phần chánh-yếu, và có đủ tài đức đem ra giảng-giải, chỉ giáo rành-mạch, phổ-biến rộng-rãi để đối-phó với những lý-thuyết sai-lầm, tà-vạy ... Ta không khi nào nhập-diệt trước khi giáo-lý trong trắng, toàn-hảo, của Ta xây-dựng chưa được khuếch-trương rộng-rãi đến hàng nhân-loại, chánh pháp chưa được thịnh-hành, phong-phú".
"Này Ananda, và hôm nay, tại thánh-địa Chapala, ma-vương cũng vừa hiện đến nhắc lại những lời Ta thốt ra khi trước. Như Lai cũng đã trả lời: "Hỡi ma-vương xấu-xa tội-lỗi! Ngươi hãy toại chí vui mừng đi. Ta sẽ ra đi trong những ngày sắp tới. Kể từ hôm nay, hết ba tháng nữa, Như Lai sẽ nhập Niết-Bàn".
"Này Ananda, và cũng trong hôm nay, tại thánh-địa Chapala, Đức Như Lai đã sáng-suốt dứt-khoát cuộc đời trên cõi thế".
Sau khi Đức Thế Tôn dứt lời, Đại đức Ananda mới thiết-tha thành khẩn: "Bạch Đấng Đại Giác, xin Ngài rộng lượng từ-bi, bác-ái ở lại với chúng con cho hết kiếp này. Ở lại vì tình thương đối với chúng-sinh. Ở lại vì lợi-ích an vui cho phần đông. Ở lại vì hạnh-phúc của chư-thiên và nhân-loại".
Đức Phật đáp: "Này Ananda, không thể được, ngươi chớ khá khẩn cầu. Thời-kỳ van xin đã qua rồi".
Đại đức Ananda lập lại lời khẩn nguyện lần thứ nhì, lần thứ ba.
Đức Phật nói: "Này Ananda, hỏi vậy ngươi có đức tin nơi Tuệ-Giác của Như Lai không?"
- "Bạch Đức Thế Tôn, đệ-tử đã tin chắc".
- "Như vậy, tại sao ngươi còn làm rộn Ta đến lần thứ ba?"
- "Bạch Đức Thế Tôn, chính đệ-tử có nghe từ cửa miệng Ngài thuyết ra như vầy: "Người nào đã thực-hành, đã làm phát-triển và đã thành-đạt bốn pháp 'Tứ Như Ý Túc', dã vượt lên tới tột điểm của pháp-môn ấy và có khả-năng điều-khiển nó tùy theo sở-thích, thì người dùng đó làm một phương-tiện, một căn-bản. Nếu muốn, người có thể kéo dài đời sống bằng một kiếp trái đất hoặc suốt thời-gian còn lại của kiếp đó. Và Đức Như Lai cũng đã thực-hành và thành-đạt bốn pháp 'Tứ Như Ý Túc'. Nếu muốn, Ngài có thể kéo dài cuộc sống bằng một kiếp trái đất hay suốt thời-gian còn lại của kiếp đó".
Đức Phật hỏi: "Ngươi đã nhớ chắc như vậy?"
- "Bạch Đức Thế Tôn, phải".
- "Đó là lỗi tại ngươi. Như Lai đã ngõ lời rõ-ràng minh-bạch. Nhưng vì quá tối-tăm, nên ngươi không suy đoán ra sự gợi ý và chẳng khẩn cầu Ta ở lại. Đức Như Lai có thể khước-từ hai lượt trong lúc đó, nhưng tới lần thứ ba ắt đã nhận lời. Đó là lỗi tại ngươi. Vì ngươi quá tối mê, lầm-lẫn".
"Này Ananda, và cũng trong hôm nay, tại thánh-địa Chapala, Như Lai có gợi ý như vầy: "Thành Vesali thật tráng-lệ huy-hoàng làm sao! Lại còn có nhiều thắng-cảnh khác rất hấp-dẫn thú-vị biết bao! Như những thánh-địa Udena và Gotamaka, thánh-địa Bảy Cây Xoài, hai thánh-địa Sarandada và Chapala". Rồi ta lại nói: "Người nào đã thực-hành, đã làm phát-triển, đã thành-đạt bốn pháp 'Tứ Như Ý Túc', đã vượt lên tột điểm của pháp-môn đó và có khả-năng điều-khiển nó tùy theo sở-thích, thì người dùng đó làm một phương-tiện, làm căn-bản. Nếu muốn, người có thể kéo dài đời sống bằng một kiếp trái đất hoặc suốt thời-gian còn lại của kiếp đó". Ta cũng có nói: "Như Lai đã thực-hành và thành-đạt hoàn-toàn bốn pháp 'Tứ Như Ý Túc' và biết dùng chúng làm phương-tiện. Nếu muốn, Ta có thể kéo dài đời sống bằng một kiếp trái đất hay suốt thời-kỳ còn lại của kiếp đó". Nếu không tối mê và suy-đoán được những điều ấy, hẳn ngươi đã thỉnh cầu Như Lai ở lại. Ta có thể khước-từ lần thứ nhất, lần thứ hai, nhưng chấp-nhận đến lượt thứ ba. Đó là lỗi tại ngươi. Vì ngươi đã tối mê lầm-lẫn".
"Này Ananda, giờ đây Ta nhắc lại những lời đã công-bố trước kia rằng: "Bản-chất của những vật cấu-tạo thân yêu trìu-mến là vô-thường, khốn-quẩn. Thế nào cũng phải xa lìa chúng. Không sao khác được. Mỗi vật được thành-hình do sự phối-hợp, tất-nhiên phải có ngày tan rã. Làm sao tránh khỏi sự đổ vỡ đặng? Không tìm đâu ra một trường-hợp như vậy".
"Này Ananda, bởi lẽ đó Như Lai đã vất bỏ xác thân, đã thoát-ly ra khỏi quan-niệm về sắc-tướng và chẳng ngại gì đến sự kéo dài kiếp sống, nên Ta đã dứt-khoát công-bố: "Đấng Như Lai sẽ ra đi trong những ngày sắp tới. Kể từ hôm nay, hết ba tháng nữa, Như Lai sẽ nhập Niết-Bàn". Không vì lẽ tham sống mà Như Lai chẳng giữ lời nói? Sự việc này được quyết-định với đầy đủ trí-tuệ, không sao thay đổi đặng".
Rồi Đức Thế Tôn dạy Đại đức Ananda nhóm họp tất cả tăng-chúng tại phòng giảng Kutagara để nghe lời giáo-huấn trước buổi chia ly.
