Một kỹ thuật sống

Tháng thứ ba

Quá trình đánh giá lại

Nếu hồi tưởng lại, chắc hẳn bạn sẽ thấy rằng nhiều giá trị hiện nay bạn dành cho các sự vật đã được xác lập ít nhất một phần bởi các ảnh hưởng bên ngoài; ví dụ bởi cha mẹ, bởi thầy cô giáo, và bởi sách vở bạn được đọc trong những năm trước đây. Thêm vào những cái đó là những cuộc tiêu khiển mà bạn đã thưởng thức khi đó và cả bây giờ, những ý kiến của bạn bè và những tiếng kèn quảng cáo om sòm dữ dội và liên tục. Như vậy rất ít suy nghĩ của bạn là thực sự của chính mình.

Do kết quả của tất cả điều đó, bạn bị chất nặng nhiều sự đánh giá sai lầm, những sự đánh giá không phải của bản thân bạn bởi vì bạn đến với chúng không bằng quá trình suy nghĩ độc lập. Chúng có thể là những sự đánh giá tốt theo nghĩa này hay nghĩa khác, hoặc chúng có thể không tốt, nhưng nó đã được áp đặt cho bạn từ bên ngoài và không được phát triển bên trong bạn bởi tư duy của bản thân bạn.

Để tìm hiểu sự đánh giá của bản thân bạn, và để thoát khỏi chúng ở nơi đáng mong muốn – dĩ nhiên giả thiết rằng có sự cần thiết làm như thế – bạn cần nỗ lực chánh niệm một cách bền vững.

Công việc đầu tiên của chánh niệm về khía cạnh này là làm cho bạn nhận thức được những đánh giá sai lầm của mình, để giúp bạn nhận thức rõ cái gì là giá trị chân thực và cái gì là gánh nặng tinh thần vô ích. Trong khi giữ vững việc nhận rõ những giá trị sai lầm, những sự đánh giá mới về sự vật có xu hướng diễn ra như một quá trình tự nhiên.

Bạn sẽ đồng ý rằng cái mà bạn đánh giá cao nhất sẽ quyết định phần lớn cái bạn phấn đấu hăng hái nhất và ngược lại, cái bạn phấn đấu hăng hái nhất là sự biểu lộ của cái mà bạn đánh giá cao nhất.

Cái tâm trẻ con đi tới niềm tin và ý kiến của nó bởi bắt chước những người khác, hoặc là bởi tác động của quyền uy (và thường là quyền uy không đích thực), nhưng chỉ có cái tâm trưởng thành nhất mới đánh giá sự vật bằng quá trình tư duy độc lập.

Cũng theo cách đó, trong khi tâm trẻ con hình thành các chuẩn mực giá trị của nó bằng những cân nhắc nông cạn và tức thời, cái tâm trưởng thành nhìn nhận tất cả sự vật có tầm xa và đi sâu vào giá trị tột cùng của sự vật, khác biệt với ấn tượng hiện thời của chúng.

Quá trình đánh giá lại là quá trình chậm chạp, vì đại đa số các lý tưởng của thế giới xung quanh ta chạy ngược lại các giá trị thực mà chúng ta tìm kiếm.

Bạn sẽ thường nhận thấy rằng các ý kiến của những người xung quanh, nghĩa vụ của bạn đối với những người phụ thuộc và nhu cầu thích ứng của bạn – ít nhất hướng ngoại – với các tiêu chuẩn của những người khác, tất cả những điều đó hoạt động như những chướng ngại đối với quá trình nội tâm chỉnh sửa thang giá trị của bạn. Bạn nhận thấy rằng bạn bị buộc phải tiêu phí thời gian bằng nhiều cách cho những điều mà nếu phó mặc cho bạn chắc bạn sẽ cho rằng không quan trọng, trong khi đó bạn có thể miễn cưỡng phải dành quá ít thời gian cho những điều có giá trị cơ bản to lớn hơn nhiều.

Bạn có thể thường bị dẫn giắt vào những lĩnh vực ít được biết đến và không có giá trị do nhu cầu kinh tế hoặc sức ép xã hội; và thực tế đó nói chung bạn phải chấp nhận vì làm cho bạn thích nghi với thế giới dễ hơn làm cho thế giới thích nghi với bạn. Cũng thường có một số hoạt động vô ích nào đó mà bạn phải tiến hành để tìm kiếm sự kích thích hoặc nhằm cố gắng thoát ra khỏi sự buồn chán; và cũng có những hoạt động, dù vô ích theo tiêu chuẩn cuối cùng, đôi khi có ích trong việc đem lại mục tiêu tức thời. Nhưng khi các hoạt động và sở thích như vậy phát triển mất cân đối, chúng sẽ trì hoãn sự tiến bộ của bạn đơn giản vì chúng tiêu thụ thời giờ và năng lượng.

Theo quan điểm Phật giáo, nhiều sự đánh giá sai lầm như thế nảy sinh từ lòng tham muốn, từ lòng khát khao không ngừng về sự hài lòng cá nhân xuất phát từ vô minh. Với tham và vô minh nằm tại gốc rễ của toàn bộ đời sống cá nhân, những sự đánh giá sai lầm là không thể tránh khỏi, và để đập tan những sự đánh giá sai lầm ấy cần tấn công chúng ở cấp độ sâu hơn của tâm.

Mà theo ý nghĩa Phật giáo, vô minh cơ bản là không có khả năng hiểu biết bản chất thực sự của tồn tại, hệt như mù loà không thuần tuý là sự không nhìn thấy mà là không có khả năng nhìn. Cái vô minh cơ bản này rút cục được nhận ra là gốc rễ của tất cả khổ ải và toàn bộ con đường của Đức Phật là một khoá tự tập luyện hướng tới hiểu biết, hiểu biết theo nghĩa đầy đủ nhất.

Nói cách khác, mục tiêu cuối cùng của con đường của Đức Phật là giác ngộ, là đập tan vô minh.

Một trong những đặc trưng của tồn tại, như giáo lý của Đức Phật nhấn mạnh là đặc tính vô thường. Không cần tư duy sâu sắc để chỉ ra rằng tất cả sự vật nảy sinh, tồn tại dài hay ngắn, và cuối cùng chấm dứt tồn tại; và tiếp tục nhắc lại điều này có vẻ là không cần thiết. Nhưng bạn có thực chấp nhận sự thật về vô thường này không? Nó có tác động tới sự đánh giá sự vật của bạn không? Hay nó trượt qua đầu bạn? Có lẽ bạn chấp nhận nó đến một mức độ nào đó, song để hiểu nó một cách đúng đắn rõ ràng nói chung cần một cú sốc xúc cảm choáng váng dữ dội.

Tới mức độ mà bạn chấp nhận sự thật về vô thường, bạn từ bỏ một số giá trị vô ích nhất định bởi vì bạn nhận thức rõ sự vô ích của chúng. Một điều đã được chỉ ra là bạn nắm một vốc nước càng chặt thì nước lọt qua kẽ các ngón tay bạn càng nhiều bởi vì cách tốt nhất để giữ nước trong tay là giữ nó một cách lỏng lẻo. Và cũng theo lối đó, cách tốt nhất để giữ một cái gì đó trong tâm là giữ nó một cách lỏng lẻo. Như vậy dần dần bạn học được cách nắm sự vật lỏng lẻo hơn một chút; nhưng bạn tiếp tục nắm một thời gian dài và như vậy tiếp tục mất.

Giá như bạn có thể ngừng nắm giữ, giá như bạn có thể từ bỏ lòng mong muốn cái nhất thời sẽ trở thành cái vĩnh hằng, lúc đó bạn có thể hưởng niềm vui trong khi nó tồn tại và sẵn sàng đón nhận kinh nghiệm tiếp theo khi nó tới, dù đó là một niềm hạnh phúc hoặc là một nỗi khổ đau. Theo một cách tiếp cận cuộc sống, bạn tăng sự không thoả mãn của cuộc đời bằng cách tìm kiếm kéo dài những niềm vui thích của mình, trong khi theo một cách khác, bạn để cho mình tự do thu nhận giá trị đầy đủ nhất từ mỗi một trải nghiệm.

Bất kể trải nghiệm gì cuộc đời mang đến cho bạn, hoặc đắng cay hoặc ngọt ngào, đều có giá trị nhất định nếu như bạn biết khéo léo sử dụng, và bạn chỉ có thể khéo léo sử dụng nó nếu bạn nhận lấy khi nó đến và chấp nhận sự không hoàn hảo của nó.

