Pháp trích lục

Tập 3

12. Những nguyên tố

Ta có nghe như vầy:

"Thuở nọ, Đức Thế Tôn hành trình đơn độc trên đường dài đi vào xứ Magadha (Ma Kiệt Đà). Khi tới thành Rajagaha (Vương Xá) Ngài đến xin nghỉ đêm tại nhà người thợ làm đồ gốm tên Bhaggava. Ông này nói:

"Chẳng có gì làm phiền tôi cả nếu Ngài muốn nghỉ tạm tại đây. Nhưng nhà tôi hiện nay có một chàng trai đi hành hương xin vào trọ. Vậy xin Đức Thế Tôn tùy tiện thương lượng với người thanh niên ấy và muốn ở lại đây bao lâu tùy thích.

"Cùng lúc đó, chàng thanh niên Pukkusati với đức tin nhiệt thành muốn tìm phương giải khổ, cũng rời bỏ gia đình đi sống cảnh không nhà. Chàng phát động một cuộc hành hương trên đường dài để tìm theo vết chân của Đức Như Lai.

"Khi Đức Phật xin ở trọ, Pukkusati nhả nhặn đáp:

"Kính bạch Đại Đức, nhà ông thợ đồ gốm rộng rãi mát mẻ. Vậy xin ông cứ việc sử dụng chẳng có gì làm phiền tôi cả.

"Đức Thế Tôn bước vào trong, trải chiếc đệm rơm, ngồi kiết già thân hình ngay thẳng, chú tâm về phía trước và giữ oai nghi đó suốt đêm dài khuya khoắt. Chàng trai Pukkusati cũng trải chiếu, ngồi kiết già, thân hình ngay thẳng, chú tâm về phía trước và giữ oai nghi đó suốt đêm.

"Bỗng Đức Phật hỏi:

"Này chàng thanh niên, hiện nay người đang đi kiếm ai và ai là thầy tổ của ngươi? Chàng nương theo Giáo Pháp nào để tìm đường thánh thiện?"

- "Bạch Đại Đức, bậc đáng kính Gotama, rời bỏ gia tộc Thích Ca đi tìm phương cứu khổ đã trở thành một vị A La Hán. Danh thơm của Đức Gotama hay đến tận phương xa và đâu đâu cũng có tiếng đồn hoan lạc rằng Ngài là Đấng Thế Tôn, là bậc A La Hán, là Đấng hoàn toàn giác ngộ, có sự hiểu biết siêu nhân. Ngài là Đấng Trọn Lành suốt thông tam giới, là bậc Đại Giác, là Thầy cả chư thiên và nhân loại.

"Đức Phật hỏi:

"Này chàng tu sĩ, vậy chớ hiện nay Đức Thế Tôn, bậc A La Hán Đại Ngộ đó đang ngự tại đâu?"

- "Kinh bạch Đại Đức, hiện nay Đức Thế Tôn, Đấng Trọn Lành, Đấng Đại Giác đang ngự trong mấy tỉnh miền Bắc tại một kinh đô gọi là Savathi (Xá Vệ).

- "Này chàng thanh niên, vậy chớ người có gặp Đức Thế Tôn lần nào chưa?

- "Bạch Đại Đức, tôi chưa hân hạnh được thấy Ngài bao giờ.

"Khi biết Pukkusati chưa nhận diện ra Ngài, Đức Thế Tôn ôn tồn khuyến hóa chàng tu sĩ:

-"Hỡi này chàng thanh niên đi hành hương! Ngươi hãy chú tâm ráng nghe đây!

"Trong mỗi con người có sáu nguyên tố, sáu sự tiếp xúc, mười tám cái tâm tìm kiếm, và bốn sự quyết tâm. Khi người nào thấu đáo và điều ngự được chúng, không để cho những ý nghĩ vu vơ huyền hoặc xâm nhập, thì người ấy được gọi là bậc Đại Hiền Thanh Tịnh. Chừng đó người ấy an trú vững vàng trong Chánh Kiến, người ấy cố bảo trì chân lý, thỏa thích với sự dứt bỏ và chẳng làm gì khác hơn là củng cố sự yên lặng an vui.

"Này chàng thanh niên đi hành hương, đây là sự thuyết minh nhứt chi về sáu nguyên tố.

"Ta nói mỗi con người có sáu nguyên tố là: đất, nước, lửa, gió, hư không và tâm thức.

"Ta nói trong mỗi con người có sáu sự tiếp xúc với sáu trần là: sắc, thinh, hương, vị, xúc, pháp.

"Ta nói trong mỗi con người có mười tám cái tâm tìm kiếm là sáu cái tâm vui thích trong lục trần, sáu cái tâm nhàm chán sáu trần, và sáu cái tâm trung lập về các trần đó (không vui, không khổ).

"Ta cũng nói trong mỗi con người có bốn sự quyết tâm là: hiểu biết chân chánh (Chánh Kiến), bảo tồn chân lý, ráng dứt bỏ, và cố gắng thành đạt sự yên tĩnh.

"Ta cũng nói con người cần phải cứng rắn sống trong Chánh Kiến, bảo tồn Chân lý giữ mình chân thật, thỏa thích trong sự dứt bỏ và chẳng làm gì khác hơn là an trú trong trạng thái yên lặng.

"Nhưng thế nào là người cứng rắn trong Chánh Kiến?

"Trước nhứt là sáu nguyên tố mà bản chất có thể được mô tả như sau:

"Chất đất có thể là chủ quan (ở trong xác thân) hay khách quan (ở ngoài xác thân). Nếu ở bên trong thì nó thuộc về một cá nhân, mang tánh cách cá nhân và tùy theo sở hữu của mỗi con người. Đất có tánh cách cứng, rắn chắc hoặc có những tánh cách tương tợ. Đó gọi là nguyên tố 'Đất', trong con người. Đem nó ra so sánh với chất đất bên ngoài thì chúng ta thấy rằng đó chỉ toàn là đất mà thôi.

"Tư cách hiểu biết chân chánh đúng theo thực tế như vậy khiến chúng ta nhận định rằng đó không phải là Ta, không phải của Ta và cũng chẳng phải là Bản Ngã. Khi biết nhận xét đúng theo chân lý như thế, con người không quan tâm gì tới chất đất và chẳng còn ngã chấp.

... (Bốn nguyên tố tiếp theo: nước, lửa, gió, hư không, cũng được giải thích theo thể thức kể trên).

"Ngoài năm nguyên tố trên đây, cái tâm được thanh lọc trở nên trong sạch cao thượng, đưa con người tới trình độ hiểu thấu rõ rệt mọi vật và biết phân biệt cái chi là vui, cái gì là khổ và cái gì không vui không khổ.

"Sự tiếp xúc vừa lòng làm phát sanh cảm giác vui thích. Khi vui thích người biết rõ mình đang trắc nghiệm niềm vui và người cũng biết rằng lúc nào sự tiếp xúc thích thú không còn nữa thì niềm vui cũng biến tan. Đối với những sự tiếp xúc chán chê sầu não hoặc không vui không khổ người cũng biết nhận định rõ rệt đúng theo chân lý.

"Hỡi này chàng thanh niên đi hành hương! Như hai khúc gỗ được cọ xát với nhau trở nên nóng làm tung tóe ra những đốm lửa và khi chúng bị tách rời ra thì sức nóng biến tan. Cũng như thế ấy, sự tiếp xúc vừa lòng làm phát sanh cảm giác an vui thích thú. Khi trắc nghiệm cảm giác đó người biết mình đang hưởng lạc thú và cũng biết rõ khi sự tiếp xúc vừa lòng chấm dứt thì niềm vui cũng chẳng còn. Đối với sự tiếp xúc khổ sầu hoặc không vui không khổ, người cũng biết rõ.

"Này người thanh niên, sự thản nhiên thanh tịnh được thanh lọc cao thượng, nó sẽ trở nên mềm dịu sáng chói. Như nén vàng chưa tinh luyện (vàng đồ), được để vào khung đốt lửa lên cho cháy đỏ. Thỉnh thoảng người thợ kim hoàn dùng ống đồng thổi tạt ngọn lửa lên bề mặt cục vàng rồi gấp nó đem nhúng vào nước để quan sát coi công việc mình làm có chu đáo không? Vàng bị đốt chảy ra và được thanh lọc tách rời các loại kim xấu khác như thế nào để nó trở nên tinh vi, mềm dẻo, sáng chói, rồi đem làm ra nhiều món nữ trang như vòng, bông tai, dây chuyển cổ... và được kết quả tốt đẹp.

"Sự an tĩnh thản nhiên được thanh lọc, trau giồi cao thượng trở nên mềm dẻo sáng chói cũng như thế ấy.

"Chừng đó sự hiểu biết rõ rệt phát sanh đến cho người (hành giả) như vầy: "Vậy ta thử tập trung cái tâm được thanh lọc trau giồi cao thượng này và hướng nó về lãnh vực: Không Vô Biên, Thức Vô Biên hoặc Vô Hữu Sở rồi làm phát triển cái tâm trở nên rộng lớn bao la trong các lãnh vực và an trú trong trạng thái ấy một thời gian khá lâu. Quả thật ta đã thành tựu, nhưng đây cũng chỉ là những hiện tượng được chế tạo. Chúng chỉ có tánh cách tạm thời thoáng qua mà thôi".

"Như vậy, hành giả chẳng phí công tìm tòi về tư cách sanh diệt của những vật cấu tạo và chẳng thiết tha gì với chúng. Người được hoàn toàn tự do và chẳng còn chi ràng buộc trên thế gian này nữa.

"Được tự do rồi người không còn sợ hãi lo âu, nội tâm không xao xuyến và tin chắc rằng mình chẳng còn tái sanh nữa, mình đã sống tròn đủ cuộc đời cao thượng, các việc mình đã làm xong và không còn dính mắc với bất cứ việc gì trên cõi thế.

"Khi có cảm giác vui, khổ, hoặc không vui không khổ phát sanh, người biết rõ đó là những tình cảm tạm thời, không xem chúng là quan trọng và chẳng quyến luyến ôm ấp niềm vui.

"Khi có cảm giác rằng xác thân mình sắp kết liễu, người cũng biết rõ. Người biết đời sống chấm dứt như thế nào. Người biết sau khi cơ thể rã rời, tất cả những cảm giác và niềm vui đều hòa đồng vào cõi hoàn toàn tịch tịnh.

"Chẳng khác nào cái đèn cháy được là nhờ chất dầu và cái tim của nó. Nhưng khi dầu hao, tim lụn mà người không châm dầu khơi tim thì cái đèn phải tắt. Cũng như thế ấy, kẻ nào hiểu biết sự kết liễu của xác thân và kiếp sống, biết luôn cả tư cách hòa đồng những niềm vui khổ vào cõi tịch tịnh khi xác thân tan rã, kẻ đó đã hoàn toàn thoát ly ra khỏi bánh xe sanh tử.

"Thầy Tỳ kheo thuần thục như thế là người có sự "Quyết tâm cao cả về Chánh Kiến". Vì sự hiểu biết cao siêu cùng tột là tư cách thấu rõ trạng thái kết thúc nguồn thống khổ.