III- Những di-ngôn tối-hậu tại Vesali
Đức Thế Tôn vào ngự trong phòng giảng Kutagara.
Ngài an-tọa trên bức thảm xong rồi thuyết:
"Hỡi này các tỳ-khưu! Những chân-lý đã được khám-phá, Như Lai đều đem ra chỉ dạy các ngươi. Các ngươi nên ráng học-hỏi suốt-thông, cố gắng thực-hành. Các ngươi nên chú-tâm quán xét về những chân-lý ấy, hãy phổ-biến rộng-rãi khắp gần xa, làm cách nào cho chân pháp được trường-tồn, vĩnh-cửu, bền-bỉ lâu dài vì lợi-ích của phần đông, vì tình thương chúng-sinh, vì hạnh-phúc an vui cho chư Thiên và nhân-loại".
"Này các tỳ-khưu, mà những chân-lý đã được khám-phá và Như Lai đem ra chỉ dạy các ngươi là thế nào? Đó là:
- Tứ Niệm Xứ (Bốn Pháp Niệm Tưởng căn-bản).
- Tứ Chánh Cần.
- Tứ Như Ý Túc.
- Ngũ Căn.
- Ngũ Lực.
- Thất Giác Chi (Bảy nhân sanh quả Bồ Đề).
- Bát Chánh Đạo.
"Hỡi các tỳ-khưu! Vậy các ngươi hãy nghe đây:
"Tất cả những vật hữu-vi (cấu-tạo) đều phải hư hoại. Các ngươi nên đem hết sức mình để tìm lối thoát. Đức Như Lai sẽ tịch diệt trong những ngày sắp tới. Kể từ hôm nay, hết ba tháng nữa, Như Lai sẽ nhập Niết-Bàn".
Rồi Ngài ngâm kệ:
Những năm dài nay đã tròn đủ.
Kiếp sống Ta cũng đã tới ngày chấm dứt.
Vĩnh-biệt các con, Như Lai sắp ra đi.
Và chỉ biết trông cậy nơi Ta.
Vậy các con hãy luôn-luôn chăm chú, ghi nhớ biết mình.
Hãy bền lòng niệm tưởng, quán xét nội tâm.
Kẻ nào một dạ chẳng sờn,
Sẽ vượt qua khỏi trùng-dương sanh tử,
Sẽ kết-thúc tất cả những điều thống-khổ.
-- MAHAPARINIBBANA SUTTA, XVI - DIGHA NIKAYA
Lời của soạn giả:
A. Ẩn-ý của Đức Phật về cảnh-vật
Cũng như phần đông hạng phàm-nhân, nhà sưu khảo Phật Học Pháp P. Oltramara nhận-định sai-lầm về đoạn kinh Đại Niết-Bàn, cho rằng Đức Phật còn có tâm tríu-mến thân-bằng quyến-thuộc và còn luyến-tiếc trần-gian, nên Ngài thường tìm cách cứu độ người thân và ca-ngợi những cảnh-vật đẹp đẽ, vân-vân ... Thật ra, Đức Phật luôn-luôn hết lòng tế-độ những người hữu-duyên nên tế-độ. Ngài tiếp độ cha mẹ, vợ con, chẳng qua là những nhân-vật này đã có kết-duyên với Ngài trong vô-số kiếp quá-khứ. Bằng-cớ là Đức Phật không thể độ cha vợ Ngài là đức vua Thiện Giác. Ngoài ra, khối người nhờ Ngài dạy bảo nên được giác-ngộ còn nhiều hơn gia-quyến Ngài gấp muôn triệu lần. Ngài độ từ kẻ cướp Angulimala đến những loài ác-thú vá các thiên-thần hung-hăng, ngoan-cố.
Tại đây, trường-hợp ca-ngợi thành Vesali và những thánh-địa chỉ là một gợi ý. Nếu Đức Ananda suy đoán ra, thì đã thỉnh Ngài kéo dài kiếp sống để cứu độ chúng-sinh lâu hơn nữa.
B. Tám kiến-thức cao-thượng (nói về Minh Sát Tuệ)
Nói về bậc hành-giả nhiệt-thành, dù với kiến-thức riêng-tư hoặc xuyên qua trắc-nghiệm về những sự-việc bên ngoài bản-thân cũng biết nhận-định đúng theo chân-lý về các vật-thể hay màu sắc và cho rằng đó là những vật phối-hợp, không thực-tế, là vô-thường, chỉ thể hiện được là do hoạt-động sai-lầm của các giác-quan và tư-tưởng mà thôi.
Đức Phật dùng những màu: xanh, đỏ, trắng, vàng, để giải-thích rằng khi nào trình-độ của hành-giả phát-triển cao tột thì người có thể bất chấp về màu sắc. Vì màu sắc có năng-lực va chạm mạnh-mẽ đối với giác-quan hơn những vật khác.
C. Tám giai-đoạn giải-thoát ra khỏi ảnh-hưởng của tâm ái-dục về sắc trần
1) Hành-giả nhận-định thân mình là giả tạm và biết rõ tính-cách vô-thường của những hình-sắc khác ở ngoài bản-thân.
2) Hành-giả không còn để-ý tới xác thân và cũng không cho rằng những vật ở ngoài bản-thân là thực-tế (trạng-thái trong lúc tham-thiền).
3) Tới giai-đoạn này, hành-giả rất vui thích, hỉ, xả và an-tịnh (trạng-thái của Tam Thiền).
Chế-ngự nỗi kinh-hoàng nơi rừng vắng
Thuở nọ, Đức Thế Tôn ngự tại Kỳ Viên Tịnh Xá của trưởng-giả Cấp Cô Độc, gần thành Xá Vệ, có người Bà La Môn tên Janussoni đến viếng.
Sau khi đảnh lễ, chào hỏi xã-giao và ngồi xong, ông ta hỏi Phật: "Thưa Thầy Gotama1, có những thanh-niên con nhà cao-quý rất tin-tưởng và xin thọ giáo cùng Thầy. Họ rời bỏ gia-đình như kẻ hành-hương đi tìm sống lang-thang trong cảnh không nhà. Họ vất-vả theo đạo-sĩ Gotama, tôn ông là bậc thầy và chấp-nhận Giáo-Lý của ông".
Đức Phật đáp: "Này Janussoni, chính phải vậy, có những chàng thanh-niên con nhà cao-quý, tin-tưởng Như Lai, nên đã rời gia-đình như kẻ hành-hương đi tìm sống lang-thang trong cảnh không nhà".