Giáo lý của Đức Phật chỉ ra rằng, trong đời người, mọi việc đều không hoàn hảo, mọi việc rút cục đều bất toại nguyện. Không ở đâu trong lãnh vực đời người có thể tìm thấy hạnh phúc vĩnh cửu, và chỉ bằng cách đạt tới "vô sinh", chỉ bằng cách vượt ra khỏi sự bó buộc của tính ích kỷ, mới có thể tìm thấy sự tự do vĩnh cửu thoát khỏi khổ đau.

Điều kiện ngoại cảnh của bạn càng dễ chịu bao nhiêu, động cơ thúc đẩy nỗ lực tiến tới sự giác ngộ cuối cùng càng ít bấy nhiêu. Bạn đệm lót các bức tường xà lim cuộc đời riêng của mình càng êm dịu bao nhiêu, bạn càng ít cảm thấy những cú sốc và choáng váng của nó bấy nhiêu. Song tấm thảm bọc dễ chịu này có giá trị đích thực nào không? Xà lim có tường lót đệm vẫn là xà lim, và tất cả đệm lót không khi nào có thể đem cho bạn tự do.

Hơn thế, đệm lót rốt cuộc bị mài mòn, và câu hỏi nảy sinh là: điều gì đòi hỏi ít nỗ lực hơn – tiếp tục bọc lót lại xà lim, hay đấu tranh tìm đường tới tự do? Có câu nói: "Người thông thái giành tự do bằng một phần trăm của sự đau khổ mà người ngu đần chịu đựng khi theo đuổi sự giàu có".

Giáo pháp của Đức Phật khẳng định rằng không có giải thoát vĩnh viễn khỏi khổ đau và tính bất toại nguyện trong vòng bó buộc của đời sống cá nhân và trong khi bạn kéo dài mãi mãi ảo tưởng về cái tôi cá nhân, bạn đang kéo dài mãi mãi khổ đau.

Hơn nữa, giáo pháp của Đức Phật nhấn mạnh rằng bản ngã là một ảo giác và cuộc đời là một toàn thể không thể chia cắt. Như vậy mỗi sự vật bạn thu được bởi sự mất mát của một người khác là không có giá trị cuối cùng; sự thu được là nhất thời và rốt cuộc trở thành gánh nặng phải mang vác. Nếu bạn thu được bằng cách cố ý tước đoạt cái gì đó của ai khác, cuối cùng bạn trở thành người tổn thất thật sự. Mỗi sự đánh giá tự cho mình là trung tâm mang theo trong nó hạt giống của phiền não.

Dĩ nhiên, thường rất khó phát hiện sự đánh giá tự cho mình là trung tâm đằng sau những ước vọng và hành động của bạn. Nếu bạn bị chi phối bởi một giá trị mang tính chiếm hữu, trong đó mục đích của bạn là chiếm hữu ngày càng nhiều tài sản hoặc vật thể vật chất, yếu tố của bản ngã trong động cơ đó là hoàn toàn hiển nhiên. Nhưng cùng một giá trị chiếm hữu đó có thể được ứng dụng một cách thật dứt khoát song ít hiển nhiên trong sự dính mắc của bạn đối với con cái của mình dưới chiêu bài tình yêu. Dưới vỏ bọc đó nó có thể gây nên nhiều bất hạnh hơn so với khi ứng dụng với các sự vật vật chất.

Giá trị mang tính chiếm hữu này thường đứng sau lưng các vấn đề tình yêu bởi vì nhiều vấn đề về tình yêu không liên quan nhiều lắm tới tình yêu theo nghĩa cao cả của nó như là liên quan tới lòng ham muốn chiếm hữu, ít nhất là phần nào.

Vậy thì, đây là cái chúng ta có thể gọi là giá trị thẩm mỹ. Ở đây, khi áp dụng chánh niệm tự phân tích sâu sắc, bạn có thể nhận thấy rằng sự quý trọng của bạn đối với nghệ thuật, âm nhạc, hoặc một trong những thứ đẹp đẽ và ít trần tục hơn này thực sự là một phương tiện bênh vực cho sự tự kính mến chính bản thân bạn. Không nghi ngờ gì sự quý trọng đối với những thứ tốt đẹp hơn này thực sự tồn tại, nhưng những ưu điểm của nó thường mất đi khi nó được sử dụng như một phương tiện khẳng định tính ưu việt của bản thân bạn.

Cũng có thể nói như thế về giá trị trí tuệ, trong đó tri thức khoa học, sự nắm bắt bằng trí tuệ một vấn đề hay lòng yêu thích lập luận chẻ tóc làm tư, quá tỉ mỉ cung cấp một phương tiện cho sự tự khẳng định mình.

Có thể cũng đúng như vậy với một giá trị tôn giáo hoặc một giá trị đạo đức cao cả – có thể có nhiều cái tôi hiện diện dưới hình thức tự cho mình là đúng đắn.

Thậm chí khi tính vị tha chiếm ưu thế trong một sự đánh giá quan trọng, vẫn có thể tìm thấy một yếu tố của tư lợi dưới dạng mong muốn được hâm mộ hoặc cảm ơn, hoặc có thể dưới dạng một cảm nghĩ về sự tự tán thưởng.

Vậy thì theo quan điểm Phật giáo, trong quá trình đánh giá lại, trước hết bạn phải chấp nhận một triết lý nhấn mạnh các nguyên tắc cơ bản hơn là những điều hời hợt và đặt các hiệu quả cuối cùng cao hơn hiệu quả tức thời. Khi đó bạn phải thừa nhận và ước định sự đánh giá có ảnh hưởng lớn của bản thân bạn; và cuối cùng bạn phải tiến dần đến đưa vấn đề lợi ích ra khỏi tư lợi và hướng tới lợi ích của toàn bộ cuộc đời.

Để thực hành từ bên trong hướng ra ngoài, bạn phải từng bước tiếp tục tác động tới việc đánh giá của bạn đối với các sự vật nói chung. Điều này có nghĩa là bạn phải ngày càng nhận thức được các giá trị giả dối của bạn, và với sự nhận thức được tăng lên đó, bạn phải dần dần từng nấc vất bỏ những giá trị giả dối đó.

Khi đó bạn sẽ nhận thấy đúng lúc rằng nhiều sự vật trước đây khuấy động sự tức giận, oán giận, tính ích kỷ và các cảm xúc thù nghịch khác, bây giờ sẽ không thể làm như thế nữa. Khi đó bạn sẽ chuyển trọng tâm sự quan tâm của mình ra khỏi những sự vật thường khuấy động những cảm xúc gây trì trệ đó và ra khỏi những cảm xúc trì hoãn sự tiến bộ của bạn.

Dĩ nhiên, nói chung đó sẽ là một quá trình lâu dài và liên tục và là một quá trình kéo theo nhiều sự điều chỉnh lại các giá trị mà hiện nay bạn đặt lên các loại sự vật.

Bài tập thực hành

Thực hành chánh niệm toàn diện

Chúng ta có thể dùng các từ đồng nghĩa khác nhau để chỉ chánh niệm. Chúng ta có thể nói về nó như sự nhận thức mở rộng và sự nhận thức tăng cường, như sự chú ý tăng lên, và theo một ý nghĩa nhất định như sự hiện diện của tâm. Tương tự, sự thiếu chánh niệm có thể được nói đến như sự thiếu nhận thức, thiếu chú ý, và vắng mặt của tâm.

Trong từ ngữ vừa nhắc tới – sự vắng mặt của tâm – từng người chúng ta có thể nhận ra sự thiếu chánh niệm cả trong bản thân chúng ta và trong những người khác. Tạm thời bỏ qua bên các phương diện sâu sắc hơn của chánh niệm, chúng ta hãy xem xét sự ứng dụng của nó đối với các vấn đề trần tục và nông cạn hơn của đời sống thường ngày.

Bạn đã biết tình huống trong khi bạn viết một lá thư thì chuông điện thoại reo lên ở phòng bên. Trên đường đi đến nghe điện thoại bạn bỏ bút xuống đâu đó – nhưng ở đâu? Khi quay trở lại viết thư bạn không thể nhớ mình đã bỏ bút ở đâu, và bạn bị mất thời giờ để tìm kiếm. Bạn có thể cảm thấy rằng kiểu đãng trí này không quan trọng ngoại trừ sự bực tức và phiền phức nó gây nên nhưng vấn đề là nếu bạn có quá ít chánh niệm để theo dõi bạn bỏ bút của mình ở đâu ắt bạn cũng có quá ít chánh niệm để tiến bộ nhiều trên con đường tự phát triển.