"Tư cách giải thoát căn cứ vào Chân Lý. Sự dối trá tự nó đã là xấu xa lầm lạc. Chân Lý là Niết Bàn, là nơi chẳng còn sự dối trá nào cả. Lẽ đó thầy Tỳ kheo biết trau giồi phẩm hạnh thêm cao thượng đã thành đạt sự "Quyết tâm cao cả về Chân Lý". Vì Chân Lý cao siêu cùng tột là Niết Bàn, nơi chẳng còn điều chi dối trá.

"Khi đôi mắt (Tuệ Giác) chưa bùng sáng, con người bị trói chặt vào cuộc sống và tha thiết ấp yêu nó. Giờ đây màn vô minh bị vẹt, nhường chỗ lại cho ánh sáng cao siêu. Những sự vật nhận định do cặp mắt phàm phu khi trước hiện nay đã thay đổi. Thầy Tỳ kheo đi tới trình độ "Quyết tâm cao cả về sự Dứt Bỏ". Vì tư cách dứt bỏ cao siêu cùng tột là giải thoát (con người) ra khỏi những sợi dây trói chặt vào đời sống.

"Khi đôi mắt chưa bừng sáng, con người hằng làm mồi cho si mê ái dục. Giờ đây chúng đã bị diệt tận gốc rễ, nhường chỗ lại cho sự thông minh sáng lạng. Những sự nhận định với cặp mắt phàm phu lúc trước, hiện nay đã thay đổi. Những sự tối tăm, sân hận, oán thù, tàn bạo, lầm lạc bị diệt tận gốc rễ, nhường chỗ lại cho sự thông minh sáng lạng. Được trau giồi thuần thục như thế, thầy Tỳ kheo đi tới trình độ "Quyết tâm cao cả về sự An Tĩnh". Vì sự an tĩnh cao siêu cùng tột là dập tắt lòng tham dục, sân hận, si mê.

"Ta nói kẻ nào an trú vững chắc trong trạng thái yên tĩnh không còn bị những ý nghĩ vu vơ lầm lạc, không lợi ích xâm nhập, kẻ đó đáng được gọi là bậc Đại Hiền Thanh Tịnh. Nhưng thế nào là ý nghĩ không lợi ích?

"Nói rằng: "Ta đây" là một ý nghĩ vô ích. Nói rằng: "Không phải Ta đây" là một ý nghĩ vô ích Ta sẽ tái sanh hay không sanh ra nữa? Ta sẽ có xác thân hay vô minh? Hữu tri hay vô tri? v.v..., đều là những ý nghĩ vô ích. Chúng giống như một chứng bệnh, như ung nhọt, như cái gai nhọn.

"Khi vượt qua khỏi các ý nghĩ vu vơ không lợi ích, người ấy được gọi là bậc Đại Hiền Thanh Tịnh, không còn sanh trưởng nữa, không còn sợ hãi và chẳng tham muốn gì nữa. Người đó không còn yếu tố gì để tái sanh. Không sanh trưởng thì sự già nua làm sao đến được? Mà không già thì khỏi chết. Nếu không chết thì còn sợ chi nữa và chẳng sợ hãi thì cần gì tham muốn?

"Hỡi chàng thanh niên đi hành hương! Đó là sự thuyết minh nhứt chi về những nguyên tố mà người cần ghi nhớ trong tâm".

"Nghe xong Chánh Giáo, Pukkusati nhận ra người khuyến hóa mình chính là Đức Thế Tôn, là Đấng Đại Giác. Chàng liền vén y bên vai phải, mọp xuống chân Ngài: "Kính bạch Đức Thế Tôn, vì lỗi lầm điên dại nên con đã vô ý xưng hô với Ngài như đối với một đạo sĩ tầm thường. Vậy xin Đức Thế Tôn nhận lời sám hối tội lỗi và con nguyện sẽ không tái phạm nữa trong buổi tương lai".

"Đức Phật nói: "Lành thay! Đó là triệu chứng tấn hòa trong giới bổn, khi người tự biết lỗi mình, ăn năn sám hối và nguyện giữ gìn không cho tái phạm sau này".

- "Bạch Đức Thế Tôn, vậy xin Ngài cho phép con xuất gia thọ cụ túc giới để gia nhập vào Tăng Hội".

- "Này chàng thanh niên đi hành hương, vậy ngươi có tam y quả bát rồi chưa?"

- "Bạch Đức Thế Tôn chưa có".

- "Này chàng thanh niên, Đức Chánh Biến Tri không thể ban cụ túc giới xuất gia cho kẻ nào không có y bát đặng".

"Rất thỏa thích về lời giáo đạo, chàng tu sĩ Pukkusati tỏ lòng tri ân, vái chào Đức Thế Tôn rồi đi tìm y bát. Nhưng lúc đi trên đường chàng rủi bị bò húc chết. Các Tỳ kheo được tin đến hỏi Đức Phật tại sao Pukkusati vừa mới nghe Ngài thuyết minh Chánh Giáo lại mang họa như thế? Vậy chớ người sẽ tái sanh về đâu và số phận ra sao?

"Đức Phật thuyết:

"Này các Tỳ kheo, chàng thanh niên Pukkusati rất thông minh học rộng, đã thông suốt Giáo Lý khắp các ngành, từ thô thiển đến vi tế. Như Lai chẳng gặp khó khăn gì khi giáo hóa chàng ấy. Pukkusati đã chặt đứt hoàn toàn năm dây trói buộc vào kiếp sống. Chàng được sanh về cảnh giới an vui cao cả và không còn trở lại thế gian này nữa (Đắc quả thánh thứ ba là A Na Hàm, Bất Lai)".

"Chư Tăng đồng thanh hoan hỉ về lời giải thích của Đức Thế Tôn."

-- Trung Bộ, 141

Lời của dịch giả.

Trên đây là bài Pháp có tầm quan trọng đặc biệt dành cho những bậc thượng căn. Lời lẽ rất cao thâm tế nhị, khó hiểu, mang tánh cách "Siêu Thế Gian Pháp" (Lokuttara Dhamma) diễn tả trong mỗi con người có sáu nguyên tố. Năm cái đầu: Đất, nước, lửa, gió, và hư không là thuộc về Sắc Pháp. Nhưng đặc biệt là nguyên tố "Tâm" thuộc Danh Pháp là yếu tố nồng cốt cho sự giải thoát hay sao đọa. Tâm có năng lực đưa con người tới nơi dứt khổ là Niết Bàn, nếu biết điều khiển nó đúng theo lời dạy của Đức Như Lai. Trái lại Tâm cũng có thể xô đẩy chúng sanh vào vòng si mê ái dục, gây nhiều nghiệp dữ, sa vào cạm bẫy của ma vương để dốt cuộc phải bị luân hồi khổ não triền miên trong tam giới.

Chúng ta nên tìm hiểu những nguyên nhân nào khiến Đức Phật thuyết minh cho chàng thanh niên Pukkusati nghe những điểm diệu thâm sau đây về bốn sự quyết tâm:

1) Quyết tâm thành đạt Chánh Kiến.

2) Quyết tâm bảo tồn Chân Lý.

3) Quyết tâm thỏa thích trong sự dứt bỏ.

4) Quyết tâm củng cố sự thản nhiên an tĩnh.

Đó là những huấn từ có tánh cách siêu thế chớ chẳng phải tầm thường. Đức Thế Tôn dùng Tuệ Nhãn đoán biết rõ trình độ và phẩm hạnh của người thanh niên Pukkusati là thế nào. Một chàng tu sĩ trẻ trung giữa lúc xuân thời, đang sống cuộc đời nhàn nhã buông lung, lại dũng mãnh rời khỏi gia cư thân thuộc, đi sống đời hành khất cô đơn, cắt đứt những tình cảm thông thường, phát động một cuộc hành hương diệu vợi, xuyên qua rừng núi hiểm nguy theo dõi dấu chân của Đức Thế Tôn để xin xuất gia tu theo Chánh Giáo, chỉ vì được nghe qua danh tiếng của Đức Như Lai mà thôi. Một con người tuy còn trai trẻ nhưng mang dòng nhiệt huyết như vậy thế nào cũng có bộ óc thông minh xuất chúng, thích nghe, thích hiểu, thích làm. Pukkusati là con người thực tế dám hành động theo lẽ phải, không do dự, không thối chuyển.

Vì thấu rõ tâm địa của Pukkusati, Đức Thế Tôn biết thế nào chàng ta cũng liễu ngộ sau khi nghe Pháp, và chính Ngài đã cho chư Tăng biết rằng Pukkusati rất thông minh học rộng nên Ngài khuyến hóa dễ dàng.

1) Về điểm "Quyết tâm thành đạt Chánh Kiến" ở đây không phải là sự hiểu biết thông thường của hạng phàm nhân, biết nhận định phải quấy, tốt xấu, lành dữ xuyên qua các sự việc biểu lộ bên ngoài bản thân, mà là sự trắc nghiệm quán xét đúng theo chân lý nội tâm về những nguyên tố tùy thuộc Sắc Pháp và Danh Pháp ẩn sâu trong mỗi cá nhân.

Khi Tuệ Giác bừng sáng sau thời gian hành đạo nhọc nhằn, gian khổ, bậc siêu nhân nhìn thấy rõ rệt thân mình chỉ là sự phối hợp những nguyên tố: đất, nước, lửa, v.v., và các Sắc Pháp đó tự chúng cũng không bền vững lâu dài. Vì lẽ ấy hành giả chẳng còn tưng tiu ôm ấp quý trọng xác thân nữa. Trên các nguyên tố thô sơ đó, Đức Phật cho Danh Pháp là những trạng thái do tâm cấu tạo, rất tế nhị, nhưng cũng đều là vô thường biến đổi.

Sự hiểu biết cùng tột như vậy gọi là "Chánh Kiến Siêu Thế Gian".

2) "Quyết tâm bảo tồn Chân Lý" có nghĩa là giữ vững lập trường đạo đức của mình luôn luôn vững chắc, dứt khoát. Đức Phật nói Niết Bàn là Chân Lý cùng tột và Chân Lý cùng tột là Niết Bàn. Vì lẽ đó, các bậc hành giả trong Phật Giáo phải cố gìn giữ Chân Lý không hề chênh lệch để nhắm thẳng mục đích cuối cùng là Niết Bàn. Trên đường tu tập, chúng ta không nên thỏa thích, toại nguyện ôm ấp vài thành quả phi thường có tánh cách huyền bí tạm thời như đắc phép thần thông, được sống lâu, biết ấn chú,. vân vân... Luôn cả trường hợp đắc bốn bực Thiền Vô Sắc để hưởng phước hàng vạn triệu năm trên thiên giới cũng không đáng say mê ôm ấp. Sự quyết tâm này cũng thuộc lãnh vực Siêu Thế.