- "Thưa Thầy Gotama, như vậy thì chẳng có chi khốn-quẫn nông-nổi bằng cuộc sống nơi chốn rừng sâu hoang vắng, không người, xa thôn xa xóm. Cảnh quạnh-hiu như thế hẳn đè nặng lên thầy tỳ-khưu phải sống cô-đơn nơi u-tịch, kinh-hoàng làm cho tâm-trí người luôn-luôn xao-xuyến nếu chưa đạt tới mức-độ tâm cao cả".
- "Này người Bà La Môn, phải như vậy. Trước khi được giác-ngộ, Như Lai cũng sống trong tình-trạng lo-âu sợ-hãi như thế. Nhưng Ta lại suy-nghĩ: "Thật rất khó lòng sống nơi chốn rừng sâu âm-u vắng-vẻ, đối với thầy đạo-sĩ bỏ gia-cư điền sản ra đi tìm nơi ẩn-dật, cô-đơn, hiu-quạnh, nhưng tâm-trí không trong sạch, chứa đầy tham-dục, nên phải sợ-hãi kinh-hoàng. Những kẻ sống nơi rừng vắng, nhưng còn tham-lam, sân-hận, si-mê, lười-biếng, có tư-tưởng tà-vạy, tính-tình bôn-chôn, ngờ-vực, nhạy-cảm, nên phải sợ-hãi kinh-hoàng. Hoặc những kẻ ẩn-dật nơi rừng vắng mà còn cống-cao, ngã-mạn, ham muốn xấu-xa, mong tìm danh-lợi, vô nghề-nghiệp khi ở ngoài đời, tính-tình bất-cẩn, tìm vào rừng trú-ẩn nhất-thời, hoặc muốn ngao-du cho biết đây biết đó, hoặc điên-rồ, tọc-mạch ... nên phải sợ-hãi kinh-hoàng. Vì chưa sắp đặt thân tâm phù-hạp với cuộc sống cô-đơn nên những kẻ ấy phát tâm sợ-hãi, kinh-hoàng".
"Này người Bà La Môn, còn về phần Như Lai, khi nào ẩn-dật nơi rừng vắng, thì Ta đã vất bỏ tất cả những điều xấu-xa nhơ-nhớp đó, cố gắng giữ mình trong sạch từ hành-động, từ lời nói, từ ý nghĩ, tâm-trí luôn-luôn an-tĩnh, thấm-nhuần từ-bi, nhẫn-nại. Như Lai là một trong số những chàng thanh-niên thuộc gia-đình cao-quý rời bỏ gia-cư đi tìm sống cô-đơn nơi rừng vắng hoang-vu, u-tịch, với phẩm-hạnh trong sạch, thanh-cao, nên Ta rất hoan-hỷ thích-thú sống nơi rừng vắng".
"Này Janussoni, lúc đó một ý nghĩ phát-sinh đến cho Ta: "Tại sao Ta không thừa dịp những đêm trăng khuyết hay trăng tròn, những đêm trăng thượng-tuần hoặc hạ-tuần, tìm rút vào chốn thâm sâu cùng cốc, an-tọa dưới một cội cây, nơi thường phát-sinh nhiều cảnh-tượng rùng mình, rởn gáy, để trắc-nghiệm xem mức-độ kinh-sợ lên cao thế nào?"
"Này Janussoni, rồi thừa dịp những đêm trăng tròn, hay những đêm trăng thượng-tuần hoặc hạ-tuần, ta đi sâu vào rừng vắng, ngồi dưới tàng cây to, nghỉ đêm tại nơi thường phát-sinh nhiều cảnh-tượng rùng mình rởn gáy. Lúc Ta đang tĩnh-tọa, có nhiều giống thú rừng men đến gần. Một con sơn-dương phóng qua phía trước. Một con công làm rớt những cành cây khô. Gió thổi rào rạc xuyên qua những lá vàng. Ta tự nghĩ: "Nỗi lo-sợ kinh-hoàng đã tới rồi! Mà tại sao Ta lại ngồi yên để tiếp đón nó? Biết vậy, Ta cương-quyết sáng-suốt đương đầu với thử-thách và chế-ngự điều sợ-hãi".
"Này Janussoni, lúc Ta đang đi, nỗi sợ-hãi kinh-hoàng lại phát-sinh. Biết vậy, Ta không dừng bước, không ngồi xuống, không nằm, sáng-suốt cương-quyết đương đầu với thử-thách và chế-ngự nó".
"Khi Ta đang đứng, nỗi lo-sợ kinh-hoàng cũng phát-sinh. Biết vậy, Ta không đi, không ngồi, không nằm, sáng-suốt cương-quyết đương đầu với thử-thách và chế-ngự nó".
"Khi Ta đang nằm, nỗi lo-sợ kinh-hoàng cũng phát-sinh. Biết vậy, Ta không đứng dậy, không đi, không ngồi, sáng-suốt cương-quyết đương đầu với thử-thách và chế-ngự nó".
"Này Janussoni, có nhiều đạo-sĩ cho rằng ngày và đêm cũng như nhau, Như Lai lại nói: "Ngày là ngày, và đêm vẫn là đêm".
"Người thức-thời có thể nhận-định về Như Lai đúng theo chân-lý như vầy: "Một con người thoát-ly ra khỏi tham-dục si-mê đã xuất-hiện trên thế-gian vì lợi-ích của phần đông, vì an vui, hạnh-phúc của chư-thiên và nhân-loại".
"Này Janussoni, rồi Ta nhất-quyết, tâm-trí chăm chú không xao-lãng, thân-hình an-tĩnh, không rung-động, tập-trung tư-tưởng".
"Vất bỏ năm pháp chướng-ngại: tham-dục, sân-hận, hôn-trầm, phóng-tâm và hoài-nghi, Ta bước vào Sơ Thiền với tâm: Tầm, Sát, Phỉ lạc, An Vui và Định".
"Tiếp theo đó, tâm Ta trở nên an-tịnh và tư-tưởng thăng-bằng, không còn Tầm và Sát và Ta nhập vào Nhị Thiền".
"Kế đó, Ta trở nên an vui thơ-thới, thoát-ly ra khỏi tham-dục, tâm-trí yên-tĩnh, ghi nhớ biết mình và bước vào Tam Thiền với tâm: Xả, An Vui và Định, giai-đoạn mà bậc hiền-triết hằng hoan-hô: Hạnh-phúc thay! Khi con người được an-trú trong sự an-tịnh và ghi nhớ biết mình!"
"Vất bỏ tất cả những nỗi vui buồn, dẹp qua một bên những ký-ức khổ vui quá-khứ, thân tâm an-trụ thơ-thới, nhẹ-nhàng và chỉ còn lại tâm Niệm và tâm Xả, Ta nhập vào Tứ Thiền".