Bạn có thể suy nghĩ rằng cái thí dụ vừa đưa ra không thích hợp với bạn. Tuy nhiên, hầu như chắc chắn bạn sẽ nhận thấy một số tình huống nhỏ trong đời sống của bản thân mình, trong đó bạn có thể sử dụng sự hiện diện nhiều hơn của tâm một cách có lợi. Chánh niệm tăng lên này sẽ cho bạn hiệu quả lớn hơn nhiều, nhưng đây chỉ là mục đích thứ yếu của nó, mục đích chủ yếu của nó là tăng cường sự tỉnh thức bên trong bạn.

Vậy thì, trong khoảng một tháng hoặc lâu hơn, bạn hãy bắt tay vào triển khai một mức độ chánh niệm toàn diện lớn hơn trong các hoạt động nhỏ thường lệ trong đời sống của mình. Sẽ có ích cho việc làm đó nếu bạn giảm bớt tốc độ các hoạt động ấy bất kể khi nào bạn có thể và thực hiện chúng khoan thai và chăm chú hơn, sự giảm tốc độ này sẽ giúp hình thành nên kiểu suy nghĩ và hành động nhiều chánh niệm hơn mà – nếu được tiếp tục trong khoảng thời gian đủ dài – sẽ mở rộng và thâm nhập vào những hoạt động khác, những hoạt động do sự cần thiết phải được tiến hành vội vã hơn.

Nếu bạn tăng cường tỉnh giác về các hoạt động của mình bằng cách nói thành lời thì sẽ giúp ích hơn. Ví dụ, khi bạn bỏ cái bút xuống, bạn nói với mình "Ta bỏ bút trên đầu giá sách”. Hoặc khi mua vé xe buýt và bỏ nó vào túi của mình, bạn nói "Cái vé ở trong túi bên tay trái ta". Hình thức nói thành lời này hỗ trợ sự phát triển chung của chánh niệm toàn diện. Sẽ vô dụng nếu cố gắng ứng dụng điều đó vào quá nhiều sự việc, nhưng nó đặc biệt có ích trong trường hợp một số ít các hoạt động nhỏ trong đó bạn ngẫu nhiên bị đãng trí.

Có một cách theo đó bạn ứng dụng phương pháp tự giao ước để thực hiện sự rèn luyện này là ghi lại trong óc mỗi lần bạn hành động một cách đãng trí. Ghi trong óc một điểm cho mỗi trường hợp đãng trí, và khi bạn đạt tới một tổng số điểm, nói ví dụ, mười điểm, bạn biến hai mươi bốn giờ tiếp theo thành một ngày kỷ luật.

Bạn sẽ cần xác định ngày kỷ luật cho mình nghĩa là gì. Có thể nghĩa là bạn sẽ chỉ hút một nửa số thuốc lá bạn thường hút, hoặc nghĩa là bạn sẽ uống trà không có đường, hoặc nghĩa là bạn sẽ không ăn bánh qui ngọt trong vòng hai mươi bốn giờ.

Bản chất chính xác của quy ước bạn tự giao kèo với mình là không quan trọng, với điều kiện là bạn sử dụng nó để tăng cường mức độ tỉnh giác chung của bạn.

Tháng thứ tư

Con đường tăng cường tỉnh giác

Theo một số quan điểm nhất định có thể nói rằng sự tiến hoá của tâm một mặt bao gồm tăng cường tỉnh giác, mặt khác là mở rộng tỉnh giác.

Hãy xem xét nó theo cách đó.. Trong một số trường hợp tỉnh giác cần được tăng cường chứ không cần mở rộng. Nếu bạn đang tiến hành công việc khó khăn sửa chữa một bộ phận tinh vi của máy móc, ví dụ như cái đồng hồ, ý thức của bạn cần được tập trung và bạn chỉ cần nhận thức được một vùng giới hạn ấn tượng của cảm giác, chỉ bao gồm những gì liên quan đến công việc đang làm và loại trừ tất cả những thứ khác. Điều đó có nghĩa là sự tỉnh giác của bạn cần được tăng cường chứ không phải là mở rộng.

Trong những tình huống khác, ý thức của bạn cần được mở ra trên một vùng rất rộng của cảm giác. Ví dụ nếu bạn đang lái xe trong tình trạng giao thông khó khăn, bạn rất cần ý thức được một phạm vi rộng của cảm giác mà nói chung không tập trung vào bất cứ ấn tượng nào. Bạn cần ý thức được cái ô tô ở phía trước, những người đi bộ qua đường, những xe cộ đang đi về phía bạn hay đang lao như tên bắn ở những con phố cắt ngang và tất cả những thứ có thể mang lại rủi ro nguy hiểm. Bạn có thể có một hành khách nói luôn miệng hoặc một lái xe ngồi ở phía sau, cũng có thể là một đứa trẻ hiếu động trong xe.

Tất cả những yếu tố đó và đôi khi cả những yếu tố khác đòi hỏi bạn phải mở rộng sự chú ý ở một không gian rộng của tỉnh giác: sự tỉnh giác của bạn phải được mở rộng chứ không tập trung. Nó cần phải được tăng cường theo một nghĩa nào đó cũng như phải được mở rộng, trong đó bạn phải giữ một mức độ tỉnh táo cao, nhưng đó không phải là sự chú ý sâu sắc vào một đối tượng hay một điểm nào đó mà loại bỏ tất cả những thứ khác.

Mặc dù một số việc làm đòi hỏi ở bạn một mức độ tỉnh táo hay tỉnh giác, dưới hình thức tập trung sâu hay tập trung mở rộng hoặc khuếch tán, có nhiều hoạt động khác bạn có thể thực hiện với một chút tỉnh giác hoặc không có tỉnh giác. Những hoạt động này phần lớn là những việc bạn làm theo thói quen.

Trong bất cứ thói quen nào, sự tỉnh giác của bạn có khuynh hướng chìm vào một mức độ thấp hơn và vì điều này nên bạn ít để ý hoặc không nghĩ đến mục đích của hoạt động đó hoặc cái cách chính xác bạn đang thực hiện nó. Nó mang một đặc tính máy móc.

Trong nhiều trường hợp, tính chất máy móc của một hoạt động theo thói quen là một điều tốt, nó cho phép bạn tự do dành sự tỉnh giác cho những hoạt động quan trọng hơn. Đúng là nếu quá nhiều hoạt động chung của bạn dựa trên thói quen, trong suy nghĩ và cả hành động, toàn bộ cuộc sống của bạn sẽ có khuynh hướng chìm đi trong dòng trôi dạt không suy nghĩ, nhưng trong phạm vi của nó, thói quen có một chức năng thực sự. Chức năng đó là để cho ý thức hay sự tỉnh giác được rảnh rang cho những điều quan trọng hơn.

Khi bạn bắt đầu công việc xoá bỏ một thói quen xấu – một thói quen đưa lại những hậu quả bất lợi – đầu tiên bạn phải nhận thấy rằng có lẽ bạn duy trì một vài thói quen, xấu và tốt, chủ yếu vì nó mang lại sự thoả mãn nào đó; và điều này thường xuyên đúng, thậm chí nếu chúng cũng mang lại một bất toại nguyện loại khác.

Trước khi bạn bắt đầu sử dụng phương pháp kỷ luật tự giác đối với một thói quen nào đó, có lẽ bạn cũng nên cố gắng phân tích để xem liệu nó có mang lại sự toại nguyện nào không, sau đó tìm hiểu xem bản chất của sự toại nguyện đó là gì, trong một số trường hợp sự toại nguyện không thể hiện rõ ở bên ngoài. Nếu bạn thành công trong việc này, có thể cần tìm một cách khác để có được sự toại nguyện tương tự.

Trong vấn đề này không thể làm gì hơn là nói chung chung. Điểm chính yếu ở đây là bạn có thể thấy chỉ riêng kỷ luật tự giác thôi thì không phải lúc nào cũng đủ để xoá bỏ một thói quen xấu, trong nhiều trường hợp cần phải phát triển chánh niệm về chính tâm bạn – những động cơ ẩn giấu, sự tham lam, hận thù, ảo tưởng của tâm mới chỉ được thừa nhận một nửa – để có thể phát quang một cánh đồng mà ở đó kỷ luật tự giác có thể hoạt động hiệu quả hơn.

Trong bất kỳ một hình thức rèn luyện tâm trí nào, nói chung thì cải thiện toàn diện hoạt động tâm trí như là một tổng thể sẽ tốt hơn là cống hiến quá nhiều năng lực cho một đặc tính riêng biệt. Tất nhiên có những ngoại lệ, ví dụ như thói quen đó là quá tệ đến mức cần nỗ lực tập trung.