3) "Quyết tâm dứt bỏ": Người đời có thể vì hoàn cảnh, vì uất hận hoặc tự ái cá nhân, dám bỏ địa vị, danh vọng, tài sản, xa lìa quyến thuộc. Thỉnh thoảng có vài kẻ chán đời khi nghe được đạo lý, rồi bỏ nhà cửa vợ con ra đi tìm đường thánh thiện. Nhưng đây cũng là trường hợp dứt bỏ của hạng phàm phu do những động cơ bất thường thúc đẩy chớ không phải do sự xét đoán thông minh. Vì chí hướng con người luôn luôn thay đổi vô chừng.

Vì lẽ đó, phát sanh ra nhiều trường hợp các nhà tu hành, lúc đầu rất hăng hái, dám ly gia cắt ái, kham khổ hành đạo. Nhưng thời gian sau, hoặc bị Tà Tư Duy khuấy rối, hoặc bị tiền tài danh lợi cám dỗ nên sa ngã, không tìm cách "Tự Giác - Giác Tha" trước cứu mình sau độ người để nắm tay nhau thoát ra khỏi sông mê biển khổ.

Trên đây Đức Phật dạy hành giả cần phải dứt bỏ những gì quý báu nhứt của chính mình, dù là bản thân đi nữa. Dứt bỏ những thành quả tạm thời trên đường tu tập như đắc phép mầu, ếm quỉ trừ ma, bùa mê thuốc lú... và dứt bỏ luôn cả bốn bực Thiền Vô Sắc thì mới mong thấu rõ Chân Lý cùng tột là Niết Bàn. Đây là tư cách dứt bỏ siêu thế gian mà người phàm tục ít khi biết tới.

4) "Quyết tâm củng cố sự thản nhiên an tĩnh": Theo kinh điển, đạo quả thánh nhân có thể thành đạt do hai đường lối là "Minh Sát" (Vipassana) và "Tịnh Tâm" (Samatha). Người không có thiền định nhưng đắc một trong bốn quả thánh gọi là "Sukkhavipassaka" nghĩa là dùng Tuệ Giác soi thấu tất cả để làm khô cạn phiền não.Người đắc quả thánh do Pháp Thiền Định gọi là "Samatha Yanaka", nghĩa là dùng Pháp Tịnh Tâm làm lắng dịu phiền não.

Chúng ta thường có dịp gặp những con người hay trầm tư mặc tưởng, dáng điệu trang nghiêm, ít nói năng, nhưng thật sự tâm trung của họ chưa nhứt thiết là yên tĩnh. Một nhà tu hành ngồi ngay thẳng, đôi mắt lim dim, tánh tình hòa hưởng, với nụ cười kín đáo trên đôi mép hoặc tịnh khẩu như bình, cũng chưa có gì đảm bảo rằng nội tâm của người ấy là yên tĩnh. Lời nói hàm hồ viễn vông của người thế gian là điều vô ích trong cuộc sanh hoạt hằng ngày, nhưng cũng không mấy tai hại.

Đối với bậc hành giả, tình thế lại tế nhị tâm lý hơn nhiều. Chẳng những bên ngoài người ấy phải luôn luôn thu thúc, gìn giữ oai nghi phong độ, chỉnh tề, mà cốt yếu là phải điều ngự nội tâm cho an tĩnh thanh cao, không cho những tư tưởng tà vạy chẳng lợi ích xâm nhập khuấy rối làm ô nhiễm thì mới mong tìm thấy đạo quả. Các ý nghĩ bông lông vô ích hay Tà Tư Duy gây trở ngại lớn lao cho người hành đạo. Chúng là ma vương, là tùy phiền não ẩn sâu trong tiềm thức đã lâu đời, luôn luôn ám ảnh theo dõi hành giả tận chốn núi cao rừng thẳm, cản ngăn bước tiến.

Bởi vậy Đức Phật dạy người giới tử phải cương quyết gạt bỏ những ý nghĩ không lợi ích, ráng giữ lòng thanh tịnh để thấu rõ Chân Lý tuyệt đối là Niết Bàn, và trở thành bậc Đại Hiền Thanh Tịnh (Muni). Nghĩa là luôn luôn sống trong sự yên lặng và chẳng làm gì khác hơn là bảo trì thân tâm yên tĩnh an vui.

Nói tóm lại cho dễ hiểu, Đức Phật mô tả con người như một Tiểu Càn Khôn (Thế giới nhỏ) được cấu thành bởi Tinh Thần và Vật Chất (Danh Sắc, Nama Rupa). Đạo giải thoát chỉ tìm ra nội bên trong bản thân chứ không thể có ở bên ngoài. Hành giả cần phải trắc nghiệm các hiện tượng tâm lý (Danh Pháp) và vật chất (Sắc Pháp) để tìm ra chân lý.

Người hành đạo chỉ hoàn tất con đường thánh thiện khi nào tuệ giác bừng sáng cho thấy rõ Danh và Sắc Pháp đều là vô thường biến đổi cần phải loại trừ.

13. Những phép mầu

"Hỡi các Tỳ kheo! Ba phép mầu đó là thế nào?

1) Phép mầu về thần thông biến hóa (Thần Túc Thông),

2) Phép mầu về Tha Tâm Thông (Đoán biết tư tưởng kẻ khác),

3) Phép mầu về Giáo Pháp (Giáo Hóa Thần Thông).

"Đây là phép mầu thứ nhứt nói về trường hợp một đạo sĩ có năng lực phi thường, biết biến hóa ra thiên hình vạn trạng lạ đời. Từ một, người biết phân thân ra làm nhiều người và từ nhiều người biến lại thành một. Từ hiện diện người biến mất rồi tái xuất hiện. Người có thể đi ngang qua một tường thành hay xuyên qua đảnh núi như đi trên khoảng trống. Người chui xuống đất rồi trở lên dễ dàng như lao mình xuống nước. Người đi trên nước bằng phẳng như trên mặt đất. Người ngao du trên hư không, ngồi tréo chân như chim bay. Người có thể sờ mó mặt trời hay mặt trăng theo ý muốn. Người có thể điều khiển thân mình cho tới cõi trời Phạm Thiên. Đó là phép mầu về thần thông biến hóa.

"Còn đây là phép mầu về Tha Tâm Thông. Một đạo sĩ có năng lực huyền bí đoán biết: "Anh đang suy tính thế này hoặc thế khác". Dù tư tưởng kẻ khác rắc rối mấy, người cũng đoán không sai. Chỉ nắm được một triệu chứng do tiếng nói của người, của hạng phi nhơn hay chư thiên, người cũng đoán được tư tưởng của họ, không sai chạy mảy may, dù đoán bao nhiêu lần cũng không trật. Hoặc giả ông thầy bói có hành thiền định cũng biết được tư tưởng kẻ khác không cần bắt được triệu chứng nào bằng cách điều khiển tâm mình xuyên qua tư tưởng kẻ khác. Dù đoán bao nhiêu lần cũng không sai. Đó là phép mầu về Tha Tâm Thông.

"Còn phép mầu về Giáo Pháp là thế nào? Trong trường hợp này, một ông giáo chủ dạy giới tử: "Ngươi nên học hỏi như thế này chớ chẳng phải như thế kia. Ngươi phải thực hành như thế này chứ không phải như thế khác. Ngươi hãy cố gắng thành tựu phẩm hạnh như vầy và ráng bảo tồn mức độ ấy". Đó là phép mầu về Giáo Pháp.

-- Tăng Chi Bộ, I

14. Đức Phật chê những phép thần thông và tha tâm thông.

"Này các Tỳ kheo, nhưng có trường hợp một kẻ vô tín ngưỡng phanh phui châm biếm như vầy: "Nào lạ gì? Có một thứ bùa chú gọi là Gandhari. Nhờ bùa chú đó mà ông đạo sĩ mới biến hóa được ra thiên hình vạn trạng, biết phân thân, chui xuống đất, đi trên nước, bay trên hư không..."

"Này các Tỳ kheo, vì nhận thấy sự vô ích, bất hảo của các phép thần thông nên Như Lai nhàm chán không muốn chúng được phô trương. Về phép Tha Tâm Thông cũng thế, nó chẳng tốt đẹp gì. Vì đôi khi kẻ vô tín ngưỡng nói: "Nào lạ gì? Có một loại ngọc kim cương. Nhờ thứ ngọc đó mà ông đạo sĩ đoán được tư tưởng kẻ khác, nào là: "Anh đang suy nghĩ thế này, toan tính thế kia... Vì nhận thấy sự vô ích bất hảo của phép Tha Tâm Thông nên Như Lai nhàm chán, không muốn chúng được phô trương".

-- Trường Bộ, I

15. Đức Phật trách phạt Tỳ kheo Pindola Bharadvaja

Ngày kia một thương gia giàu có tại thành Vương Xá (Rajagaha) cho treo một cái bình bát bằng cây trầm hương trên ngọn cây tre và tuyên bố: "Nếu có thầy đạo sĩ hay sa môn nào tài giỏi biết phép thần thông, lên tới ngọn tre lấy được bình bát, thì nó sẽ thuộc về phần vị đó". Sáu ông giáo chủ nhóm ngoại đạo đến thử tài nhưng không xong. Khi đó thầy Tỳ kheo Pindola Bharadvaja dùng thần thông bay lên lấy bát. Dân chúng thành Vương Xá reo hò vỗ tay hoan nghinh trong lúc thầy Tỳ kheo Pindola Bharadvaja ôm bát bay quanh thành Vương Xá ba vòng, rồi theo yêu cầu của người thương gia, ông đáp xuống trước sân nhà.

Nghe tiếng reo hò của dân chúng, Đức Phật hỏi. Đại đức Ananda thưa: "Bạch Đức Thế Tôn, chính ngài Pindola Bharadvaja đã lấy được cái bình bát của người thương gia nên dân chúng mới reo hò như thế".

Đức Phật liền quở trách Đại đức Pindola như vầy:

"Này Pindola, hành động đó thật chẳng xứng đáng chút nào. Hành động đó không hợp lẽ, không tốt đẹp với một sa môn. Là việc chẳng nên làm. Tại sao với cái bình bát không ra gì, ngươi lại phô trương cho người đời biết những việc phi thường, những phép thần thông? Như vậy chẳng khác nào một phụ nữ vén khố lên cho người xem để được một Masaka mẻ góc.

Sau khi quở trách Đại đức Pindola xong Đức Phật thuyết:

"Này các Tỳ kheo, các ngươi không nên biểu diễn những chuyện phi thường, những phép thần thông trước công chúng. Tỳ kheo nào bất tuân sẽ bị phạt theo điều luật "Hành ác" của Giới Bổn. Này các Tỳ kheo, hãy đập bể cái bình bát đó, đem cán ra thành bột phấn rồi các ngươi chia nhau để thoa tay"

-- Luật 11

Lời của dịch giả

Nói về bản chất, phép thần thông là con dao hai lưỡi, lợi ít hại nhiều, không thể đưa tới giác ngộ, nên Đức Phật cấm đoán các đệ tử không cho biểu diễn trước công chúng. Thật ra, nó chỉ là thành quả của bốn năng lực căn bản "Iddhi padas" (Tứ Chánh Cần): Tập trung ý muốn, tập trung nghị lực, tập trung tư tưởng và tập trung sự quan sát trong Pháp hành thiền định. Một đôi khi Đức Phật và Đại đức Mục Kiền Liên cũng thi thố phép mầu, nhưng với mục đích cứu độ kẻ khác. Phần đông hành giả đắc Phàm Định thường ưa thích phép thần thông, ôm ấp bám dính nó rồi trở nên cống cao ngạo mạn để sau cùng phải mang họa như trường hợp ông Đề Bà Đạt Đa.