"Này Janussoni, với tâm-trí an-định, sáng-suốt, trong sạch chẳng chút bợn nhơ, Ta tìm nhớ lại những kiếp quá-khứ. Bắt đầu 1 kiếp, rồi 2, 3, 4, 5, 10, 20, 50, 100, 1.000, 100.000 kiếp. Trong mỗi kiếp tái-sinh ra sao? thuộc gia-đình nào? tên họ chi? làm nghề gì? vui khổ ra sao? rồi chết và tái-sinh nữa với định-mệnh như thế nào? mỗi-mỗi Ta đều biết rõ".
"Tiếp theo đó, Ta hướng tâm quan-sát qua lãnh-vực của các chúng-sinh, thấu rõ những tình-trạng sanh diệt, nghiệp-báo, luân-hồi, vận-mạng ... của chúng".
"Sau cùng, Ta chú-tâm quán xét về tư-cách sanh diệt của những Nhân và Duyên đúng theo chân-lý, biết rằng đây là sự khổ, đây là nguyên-nhân của sự khổ, đây là tư-cách diệt khổ và đây là con đường đưa đến nơi dứt khổ. Biết do đâu mà phiền-não phát-sinh và khi tẩy-trừ được: tham-dục, sân-hận, si-mê, màn vô-minh tan biến, Ta biết rằng đã được hoàn-toàn giác-ngộ, đã sống đầy đủ cuộc đời đạo-đức, mọi việc đã làm xong và chẳng còn phận-sự gì trên thế-gian này nữa".
"Này Janussoni, người có thể nghĩ rằng: "Hiện nay, thầy Sa-Môn Gotama cũng chưa diệt được tham-lam, sân-hận, si-mê. Bởi vậy, thầy tìm sống cuộc đời cô-độc nơi hoang-vắng". Nhưng người chớ có ý nghĩ sai-lầm như thế. Sở-dĩ Như Lai thích sống cô-đơn là vì quan-niệm được nhiều điều lợi-ích nơi rừng vắng, âm-u, cô-tịch. Chẳng những giờ đây Ta tìm được sự lợi-ích cho bản-thân, mà cũng vì lòng từ-bi, bác-ái đối với những kẻ nào biết lấy đó làm gương để đến sau".
Tới đây thầy Bà La Môn Janussoni liền mọp xuống kính cẩn: "Thật quả như vậy, Đức Sa-Môn đáng kính Gotama, vì lòng từ-bi, bác-ái, đã làm gương cho những kẻ đến sau. Thật rất xứng-đáng là cử-chỉ của bậc thánh-nhân (A La Hán) đã đi đến nơi hoàn-toàn giác-ngộ. Tuyệt-diệu thay, Đấng Chí Tôn Gotama! Cao đẹp thay! Cũng như người ta đỡ đứng vật gì ngã trên mặt đất, như tìm được vật gì bị che giấu, như chỉ nẻo cho người lạc lối, hoặc người ta đem ngọn đèn vào chỗ tối cho những ai có mắt muốn thấy rõ mọi vật. Thì cũng như thế ấy, Đấng Chí Tôn Gotama đã giải-thích giáo-lý rõ-ràng minh-bạch".
"Vậy tôi xin tôn Ngài là bậc thầy và xin nương nhờ nơi Phật-Bảo, Pháp-Bảo và Tăng-Bảo. Cầu xin Đấng Chí Tôn nhận tôi làm đệ-tử kể từ nay cho đến trọn đời".
Lời của soạn-giả:
Kinh Mahabharata có chép: "Rừng vắng thu hút những tâm-hồn chán-nản, trầm-tư mặc-tưởng. Lánh xa xã-hội nhơ-nhớp của người đời, thầy đạo-sĩ tìm ẩn-dật nơi cô-tịch, lặng-lẽ, để hủy-diệt lòng tham-dục, si-mê, nguồn gốc của muôn ngàn thống-khổ. Được tự-do, chẳng còn bị vật chi ràng buộc, thầy sa-môn có đủ khí-giới để đánh bại chúng bằng cách kiểm-soát thân tâm. Người biết rằng diệt được tham-lam, sân-hận, si-mê, là chiến-thắng cả thế-gian, cả những vùng bao-la, vô-tận, nhất là chiến-thắng được bản-thân. Người hành-trình đơn-độc như loài tê giác, không vợ con, bè bạn, và chỉ nuôi sống bằng thiền-định".
Tự cổ chí kim, các bậc hiền-triết muốn tìm đạo giải-thoát đều lánh xa trần-tục, tìm vào chốn núi cao rừng thẳm để trau-giồi giới đức. Vì núi rừng có nhiều lợi thế cho những ai dũng-cảm như loài chúa sơn-lâm, quyết-tâm trì-chí tìm đến tham-thiền nhập-định. Rừng thẳm rất ít người lui tới, không tiếng tăm, náo-nhiệt, ồn-ào, như cuộc sinh-hoạt, vật-chất, tội-lỗi chốn thị-thành. Nhưng người thế vẫn trớ-trêu bịa đặt ra những châm-ngôn: "Nhất tu thị, nhị tu lâm, Nhất tu tâm, nhì tu giới", trong khi mình đang quây-quần giữa giòng đời, không ngớt bận-rộn về gia-đình tài-sản.
Nếu đúng như vậy thì Đức Bồ Tát Sĩ Đạt Ta đã chẳng dại gì trốn vợ, lìa con, đem chiếc ngai vàng đổi lấy cuộc đời hành-khất, trải qua biết bao gian-khổ, chết sống nhiều phen nơi rừng vắng, âm-u, mới tìm ra đạo giải-thoát. Những vương-tôn công-tử, những chàng thanh-niên con nhà cao-quý, cũng chẳng điên gì bỏ cha mẹ, nhà cửa, ra đi theo vết chân của Đức Phật vào tu tập kham-khổ chốn rừng sâu. Đạo-Phật là đường lối dứt bỏ các vật cấu-tạo vô-thường, để thành-đạt những gì trường-tồn vĩnh-cửu. Vì sớm muộn gì, thân xác này cũng trở về với đất.
Đức Phật thấu rõ tâm-địa và hành-vi của chúng-sinh nên chẳng hề chống đối. Ngài chỉ nêu gương đức-hạnh cao cả cho những kẻ thức-thời, có mắt muốn thấy, có tai muốn nghe, để chọn giữa hai con đường: sanh tử khổ đau và an vui tuyệt-đối.
Cũng như phần đông chúng ta hiện nay, thầy Bà La Môn Janussoni xưa kia cũng nghi-ngờ về sự lợi-ích của cuộc sống nơi hoang-vắng nên đến hỏi Đức Phật như thế.