Trong bất kỳ trường hợp nào, không một đặc điểm riêng lẻ nào có thể được xem xét đúng đắn chỉ trong bản thân nó, mà phải được cân nhắc trong mối quan hệ hoặc như là một phần của tổng thể cấu trúc tâm trí.

*

Nhiều hoạt động theo thói quen của bạn không có ý nghĩa đạo đức đặc biệt nào và chỉ đóng vai trò nhỏ trong việc tăng cường hay làm yếu đi các chức năng của tâm trí.

Ví dụ khi lái xe, phản ứng quen thuộc đối với các tình huống trên đường – dấu hiệu giao thông, một con chó lao qua đường và những tình huống kiểu như vậy – không có ý nghĩa đạo đức. Nhưng đôi khi có thể bạn phản ứng theo thói quen đối với sự ách tắc giao thông bằng sự sốt ruột, hoặc có thể nổi giận một cách không suy nghĩ đối với những người đi bộ một cách ngu ngốc qua đường mà không nhìn gì cả. Nôn nóng và giận dữ là những phản ứng theo thói quen cần được xử lý, không chỉ vì chúng mang bản chất bất lợi và trì trệ mà đơn giản còn vì chúng là những thói quen.

Còn những ví dụ về những phản ứng không chánh niệm hay phản ứng theo thói quen khác có lẽ cần phải được sửa đổi, chủ yếu vì chúng là thói quen. Có một thói quen là phàn nàn về thời tiết, về việc giá cả sinh hoạt tăng, về công việc những người khác làm hay không làm. Vấn đề ở đây là khi bạn phàn nàn về những điều này có lẽ bạn làm vậy như một sự giải toả tự động hay máy móc cho những cảm xúc chống đối của mình. Trong bối cảnh đang nói đây, khuyết điểm nằm chính ngay ở bản chất máy móc hay quen thuộc của những sự phàn nàn này, việc bạn kêu ca có thể có lý, có thể không, nhưng đó là vấn đề khác có ý nghĩa thứ yếu theo quan điểm chúng ta đang đề cập.

Tất nhiên bạn cần một loại giải toả nào đó đối với những cảm xúc này, nhưng những cách giải toả theo thói quen không suy nghĩ sẽ là trì trệ bởi vì chúng đến trong sự không tỉnh thức và tâm trí bạn lúc đó nằm trong lối mòn.

Điều cần phải làm là cố gắng phát triển tỉnh giác, một thái độ thận trọng đối với những phản ứng của bản thân, bất kỳ khi nào tình huống cho phép, nỗ lực phản ứng theo cách trực tiếp đối ngược với cách phản ứng máy móc cũ. Nếu bạn muốn cao giọng vì giận dữ thì hãy cố gắng nói một cách nhẹ nhàng. Nếu bạn cảm thấy muốn quay đi không nói gì cả thì hãy cố gắng trả lời một cách nhã nhặn. Nếu bạn cảm thấy muốn chửi bới hay làm gì khác thì hãy cố gắng phản ứng một cách tử tế.

Trong tất cả những tình huống như vậy, điều cần làm là phản ứng theo cách đối lập trực tiếp với những phản ứng theo thói quen, máy móc tự động. Điều này sẽ giúp làm suy yếu và triệt tiêu những yếu tố liên quan có hại về tinh thần và làm cho tâm trí trở nên sắc bén hơn.

Xây dựng những thói quen mới đòi hỏi sự tỉnh giác và chú tâm hơn nữa. Một thói quen đáng được trau dồi là thói quen quan sát, và đây là chủ đề của bài tập thực hành trong thời kỳ này.

Bài tập thực hành

Quan sát hướng ngoại

Chánh niệm có rất nhiều khía cạnh. Có nghĩa là có rất nhiều thứ để bạn có thể hướng sự tập trung hơn nữa vào và có nhiều phương hướng để bạn có thể trau dồi sự tỉnh giác cao hơn. Theo quan điểm Phật giáo, giá trị quan trọng nhất của chánh niệm nằm ở chỗ hướng sự chú tâm vào bên trong, trau dồi sự tỉnh giác thâm sâu về các hiện tượng thân và tâm tạo nên "dòng hiện hữu" của chính bản thân bạn, cái tôi của chính bạn.

Tuy nhiên, xét từ quan điểm hiệu quả to lớn hơn trong đời sống hàng ngày, nói chung có nhiều cơ hội để phát huy chánh niệm hơn đối với những đối tượng bên ngoài cũng như sự chú tâm hướng vào bên trong. Một số trong chúng ta cần tu dưỡng một sự tỉnh giác thâm sâu không phải chỉ đối với trạng thái tâm của bản thân ta mà còn đối với những thứ xung quanh ta.

Điều này đúng với những người thuộc loại hướng nội hơn là loại hướng ngoại. Nếu bản chất bạn là người hướng ngoại, bạn sẽ có một khuynh hướng cố hữu là để ý đến những thứ xung quanh bạn và những sự kiện đang diễn ra ở thế giới bên ngoài; bạn sẽ có một năng lực quan sát sắc bén cùng với một trí nhớ lâu về những thứ như vậy.

Do đó, bạn có thể kết luận là bạn không cần phải tăng cường chánh niệm hướng ngoại. Sự thực tập này mặc dù chủ yếu là hướng sự chú tâm đến những vật và sự kiện bên ngoài, nhưng nó không dừng ở đó, nó còn có mục đích liên kết với sự quan sát bên trong. Nói cách khác, bạn có thể sử dụng năng lực quan sát để lưu tâm đến những phản ứng xúc cảm của bản thân đối với những vật và sự việc xảy ra quanh bạn cũng như là bản thân những vật và sự việc đó.

Mặt khác, nếu bạn có khuynh hướng hơi hướng nội và bạn cảm thấy cần phải phát triển năng lực quan sát bên ngoài, bạn có thể cảm thấy là luyện tập chú tâm đối với những sự vật bên ngoài có thể giúp bạn, không chỉ cho hiệu quả to lớn hơn trong cuộc sống hằng ngày mà còn cho một chuẩn mực chánh niệm chung tốt hơn. Hoàn toàn có khả năng là sự chú tâm gia tăng đối với môi trường bên ngoài sẽ tự phản ánh lại trong một sự tỉnh giác mạnh hơn – và do đó trong một sự kiểm soát mạnh mẽ hơn – đối với những thiên kiến cảm xúc và những quan niệm sai lầm.

Để thực hành bài tập này, bạn quyết tâm quan sát chi tiết hơn, chú tâm hơn các đối tượng đa dạng trong môi trường ngay xung quanh bạn. Nếu năng lực quan sát của bạn đã tốt rồi, mục tiêu cơ bản sẽ là chú tâm đặc biệt đến những phản ứng cảm xúc đối với những sự vật, con người và sự kiện tác động đến bạn.

Một vài điều sẽ kích thích tham vọng của bạn và khởi đầu một chuỗi suy nghĩ trong óc bạn. Một số người sẽ làm bạn bực mình và khơi dậy lòng oán giận và những hình thức căm ghét khác. Và một số sự kiện sẽ đem lại nơi bạn khuynh hướng tự khẳng định mình.

Theo tâm lý học Phật giáo thì có ba yếu tố tâm cơ bản làm trì trệ sự tiến bộ, đó là tham muốn ích kỷ, lòng căm ghét, và sự tự khẳng định mình, và để giải quyết được chúng thì bước cơ bản là nhận thức được chúng.

Nếu năng lực quan sát đã được phát triển tốt, bạn có thể chú ý chủ yếu đến phản ứng của bản thân. Mặt khác, nếu năng lực quan sát chưa tốt như mong muốn, bạn nên sử dụng sự thực hành này để cải thiện chúng. Trong trường hợp đó, bạn có thể lấy sự quan sát chi tiết những vấn đề bên ngoài làm mục tiêu cơ bản cho bài tập.

Trong bất kỳ trường hợp nào, sẽ rất hữu ích nếu bất cứ khi nào có thể, bạn giảm nhịp độ những hoạt động của bản thân để quan sát hay nhận biết sự vật một cách cẩn thận hơn. Có lẽ bạn sẽ không thể làm được điều này trong hầu hết thời gian, nhưng nếu bạn bắt đầu chậm lại khi có thể, bạn sẽ thiết lập thói quen quan sát tốt hơn được tiếp tục trong những giai đoạn vội vã hơn.

Có lẽ lúc đầu bạn sẽ làm được tốt khi giới hạn sự quan sát gia tăng trong một phạm vi nhỏ, ví dụ những người mà bạn gặp trong công việc và hoạt động khác trong ngày. Vào thời điểm thuận tiện, nhớ lại một vài người, màu tóc và mắt của họ, đặc điểm khuôn mặt và một số chi tiết quần áo họ mặc. Hoặc nếu bạn thích điều này hơn, hãy chọn những ngôi nhà mà bạn đi qua trên đường đến ga xe lửa và bắt đầu quan sát chúng chi tiết hơn, sau đó thử xem bạn có thể tự miêu tả chúng chi tiết không.