Trong ba phép mầu kể trên, Đức Phật chỉ khuyến khích về cái thứ ba là phép mầu về Giáo Pháp. Đây là uy lực tuyệt đối phi thường về nội tâm để chế ngự tư tưởng của đối phương mà chỉ các Đấng Toàn Giác mới có. Đức Thế Tôn đã bắt buộc phải áp dụng phép mầu này trong hai trường hợp làm cho 5 ông Kiều Trần Như và Đức Ca Diếp (Ourouvela Kassapa, giáo chủ nhóm thờ thần lửa Djatilas) phải vâng lời và xin thọ giáo với Ngài:

1) Chỉ sau khi nghe Đức Phật tiết lộ rằng Ngài đã thành bậc Chánh Đẳng Chánh Giác, năm ông Kiều Trần Như mới thôi gọi Ngài là bạn và chịu tiếp rước.

2) Dù Đức Thế Tôn đã thi thố 3500 phép lạ, nhưng Đức Ca Diếp vẫn cho mình là tài giỏi cao thượng hơn Phật. Ông chỉ chịu phục tùng khi nghe Phật cho biết rằng ông chưa đắc đạo quả gì cả.

16. Lời giáo đạo của Đức Thế Tôn cho ngài Rahula nghe

Ta có nghe như vầy:

"Thuở nọ Đức Thế Tôn đang ngụ tại rừng tre gần thành Vương Xá. Cùng lúc đó Đại đức Rahula cũng an trú hành đạo tại Ambalatthika. Sau khi xuất định, Đức Phật lên đường đi về phía Ambalatthika. Từ xa thấy dạng Đức Thế Tôn, Đại đức Rahula vội vã sắp đặt chỗ ngồi và mang nước đến cho Ngài rửa chân. Đến nơi, Đức Phật an tọa và rửa chân xong, Đại đức Rahula đảnh lễ rồi ngồi kế bên.

"Đức Phật để dư lại dưới đáy ô chút ít nước và hỏi:

- "Này Rahula, ngươi có thấy chút nước dưới đáy ô không?"

- "Bạch Đức Thế Tôn, thấy".

- "Cũng như thế đó Rahula, đời đạo đức của kẻ xuất gia thật mỏng manh ít ỏi khi người không hổ thẹn, tha hồ dối trá và không chân thật".

"Đổ hết nước trong ô rồi Ngài hỏi:

- "Này Rahula, ngươi có thấy nước trong ô đã đổ hết ra ngoài không?"

- "Bạch Đức Thế Tôn, thấy".

- "Thì cũng như thế đó Rahula, đời đạo đức của kẻ xuất gia bị vất bỏ khi chẳng biết hổ thẹn, tha hồ dối trá và không chân thật".

"Úp ô xuống Ngài hỏi:

- "Này Rahula, ngươi có thấy cái ô úp xuống không?"

- "Bạch Đức Thế Tôn, thấy".

- "Thì cũng như thế đó Rahula, đời đạo đức của kẻ xuất gia bị đảo lộn khi chẳng biết hổ thẹn, tha hồ dối trá và không chân thật".

"Lật ngửa ô lên Ngài hỏi:

"Này Rahula, ngươi có thấy cái ô lật ngửa trống trơn không?"

- "Bạch Đức Thế Tôn, thấy".

- "Thì cũng như thế đó Rahula, đời đạo đức của kẻ xuất gia thật rỗng không, khi ngươi chẳng biết hổ thẹn, tha hồ dối trá, thiếu chân thật.

"Hỡi này Rahula! Cũng như thớt voi trận của đức vua có cặp ngà dài, cứng chắc, thuộc loại voi giống được huấn luyện để xông pha chiến địa. Nhưng lúc lâm trận nó chỉ làm phận sự với hai cẳng trước, với hai cẳng sau, với thân hình phía trước, thân hình phía sau, với cái đầu, với hai vành tai, với cặp ngà, với cái đuôi.. nhưng vẫn lo bảo vệ cái vòi của nó để khỏi thương tổn.

"Tên nài nghĩ rằng: "Đây là thớt voi trận của nhà vua có cặp ngà dài, cứng chắc, thuộc loại voi giống được huấn luyện để xông pha chiến địa. Nhưng khi lâm trận nó làm phận sự với hai cẳng trước, với hai cẳng sau, với thân hình phía trước, thân hình phía sau, với cái đầu, với hai vành tai, với cặp ngà với cái đuôi song vẫn lo bảo tồn cái vòi của nó cho khỏi thương tổn. Như thế, con voi không chịu hy sinh hết mình cho đức vua".

"Này Rahula, nhưng nếu thớt voi trận của nhà vua có cặp ngà dài, cứng chắc, thuộc loại voi giống được huấn luyện để xông pha chiến địa. Lúc lâm trận nó làm phận sự với hai cẳng trước, với hai cẳng sau, với thân hình phía trước, thân hình phía sau, với cái đầu, với hai vành tai, với cặp ngà, với cái đuôi và luôn cả cái vòi của nó.

"Tên nài nghĩ rằng: "Đây là thớt voi trận của nhà vua có cặp ngà dài, cứng chắc, thuộc loại voi giống được huấn luyện để xông pha chiến địa. Khi lâm trận nó dám hy sinh tất cả cho nhà vua, thì chẳng việc gì nó không làm được.

"Này Rahula, cũng như thế đó, kẻ nào không biết hổ thẹn, tha hồ dối trá, thì không có việc gì xấu xa tội lỗi mà người chẳng dám làm. Lẽ đó người hãy cố huấn luyện tập như vầy: "Dù trong lúc nói chuyện vui đùa, tôi nhứt quyết không hề dối trá".

"Phật hỏi tiếp:

- "Rahula, vậy ngươi biết cái gương dùng để làm gì?"

- "Bạch Đức Thế Tôn, gương dùng để soi thấy mặt, để phản chiếu mọi vật".

- "Cũng thế ấy Rahula, con người cần soi sáng, nghĩa là phải suy đi nghĩ lại kỹ càng trước khi hành động bằng thân, suy đi nghĩ lại kỹ càng trước khi hành động bằng khẩu, suy đi nghĩ lại kỹ càng trước khi hành động bằng ý".

"Này Rahula, dù muốn làm bất cứ việc gì bằng thân ngươi phải suy nghĩ kỹ lưỡng về hành vi đó. Ngươi tự hỏi rằng: "Hành động bằng thân này sẽ mang lại hậu quả xấu xa tai hại cho ta không, có tai hại cho kẻ khác không, hoặc có tai hại cho cả hai? Hành động đó sẽ gây ra nghiệp dữ và đưa đến khổ đau không?" Nếu ngươi suy nghĩ thấy: "Hành động bằng thân mà ta định làm đây là xấu xa nguy hại cho ta, nguy hại cho kẻ khác, hoặc nguy hại cho cả hai. Hành động đó sẽ gây ra nghiệp dữ, đưa đến khổ đau". Rahula, chứng đó ngươi phải cố gắng gạt bỏ ý nghĩ muốn làm việc đó.

"Này Rahula, nhưng nếu ngươi suy nghĩ: "Hành động bằng thân mà ta định làm đây không mang lại hậu quả xấu xa cho ta, không mang lại hậu quả xấu xa cho kẻ khác hoặc cho cả hai. Đó là hành động tốt tươi cao thượng sẽ đưa đến hạnh phúc an vui". Chừng đó ngươi nên làm việc ấy.

"Này Rahula, khi đang hành động bằng thân, ngươi cũng nên suy nghĩ: "Vậy chớ việc ta đang làm bằng thân đây sẽ mang lại cho ta những hậu quả xấu xa tai hại chăng, hoặc tai hại cho kẻ khác hay cả hai? Việc đó có xấu xa tội lỗi và sẽ đưa đến khổ đau không?". Này Rahula, nếu suy nghĩ thấy việc đang làm bằng thân là xấu xa đê tiện, nó mang lại hậu quả tai hại cho ta, cho kẻ khác hoặc cho cả hai và sẽ đưa đến khổ đau, chừng đó ngươi nên đình chỉ ngay việc làm đó.

"Này Rahula, nhưng nếu ngươi suy nghĩ: "Hành động bằng thân mà ta đang làm đây không mang lại hậu quả xấu xa tai hại cho ta, cho kẻ khác hoặc cho cả hai và nó chẳng đưa đến khổ đau". Chừng ấy ngươi nên tiếp tục làm việc đó.

"Này Rahula, khi một việc làm bằng thân đã thực hiện rồi, ngươi nên suy nghĩ: "Vậy chớ sự hành động bằng thân vừa rồi sẽ mang lại cho ta những hậu quả xấu xa tai hại chăng, nó sẽ tai hại cho kẻ khác hoặc cả hai không?" Này Rahula, nếu suy nghĩ thấy việc đã làm bằng thân đó là tai hại cho mình, cho kẻ khác hoặc cho cả hai, thì ngươi nên sám hối tội lỗi với Như Lai hay các vị cao tăng và nguyện sẽ chẳng tái phạm về sau.

"Này Rahula, nhưng nếu ngươi suy nghĩ: "Việc làm bằng thân vừa rồi không mang lại hậu quả xấu xa tai hại cho ta, cho kẻ khác hoặc cả hai. Đó là hành động tốt tươi cao thượng sẽ đưa tới hạnh phúc an vui". Chừng đó ngươi nên phát tâm hoan hỉ thỏa thích và ráng ghi nhớ, niệm tưôủng phước báu về việc lành đã làm xong bằng thân".

(Những hành động do khẩu, do ý, cũng được giải thích như thể thức kể trên).

"Này Rahula, bất cứ là trong thời quá khứ, trong buổi tương lai hoặc hiện nay, các đạo sĩ hay Bà La Môn muốn cho những hành vi về thân, khẩu, ý của mình được đứng đắn thanh cao, cho ngày thêm trong sạch, cần phải suy đi nghĩ lại kỷ càng trong mỗi việc làm, mỗi lời nói, mỗi ý nghĩ, cân phân, tính toán... và luôn luôn suy nghĩ".

"Đức Thế Tôn dứt lời, Đại đức Rahula phát tâm hoan hỉ thỏa thích về sự khuyến hóa của Đức Như Lai."

-- Trung Bộ, 61

Lời của dịch giả

Trong cuộc lễ xuất gia, với sự chứng minh của chư cao tăng đại đức, thầy Tỳ kheo long trọng nguyện vâng giữ những điều học ghi trong giới bổn của Đức Phật.