Riêng phần Đức Thế Tôn, tuy chẳng còn bị sắc trần lung-lạc, nhưng vì lòng từ-bi, bác-ái đối với chúng-sinh, nên vẫn tiếp-tục sống nơi rừng vắng chỉ nhằm mục-đích làm gương cho những kẻ hậu-lai. Chúng ta chớ quá ngây-thơ trước những trò chơi ngôn-ngữ của thế-gian: "Nhất tu thị, nhị tu lâm" để tiếp-tục con đường vô-vọng.
Cảnh-giới vắng-lặng làm cho thân yên-tĩnh. Thân yên-tĩnh khiến tâm trở nên thanh-tịnh, sáng-suốt, để thấy rõ trạng-thái vô-thường, mộng-ảo của thế-gian, thấu rõ đâu là cõi sống và đâu là cõi chết.
Chân-lý tuyệt-đối này đã được các bậc hiền-triết khắp thế-gian chấp-nhận tự ngàn xưa.
[1] Người ngoại-đạo thường xưng-hô vô-lễ như vậy
Phật giáo Nguyên thủy
Huỳnh Văn Niệm soạn dịch
Phật Bảo Tự tái bản
Pagode Buddharatanarama
3, Rue Broca
91600 Savigny Sur Orge - France
Tel: 01 69 96 49 34
Tập I
Năm điều lo sợ của hành giả ngụ nơi rừng vắng
Đức Thế Tôn có thuyết như vầy:
"Hỡi các thầy tỳ-khưu! Đây là năm điều lo-ngại về buổi tương-lai; thầy tỳ-khưu ngụ nơi rừng thanh-vắng, có tâm thành-thật, hăng-hái, cương-quyết, cần phải quán tưởng đến năm điều ấy, phải biết ăn ở cách nào để đạt mục-đích cao-thượng mà mình chưa có, để làm chủ các pháp mà mình chưa đắc và để thực-hành những đức-tính nào mình chưa thành-tựu. Mà năm điều lo-sợ ấy như thế nào?"
1. Điều lo-sợ thứ nhứt
"Hỡi các thầy tỳ-khưu! Các ngươi nên nghĩ rằng có một bậc hành-giả ngụ nơi rừng vắng phát tâm quán tưởng như vầy: "Hiện nay, ta ngụ tại rừng đây chỉ có một mình, và trong lúc sống cô-độc tại chốn này, ta có thể bị các loài rắn, rít, bò cạp, mổ cắn chết được; mà nếu ta phải chết vì những lẽ ấy, tất-nhiên bề hành đạo của ta phải bị ngưng-trệ. Vậy ta hãy tinh-tấn, nỗ-lực thêm lên, để đạt mục-đích cao-thượng nào mà ta chưa đạt được, để làm chủ các pháp nào mà ta chưa có, để thực-hành những đức-tính nào mà ta chưa thành-tựu".
"Đó là điều lo-sợ thứ nhứt".
2. Điều lo-sợ thứ nhì
"Hỡi các thầy tỳ-khưu! Hoặc-giả các ngươi nên nghĩ rằng có một bậc hành-giả ngụ nơi rừng vắng, phát tâm quán tưởng như vầy: "Ta có thể vấp té, vật thực ta đã dùng có thể làm cho sanh bệnh; mật đàm có thể làm cho ta phát lên rung-rẩy, nghẹt thở, một luồng gió độc có thể xâm-nhập vào ngũ-tạng làm cho ta phải lung-lạc; mà nếu ta phải chết vì những lẽ ấy, tất-nhiên bề hành đạo của ta phải bị ngưng-trệ. Vậy ta hãy tinh-tấn, nỗ-lực thêm lên, để đạt mục-đích cao-thượng nào mà ta chưa đạt được, để làm chủ các pháp nào mà ta chưa có, để thực-hành những đức-tính nào mà ta chưa thành-tựu".
"Đó là điều lo-sợ thứ nhì".
3. Điều lo-sợ thứ ba
"Hỡi các thầy tỳ-khưu! hoặc-giả các ngươi nên nghĩ rằng có một bậc hành-giả ngụ nơi rừng vắng, phát tâm quán tưởng như vầy: "Lúc ta đang sống cô-độc trong rừng này, ta có thể gặp các loài ác thú, như: sư tử, cọp, beo, gấu, chó sói, chúng nó có thể hãm-hại ta được; mà nếu ta phải chết vì những lẽ ấy, tất-nhiên bề hành đạo của ta phải bị ngưng-trệ. Vậy ta hãy tinh-tấn, nỗ-lực thêm lên, để đạt mục-đích cao-thượng nào mà ta chưa đạt được, để làm chủ các pháp nào mà ta chưa có, để thực-hành những đức-tính nào mà ta chưa thành-tựu".
"Đó là điều lo-sợ thứ ba".
4. Điều lo-sợ thứ tư
"Hỡi các thầy tỳ-khưu! Hoặc-giả các ngươi nên nghĩ rằng có một bậc hành-giả ngụ nơi rừng vắng, phát tâm quán tưởng như vầy: "Lúc đang sống cô-độc trong rừng này, ta có thể gặp kẻ trộm cướp, chúng nó có thể giết hại ta được; mà nếu ta phải chết vì lẽ ấy, tất-nhiên bề hành đạo của ta phải bị ngưng-trệ. Vậy ta hãy tinh-tấn, nỗ-lực thêm lên, để đạt mục-đích cao-thượng nào mà ta chưa đạt được, để làm chủ các pháp nào mà ta chưa có, để thực-hành những đức-tính nào mà ta chưa thành-tựu".
"Đó là điều lo-sợ thứ tư".
5. Điều lo-sợ thứ năm
"Hỡi các thầy tỳ-khưu! Hoặc-giả các ngươi nên nghĩ rằng có một bậc hành-giả ngụ nơi rừng vắng, phát tâm quán tưởng như vầy: "Hiện nay ta ngụ tại rừng đây chỉ có một mình, giữa chốn này có nhiều hạng phi-nhân rất hung-ác, chúng có thể hãm-hại ta được; mà nếu ta phải chết vì lẽ ấy, tất-nhiên bề hành đạo của ta phải bị ngưng-trệ. Vậy ta hãy tinh-tấn, nỗ-lực thêm lên, hầu đạt mục-đích cao-thượng nào mà ta chưa đạt được, để làm chủ các pháp nào mà ta chưa có, để thực-hành những đức-tính nào mà ta chưa thành-tựu".
"Hỡi các thầy tỳ-khưu! Đó là điều lo-sợ thứ năm về buổi tương-lai".