Sẽ bõ công nếu bạn thực hiện một chuyến đi bộ đặc biệt với mục đích cụ thể là quan sát những chi tiết bạn thường bỏ qua.

Bản chất của bài thực tập này là sự quan sát trong sáng, nó không có ý là một hình thức rèn luyện trí nhớ, mặc dù, tất nhiên trí nhớ sẽ được lợi. Có những phương pháp áp dụng các thủ thuật liên kết tâm khác nhau; gieo vần và điệp âm, xây dựng những hình ảnh tâm trí sống động và đôi khi lố bịch như là những phương cách trợ giúp cho rèn luyện trí nhớ; nhưng những mẹo này – hữu dụng và có ích – không nên được áp dụng trong bài tập đang bàn ở đây. Trong bài thực hành này, bạn quan tâm đến sự quan sát đơn thuần như bản thân nó là một mục đích chứ không phải là một trợ giúp cho trí nhớ.

Áp dụng phương pháp kỷ luật tự giác tự giao ước trong sự thực hành này và khi bạn thấy mình đã lơ đễnh bỏ qua một cơ hội để thuần tuý quan sát hãy tự phạt nhẹ bản thân.

Tháng thứ năm

Nguyên tắc chấp nhận

Cái mà chúng ta biết như là tầng ý thức của tâm con người chỉ là một phần rất nhỏ trong toàn bộ tâm trí. Việc sử dụng chung chung khái niệm hai tầng tâm thức, được phân biệt là ý thức và tiềm thức, ngụ ý là tâm trí có hai phần riêng biệt rạch ròi. Nhưng khái niệm này hoàn toàn không chính xác. Sẽ tốt hơn nhiều nếu chúng ta so sánh toàn bộ tâm trí như một cái bảng đen trong một căn phòng tối với nhiều câu từ được viết lên trên toàn bộ mặt bảng. Vì phòng tối nên bạn sẽ không thể nhìn thấy bất kỳ một từ hay cụm từ nào cả. Tuy nhiên nếu bạn chiếu ánh sáng của một cái đèn pin vào trung tâm của bảng đen, bạn có thể đọc được từ mà trung tâm chùm sáng đang chiếu rọi, và bạn cũng có thể nhìn thấy những từ xung quanh vùng ánh sáng đèn pin chiếu, nơi mà ánh sáng yếu hơn.

Trung tâm của chùm ánh sáng đèn pin nơi mà ánh sáng mạnh nhất có thể được so sánh với sự ý thức hoàn toàn, từ viết bằng phấn được chùm ánh sáng soi rọi giống như tâm điểm của ý thức. Những từ nằm trong vùng ít sáng hơn bên cạnh vùng được soi sáng giống như những ý tưởng bên rìa ý thức, còn những từ nằm ở phần còn lại của bảng đen thể hiện vô số những ý tưởng nằm trong tiềm thức.

Khi bạn di chuyển ánh sáng đèn pin đến những vùng khác nhau trên bảng đen, những từ, cụm từ khác nhau sẽ xuất hiện giây lát trong trung tâm của chùm sáng, với những từ khác được chiếu sáng ít hơn ở vùng biên của chùm sáng. Phần còn lại của bảng đen vẫn nằm trong bóng tối.

Cùng với cách như vậy, tâm điểm của ý thức di chuyển và đưa lần lượt từng tư tưởng lên bình diện ý thức hoàn toàn, nói chung kèm với một số tư tưởng liên quan bên rìa ý thức. Những tư tưởng còn lại luôn luôn nằm ở tiềm thức.

Nếu như cái bảng đen hoàn toàn không bị trở ngại gì, bạn có thể chiếu đèn pin vào bất cứ và tất cả các từ hay cụm từ và đưa chúng vào tâm điểm của chùm sáng. Để minh hoạ, hãy tưởng tượng một số vùng của cái bảng đen bị che khuất. Một cái tủ tài liệu cao đứng chắn trước một góc cùng một bảng áp phích ở góc kia, trong khi trên những phần còn lại của bảng rất nhiều mảnh băng dính che lấp các từ và cụm từ khác nhau. Bạn sẽ không thể dùng ánh sáng đèn pin để soi sáng các từ bị che lấp trừ khi bạn có thể dời bỏ tủ tài liệu và bảng áp phích cũng như những mảng băng dính.

Cũng tương tự như vậy, trong tâm trí của một người bình thường có nhiều vùng không thể tiếp cận được ánh sáng đèn pin của ý thức đầy đủ. Đó là những vùng qua năm tháng đã bị đóng lại bởi nỗi đau và sợ hãi, sự căm thù, tội lỗi và những cảm giác thấp kém. Nói chung, để làm tan biến những vùng này và khiến những tư tưởng bị che giấu có thể tiếp cận được với ý thức là một nhiệm vụ to lớn hơn nhiều so với mức độ một người bình thường có thể hoàn thành trong đời anh ta.

Tuy nhiên, thậm chí nếu bạn không thể khám phá và loại bỏ tất cả nỗi sợ hãi, cảm giác tội lỗi và tự ti đã đóng kín một số vùng trong tâm trí bạn cả trong tuổi ấu thơ và những năm tháng tiếp sau, ít nhất bạn có thể cố gắng chấp nhận bản thân như bạn đang là, với sự thừa kế lòng ham muốn nguyên sơ và những hận thù, sợ hãi và tham lam bạn đã thu được.

Sự chấp nhận này đòi hỏi chánh niệm liên tục vì đây là chìa khoá của sự tự hoàn thiện bản thân. Chánh niệm trong đạo Phật có rất nhiều hình thức, và hình thức có giá trị đặc biệt trên phương diện đang bàn được gọi là chánh niệm của tâm trí. Đó là vấn đề rèn luyện bản thân để nhận thức được các trạng thái cảm xúc vào mọi lúc và nhận ra chúng như chúng đang là. Nếu tại một thời điểm cụ thể, trạng thái cảm xúc là bực mình, oán giận, hoặc ghen tỵ, ác ý, hay một yếu tố tâm ngăn trệ nào đó thì sự nhìn nhận trung thực yếu tố này, thoát khỏi cảm giác tội lỗi hay nỗ lực kìm nén càng xa càng tốt, trên thực tế là sự chấp nhận bản thân như bạn đang là.

Cũng cần phát triển sự nhận biết các phẩm chất tâm tiến bộ của bản thân như sự hào phóng, thiện chí và sự nhận biết sâu sắc bản chất huyễn ảo của tự ngã, mà không có bất kỳ yếu tố tự hào cá nhân hay tự mãn nào trong sự nhận biết đó.

Do đó sự nhận biết giản dị các yếu tố tâm trì trệ và tiến bộ khi chúng xuất hiện trong những giao tiếp và hoạt động hàng ngày được xem là việc áp dụng đầu tiên nguyên tắc chấp nhận.

Sự chấp nhận con người hiện tại của bản thân phải được cân bằng bởi sự chấp nhận con người hiện tại của những người khác.. Khi sự tự hiểu biết tăng lên thì sự hiểu biết của bạn về những người khác cũng tăng lên. Mặc dù mọi người khác nhau ghê gớm về trình độ phát triển bản thân cũng như về cách ứng xử với hoàn cảnh, bản năng cơ bản nhất và các cấu trúc cảm xúc của họ rất giống với của bạn.

*

Nằm sâu dưới những vùng tâm trí mà ý thức tiếp cận, họ cũng có di sản riêng của lòng ham muốn nguyên sơ, được truyền từ những tổ tiên tiền nhân loại và thượng cổ của họ. Thời thơ ấu họ cũng phải chịu đựng ở những mức độ khác nhau sự ngược đãi và kiểm soát hà khắc của cha mẹ và họ cũng cần sự cảm thông sâu sắc ở một mức độ nào đó.

Nhờ sự hiểu biết sâu sắc này về người khác, bạn học cách chấp nhận con người hiện tại của những người khác, tuỳ mức độ bạn hiểu và chấp nhận họ (nhưng chỉ ở mức độ đó) bạn sẽ phản ứng với họ mà không bực mình và oán giận.

Tất nhiên, có thể bạn không loại bỏ được hoàn toàn sự khó chịu và oán giận trong khi đối xử với người khác, nhưng bạn có thể sử dụng những cơ hội đó để nhận ra và chấp nhận những nhược điểm của bản thân và của họ. Với sự chấp nhận này, sự hoà hợp lớn hơn sẽ đến, cả bên trong lẫn bên ngoài.

