Một kỹ thuật sống

Đúng là một trong những yếu tố chính yếu mang lại cho con người nguyên thuỷ sự ưu việt so với những đối thủ và kẻ thù tiền nhân loại là trí tuệ của nó, là khả năng sử dụng tư duy như là những công cụ để lập luận, và sử dụng những từ đơn giản như là những biểu tượng tốc ký, gọi là thế, cho những tư tưởng phức tạp.

Cùng lúc, điều quan trọng là nhận ra rằng khi tương phản với cảm xúc và khát khao, trí tuệ xuất hiện như một lực lượng tương đối yếu kém và đôi khi không hiệu quả. Cảm xúc và khát khao được dâng lên tầng ý thức từ những sức mạnh bản năng khủng khiếp, và thậm chí trí tuệ mạnh mẽ nhất có thể tự thấy bất lực khi đối diện với đối phương như vậy.

Do vậy kiểm soát một nỗi khát khao chỉ bằng nỗ lực ý chí đơn giản thường rất khó khăn, đôi khi là không thể, và có những lúc là có thể có hại.

Là khó khăn khi khát khao là một cái gì nhiều hơn một thứ hời hợt. Là không thể khi khát khao làm một phương tiện thoả mãn một bản năng đầy sức mạnh. Và có thể có hại khi khát khao làm một phương tiện thoả mãn một bản năng đã từng từ chối những phương tiện thoả mãn khác. Điều này đặc biệt đúng khi có một cảm giác tội lỗi hay một cảm giác xấu hổ hoạt động như một sức mạnh trấn áp.

Chính đó là lúc sự tự hiểu biết một cách rộng lớn và sâu sắc trở nên cần thiết để hiểu và kiểm soát những khát khao của bạn; nhưng bạn không thể xử lý thoả đáng những khát khao mạnh mẽ trừ khi bạn tự luyện tập để giải quyết những mong ước nhỏ thỉnh thoảng nảy sinh trong đời sống hàng ngày của bạn.

Mặc dù một số hình thức luyện tâm của Phật giáo có thể được thực hiện tốt nhất trong môi trường yên tĩnh và hẻo lánh, các hình thức luyện tập khác có thể được đan dệt trong các mối quan tâm hàng ngày và do vậy có thể làm thành một phần không thể thiếu của những mối quan tâm này. Thực hành sự thấy biết trong sáng là một trong những hình thức loại thứ hai này, vì nó có phạm vi rộng lớn để áp dụng trong đời sống bận rộn hàng ngày.

Mặc dù thuật ngữ thấy biết trong sáng là khá sáng sủa, cần thảo luận một lát xem nó có nghĩa là gì xét về sự tu tập tinh thần Phật giáo. Trong việc áp dụng thuật ngữ này lần đầu, sự thấy biết trong sángcó nghĩa là hiểu biết sáng tỏ về động cơ hay mục đích của một hành động.

Nói cách khác, bất kể bạn đang làm việc gì, bạn nên hiểu một cách rõ ràng tại sao bạn làm như vậy. Thay vì có một ý tưởng mơ hồ hoặc mờ nhạt về điều mà bạn trông chờ đạt được bằng việc đó, bạn nên cố gắng có một ý tưởng rõ ràng về mục tiêu của việc bạn làm, có nghĩa là một ý tưởng rõ ràng về những khát khao thúc đẩy bạn thực hiện hành động đó.

Thứ đến, khi động cơ về một hành động đã được làm rõ trong tâm trí, bạn nên có một ý tưởng cũng rõ ràng như vậy về việc hành động đó có thực sự phù hợp với mục đích của nó hay không. Giáo lý của Đức Phật chỉ ra sự cần thiết không chỉ phải có sự thấy biết trong sáng về động cơ của một hành động mà còn phải có sự thấy biết trong sáng về tính phù hợp của hành động đối với mục tiêu của nó.

Thứ ba, cần hấp thụ yếu tố thấy biết trong sáng này vào mỗi hành động. Nói cách khác, toàn bộ cuộc sống của một con người, bao gồm mọi hoạt động và mọi trải nghiệm là lãnh địa của chánh niệm, và do vậy, nhờ việc mở rộng phạm vi của sự chánh niệm này vào trong mỗi hoạt động và mỗi kinh nghiệm, toàn bộ cuộc sống sẽ trở thành nền tảng cho sự trau dồi tâm.

Cuối cùng, có một hình thái của chánh niệm được gọi là thấy biết trong sáng về sự không si mê. Hàm ý đầy đủ của thấy biết trong sáng về sự không si mê này liên quan đến giáo lý cơ bản của Phật giáo rằng một cái tôi riêng biệt chỉ là một ảo tưởng; do vậy sự thấy biết trong sáng về sự không si mê là sự tỉnh giác sắc bén xuyên thủng sự tự lừa dối mình và thâm nhập thẳng xuyên qua sự ảo tưởng về cái tôi đến sự thực về sự tồn tại của một con người.