Ngoài giới cấm Bất Cộng Trụ (bị trục xuất ra khỏi giáo hội) và Tăng Tàn (cấm phòng) thì các giới khác có thể được ân xá sau khi người phạm giới biết ăn năn sám hối và cam kết không tái phạm. Đúng theo tinh thần của Tạng Luật, sự chân thật của bậc xuất gia là yếu tố tối trọng để bảo trì giới hạnh của người tu sĩ cho mau tiến hóa và sự dối trá là điều nguy hại làm tắc nghẽn đường đạo đức.

Thầy Tỳ kheo không những gìn giữ giới hạnh trang nghiêm bên ngoài mà cần nhứt là phải thành thật với chính bản thân, ráng tránh xa, ghê sợ các điều quấy do thân, khẩu, ý và biết hổ thẹn tội lỗi.

Cũng như quả địa cầu nâng đỡ vạn vật, giới luật có tánh cách bảo trì nâng đỡ người tu hành đi tới mục đích cao cả và kẻ nào chẳng biết hổ thẹn tránh xa tội lỗi, cố tâm ém nhẹm việc làm bất chánh, không chịu sám hối chừa cãi mà vẫn duy trì tăng tướng giả dối bên ngoài, Đức Phật nói:

- Đời đạo đức của người đó rất ít cũng như chút nước đọng dưới đáy hồ.

- Đời đạo đức của người đó bị vất bỏ cũng như chút nước bị tạt hết ra ngoài.

- Đời đạo đức của người đó bị đảo lộn như cái ô bị úp xuống.

-Đời đạo đức của người đó rỗng không như cái ô lật ngửa trống trơn.

(Xin xem tiếp Tập 4)

[Mục lục][Tập 1][Tập 2][Tập 3][Tập 4]

Huỳnh Văn Niệm soạn dịch

Tập 4

17. Ông hoàng Mahanama chưa dứt trừ được phiền não

Một thuở nọ Đức Thế Tôn đang ngự tại vườn cây sung trong lảnh thổ của dòng Thích Ca, gần kinh đô Kapilavatthu (Ca Tì La Vệ). Hoàng tử Mahanama tìm đến nơi, cung kính đảnh lễ, ngồi kế bên Ngài và hỏi:

"Bạch Đức Thế Tôn, trước đây tôi có nghe và hiểu biết Giáo Lý của Ngài thuyết ra như vầy: "Sự tham lam làm cho tâm trí nhơ bẩn. Sự sân hận làm cho tâm trí nhơ bẩn. Sự si mê làm cho tâm trí nhơ bẩn". Và tôi đã quan niệm Giáo Pháp đúng như thế. Nhưng chẳng biết tại sao một đôi khi những ý nghĩ tham lam xâm chiếm tâm trí tôi. Những tư tưởng sân hận, si mê lại xâm chiếm tâm trí và khuấy rối tôi.

"Bạch Đức Thế Tôn, vậy chớ còn cái chi ở trong người tôi khiến cho phiền não Tham - Sân - Si một đôi khi xâm chiếm khuấy rầy tâm trí tôi như vậy?"

"Đức Phật đáp:

"Này Mahanama, vì người chưa chịu dứt bỏ "cái chi" đó nên các trạng thái Tham - Sân - Si mới vài khi có cơ hội xâm chiếm tâm trí. Chắc như vậy Mahanama, nếu "cái chi" đó bị dập tắt và không tồn tại, thì người đâu còn bận bịu với gia đình? Ở trong gia đình người tìm được nhiều thú vui để thỏa mãn lòng tham dục. Vì lẽ "cái chi" đó chẳng bị sa thải nên người mới thích sống trong gia đình để tìm các thú vui hầu thỏa mãn lòng tham dục.

"Này Mahanama, sự tham muốn (ngũ trần) nào có mùi vị gì? Chúng chỉ làm cho đảo điên thất vọng mà thôi. Tham muốn sắc trần là nỗi khốn cùng tột độ. Nếu người giới tử cao quý biết nhận định đúng theo chân lý lòng tham dục là xấu xa nhưng chẳng chịu dứt bỏ cái tâm tìm kiếm thú vui trong sắc trần, thì người không tìm đâu ra hạnh phúc và trở nên cao thượng.

"Này Mahanama, còn người giới tử cao quý biết dùng trí tuệ tuyệt vời để quán xét cho thấy rõ rệt những điều đó, biết rõ sự khao khát vô bờ bến của lòng tham muốn, hiểu rõ những nỗi điên đảo khốn cùng của sắc trần xấu xa tội lỗi và biết rõ mình chỉ được hạnh phúc an vui, được trở nên cao thượng, khi nào biết tránh xa sự tìm kiếm những thú vui theo ngũ dục.

"Này Mahanama, về phần Như Lai lúc chưa giác ngộ, khi chưa đắc đạo quả Chánh Đẳng Giác, khi còn chiến đấu để thành đạt Tuệ Giác, Ta cũng nhận thấy những nỗi khốn quẩn của tâm tham muốn. Nhưng ngoài các thú vui trần tục xấu xa tội lỗi, Ta chẳng tìm đâu được an vui hạnh phúc. Ta vẫn không tìm cách lánh xa và cố đeo đuổi theo chúng. Đến khi thành đạt trí tuệ cùng tột, Ta mới thấu rõ bản chất thực tế của lòng tham dục như hiện nay và biết rằng chỉ sống ngoài tham dục mới tìm được an vui hạnh phúc, mới trở nên cao thượng. Rồi ta cố gắng tránh xa, chẳng tìm những thú vui trần tục nữa.

"Này Mahanama, các thú vui của tâm tham dục chỉ là những trạng thái do giác quan tiếp nhận. Sự thỏa thích toại lòng đều do chúng đưa vào. Những nỗi thống khổ của lòng tham dục là muốn vật chi không được. Hoặc giả được rồi nó lại mất đi vì bị lửa thiêu cháy, bị nạn lụt hay những tên trộm mang đi.

"Nỗi khổ đau của tâm tham dục là thế này: "Nó khiến gây ra chiến tranh giữa những người này và người khác, làm phát sanh thương tật chết chóc, gây thiệt hại cho kẻ láng giềng, rồi phải đau đớn vì bị hành phạt, tra tấn, trảm quyết". Niềm thống khổ của lòng tham dục là như thế đó.

"Này Mahanama, một thuở nọ, Như Lai đang ngự trên chót núi Kỳ Xà Quật (núi Kên kên). "Cùng lúc đó tại quả núi Hắc Sơn phía bên đồi của các đạo sĩ có rất nhiều người lõa thể tu khổ hạnh thuộc phái "Đứng" không khi nào ngồi hay nằm. Vì đó họ phải chịu biết bao thống khổ nhọc nhằn.

"Một buổi trưa, sau khi xuất định như thường lệ, Như Lai đứng dậy, cất bước dạo sang phía những người tu lõa thể và hỏi:

"Hỡi này các bạn! Tại sao các người lại sống lõa lồ, đứng hoài không chịu ngồi ghế, không chịu nằm trên giường? Làm vậy các người ắt bị đau khổ hao mòn biết mấy?".

"Nhóm lõa thể trả lời:

"Này ông bạn, thầy của chúng tôi là giáo chủ Nathaputta (Ni-kiền Tử) rất thông minh trí tuệ, hiểu thấu tất cả. Ông quả quyết đã thành đạt Tuệ Giác và tuyên bố như vầy: "Dù ở yên hay cử động, ngũ hay thức, Tâm Nhãn và Tuệ Giác của ta không hề bị gián đoạn". Thầy chúng tôi còn dạy: "Hỡi này các đạo sĩ! Trước kia các ngươi đã gây ra nghiệp dữ. Vì vậy hôm nay các ngươi phải kiên trì khổ hạnh, gánh chịu đau đớn nhọc nhằn như thế để đền bù lại các tội lỗi ngày xưa. Khi thân xác bị dày vò như thế, thân khẩu ý bị hành hạ kềm hãm như thế, khiến các ngươi khỏi trả quả đớn đau về buổi tương lai. Bằng đường lối khổ hạnh, các ngươi đã hủy diệt những nghiệp cũ và chẳng gây ra nghiệp mới, không có hành vi mới. Hành vi mới chấm dứt thì không tạo nghiệp. Nghiệp bị hủy diệt thì nỗi thống khổ cũng tiêu tan. Không khổ thì cảm giác chẳng còn. Cảm giác không còn thì muôn ngàn khổ não sẽ hao mòn khô cạn". Đó là những điều tuyệt hảo của chúng ta. Chúng ta nên hoan hỉ tự hào với kiến thức ấy".

"Này Mahanama, chừng đó Như Lai nói với các người lõa thể:

"Hỡi các ông bạn lõa thể! Vậy các người có biết rõ kiếp trước mình đã có sanh ra làm người không? Có khi nào các người nghĩ rằng kiếp trước mình chẳng được sanh ra làm người chăng?".

- "Nầy ông bạn, chúng tôi không biết".

- "Các người có biết kiếp trước mình có gây ra nghiệp dữ hay đã lánh xa tội lỗi không?".

- "Chúng tôi không được biết".

- "Các người có biết rõ trong kiếp trước mình đã gây ra điều xấu xa tội lỗi như thế nào không?".

- "Chúng tôi không biết".

- "Các người có biết với những khổ đau quá khứ, những khổ đau được tồn trữ, cộng thêm với những khổ não hiện nay, mình có thể diệt tận nguồn thống khổ không?".

- "Chúng tôi không được biết?".

- "Các người có thể nghĩ rằng làm như vậy trong kiếp hiện tại thì những điều xấu xa tội lỗi chấm dứt và sẽ đạt được mục đích tốt lành cao thượng không?"

- "Chúng tôi không được biết".

- "Hỡi nầy các bạn lõa thể! Các người đã công nhận rằng không biết kiếp trước mình đã được sanh làm người hay không? Chẳng biết kiếp trước mình đã gây ra nghiệp lành hay nghiệp dữ? Không biết hành vi mình khi đó là thế nào? Không biết với nghiệp quá khứ và nghiệp tồn trữ đã gây khổ đau, cộng với cách hành thân hoại thể hiện nay có thể diệt tận nguồn thống khổ không? Các người cũng không biết phải chăng trong kiếp hiện tại các việc xấu xa tội lỗi đều chấm dứt và mục đích cao thượng đã thành đạt? Như thế các đạo sĩ lõa thể không khác gì những hạng người bị sanh vào cảnh giới khốn cùng, bàn tay đẫm máu vì đã gây ra nhiều nghiệp dữ".

- "Hỡi thầy Gotama! Hạnh phúc không sao thành đạt được bằng sự an vui no đủ. Thật ra chỉ nhờ đường lối khổ hạnh con người mới mong thoát khổ. Nếu sự sung túc đầy đủ đem lại hạnh phúc thì hẳn đức vua Senya Bimbisara (Bình Sa Vương) là hoàn toàn hạnh phúc. Vì nhà vua sống cuộc đời vàng son phong phú hơn thầy Gotama rất nhiều".