*

Do vậy, đây là hai lĩnh vực trong đời sống để thực tập nguyên tắc chấp nhận – cấu trúc tâm và cảm xúc của bản thân và những phản ứng chất đầy cảm xúc của người khác. Có một lĩnh vực thứ ba áp dụng nguyên tắc này, đó là cả thế giới pha trộn niềm vui sướng và nỗi buồn đau.

Nếu bạn trở thành một tù nhân, bạn có thể chấp nhận một trong ba thái độ đối với việc ở tù. Thứ nhất, bạn có thể đạp tường, đấm chấn song cửa, sỉ vả người gác tù, và phản đối mọi phương diện của nhà tù với sự cay đắng và oán giận. Kết quả là khiến cho sự ở tù của bạn trở nên nặng nề và đau buồn hơn theo mọi cách và làm tăng chính những thứ bạn phản đối.

Một thái cực khác là bạn có thể cam chịu thụ động và ủ ê với một thái độ trì trệ, không hề nỗ lực để tìm cách trốn thoát. Sự hờ hững của bạn chỉ làm phóng đại nỗi khốn khổ và oán giận trong bạn.

Cả hai thái độ cực đoan này đều có khuynh hướng làm tê liệt sức mạnh của bạn. Tuy nhiên, có thái độ thứ ba mà bạn có thể chấp nhận: bạn có thể chấp nhận nhà tù như là một vấn đề cần phải giải quyết, đánh giá nó một cách thực tế và rất chi tiết, tìm kiếm những khe hở, và luôn luôn cảnh giác và sẵn sàng chớp lấy cơ hội thật sự đầu tiên để trốn thoát. Nói một cách lý tưởng, thái độ này không nên có sự oán giận nào bên trong, vì sự oán giận và những trạng thái tâm tương tự sẽ gây ra những thiên kiến cảm xúc và sẽ làm suy yếu óc xét đoán của bạn, rồi óc xét đoán sút kém đó sẽ dẫn đến những hành động không thiết thực.

Sự chấp nhận thế giới như nó thực sự là phải bao gồm cả sự chấp nhận bản thân, tất cả những người trong môi trường của bạn, tất cả những thứ có liên quan ảnh hưởng đến bạn theo bất cứ cách nào. Sự chấp nhận tích cực không có nghĩa là cam chịu trì trệ. Nó có nghĩa là sự chấp nhận mọi thứ như hiện trạng của chúng như là điểm bắt đầu trong một hành trình dài vất vả hướng đến tự do.

Thái độ chấp nhận về tinh thần này làm cho sự ứng phó với cuộc đời và sự chịu đựng một cách hiệu quả những khó khăn trong môi trường cũng như những thứ khó khăn ngay chính trong tâm bạn dễ dàng hơn.

Sự chấp nhận không oán giận mọi thứ như hiện trạng của chúng là vấn đề đối diện trực tiếp với mọi thứ, là vấn đề học tập để kiểm soát nỗi lo âu, chiến thắng lòng oán giận và giữ cho sự tự khẳng định mình được kiểm soát.

Với thái độ chấp nhận tích cực và không oán giận này, bạn học cách không làm căng thẳng hơn mức cần thiết những tình thế bất lợi. Đây không phải là sự cam chịu thụ động, nó là sự chấp nhận tích cực tất cả mọi vấn đề như là nguyên liệu thô mà từ đó bạn có thể xây dựng thành công. Nếu tất cả mọi vấn đề đều được lấy đi khỏi bạn một cách kỳ diệu, bạn sẽ nhận thấy mình không có một nguyên liệu thô nào và do đó sẽ không có cơ hội nào cho sự thành công.

Nguyên tắc chấp nhận không oán giận này cần phải thẩm sâu suốt cuộc đời; không thể thực hiện nó trong một bài tập cụ thể hay một bài tập có công thức chính xác. Do đó, công việc thực tập trong giai đoạn này chỉ là bước đầu tiên. Nó có mục đích giúp bạn hiểu biết sâu sắc về mức độ bạn oán giận những vấn đề và khó khăn trong cuộc sống của bạn và những điều còn lại sẽ đến từ sự hiểu biết này.

Bài tập thực hành

Bảng câu hỏi tự điều tra về sự chấp nhận không oán giận

Để trả lời bảng câu hỏi điều tra sau đây, bạn có thể đọc từ đầu đến cuối tất cả câu hỏi và trả lời ngay mỗi câu hỏi. Trong nhiều trường hợp một câu trả lời đã lập tức có sẵn trong đầu bạn nhưng nó không nhất thiết đã là một câu trả lời chân thực, hoặc nó không có giá trị thực sự đối với bạn.

Mục tiêu của mỗi câu hỏi không nhắm nhiều đến việc đạt tới một câu trả lời để bắt đầu một dòng tư duy, mục tiêu của nó là đem lại cho bạn một mức độ tự hiểu biết bản thân nào đó.

Hãy đọc từng câu hỏi một, sau đó nghĩ về nó trong những lúc rỗi rãi trong ngày; một dòng tư duy tiếp theo đó sẽ có giá trị lớn hơn một câu trả lời nhanh gọn dứt khoát.

Kết quả là có thể những câu hỏi và những ý tưởng khác liên quan đến câu hỏi gốc theo một cách nào đó sẽ xuất hiện trong đầu bạn. Những điều này cũng sẽ giúp ích cho quá trình tự hiểu biết bản thân.

Để bắt đầu những dòng suy nghĩ này, hãy tự hỏi bản thân những câu sau:

1. Tôi có oán giận những vấn đề và những khó khăn trong cuộc sống của tôi không?

2. Hoặc tôi có chấp nhận những vấn đề và khó khăn này như là nguyên liệu thô cho sự thành công không?

3. Tôi có bực tức với việc bị người khác chi phối hay kiểm soát không?

4. Tôi có vô cùng ghen tỵ với những may mắn của người khác không?

5. Tôi có bực tức khi bị người khác lờ đi không?

6. Tôi có chấp nhận những vấn đề và khó khăn này với thái độ trì trệ, thua cuộc không?

7. Nếu có, điều đó có đem lại nỗi chua cay đau khổ bị kiềm chế một nửa và sự oán giận âm ỉ với chúng không?

8. Tôi có khuynh hướng phẫn nộ với bất kỳ nhóm tôn giáo cụ thể nào không?

9. Hay với bất kỳ nhóm chủng tộc nào không?

10. Tôi có thái độ phòng thủ với cuộc sống và con người nói chung không?

11. Hay có một thái độ hung hăng không?

12. Hay có một thái độ nghi ngờ không?

13. Tôi có ấp ủ bất kỳ một sự hận thù hay mong muốn trả thù nào không?

14. Tôi có động cơ mãnh liệt dựa trên sự oán giận không?

15. Tôi có phản ứng lại sự phê bình bằng thái độ thù địch hay oán giận không?

*

Giả thiết là bạn đang áp dụng phương pháp kỷ luật tự giác tự giao ước, cứ vài ngày hãy nhìn lại xem bạn có sử dụng bảng câu hỏi này liên tục trong một thái độ đủ sâu sắc không và nếu cảm thấy bạn chưa làm như vậy, hãy tự tước đi niềm vui nho nhỏ nào đó của bạn.

Tháng thứ sáu

Tỉnh giác với các cảm xúc

Nếu bạn muốn kiểm soát một thứ gì đó – bất kể là gì – bạn biết về nó càng nhiều thì bạn càng có khả năng kiểm soát nó tốt hơn. Nếu bạn muốn lái ô tô, trong điều kiện tốt bạn có thể điều khiển nó với một chút kiến thức tối thiểu về hoạt động của ô tô; nhưng khi nó bị hỏng cách xa nơi có sự trợ giúp hàng dặm thì bạn có kiến thức về cơ chế hoạt động của ô tô càng nhiều thì bạn càng có nhiều cơ hội hơn để khởi động lại nó.

Điều này cũng đúng với các vấn đề cảm xúc của bạn. Bạn chỉ có thể đi một quãng rất ngắn trong cuộc sống mà không gặp các vấn đề cảm xúc và mặc dù bạn không cần hiểu biết đặc biệt về chúng khi mọi thứ diễn ra suôn sẻ, bạn thực sự cần tất cả những hiểu biết về mình có thể có khi bạn gặp một giai đoạn gian khó.