Bây giờ chúng ta hãy trở lại loại thấy biết trong sáng đầu tiên, thấy biết trong sáng về động cơ. Khi bạn áp dụng điều này đối với toàn bộ đời sống của mình, đối với những hy vọng và khát khao của bạn, đối với tất cả những kế hoạch và nỗ lực của bạn, giả định trước là bạn có mục tiêu cơ bản nhất định trong cuộc sống. Tuy nhiên, bạn có thể không có một động cơ toàn diện trong cuộc sống; bạn có thể bị mắc kẹt vào dòng trôi dạt không suy nghĩ, và nếu như vậy thì việc đầu tiên cần làm là trở nên ý thức được về điều này, và nếu có thể thì xác định một cái đại loại như động cơ toàn diện.

Tuy nhiên giả thiết bạn có một động cơ hay mục tiêu như vậy trong cuộc sống, một điều đáng mong muốn vì một đời sống hiệu quả là bạn suy nghĩ về những hành động của mình xét về mặt tổng thể để xem chúng có phù hợp với trọng tâm cuộc sống của bạn hay không hoặc là chúng dẫn bạn đến với tất cả các loại vấn đề phụ không mang lại lợi ích gì cả hay không.

Tất nhiên, điều này không có ý nói là bạn không thể có các vấn đề phụ; các vấn đề đó là không thể tránh khỏi trong đời sống bình thường. Có nhiều điều bạn phải làm hoàn toàn trái ngược với mục tiêu trung tâm của bạn, những điều nếu để tự bạn thì bạn sẽ không bao giờ thậm chí nghĩ đến việc tiến hành chúng; nhưng vì nhu cầu kiếm sống hoặc vì trách nhiệm và nghĩa vụ đối với những người khác mà bạn phải làm những điều đó.

Trong hoàn cảnh đó nếu bạn để cho nhu cầu làm những việc đó dần dần gây nên sự oán giận và bực bội, chắc chắn chúng sẽ đưa bạn đi trệch mục tiêu trọng tâm của bạn, nhưng ngược lại nếu bạn sử dụng chúng như những cơ hội để phát triển sự kiên nhẫn và khoan dung, bạn sẽ mang chúng đi theo mục tiêu trọng tâm của bạn.

Do vậy, nhờ sự thấy biết trong sáng rằng mỗi kinh nghiệm đều là lãnh địa của sự chánh niệm, bạn có thể tận dụng tốt nhất những hoạt động mà nếu không có chánh niệm thì sẽ không có ích.

Mặc dù có thể không dễ dàng xác định được mục tiêu tột cùng của cuộc sống, bạn vẫn có thể xác định khái quát những mục tiêu trước mắt trong những hoạt động hàng ngày của bạn. Bạn biết tại sao bạn luôn phải bắt một chuyến tàu nhất định mỗi buổi sáng đi làm; bạn biết tại sao bạn đi làm; và bạn biết tại sao bạn phải kiếm tiền. Bạn cũng biết tại sao bạn mua những thứ cần thiết cho cuộc sống, và có lẽ bạn biết tại sao bạn lại mua một vài thứ xa xỉ.

Những thứ xa xỉ đó có thực sự làm cho cuộc sống của bạn thích thú hơn hay không? Vài thứ thì có mang lại thích thú; còn những thứ khác làm cho cuộc sống trở nên khó khăn hơn. Có lẽ đó là những thứ xa xỉ mà bạn phải mua vì giá trị thanh thế của chúng, có thể vì các hàng xóm của bạn có chúng, hoặc vì trong giới xã hội của mình bạn được trông chờ có chúng. Nhưng những thứ xa xỉ này có thể trở thành những thứ bắt buộc phiền toái, và vì phải trả tiền mua và bảo trì, chúng sẽ tốn kém nhiều hơn là ích lợi.

Đây là nơi mà sự thấy biết trong sáng về vô si xuất hiện trên bức tranh này. Bạn bị thúc đẩy bởi sự tự khẳng định mình vì nỗi khát khao thanh thế và sự tán đồng ở mức độ nào?