- "Các ông đạo sĩ nói hơi vội vả chẳng kịp nghĩ suy kỷ lưỡng. Như Lai xin hỏi: "Vậy chớ giữa hai nhân vật cao quý, Ta và đức vua Bimbisara, ai là người có hạnh phúc nhiều hơn".

- "Này thầy Gotama đáng kính, thật quả vậy, chúng tôi đã vội vàng hấp tấp, thiếu suy nghĩ khi nói rằng hạnh phúc không sao thành đạt được bằng sự an vui no đủ. Chỉ nhờ đường lối khổ hạnh con người mới mong thoát khổ. Nếu sự sung túc đầy đủ mang lại hạnh phúc thì đức vua Senya Bimbisara hẳn là hoàn toàn hạnh phúc. Vì nhà vua sống cuộc đời vàng son phong phú hơn thầy Gotama rất nhiều. Tuy nhiên nên để chuyện đó qua một bên và chúng tôi xin hỏi lại: "Vậy chớ giữa hai nhân vật cao quý đó, đức vua Bimbisara và thầy Gotama đáng kính, ai là người sống cuộc đời hạnh phúc hơn?".

- "Tới phiên Như Lai xin hỏi lại, các người nên trả lời cách nào cho thỏa đáng. Vậy các ông nghĩ sao? Đức vua xứ Magadha là Senya Bimbisara có thể nào ở yên không cử động hoặc im lặng chẳng thốt một lời trong thời gian bảy ngày, bảy đêm mà vẫn hạnh phúc chăng?".

- "Này ông bạn, không sao thế được".

- "Còn Như Lai thì có thể giữ thân hình yên tĩnh không cử động, chẳng thốt một lời trong thời gian một ngày và một đêm nhưng vẫn hoàn toàn an vui hạnh phúc. Không những vậy thôi, Như Lai có thể ở yên, trầm lặng chẳng thốt một lời suốt hai, ba, bốn, năm, sáu, hay bảy ngày bảy đêm nhưng vẫn được hạnh phúc hoàn toàn. Như vậy các ông nghĩ thế nào? Giữa đức vua Bimbisara xứ Magadha và Ta, ai hạnh phúc hơn?".

- "Thầy Gotama đáng kính, nếu vậy thì Ngài hẳn được hạnh phúc an vui hơn vua xứ Magadha là Senya Bimbisara rồi".

-- Trung Bộ, 14

18. Giây oan trái nên mở chớ không nên buộc

Lúc nọ có xãy ra trong nhóm Tỳ kheo nhiều sự cãi vả tranh chấp đưa đến xung đột với nhau bằng võ lực. Dân chúng hay biết rất phiền hà bực bội. Những Tỳ kheo không liên can còn biết phải quấy đến thông báo, Đức Phật dạy: "Hỡi này các đệ tử! Khi tư cách bất tuân Giới Luật, vô phẩm hạnh và hận thù xâm chiếm các ngươi, tốt hơn nên ngồi trên ghế cách xa nhau, mặc sức quơ tay múa chân, hoặc đấu khẩu, nhưng chớ nên ấu đả cùng nhau".

Nhưng lời khuyến hóa của Đức Thế Tôn chẳng có kết quả. Một Tỳ kheo khác tới cho Phật hay: "Con xin thành khẩn thỉnh Đức Thế Tôn, vì lòng từ bi bác ái ngự đến xem qua và dạy bảo".

Đức Phật liền ngự đến giữa nhóm Tỳ kheo đang xung đột và nhắc lại chuyện hoàng tử Dighavu con vua Dighiti xứ Kosala. Sau một cuộc chiến tranh, vua Dighiti bị phản bội thua trận và vua chiến thắng Brahmadatta xứ Kasi bắt được vua Kosala cùng hoàng hậu đem đi hạ ngục để chờ ngày hành quyết.

"Hỡi này các Tỳ kheo! Lúc đó hoàng tử trẻ trung Dighavu phát tâm suy nghĩ: "Đã hèn lâu ta không được đến thăm viếng mẹ cha. Vậy ta sẽ lên đường nội hôm nay. Rồi chàng thanh niên Dighavu đi vào thành Bénarès nhìn thấy vua cha và hoàng hậu bị trói ké bằng giây to, đầu cạo trọc và quân lính dẫn đi xuyên qua các đường phố giữa những tiếng trống vang rền. Thấy vậy chàng bước đến gần cha mẹ. Vua Dighiti xứ Kosala thấy con liền la lên: "Này Dighavu thân mến, con chớ nên để kéo dài... Con chớ nên nóng nảy vội vàng. Vì không thể lấy hận thù rửa được hận thù. Chỉ có dứt bỏ hận thù thì mới dập tắt được hận thù".

"Hỡi này các Tỳ kheo! Khi nghe vậy dân chúng nghĩ rằng: "Có lẽ ông vua Dighiti xứ Kosala này điên hay mê sảng? Chàng trai Dighavu chẳng liên can gì cả, tại sao ông ta lại nói: "Chớ để kéo dài... chớ để nóng nảy vội vàng?". Vua Dighiti trả lời: "Này các bạn, tôi không phải điên hay mê sản gì cả. Kẻ nào thức thời sẽ hiểu được những lời tôi nói".

"Này các Tỳ kheo, những tên lính sau khi dắt vua Kosala và hoàng hậu đi khắp nẻo đường trong thành phố rồi trở ra theo cửa hướng nam. Chúng chặt đứt vua Kosala và hoàng hậu ra làm bốn khúc mang đi bỏ khắp bốn hướng ở ngoại thành, để lại người canh gác rồi rút lui.

"Khi ấy chàng thanh niên Dighavu liền đem theo rượu mạnh đi vào thành Bénarès cho quân lính gác uống say mèm. Khi chúng say té nằm la liệt dưới đất, Dighavu liền gom hài cốt cha mẹ lại để lên giàn hỏa tế lễ, chấp tay đi vòng quanh ba lần.

"Này các Tỳ kheo, xong việc chàng trai Dighavu liền đi vào rừng khóc than thảm thiết rồi gạt lệ trở lại thành Bénarès, đến các chuồng tượng gần đền vua nói với tên nài trưởng: "Này ông, tôi rất mong học được nghề khiển voi".

- "Hỡi chàng thanh niên! Được lắm, chàng cứ vào đây mà học".

"Này các Tỳ kheo, lúc trời vừa rựng sáng, hoàng tử Dighavu từ trong chuồng voi, với giọng thâm trầm kỳ diệu cất lên tiếng hát du dương, và thỉnh thoảng hòa cùng tiếng sáo mê hồn di chuyển theo luồng gió ban mai thanh khiết nhẹ nhàng. Đức vua Brahmadatta xứ Kasi thức giấc vào lúc đó, nghe được giọng ngâm tiếng sáo hấp dẫn lạ thường liền phán hỏi quân hầu: "Vậy chớ kẻ nào từ sáng sớm ở trong chuồng voi, thổi sáo và hát nghe êm tai tuyệt diệu như thế?".

- "Tâu Đại Vương, chính một chàng trai mới xin vào học nghề khiển voi cho ngài đó".

- "Vậy các ngươi hãy dẫn nó lại đây cho trẫm xem".

- "Dạ xin vâng".

"Khi Dighavu tới nơi, đức vua hỏi:

"Này chàng thanh niên hiền lành kia, có phải chính ngươi thổi sáo và hát trong lúc trời rựng sáng đó không?".

- "Tâu Đại Vương, phải".

- "Vậy nhà ngươi hãy thổi sáo và hát thêm cho trẫm nghe nữa xem?".

"Hoàng tử Dighavu vâng lời và trổ hết tài ba để tìm ân huệ và sự tin cậy của nhà vua.

"Vua Brahmadatta xứ Kasi phán:

- "Này chàng trai hiền lành kia, vậy ngươi hãy ở lại đây hầu trẫm".

"Chàng thanh niên Dighavu vâng lệnh và trở thành người hầu đáng tin cậy của vua.

"Chàng thức dậy sớm hơn vua, đi ngủ sau vua, vui lòng vâng dạ và hành sự theo mạng lịnh của ngài, có tánh nết điều hòa nhu thuận, lời nói dễ thương. Không lâu sau đó chàng được đức vua Brahmadatta tín dụng luôn luôn sống cận bên ngài.

"Này các Tỳ kheo, ngày nọ đức vua Brahmadatta xứ Kasi dạy: "Hỡi chàng trai thân mến! Ngươi hãy sắp đặt một cỗ long xa để chúng ta đi săn bắn".

"Thắng ngựa xong Dighavu đến tâu vua:

- "Tâu Đại Vương, long xa đã sắp đặt xong, xin ngài tùy tiện".

"Hỡi này các Tỳ kheo! Vua Brahmadatta xứ Kasi ngự lên xe và chàng Dighavu cầm cương ngựa tìm cách tách khỏi quân lính tùy tùng phía sau rồi tẻ qua ngõ khác. Sau khi vượt hết một đoạn đường dài, nhà vua phán: "Này chàng trai thân mến, ngươi hãy dừng xe lại cho trẫm nằm nghỉ mệt một chút".

"Hoàng tử Dighavu vâng lời dừng xe lại, bước xuống đất ngồi tréo hai cẳng. Đức vua Brahmadatta nằm xuống gối đầu trên bắp vế chàng rồi ngủ mê man vì đi đường mệt mỏi.

"Này các Tỳ kheo, lúc đó chàng thanh niên Dighavu phát sanh ý nghĩ: "Nhà vua Brahmadatta xứ Kasi này đã gây cho gia đình ta muôn vàn đau khổ. Do ông mà chúng ta mất hết quân lính, chiến xa, kho tàng, của cải, giang sơn. Đã vậy ông còn giết cha mẹ ta. Giờ đây đã đến lúc ta phải rửa sạch hận thù". Tính xong chàng rút gươm ra khỏi vỏ. Nhưng chàng sực nhớ lại lời cha dặn khi trước: "Không nên để kéo dài, hỡi đứa con thân mến!... Không nên nóng nảy vội vàng. Vì hận thù không sao rửa được hận thù và chỉ có dứt bỏ hận thù mới mong dập tắt hận thù. Như vậy ta không nên cải lời cha dạy". Nghĩ xong, Dighavu để gươm vào vỏ. Chàng suy đi nghĩ lại như vậy đến lần thứ hai, lần thứ ba rồi để gươmg vào vỏ.

"Hỡi này các Tỳ kheo! Lúc đó đức vua Brahmadatta đang ngủ mê bỗng giựt mình hoảng hốt. Chàng Dighavu hỏi: "Tâu Đại Vương, chẳng biết tại duyên cớ chi? Ngài đang ngủ ngon lành bỗng nhiên lại giật mình hoảng hốt, tỏ vẻ kinh hoàng sợ hãi như vậy?".

"Nhà vua đáp: "Hỡi người bạn trẻ! Trẫm ngủ nằm mộng thấy hoàng tử Dighavu con vua Dighiti xứ Kosala đang tuốt gươm toan hạ sát ta nên mới giật mình hoảng hốt kinh hoàng sợ hãi như thế".