Bạn có thể tưởng tượng một thợ cơ khí ô tô mà không hiểu biết rõ ràng về những gì diễn ra dưới cái nắp đậy máy ô tô? Nhưng rất nhiều người trong số chúng ta không hiểu biết rõ về những gì diễn ra dưới vỏ của chính mình.

Bạn càng hiểu biết về bản thân bao nhiêu càng tốt bấy nhiêu, và điều này đúng với cả sự hiểu biết nhờ sự tự quan sát bản thân và hiểu biết thông qua sách vở. Kiến thức này bổ sung cho kiến thức kia; và điều này đặc biệt đúng với sự hiểu biết về cảm xúc. Do đó, chúng ta hãy xem xét cảm xúc ở cấp độ lý thuyết.

Các cảm xúc được đi kèm với những thay đổi thể chất nhất định hoặc có lẽ chúng ta nên nói rằng các cảm xúc bao gồm nhận thức về những thay đổi thể chất xảy ra trong những điều kiện nhất định.

Để minh họa điểm này, hãy lấy ví dụ về điều kiện của sự sợ hãi. Khi bạn trở nên hoảng sợ, nó bắt đầu với một ý nghĩ kinh khủng nào đó trong đầu bạn: ý nghĩ kinh khủng này là nguyên nhân của cảm giác sợ hãi, và nó đi kèm với một dòng thần kinh trong những phần nào đó của não bạn.

Từ não, dòng thần kinh này sẽ đi đến tuyến thượng thận, và nó khiến tuyến này thải vào mạch máu của bạn một chất được gọi là adrenin (hay ít chính xác hơn là adrenalin). Mạch máu sẽ chuyển chất adrenin này vào các cơ quan khác nhau trong cơ thể bạn.

Chất adrenin có một ảnh hưởng rõ ràng đối với nhiều cơ quan trong cơ thể; khi đến gan nó khiến gan tiết vào máu thêm một lượng đường, lượng đường này sẽ cung cấp thêm năng lượng cho các cơ mà nó đến.

Kết quả tiếp theo của chất adrenin trong máu là tim bạn đập nhanh hơn, mắt bạn mở to hơn, và nếu bạn bị thương, máu sẽ tự đóng cục lại dễ dàng hơn.

Bạn có thể thấy tất cả những thay đổi thể chất này có một giá trị rất rõ ràng trong cuộc đấu thể chất thực sự hay bất cứ hoạt động nhanh nào của cơ bắp, ví dụ cung cấp thêm nhiên liệu cho cơ bắp, tim đập và tuần hoàn máu nhanh hơn lại bổ sung nhiên liệu này và thải tro ra khỏi các tế bào; tất cả những thứ này đều có giá trị đối với bạn nếu bạn đang chạy trốn hay đánh nhau, chạy hay leo núi.

Nhưng cũng có những phản ứng phụ. Ví dụ, tóc bạn có xu hướng dựng đứng. Tất nhiên điều này không giúp gì bạn cả nhưng nó thực sự giúp đỡ những người họ hàng trước con người của bạn khi điều này xảy ra với chúng. Nó giúp con mèo trông có vẻ to hơn và dữ tợn hơn và do đó kinh khủng hơn đối với kẻ thù, nó giúp một con nhím vì lông nhím là vũ khí tự vệ thực sự.

Khi bạn dựng tóc gáy, bạn sẽ tự động phản ứng giống như những kẻ họ hàng trước con người này. Nhưng ở trong bạn thì đây là một cơ chế lỗi thời.

Những thay đổi thể chất này không có giá trị sử dụng thật sự trừ khi cần phải hành động; nhưng đó không phải là tất cả câu chuyện. Con người trong thế giới văn minh nói chung không giải quyết các vấn đề của họ theo cách tổ tiên sống trong hang đá hay những người nguyên thuỷ làm bởi vì các vấn đề và môi trường bên ngoài của họ đã khác. Tuy nhiên, những phản ứng vô tình của họ vẫn như vậy.

Trong hầu hết các trường hợp khi một người trở nên hoảng sợ, chiến đấu hay trốn chạy sẽ không giải quyết được vấn đề bởi vì thường là không có một kẻ tấn công rõ ràng để đánh nhau và không có chỗ nào để trốn chạy. Nhưng những thay đổi thể chất diễn ra vẫn như vậy.

Do đó những thay đổi thể chất trong khi sợ hãi thường không thích hợp; không chỉ có vậy, chúng cũng thường xuyên là một điêù gây bối rối bởi vì có quá nhiều nhiên liệu được đưa vào mạch máu của bạn mà không nhằm thực hiện một mục đích nào cả. Theo cách như vậy, bạn có thể có những rối loạn khác nhau về thần kinh và thể xác, đó là kết quả của những rối loạn cảm xúc lặp đi lặp lại, những rối loạn nảy sinh không chỉ từ sự sợ hãi mà còn từ sự bồn chồn lo lắng, ghen tỵ, oán hờn, tức giận và cảm giác tự ti.

Nhưng câu chuyện chưa kết thúc ở đó. Trong một xáo trộn cảm xúc, để cho các cơ bắp hoạt động hoàn toàn – như cơ chân để chạy, cơ tay để đánh nhau, v.v. – động mạch phục vụ hệ thống tiêu hoá sẽ bị co lại nên chúng nhận được ít máu hơn. Để chuyển hướng nhiên liệu của mình sang các cơ khác, các cơ của hệ thống tiêu hoá sẽ bị thiếu nhiên liệu và hậu quả là các hoạt động tiêu hoá bị đình trệ một thời gian.

Những xáo trộn như vậy có thể kéo dài vài giờ và bạn có thể nhận thấy các rối loạn tiêu hoá dễ xuất hiện như thế nào, chúng là kết quả của sự sợ hãi, bồn chồn lo lắng, ghen tỵ, oán hờn, tức giận và cảm giác tự ti.

Các thí nghiệm đã chỉ ra rằng những cảm xúc tiêu cực tạo ra các chất độc trong hệ thống cơ thể, và trong những điều kiện thái quá một số tế bào não có thể tạm thời hoặc vĩnh viễn bị tổn thương bởi những cảm xúc căng thẳng.

Từ tất cả những điều trên bạn có thể thấy rằng một loại nguyên tắc cảm xúc là đáng mong muốn. Khi một người xúc phạm bạn qua điện thoại thì những thay đổi thể chất do sợ hãi hay tức giận có thể đem lại hữu ích nào? Tất nhiên là nó cho bạn thêm sức mạnh để quẳng cái điện thoại qua cửa sổ nhưng điều này không giải quyết được vấn đề. Nếu một người đàn ông phải lòng một nữ diễn viên màn bạc, tim anh ta sẽ đập nhanh hơn cho phép anh ta bắt đầu một cuộc săn tìm tình yêu cổ xưa thô sơ; nhưng trong hoàn cảnh của nền văn minh hiện đại sự săn tìm này sẽ kết thúc hay bắt đầu ở đâu?

*

Có ba phương diện của vấn đề rèn luyện cảm xúc. Phương diện thứ nhất của quy tắc cảm xúc là xây dựng thói quen tự quan sát những điều kiện cảm xúc của chính bản thân. Trong thuật ngữ Phật giáo, điều này được gọi là sự quán sát tỉ mỉ các trạng thái tâm. Phương diện thứ hai liên quan đến việc kiểm soát những biểu lộ cảm xúc khi chúng xuất hiện. Phương diện thứ ba là vấn đề xây dựng một tập hợp mới các giá trị đại loại như nhiều tình huống trước kia đã tạo ra những phản ứng sợ hãi, tức giận, tự khẳng định, v.v., giờ đây không tạo ra những phản ứng đó nữa, họăc ít nhất tạo ra những phản ứng đó ở mức độ thấp hơn.

Không cần nói nhiều về việc phải kiểm soát những cảm xúc có tác động mạnh dẫn đến bất hoà bên ngoài và cả xung đột bên trong; tác động của chúng trong hầu hết các trường hợp rõ ràng là đau khổ. Sự căm thù chủng tộc, thành kiến tôn giáo, thiên kiến chính trị là gốc rễ của nhiều cuộc cãi vã giữa các cá nhân và các dân tộc. Cảm giác yêu ghét lẫn lộn đối với những người thân trong gia đình, cũng như những nỗi sợ vô lý, ám ảnh tội lỗi gây ra những rối loạn thần kinh chức năng và những sự bất thường về tâm thần khác.

Đợi cho đến khi một vấn đề cảm xúc đạt tới mức độ nghiêm trọng mới giải quyết nó cũng giống như là đợi dòng nước chảy nhỏ giọt trở thành dòng nước lũ cuồn cuộn. Phương pháp của đạo Phật là canh phòng liên tục – áp dụng chánh niệm liên tục – trong khi một cảm xúc tiêu cực đang tồn tại như một dòng nước nhỏ và đương đầu với nó ở giai đoạn này; vì khi nó đạt tới quy mô một dòng nước lũ cuồn cuộn thì nhiều thiệt hại bên trong và bên ngoài đã xảy ra.