Có lẽ sau khi đã tìm được câu trả lời cho những câu hỏi này, và đã thấy chúng không đến nỗi quá hão huyền, bạn nhận thấy mình phải tiếp tục làm những điều không có giá trị cơ bản. Vì những nghĩa vụ gia đình, hoặc vì trách nhiệm với những người khác, hoặc vì việc kinh doanh bắt buộc, bạn phải tiếp tục làm những điều không tương ứng với mục tiêu cơ bản trong cuộc sống của bạn. Bạn đã áp dụng nguyên tắc thấy biết trong sángvề tính phù hợp và thấy rằng một số hành động nhất định là hoàn toàn không phù hợp với mục tiêu cuối cùng của chúng; nhưng những tình huống như vậy thường là không tránh khỏi.

Nhưng ít nhất là bạn không lừa dối bản thân. Chính khi nào bạn làm những điều không cần thiết một cách thiếu chánh niệm – những hành động không tương ứng với mục tiêu trung tâm của bạn – thì bạn chìm trong dòng trôi vô định không suy nghĩ. Do vậy, điều quan trọng là thoát khỏi dòng trôi dạt vô định thiếu suy nghĩ, và chìa khoá cho sự tự do này là sự thấy biết trong sáng – sự thấy biết trong sáng về mục tiêu của mỗi hành động và tính phù hợp của nó, sự thấy biết trong sáng rằng mỗi hành động đều là lãnh địa của sự chánh niệm và sự thấy biết trong sáng về sự không si mê.

Đây là sự thực hành thấy biết trong sáng trong Phật giáo, dưới rất nhiều hình thức đa dạng của nó.

Bài tập thực hành

Nhận ra động cơ

Trên con đường đi tới tự hiểu biết bản thân, bạn sẽ thấy đạt được sự thấy biết trong sáng về động cơ thực của các hành động của bạn có một tầm quan trọng to lớn. Chính trong phạm vi hoạt động của động cơ mà có lẽ tâm trí con người thấy cơ hội lớn nhất để tự lừa dối mình, và hậu quả là nỗi băn khoăn cho mình là trung tâm, sự oán giận và tự khẳng định mình thường là nền tảng của những hành động mà trên bề mặt có vẻ mang động cơ cao thượng hơn và ít ích kỷ hơn.

Do vậy bài tập thực hành cho bạn trong thời kỳ này bao gồm sự cố gắng liên tục để trở nên có nhận thức một cách phê phán về những động cơ cơ bản đằng sau những hoạt động hàng ngày của bạn. Một hành động đối với bạn và người khác có vẻ hào phóng, đầy thiện chí, và không mang tư lợi, khi tự xem xét có thể chứng tỏ là bị thúc đẩy bởi sự lo lắng ích kỷ, sự oán giận hoặc sự tự khẳng định mình dưới hình thức nào đó; và nhận ra động cơ đích thực là một phần cốt yếu của sự tự hiểu biết bản thân.

Bài tập nỗ lực liên tục để trở nên nhận thức có phê phán về những động cơ này, như bạn có thể thấy, là thiết yếu; nhưng nỗ lực liên tục này có thể có khuynh hướng trở nên bị mất tác dụng bởi áp lực của những mối quan tâm hàng ngày. Đây chính là chỗ mà phương pháp tự thoả thuận kỷ luật tự giác sẽ chứng tỏ là hữu ích nhất. Để áp dụng nó, mỗi ngày trong thời gian một tháng, bạn sẽ nhìn lại những hoạt động chính trong ngày và xem xét có phê phán những động cơ khác nhau của mình. Khi bạn không làm được điều này, hãy tự bắt mình chịu một hình phạt nhỏ.

VỀ HỘI XUẤT BẢN PHẬT GIÁO

Hội Xuất Bản Phật Giáo – Pali Text Society (thành lập năm 1958) xuất bản những tác phẩm đích thực về nhiều phương diện khác nhau của giáo lý Đạo Phật và ứng dụng thực tiễn giáo lý đó vào trong cuộc sống. Nhiều cuốn sách nhỏ bằng Anh ngữ, tổng quát cũng như chuyên sâu, dưới dạng tập san "Pháp Luân" (Wheel Series) bao gồm những chủ đề như:

- Giáo lý Phật giáo, triết học và văn hoá thiền Phật giáo;

- Các bản dịch từ kinh văn thiêng liêng của Phật giáo;

- Những bài chuyên luận khác về một số khía cạnh cụ thể của đạo Phật khi so sánh với những tín ngưỡng và thái độ chung của phương Tây hoặc các khái niệm của tôn giáo phương Tây.

Nếu quý độc giả quan tâm, có thể gửi thư đến chúng tôi để lấy thư mục cụ thể hơn và miễn phí:

The Hon. Secretary,

BUDDHIST PUBLICATION SOCIETY

P. O. Box 61, Kandy, Sri Lanka

http://www.bps.lk/

Chân thành cám ơn đạo hữu Minh Nguyệt đã gửi tặng bản vi tính (Bình Anson, 12-2007).