"Thầy tỳ-khưu ngụ nơi rừng vắng có tâm thành-thật, hăng-hái, cương-quyết, cần phải quán tưởng đến năm điều ấy, phải biết ăn ở cách nào để đạt mục-đích cao-thượng mà mình chưa có, để làm chủ các pháp mà mình chưa đắc và để thực-hành những đức-tính mà mình chưa thành-tựu".
-- ANGUTTARA NIKÃYA, III, 100-102
Lời của soạn-giả:
Bậc hành-giả chân-chánh, quyết-chí thành-tựu trong đạo giải-thoát, hằng luôn-luôn sáng-suốt tinh-tấn trong mỗi giờ, mỗi phút thoáng qua. Các ngài thường lo-sợ về sự chết có thể xảy đến bất-ngờ, trong nhiều trường-hợp khác nhau, làm trở-ngại cho bề hành đạo của mình. Vì lẽ ấy, các ngài cố-gắng thâu-thập những pháp cao-thượng nào mà mình chưa đắc, hầu thâu ngắn con đường sanh tử luân-hồi mau chừng nào hay chừng nấy, và không chịu bỏ qua thời-giờ quí-báu mà người đời thường phung-phí trong ngũ-trần lục-dục, tới khi cái chết đến gần, ăn-năn đã muộn. Chừng đó, chỉ có nước khóc than, sợ-hãi vô-ích trước bốn con đường ác-đạo rộng-rãi đang chờ đón lấy con người mà trong lúc thiếu-thời hằng hững-hờ, khinh rẽ bề đạo-đức.
Mãnh-lực của Thiền định
Đức Phật có thuyết như vầy: "Thuở ấy, nam-nhân Pukkusa, thuộc dòng Malla, học trò của đạo-sĩ Alara Kalama, đang hành-trình trên đường cái, từ Kusinãra để sang thành Pava. Pukkusa gặp Đức Thế Tôn đang ngồi dưới cội cây. Thấy vậy, chàng ta đi lần đến chỗ Đức Phật ngự; khi tới nơi, đảnh lễ Đức Thế Tôn, rồi cung-kính ngồi gần một bên. Ngồi xong, Pukkusa bạch với Đức Phật rằng: "Bạch Đức Thế Tôn, rất lạ thay, rất tuyệt-diệu thay cho sự định-tâm của các bậc đã ra khỏi thế-gian! Bạch Đức Thế Tôn, trong hồi xưa kia, một ngày nọ, thầy Alara Kalama, đang lúc viễn-hành trên đường cái, nhằm buổi trưa nóng-nực, tách ra bên đường và đến ngồi dưới cội cây để an-nghỉ. Bạch Đức Thế Tôn, khi ấy có năm trăm cỗ xe đi ngang qua, gần bên thầy Alara Kalama. Một lữ-khách đang đi phía sau đoàn xe, lần đến chỗ ngụ của thầy; khi tới nơi, anh ta liền hỏi thầy Alara Kalama như vầy: "Bạch ngài, vậy chớ ngài có thấy 500 cỗ xe vừa đi qua ngang đây không?"
- "Này bạn, ta không có thấy".
- "Bạch ngài, vậy chớ ngài có nghe tiếng ào-ạt của những cỗ xe ấy không?"
- "Này bạn, ta không có nghe chi cả".
- "Bạch ngài, chắc ngài đang ngủ thì phải?"
- "Không đâu bạn, ta nào có ngủ".
- "Bạch ngài, vậy chớ ngài còn đầy đủ giác-quan chăng?"
- "Còn nguyên vẹn".
- "Bạch ngài, như thế thì có lẽ nào, với lục-căn đầy đủ và tỉnh-thức, mà ngài lại không thấy đoàn xe, không nghe tiếng 500 cỗ xe, cái này nối gót cái kia, ào-ạt đi ngang qua gần bên ngài? Đây này, xin ngài dòm lại cái y của ngài bị dính bụi do đoàn xe tung lên".
- "Thật đúng như vậy đó bạn".
Người lữ-khách bèn nghĩ rằng: "Rất lạ thay, rất tuyệt-diệu thay cho sự định-tâm của những bậc đã ra khỏi thế-gian. Sự tĩnh-tâm ấy có mãnh-lực đến nỗi một nhân-vật đang tỉnh-thức và có đầy đủ giác-quan, mà vẫn không thấy 500 cỗ xe đi ngang qua cận bên mình".
Sau khi tỏ lòng khâm-phục và sự tin-tưởng của mình đối với thầy Alara Kalama, người lữ-khách bèn lui gót".
Nghe xong, Đức Phật hỏi thầy Pukkusa như vầy: "Này Pukkusa, vậy chớ đối với một nhân-vật đang tỉnh-thức, có đầy đủ giác-quan mà không thấy 500 cỗ xe, không biết gì đến 500 cỗ xe đi ngang qua cận bên mình, và một nhân-vật khác, cũng tỉnh-táo, có đầy đủ lục-căn mà vẫn không thấy, không nghe biết chi cả về một đám mưa tuôn dữ-dội, tiếp theo đó những làn chớp-nhoáng đỏ trời và những tiếng gầm, tiếng sét vang-rền khủng-khiếp, nhà ngươi cho nhân-vật nào kỳ-diệu, phi-thường hơn?"
- "Bạch Đức Thế Tôn, nếu so-sánh như vậy, thì không những là 500 cỗ xe ấy, mà cho đến 600, 700, 800, 900, hoặc hàng trăm ngàn cỗ xe đi nữa, thì bậc huyền-diệu phi-thường hơn, tức-nhiên là nhân-vật đang tỉnh-thức, có đầy đủ giác-quan, mà vẫn không thấy, không nghe biết gì cả về đám mưa tuôn dữ-dội tiếp theo đó, những làn chớp-nhoáng đỏ trời và tiếng gầm tiếng sét vang-rền khủng-khiếp vậy".
Đức Phật nói rằng: "Này Pukkusa, ngày nọ, Như Lai đang ngự trong một nhà trọ[1] tại vùng Atuma. Lúc ấy, mưa bắt đầu tuôn xuống dữ-dội, tiếp theo đó những làn chớp-nhoáng đỏ trời, tiếng gầm, tiếng sét vang rền khủng-khiếp. Hai anh em người nông-phu đang cày ruộng và bốn con bò phải bị sát hại. Lúc bấy giờ, những dân-cư tại vùng Atuma họp lại đông-đủ, kéo nhau đến tại chỗ hai anh em người nông-phu cày ruộng và bốn con bò đã bị sát hại".