Cố gắng giải quyết các vấn đề cảm xúc lớn bằng bất kỳ hình thức kiểm soát đè nén nào sẽ dẫn những nguyên nhân thực sự đi sang những hướng khác hoặc làm tăng thêm những ảnh hưởng bên ngoài, do vậy kiểm soát cảm xúc đòi hỏi một cách nào đó tốt hơn bất cứ hình thức đối trị bề ngoài nào có thể đem lại.

Kiểm soát cảm xúc cần phải bắt đầu với điều mà Đạo Phật gọi là quán sát chi tiết trạng thái tâm. Đây là vấn đề tự quán sát liên tục với quan điểm nhằm phát hiện ra sự có mặt của bất kỳ cảm xúc nào có thể làm trì trệ sự tiến bộ của tâm hướng tới giác ngộ.

Việc nhận ra những cảm xúc làm ngăn trệ đó trong những dạng vi tế và kín đáo nhất của chúng rất được coi trọng trong thực hành Phật giáo vì cần phải nhìn xem chúng có mặt vì cái gì trước khi chúng phát triển lên một quy mô lớn hơn. Nhận biết là yếu tố cần thiết đầu tiên để kiểm soát.

Để kiểm soát các cảm xúc bạn phải biết là bạn đang kiểm soát cái gì và sự hiểu biết đó (ngoài khía cạnh lý thuyết của nó) là công việc của chánh niệm. Nếu không có điều này thì những nỗ lực kiểm soát chỉ bằng sức mạnh ý chí có thể suy thoái biến thành sự ức chế tai hại.

Ức chế là vấn đề đè nén những trạng thái tâm không mong muốn xuống dưới tầm chúng tiếp cận được với ý thức. Mặt khác, công việc của chánh niệm là đem ánh sáng tròn đầy của sự tỉnh giác sắc bén chiếu vào tất cả các trạng thái tâm, các trạng thái không mong muốn và các trạng thái khác, và điều này rất trái ngược với ức chế.

Tất nhiên, có những trường hợp trong cuộc sống hàng ngày bạn phải dùng rất nhiều nỗ lực ý chí để ngăn cảm xúc bột phát. Bạn phải đóng chặt cảm xúc mặc dù bạn biết rằng sự kiềm chế này gây nên sự căng thẳng có hại về tâm và thân.

Những lúc khác bạn lại cảm thấy tuyệt đối cần thiết phải trút những cảm xúc tiêu cực ra ngoài, như căm ghét, nhỏ nhen, hằn học mà bạn nhận biết. Bạn cảm thấy cần để cho những cảm xúc của bạn bộc lộ ra bên ngoài bất kể hậu quả như thế nào.

Điều gì đúng và điều gì sai? Đúng và sai là những từ có tính quy ước, đôi khi nó làm mờ vấn đề thực sự. Câu hỏi thực sự là điều nào về lâu dài sẽ ít có hại hơn? Bạn phải hoặc là kiểm soát bằng mọi giá – và điều này theo một vài chuẩn mực là điều đúng để làm; hoặc là mặc kệ nó và để lối thoát cho những cảm xúc sai trái của bạn.

Câu trả lời, ít nhất một phần, là bất kể bạn làm gì bạn phải làm với chánh niệm nhiều nhất có thể trong tình huống đó. Nếu bạn phải buông ra và để các cảm xúc của bạn được bộc lộ, nếu bạn phải nhường đường cho sự khó chịu, than thân, ghen tỵ hoặc bất cứ cảm xúc đó là gì, bạn nên ý thức nó đầy đủ như bạn có thể và nhận ra bản chất của nó. Theo cách này, bạn sẽ kiểm soát nó ở mức độ nào đó, nhưng một khi bạn tìm cách để biện hộ hay dối gạt bản thân về việc bạn đang làm thì bạn bắt đầu đánh mất sự kiểm soát này.

Tất nhiên, bạn phải cân nhắc ảnh hướng của nó đến những người khác, và từ quan điểm này sự bột phát cảm xúc thường là hoàn toàn sai trái. Từ một quan điểm – quan điểm về sự phát triển của bản thân bạn – thì làm sai với chánh niệm tốt hơn là làm đúng mà thiếu chánh niệm; tỉnh giác hoàn toàn với điều bạn đang làm và tại sao bạn làm vậy – mặc dù sai theo thói thường – thì tốt hơn là làm một điều đúng theo quy ước mà mình không hiểu tại sao.

Khi những cảm xúc của bạn quá mạnh và bạn nhường đường cho sự bột phát cảm xúc, sự bột phát này có thể được xem là một sự thất bại, nhưng vì bạn là người bình thường, không phải là siêu nhân, những sự thất bại này thỉnh thoảng sẽ xảy ra. Nếu bạn rèn luyện bản thân trong chánh niệm – đặc biệt là trong sự quán sát tỉ mỉ các trạng thái tâm – thì những thất bại sẽ càng ngày càng ít đi. Điều quan trọng là tiến bộ đang diễn ra.

Bài tập thực hành

Kiểm soát lòng khao khát

Trở nên căng thẳng trong những tình huống kích ứng thật dễ dàng, giữ được bình tĩnh không bối rối lo âu thật khó khăn. Khó khăn bởi vì nó đòi hỏi sự rèn luyện bản thân, không phải chỉ ở mức độ thư giãn cơ bắp mà còn ở cấp độ tinh thần. Các phương pháp thư giãn cơ bắp có giá trị to lớn trong việc mang lại một trạng thái thư giãn nói chung của cả tâm và thân, bởi vì tâm và thân tương tác; nhưng sự thư giãn cơ bắp cần được bổ sung bằng sự thư giãn tinh thần.

Do vậy hãy xem xét cách nào là tốt nhất để bạn có thể tiếp cận vấn đề căng thẳng ở cấp độ tâm thức. Để làm được điều này tất nhiên bạn phải quay lại xa hơn chính sự căng thẳng, bạn phải trở lại những yếu tố gây căng thẳng trong tâm; và những yếu tố này có thể được hiểu rộng như là lòng khát khao, oán giận và tự khẳng định mình.

Ba yếu tố này nảy sinh từ cái mà đạo Phật gọi là ba gốc rễ của tâm bất thiện – sự ham muốn ích kỷ, sự căm ghét và ảo tưởng. Từ ham muốn ích kỷ mà có lòng khát khao bồn chồn, từ căm ghét mà có oán giận và từ ảo tưởng mà nảy sinh sự tự khẳng định mình. Trong ba yếu tố gây căng thẳng này – lòng khát khao, oán giận và sự tự khẳng định mình – chúng ta hãy lấy một yếu tố làm cơ sở cho bài tập trong chánh niệm.

Do vậy, trong vòng một tháng hoặc hơn, hãy đảm nhận giải quyết vấn đề lòng khao khát. Hãy tự thoả thuận với mình là sau mỗi lần tự cho phép bản thân trở nên khát khao không chính đáng về bất kỳ điều gì, bạn sẽ áp dụng một hình phạt nhỏ tự áp đặt cho mình.

Bạn tự quyết định bạn sử dụng hình phạt nào nhưng nên là một hình phạt nhẹ nhàng, hình phạt mà bạn có thể tự áp đặt đối với bản thân mà không có chiều hướng vứt nó sang bên. Nếu thấy nó quá ư khó chịu bạn sẽ cần giảm bớt cường độ của nó một chút; mặt khác nếu nó trở nên quá dễ dàng và không hiệu quả, bạn sẽ cần làm cho nó cứng rắn hơn đến một mức độ nhất định.

Bạn phải nhận ra rằng lòng khát khao liên quan đến nhiều loại ham muốn (ích kỷ và những thứ khác), đến sự dính mắc và sự sở hữu. Khi giải quyết vấn đề lòng khát khao là bạn cũng đang giải quyết các yếu tố khác ở một mức độ nào đó.

Chân thành cám ơn đạo hữu Minh Nguyệt đã gửi tặng bản vi tính (Bình Anson, 12-2007).

THERAVĀDA

PHẬT GIÁO NGUYÊN THỦY

Dựa theo các nguyên tắc tâm lý Phật giáo

Leonard A. Bullen

Minh Nguyệt dịch

Nguyên tác: A Technique of Living,

Wheel No. 226/230, Buddhist Publication Society,

Kandy, Sri Lanka, 1982

[02]