"Hỡi này các Tỳ kheo! Lúc ấy hoàng tử Dighavu đặt tay trái lên đầu vua Brahmadatta, tay phải tuốt gươm ra khỏi vỏ và nói: "Chính tôi là Dighavu đây. Tôi là đông cung thái tử của vua Dighiti xứ Kosala. Đại vương đã gây quá nhiều đau khổ cho gia quyến tôi. Ngài đã hủy diệt quân lính, chiến xa, kho tàng, của cải, giang san của chúng tôi. Đã vậy ngài còn giết hại cả cha mẹ tôi. Giờ đây đã đến lúc tôi phải rửa sạch hận thù".

"Này các Tỳ kheo, đức vua Brahmadatta xứ Kasi liền cúi đầu quì mọp xuống chân Dighavu khẩn khoản: "Hỡi bạn thân mến Dighavu! Hãy tha chết cho trẫm, hãy để trẫm được toàn mạng".

"Dighavu trả lời:

- "Tâu Đại Vương, làm sao tôi có thể tha chết cho ngài đặng? Chính ngài nên dung tha cho tôi mới phải".

"Nhà vua đáp:

- "Thế thì xin chàng hãy tha chết cho trẫm và trẫm cũng để chàng được an toàn".

"Hỡi này các Tỳ kheo! Như thế vua Brahmadatta và Dighavu đều hoan hỉ xóa bỏ hận thù tha chết cho nhau. Hai người nắm tay tuyên thệ sẽ không làm hại lẫn nhau".

"Rồi vua Brahmadatta xứ Kasi phán:

- "Này bạn thân mến Dighavu, vậy chàng hãy sắp đặt long xa để chúng ta trở về". Dighavu vâng lời, hai người lên xe quay trở lại nhập vào đoàn quân hộ vệ.

"Hỡi này các Tỳ kheo, đức vua Brahmadatta xứ Kasi về tới triều trong thành Bénarès liền cho hội tất cả quần thần và phán: "Này các khanh, nếu gặp được hoàng tử Dighavu con vua Dighiti xứ Kosala thì các khanh sẽ xử sự thế nào?"

"Vài vị quan tâu: "Tâu bệ hạ chúng tôi sẽ chặt tay chàng. Chúng tôi sẽ chặt chân chàng. Chúng tôi sẽ chặt luôn cả chân tay. Chúng tôi sẽ cắt tai chàng. Chúng tôi sẽ thẻo mũi chàng. Chúng tôi sẽ cắt tai mũi chàng. Chúng tôi sẽ chặt đầu chàng".

"Đức vua phán:

- "Thì đây là hoàng tử Dighavu con vua Dighiti xứ Kosala. Nhưng trẫm cấm nhặt không cho ai đụng tới chàng. Vì chàng đã tha chết cho trẫm và trẫm cũng cam kết để chàng được toàn thân".

"Rồi vua Brahmadatta xứ Kasi hỏi:

- "Hỡi bạn thân mến Dighavu! Nhưng tại sao cha chàng trước khi chết lại dặn: "Chớ nên để kéo dài... Chớ nên nóng nảy vội vàng?".

"Dighavu trả lời:

"Tâu Đại Vương, trước khi chết vua cha có dặn: "Chớ nên để kéo dài". Có nghĩa là không nên để hận thù kéo dài thêm nữa. Ngài nói: "Chớ nên nóng nảy vội vàng!" Có nghĩa là chớ nên nóng lòng lôi kéo bạn bè tấn công để rửa hận. Vua cha lại nói: "Không thể lấy hận thù rửa sạch hận thù, mà chỉ có dứt bỏ hận thù mới mong dập tắt hận thù". Có nghĩ là khi Đại Vương giết cha mẹ tôi, nếu tôi tìm cách hãm hại ngài thì tất nhiên quan quân của ngài sẽ giết tôi, rồi bè đảng của tôi tìm cách báo oán tàn sát lại quân lính của Đại Vương. Làm vậy không sao lấy hận thù để dập tắt hận thù đặng. Tâu Đại Vương nhưng giờ đây, Ngài đã tha mạng sống cho tôi và tôi cũng chẳng sát hại ngài. Như vậy sự dứt bỏ hận thù đã dập tắt hận thù. Đó là những lời trăn trối của vua cha trước khi thăng hà".

"Hỡi này các Tỳ kheo! Lúc đó vua Brahmadatta xứ Kasi phán: "Tuyệt diệu thay! Chàng thanh niên Dighavu thật rất thông minh nên đã lĩnh hội được những lời trối trăn bóng gió khó hiểu của vua cha". Nói xong Ngài ra lịnh trả lại quân lính, chiến xa, kho tàng, của cải, đất đai cho Dighavu và gã luôn công chúa cho chàng."

Đức Thế Tôn thuyết tiếp:

"Này các Tỳ kheo, đó là tư cách bền tâm, nhẫn nại, nhu thuận của các vua chúa trị vì thiên hạ. Còn đối với các ngươi là bậc xuất gia nương theo Giáo Pháp tìm đường thánh thiện, các ngươi cũng phải bền tâm nhẫn nại thế nào để nghiêm trì Giới Luật bảo tồn Chân Lý chói ngời rạng rỡ trên khắp thế gian".

Đức Phật dạy thêm lần thứ hai và thứ ba nữa: "Vậy các ngươi (những vị đang xung đột) hãy dừng lại, thôi tranh chấp, thôi xung đột, thôi cãi vả". Và cũng ba lần các Tỳ kheo ngoan cố trả lời: "Bạch Đức Thế Tôn, Ngài là bậc Pháp Vương, xin bền tâm nhẫn nại để sống an vui hạnh phúc. Còn những chuyện cãi vả, tranh chấp, xung đột, ấu đả là phần trách nhiệm của chúng tôi... và chúng tôi vẫn tiếp tục".

Đức Phật nghĩ: "Bọn điên rồ này thật là ngoan cố, cứng đầu, ngả chấp quá đổi và chẳng dễ gì dạy bảo". Nói xong Ngài đứng dậy ra về.

-- Đại Phẩm, Luật Tạng, X.2

Lời của dịch giả.

Sự việc trên đây chứng tỏ chẳng những chỉ hiện nay mới có xảy ra những sự bất hòa trong hàng Tăng chúng. Lúc Phật còn tại thế, trường hợp xung đột cãi vả giữa các Tỳ kheo cũng đã có lần gây cấn lên cao độ đến đỗi Ngài không dàn xếp nổi và phải rút vào rừng vắng, bỏ mặc cho họ tranh chấp với nhau. Nhưng các tín đồ thời ấy sáng suốt khôn ngoan, khi biết rõ tự sự chẳng còn trong sạch dâng cúng vật thực nữa. Các Tỳ kheo ngoan cố, vì đói khổ thiếu thốn phải tìm thỉnh Phật về.

Hiện nay có nhiều phần tử xuất gia vô giới hạnh, ganh tị, chia rẽ, thù nghịch mà vẫn được các đệ tử cung phụng ấm no đầy đủ nên vẫn hiu hiu tự đắc, ý lại, tiếp tục sấn bước trên đường tội lỗi để phá hoại Phật Giáo. Nếu chúng ta biết lựa ruộng tốt để gieo trồng như người xưa thì lợi ích biết bao?

Tôn chỉ của Đạo Phật là: "Từ bi, bác ái, vị tha, bền tâm, nhẫn nhục". Thánh Gandhi cũng noi theo đường lối đó để tổ chức phong trào "Đề kháng bất bạo động" chống lại đế quốc Anh suốt 30 năm. Ông nói: "Sự nhẫn nhục bất bạo động khiến cho quả đấm của kẻ bạo tàn rơi vào khoảng trống, vô hiệu lực, vì không có phản ứng nào".

Trong câu chuyện trên đây, hai quốc vương Dighiti, Brahmadatta và hoàng tử Dighavu đều là những nhân vật can trường, đức độ phi thường, nên đều biết xử sự đúng theo lẽ phải.

Vua Dighiti xứ Kosala bại trận và bị bắt cùng hoàng hậu, biết rằng thế nào cũng không tránh khỏi cái chết nên dặn con chớ nên báo oán.

Hoàng tử Dighavu rất thông minh hiếu thuận, thông thấu tội phước nghiệp quả, nên hành động theo lời trăn trối của vua cha, không ám hại kẻ thù.

Còn vua chiến thắng Brahmadatta xứ Kasi không vì đó mà trở nên kiêu căng, tự đắc, bạo tàn, mà lại biết tôn trọng chữ Tín, biết đánh giá thái độ quân tử của đông cung Dighavu, nên trả lại tất cả giang san sự nghiệp và chọn chàng là phò mã.

Cổ nhân có nhiều đức tánh cương trực chân thành, biết xử sự đúng theo tinh thần Phật Giáo nên hằng được hạnh phúc an vui. Ngày nay con người quá mê say vật chất, tánh tình hẹp lượng ích kỷ, ngả chấp, hành động xấu xa vô ý thức để rốt cuộc phải chịu khổ đau. Câu chuyện trên đây đáng là tấm gương soi sáng muôn đời.

19. Khúc gỗ trôi ra biển cả

Đức Thế Tôn thuyết:

"Hỡi này các Tỳ kheo! Các ngươi có nhìn thấy khúc gỗ đang trôi lều bều trên dòng nước sông Hằng đó không?"

"Nếu khúc cây đó không tấp vào bờ bên này hay đổ vào bờ bên kia. Nếu nó chẳng bị chìm dưới dòng nước đang chảy mạnh. Nếu nó không bị mắc kẹt dưới đáy sâu. Nếu nó không bị những chúng sanh thuộc nhân loại hoặc hạng phi nhân vớt đem đi. Nếu nó không bị nước lũ lôi cuốn làm tan vỡ và nếu nó không mục thúi trong ruột thì tất nhiên khúc gỗ đó sẽ trôi suông sẻ ra tới ngoài khơi, nó từ từ trôi ra biển cả, nó sẽ lướt qua những lượn sóng ba đào, vượt khỏi các chướng ngại vật để trôi ra biển".

"Này các Tỳ kheo, thì cũng như thế ấy, nếu các người không tấp vào bờ bên này hay bờ bên kia. Nếu các người chẳng bị chìm dưới dòng nước đang chảy mạnh. Nếu các người không bị những chúng sanh thuộc nhân loại hay hạng phi nhân hãm hại. Nếu các người không bị nước lũ cuốn đi và nếu các người không mục thúi bên trong, thì các ngươi sẽ hướng về Niết Bàn, từ từ trôi tới Niết Bàn. Các ngươi sẽ vượt qua những trở ngại khó khăn để đến Niết Bàn".

"Này các Tỳ kheo, bờ biển này của sông Hằng là lãnh vực của lục căn với tánh cách chủ quan. Bờ bên kia là lãnh vực của lục căn với tánh cách khách quan. Chìm dưới dòng nước đang chảy mạnh ám chỉ lòng tham muốn vô bờ bến của người đời. Mắc kẹt dưới đáy sông là tâm ngã chấp, cố bám đời sống hảo huyền, cho rằng đây là thân ta, đây là của ta, đây là ta.