"Này Pukkusa, khi ấy Như Lai đang đi kinh-hành, trước cửa nhà trọ, tâm-trí chăm-chú vào phép thiền-định. Này Pukkusa, có một người kia tách ra khỏi đám đông, đi ngay đến chỗ Như Lai đứng, khi tới nơi người ấy đảnh lễ rồi đứng kế bên. Thấy vậy, Như Lai liền hỏi người ấy rằng: "Này bạn2, tại cớ chi mà có sự hội-họp như vầy?"
- "Bạch Đức Thế Tôn, vì khi nãy mưa tuôn dữ-dội, tiếp theo đó những làn chớp-nhoáng đỏ trời, tiếng gầm tiếng sét vang rền khủng-khiếp, có hai anh em người nông-phu và bốn con bò đã bị sát hại. Đó là nguyên-nhân phát-sinh cuộc hội-họp này. Bạch Đức Thế Tôn, vậy lúc ấy Ngài ở đâu?"
- "Này bạn, Như Lai đang ở tại chỗ này".
- "Bạch Đức Thế Tôn, vậy chớ Ngài có thấy gì không?"
- "Này bạn, Như Lai chẳng thấy chi cả".
- "Bạch Đức Thế Tôn, vậy chớ Ngài có nghe chi không?"
- "Này bạn, Như Lai chẳng nghe biết chi cả".
- "Bạch Đức Thế Tôn, vậy chớ Ngài đang ngủ chăng?"
- "Này bạn, Như Lai đâu có ngủ".
- "Bạch Đức Thế Tôn, vậy chớ Ngài có đầy đủ giác-quan không?"
- "Còn nguyên vẹn".
- "Bạch Đức Thế Tôn, như thế có lý nào, với giác-quan tỉnh-thức và đầy đủ, mà Ngài không thấy, không nghe chi cả về đám mưa tuông dữ-dội, tiếp theo đó những làn chớp-nhoáng đỏ trời, tiếng gầm, tiếng sét vang rền khủng-khiếp?"
- "Thật đúng như vậy đó bạn".
"Này Pukkusa, lúc bây giờ người ấy nghĩ rằng: "Rất lạ thay, rất tuyệt-diệu thay cho sự định-tâm của những bậc đã ra khỏi thế-gian. Sự định-tâm ấy có mãnh-lực đến nỗi một nhân-vật có đầy đủ giác-quan và đang tĩnh-thức mà vẫn không thấy, không nghe biết gì đến làn chớp-nhoáng đỏ trời và tiếng gầm, tiếng sét, vang rền khủng-khiếp". Sau khi tỏ lòng khâm-phục và tin-tưởng đối với Như Lai, người ấy liền đãnh lễ và lui gót".
Khi Đức Thế Tôn nói vừa xong, thầy Pukkusa, thuộc dòng Malla, bạch rằng: "Bạch Đức Thế Tôn, sự tin-tưởng của tôi đối với thầy Alara Kalama đã bị luồng gió cuốn đi, đã bị dòng rạch lôi đi mất. Bạch Đức Thế Tôn, cao-siêu thay, những lời châu ngọc tự kim khẩu Ngài thốt ra!".
"Như người ta đỡ đứng dậy vật chi đã bị ngã, tìm được vật gì bị giấu kỹ, chỉ nẽo cho người lạc lối, đem ngọn đuốc vào chỗ tối-tăm cho người có mắt thấy rõ mọi vật thế nào? Bạch Đức Thế Tôn, cũng như thế ấy, Ngài đã giải rõ cho tôi nghe giáo pháp bằng nhiều cách. Bạch Đức Thế Tôn, vậy tôi xin nương nhờ nơi Phật, nơi Pháp, nơi Tăng. Xin Đức Thế Tôn nhận tôi là người thiện-nam kể từ nay cho đến trọn đời".
-- MAHÃ PARINIBÃNA SUTTA
Lời của soạn-giả:
Trong nhiều chi đạo, vị giáo-chủ sáng-lập thường lấy phép thiền-định làm căn-bản. Mãnh-lực của thiền-định lớn hay nhỏ, tốt hay xấu, đều tùy theo sự cố gắng ít hay nhiều, tà hay chánh của hành-giả. Theo chúng ta được biết thì thiền-định có hai: tà-định và chánh-định. Chánh-định lại chia ra làm hai nữa, là: phàm-định và thánh-định.
- Phàm-định là nói về các bậc sa-môn hay đạo-sĩ, cố công trì-chí, thành-tựu được nhiều bậc thiền, nhưng chưa diệt-tận phiền-não. Vì đó, phàm-định cũng vẫn ở dưới thế-lực của sự vô-thường như các pháp khác.
- Trái lại, thánh-định là nói về pháp định-tâm của các bậc thánh-nhân đã thấy rõ lý "Tứ Diệu Đế", đã bước vào vòng thánh-vức. Tâm-trí của các ngài rất vững chắc, như dãy núi cao, không hề bị lay-chuyển dưới cơn giông tố. Các ngài đang tiến bước một cách vững-vàng trên con đường về nơi cực-lạc.
Bốn cách hành-động của chúng-sinh
Đức Phật có thuyết cho các thầy tỳ-khưu nghe như vầy: "Hỡi các thầy tỳ-khưu! đây là bốn cách hành-động của chúng-sinh:
1) Cách hành-động làm cho người vui sướng trong kiếp này, mà đem lại sự khổ-não về kiếp vị-lai;
2) Cách hành-động làm cho khổ-cực trong kiếp này, mà cũng đem lại sự đau-đớn về kiếp vị-lai;
3) Cách hành-động khổ-sở trong kiếp này, mà đem lại sự an vui cho kiếp sau;
4) Cách hành-động làm cho an-lạc trong kiếp hiện-tại và luôn đến các kiếp sau.
"Này các thầy tỳ-khưu, như thế nào gọi là: cách hành-động làm cho vui sướng trong kiếp này, mà chỉ đem lại sự khổ-não về buổi tương-lai?"
"Hỡi các thầy tỳ-khưu! có nhiều hạng đạo-sĩ xuất-gia tu-hành rồi lại phát tâm suy-nghĩ như vầy: "Sự ham muốn về ngũ-trần không có hại chi đâu". Nghĩ như thế, nên họ hằng để cho ngũ-trần lôi cuốn. Vì sự hờ-hững ấy nên sau khi thác, họ phải bị sa vào đường ác đạo, phải khổ-não vô-hồi trong cảnh địa-ngục".