"Còn những chúng sanh thuộc nhân loại hãm hại các ngươi như thế nào?"

"Đó là trường hợp người làm chủ gia đình bị dính mắc giữa lòng thế tục, vui thích hoặc phải chịu đau khổ vì đời, phải chia sớt các niềm vui nỗi khổ với những kẻ sống quanh mình, luôn luôn bận rộn vì nhu cầu, vì sự ràng buộc gia đình chẳng biết tới khi nào mới làm xong nhiệm vụ.

"Còn các ngươi bị hạng phi nhân thôn tính ra sao?"

"Đó là nói về kẻ xuất gia tìm đạo cứu cánh lại ước mong được sanh làm chư thiên. Người đó hằng khẩn nguyện như vầy: "Mong sao với công đức nhọc nhằn trên đường tu tập, khổ hạnh nghiêm trì giới luật đúng theo phẩm hạnh sa môn, tôi sẽ được tái sanh về cõi thiên đàng".

"Bị dòng nước lũ cuốn đi có nghĩa là sa vào bẩy ngủ trần tội lỗi".

"Còn mục thúi bên trong là thế nào?"

"Đây là ám chỉ những con người thấp hèn đê tiện, vô giới hạnh nuôi mạng bất chánh xấu xa, hay giấu lỗi mình, thường khoe khoang tài đức. Là những bạn đồng hành hay lừa dối, xảo quyệt, cống cao, ngả mạng, thân tâm nhơ bẩn, lòng dạ chứa đầy tham dục ví như đống rác thúi tha."

-- Tương Ưng Bộ IV

Lời của dịch giả

Đức Phật ví thầy Tỳ kheo như khúc gỗ trôi sông, chẳng còn bị vật chi ràng buộc, bỏ nhà cửa thân thuộc ra đi tìm sống cảnh cô đơn trước những phong ba bão táp. Vậy người ấy phải ráng cẩn thận, đừng để dính mắc vào cạm bẫy của ma vương trong nhiều trường hợp xấu xa tội lỗi và chỉ chú tâm hướng về mục đích cuối cùng là Niết Bàn.

Người thế gian, từ vô thỉ, đã chịu ảnh hưởng vật chất nặng nề, có đủ trí óc thông minh và khả năng đem lại danh vọng tiền bạc rất dễ dàng, nhưng không tài nào thấu nổi thực tế của con người là ra sao. Vì lẽ đó họ cho đời là tươi đẹp và tranh đấu để củng cố kiếp nhân sinh ngắn ngủi là hợp lý.

Trên đây, Đức Phật cố ý khuyến hóa các bậc xuất gia nên cố gắng trau giồi giới đức, sáng suốt biết mình trong mỗi hành động, lời nói và tư tưởng, thì trước sau gì cũng thoát khỏi vòng sanh tử, cũng như khúc gỗ nổi lều bều trên mặt nước vượt qua tất cả vật chướng ngại để trôi lần ra biển cả.

20. Tư cách dứt bỏ

Có người tại gia cư sĩ tên là Potaliya đến viếng Phật và nói:

"Bạch Đức Thế Tôn, hiện nay tôi đã đình chỉ cuộc kinh doanh thương mãi và bỏ tất cả công việc hàng ngày". Đức Phật đáp:

"Này người tại gia cư sĩ, những công việc hằng ngày mà người vừa nói là một chuyện. Còn các công việc hàng ngày theo đường lối của kẻ có đức hạnh là chuyện khác.

"Hỡi người tại gia cư sĩ! Có tám điều học mà người làm chủ gia đình cần phải thực hành để dứt bỏ công việc hàng ngày là:

- Không sát hai sanh vật và cố tránh sự sát hại.

- Không lấy vật gì của kẻ khác và cố tránh sự sang đoạt món chi không ai cho mình.

- Không nói dối và cố gắng dùng lời chân thật.

- Không nói xấu kẻ khác và cố tránh xa lời nói đâm thọc.

- Không ham muốn xấu xa và cố tránh sự tham lam.

- Không chỉ trích kẻ khác và cố tránh sự phê phán.

- Không nên sân hận và cố tránh sự nóng giận hung hăng.

- Không nên cống cao ngạo mạn và ráng khiêm tốn nhẩn nhục.

"Đó là tám công việc hàng ngày mà người đạo hạnh cần phải thực hành.

"Này người tại gia cư sĩ, ý nghĩa về điều học sát hại sanh vật là thế nào?

"Ví dụ có người chủ gia đình phát tâm suy nghĩ: "Ta hãy ráng từ bỏ tánh hung bạo đối với các sanh vật, vì đó là điều chướng ngại rất tai hại. Nếu sát hại sanh vật ta sẽ bị lương tâm cắn rứt về sự hung hăng tàn bạo đó. Những kẻ thức thời hiền hậu biết được sẽ chê trách ta là người độc ác. Sau khi chết, xác thân tan rã ta sẽ bị đọa vào cảnh giới khốn cùng. Đó là điều trở ngại trên đường đạo đức. Tránh xa sát hại sanh vật khiến ta khỏi mang nghiệp dữ về sau.

(Đức Phật giải thích bảy điều học tiếp theo cũng với thể thức như trên).

"Hỡi người tại gia cư sĩ! Cũng như con chó thân hình ốm o gầy cổi vì thiếu ăn, chạy vào lò thịt được tên đồ tể vất cho khúc xương bò không dính chút thịt nào và còn rỉ ra vài giọt máu không sao đủ no lòng. Thì cũng như thế ấy, người giới tử cần nên suy nghĩ như vầy: "Những dục lạc và sắc trần nào có khác chi khúc xương khô không làm cho đỡ đói và chỉ mang lại nhiều đau khổ mà thôi".

"Nhờ sáng suốt biết nhận xét sự việc đúng theo thực tế chẳng còn lầm lẫn, người giới tử không cần quan tâm tới những điều vô ích tai hại và cố gắng tìm rõ chân lý, làm phát triển chân lý, ráng dập tắt tâm khao khát thèm thuồng về những vật cấu tạo trên thế gian cho đến mức độ chẳng còn tham muốn gì nữa.

"Hỡi người tại gia cư sĩ! Đó là phương thức từ bỏ đúng theo đạo hạnh của người giới tử tại gia. Đó là những công việc hàng ngày mà con người cao quý cần phải cố gắng thực hành".

-- Trung Bộ 1

21. Công phu hành đạo

"Hỡi các thầy Tỳ kheo! Như Lai không cho rằng tư cách giác ngộ có thể thành đạt dễ dàng mau chóng mà là kết quả của nhiều công phu kham khổ nhọc nhằn được thực hành từ giai đoạn đúng theo qui tắc với mức độ tiến triển nhịp nhàng suốt lịch trình tu tập.

"Trong trường hợp này, một người kia có đức tin tìm đến (bậc thiện tri thức) chú tâm, lóng tai nghe Giáo Pháp và cố gắng ghi nhớ nằm lòng. Người trắc nghiệm mức quan trọng của Pháp học là thể nào và phát tâm thỏa thích trong Giáo Lý. Người trở nên nhiệt thành, thức tỉnh đạo tâm, cân nhắc chánh tà phải quấy rồi quyết định thực hành đường lối đúng theo hoài bảo. Người quan niệm Giáo Pháp là đúng chân lý rồi dùng trí thông minh phân tách, suy nghiệm, lĩnh hội một cách sáng suốt.

"Sau đây là bốn phương thức được dành cho người giới tử khi mới bước chân vào đạo:

1) Tinh tấn tránh xa các pháp xấu xa tội lỗi.

2) Tinh tấn lướt qua khỏi các điều thấp hèn đê tiện.

3) Tinh tấn làm cho tiến triển các pháp lành.

4) Tinh tấn bảo tồn những pháp cao thượng.

"Các ngươi hãy nghe đây:

Tinh tấn tránh xa các pháp xấu xa: Trong trường hợp này người giới tử cố gắng trau giồi tâm trí chẳng cho nó khiêu gợi những tư tưởng hoặc hành động xấu xa tội lỗi khi chúng chưa phát sanh. Mỗi khi va chạm với sắc trần hay bất cứ vật gì người chẳng quan tâm đến và chú ý quán xét về các trạng thái đê tiện nhơ nhớp của sắc trần. Ngươi suy nghĩ về những nghiệp báo tai hại nếu không kiểm soát được lục căn.

Tinh tấn lướt qua khỏi các điều thấp hèn đê tiện: Người giới tử cố gắng rèn luyện thân tâm để vượt qua khỏi các pháp xấu xa tội lỗi đã phát sanh, đem hết nghị lực điều ngự tư tưởng và ráng hủy diệt chúng không cho tái diễn.

Tinh tấn làm cho phát triển các pháp lành: Người giới tử hướng thiện chí của mình về các việc lành chưa phát sanh làm cho Bảy Nguyên Tố Giác Ngộ (Bojjhanga) được tiến triển thêm, có tâm vui thích nơi thanh vắng, cố dập tắt phiền não để đi lần tới giải thoát.

Tinh tấn để bảo tồn những phép cao thượng: Người giới tử luôn luôn chú tâm về những điều tốt tươi cao thượng đã phát sanh rồi, không để cho tư duy cao đẹp đó tiêu tan, mà ráng làm cho nó phát triển đến mức độ toàn hảo (Bhavana), tâm trí luôn luôn sáng suốt chiến đấu.

"Này các Tỳ kheo, dù phải nương theo học hỏi với một ông giáo chủ thiếu đức hạnh, hằng ngày lo tom góp nhiều của cải lợi lộc, các trò của ông ta cũng không được tự do muốn làm gì thì làm, chẳng tuân theo kỷ luật. Các môn đệ cũng phải kính nể ông ta chứ không dám ngoan cố cứng đầu khó dạy, buông lung tùy ý".

"Như vậy, lúc tìm theo học hỏi với một Đấng Toàn Giác có Giới Luật trang nghiêm, sống ngoài nếp xa hoa, vất bỏ tiền tài danh lợi, thì hẳn người giới tử cần phải thu thúc kỷ cương như thế nào?

"Về điều này, khi một giới tử có đức tin trong Giáo Pháp và muốn nương theo Giáo Pháp tất nhiên phải nhìn nhận: "Đức Như Lai là Thầy Tổ và mình đây là trò. Ngài suốt thông tất cả, còn mình thì tối tâm ngu dốt".

"Có tánh phục tùng dễ dạy như thế, Giáo Pháp sẽ đem lại cho giới tử nhiều nghị lực và mau tấn hóa. Người lấy Giáo Pháp làm nguyên tắc và suy nghĩ: "Ta sẽ hết lòng tinh tấn cố công hành đạo. Dù cho thịt, da, gân, xương ta bị rả rời. Dù máu khô cạn ta cũng không thối chuyển. Ta quyết tâm tinh tấn trau giồi đạo hạnh nếu chưa đạt được mục đích mà con người có thể thành tựu bằng khả năng và nghị lực."

-- Trung Bộ

-[Hết]-

[Mục lục][Tập 1][Tập 2][Tập 3][Tập 4]