"Này các thầy tỳ-khưu, ví-dụ như trong lúc cuối mùa hè, một hột giống của loài dây bìm-bìm rơi xuống gốc một cây cổ-thụ (cây da). Vị chư-thiên ngự trên ấy phát tâm lo-sợ, mất sự an vui của mình nếu ngày sau hột giống dây bìm-bìm sẽ sinh-sản, cao lớn lên và làm hại thân cây. Khi ấy, những vị chư-thiên khác, cũng ở vào vòng thân-bằng quyến-thuộc của ngài, ngụ chung quanh đó, như những vị chư-thiên ở trong rừng, ở khắp huê-viên, ngụ trên cây to, trong đồng cỏ, trong các kho-tàng ngũ-cốc, vân-vân ... đều tề-tựu lại chỗ cây cổ-thụ mà an-ủi, khuyên-lơn vị chư-thiên ấy như vầy: "Này ngài ơi! ngài chẳng nên sợ-hãi vô-ích vì chuyện nhỏ-nhặt ấy. Có thể cái hột giống dây bìm-bìm đang nằm tại chốn này sẽ bị chim chóc nuốt đi, hoặc-giả nó sẽ bị loài hưu nai ăn mất, bị lửa rừng thiêu-hủy, bị kẻ tiều-phu lượm đi, bị kiến tha đi nơi khác, hoặc-giả nó không nẩy nở được".
"Nhưng thí-dụ không có chim chóc nào, hoặc-giả chẳng có hưu nai, lửa rừng, tiều-phu, kiến bọ gì đến làm tiêu-hoại giống ấy; trái lại, nó vẫn được sinh-sản, nẩy-nở như thường. Mùa mưa đến, đem sự mát mẻ và giúp sức cho dây bìm-bìm kia mau tấn-hóa, to lớn. Lúc ấy, nó là một dây bìm-bìm tươi-tắn, tốt xinh, mềm-mại, đâm vòi, quấn chung quanh thân cây cổ-thụ. Vị chư-thiên ngự trên cây ấy bèn nghĩ như vầy: "Vì lẽ gì mà các hàng thân-quyến của ta có ý nghĩ rằng hột giống dây bìm-bìm đó không làm hại đến ta, và họ muốn cho nó bị chim chóc, hưu nai, lửa rừng, tiều-phu, hoặc-giả các loài côn-trùng khác làm cho tiêu hoại, hay là nó không nẩy nở được? Thật ra, dây bìm-bìm này rất đẹp đẽ, xanh tươi, vòi và lá nó ôm lấy thân cây một cách dịu-dàng, mát mẻ".
"Này các thầy tỳ-khưu, nhưng thí-dụ thêm nữa rằng dây bìm-bìm tơ kia, không phải chỉ quấn dính vào thân cây cổ-thụ mà thôi. Lần hồi nó bò lên tới ngọn cây, đâm vòi trổ lá thêm và bao-phủ tất cả tàn cây cổ-thụ, làm cho ánh-sáng khó lọt vào. Vì lẽ đó, lần-lần các nhánh cây phải bị khô-khan, mục nát. Lúc bấy giờ, vị chư-thiên ngự trên cây cổ-thụ mới nghĩ rằng: "Các vị chư-thiên thân-thích với ta thấy rõ sự tai-hại về buổi tương-lai của hột giống dây bìm-bìm đó. Nhưng họ muốn an-ủi ta, nên mới bày-vẽ rằng nó có thể bị nhiều trường-hợp làm cho tiêu hoại, hoặc giả nó không nảy nở; song hiện bây giờ đây, chính hột giống ấy mà ta phải chịu khổ-sở vô cùng".
"Này các thầy tỳ-khưu, cũng như thế ấy, có nhiều hạng đạo-sĩ xuất-gia không dòm thấy tội-lỗi của ngũ-trần, hờ-hững để cho nó lôi cuốn. Sau khi xác thân ngũ-uẩn tan rã, sẽ gặp nhiều điều khổ-não, tai-hại. Chừng đó, họ mới biết rằng chính ngũ-trần là nguyên-nhân làm cho họ phải khổ-não như thế ấy".
"Đó là cách hành-động làm cho vui sướng hiện-thời, nhưng sẽ đem lại điều thống-khổ về buổi tương-lai vậy".
"Này các thầy tỳ-khưu, như thế nào là sự hành-vi khổ-sở trong kiếp này, mà cũng đem lại điều tai-hại về buổi vị-lai?"
"Ví-dụ có hạng đạo-sĩ thực-hành triệt-để cách tu khổ-hạnh, lang-thang vất-vả, không màng chi đến sự bố-thí, không chịu thọ-dụng những vật thực của người đem đến dâng cúng, không chịu tìm nơi phù-hợp để khất-thực, chỉ ăn một hoặc hai vắt cơm trong mỗi ngày, hay chỉ thọ-lãnh vật thực của một hoặc hai thí-chủ trong mỗi buổi. Họ mặc y-phục bằng vải bô bẩn-thỉu, rách rưới, hoặc bằng vỏ cây, bằng cỏ, bằng lông chim ... chằm vá lại với nhau, hoặc-giả họ dùng bất cứ vật hèn-hạ nào có thể che thân cho kín đáo. Họ không ngồi ghế, nằm trên gai, hành thân hoại thể đủ điều".
"Sau khi chết, những hạng đạo-sĩ ấy, vì lầm-lạc theo tà đạo, nên phải bị sinh vào cảnh khổ".
"Đó là cách hành-động khổ cực trong kiếp này, mà cũng đem lại sự khổ-não về buổi tương-lai vậy".
"Này các thầy tỳ-khưu, còn thế nào là sự hành-động khổ-cực trong kiếp này, mà đem đến sự an vui trong kiếp sau?"
Nguồn: Sách Phật học — budsas.net (Bình Anson) · tamtangpaliviet.net (Tỳ khưu Indacanda) · chuaduocsu.org (Chùa Dược Sư Lâm Đồng — Hải Triều Âm Toàn Tập) · Toàn tập Tâm Như – Trí Thủ, Ban Sưu tập tu viện Quảng Hương Già Lam (NXB Tổng Hợp TP.HCM 2002; tái bản NXB Phương Đông 2011) · sách phổ biến miễn phí từ kho Kindle và kho ổ ngoài của Không Hoa; ghi công theo tác giả/dịch giả từng cuốn (cột nguồn) · sách Đợt 12 (9/2026) thầy thêm từ thư mục riêng, ghi công theo tác giả/dịch giả từng cuốn · sách Phật học phổ biến miễn phí trên mạng (9/2026), ghi công theo tác giả/dịch giả từng cuốn · thư mục sách Tuệ Sỹ (9/2026) thầy đưa vào, ghi công theo từng cuốn. · sách ebook của Pháp Thí Hội (phapthihoi.org, 10/2026), ghi công theo tác giả/dịch giả từng cuốn.